BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH LÊ TRUNG DŨNG SỰ THAY ĐỔI CỦA CÁN CÂN THƯƠNG MẠI VÀ TỶ GIÁ HỐI ĐOÁI THỰC THEO THỜI GIAN BẰNG CHỨNG THỰC NGHIỆM TẠI VIỆT NAM VÀ THÁI[.]
Cácnghiêncứulýthuyếtvềmốiquanhệgiữatỷgiáhốiđoáivà cán cânthươngmại
Lýthuyếtngẫu nhiên trongmôhình củaMundell– Fleming(1960)
FleminglàmôhìnhkinhtếvĩmôdohainhàkhoahọcRobertMundellvàMarcus đềxuấtvàođầ uthậpniên1960vàđãđạtgiảiNo b el kinhtếvàon ă m 1999bởinhữngđónggópquantrọ ngtronglĩnhvựctàichính,tiềntệ.Trongmôh ì n h M u n d e l l Fleming mốiquanhệgiữa tỷgiáhốiđoái vàcáncânthanh toánđượcgiảit h í c h t r o n g sựtácđộngcủachínhphủbằng chínhsáchtàikhóavàchínhsáchtiềntệ:
Chính sáchtàikhóatrong cơchếtỷgiáthảnổi,vốn tựdoluânchuyển Đểtăngsảnlượng(trongtrườnghợpnềnkinhtếcânbằngdướimứctoàndụng),chínhph ủcóthểsử dụngchínhsáchtàikhóamởrộng(tăngchitiêu chínhphủhoặcg i ả m thuế),điềun àysẽlàmtăngtổngcầutrongnước.Trongngắnhạn,đườngISdịchchuyểnsang phảitrong khiđường LMđứngyên,dẫnđếnđồngn ộ i tệl êngi ásov ới n g o ạ i tệ(donhucầu vềđồngnộ itệlớn) , điềun àylàmgiảmxuấtkhẩuvàtăng nhậpk h ẩ u Trongdàihạn,sựgiatăngcủatỷ giáhốiđoáilàmgiảmxuấtkhẩuròngđườngISd ị c h ch uy ển n g ư ợ c lạiv ề bênt r á i , dođ ó l à m mấtảnhh ư ở n g củachínhs á c h t i ền tàik h ó a mởrộng,đưalãisuấttrongnướcvềmứclãisu ấtthếgiới,nhưnglàmchocáncânt hư ơ ng mạibịxấuđi.
Chính sáchtiềntệtrongcơchếtỷgiá thả nổi,vốntựdoluânchuyển
Khiápdụngchínhsáchtiềntệmởrộngbằngcáchtănglượngcungtiền,đườngL M dịc hchuyểnsangphải,sảnlượngtăngvàlãisuấttrongnướctạmthờigiảmxuống sov ớ i lãisuấtnướcngoài,tạor a mộtd ò n g vốnl ớ n c h ả y r angoàilàmc h o cáncânthanhtoánb ịthâmhụtvàtỷgiáhốiđoáicóxuhướngtănglên(nộitệgiảmgiá).Trongd à i hạn,tỷgiáhốiđoáig iảmlàmtăngxuấtkhẩuvàlàmgiảmnhậpkhẩuđườngISdịchchuyểnsangphảilàmchosảnlượng tiếptụctăng.
Lýthuyếtvềtínhbiếnđộngquámứccủatỷgiáhốiđoái-môhìnhgiá cứngnhắccủaRudigerDornbusch(1976)
Lýthuyết“ T ỷ giáb i ế n độngq u á m ứ c ” đ ư ợ c RudigerD o r n b u s c h đ ề cậpnăm1 9
7 6 giảithíchmốiquanhệgiữatỷgiátrongthựctếvàtỷgiátrongđiềukiệnngangg i á sức mua.Môhìnhgiảđịnhrằng,giácảtrênthịtrườnghànghóavàtiềnlươngtrênt h ị trườnglaođộ nglàcứngnhắc,chậmthayđổitrướcnhữngcúsốctrongnềnkinhtế,d o đ ó tỷgiá tăng giảm không tương xứng sovớisựthayđổicủamứcgiá.
Trongthịtrườngvốnquốctếnướcchủnhàđượcgiảđịnhlànhỏnênphảichấpnhậnm ứ c l ã i s u ấ t nướcn g o à i đ ư ợ c c h o t r ư ớ c , v ố n tựd o luânc h u y ể n đ ả m b ả o tráiphiếutro ngnướcvàtráiphiếunướcngoàithaythếhoànhảochonhauđểngangbằnglãisuấttồntại,tỷlệmấtgi ákỳvọngcủanộitệbằngchênhlệchgiữalãisuấttrongnướcvàlãisuấtnướcngoài.Nếulãisuấttr ongnướcthấphơnlãisuấtnướcngoàithìnộitệphảitănggiáđể đảmbảođiềukiệnngangbằnglãisuất.
Thịt rư ờn g tàis ả n q u ố c tế:Mô h ìn h Dornbush giảđịnh đ i ều kiệnnganggiá sức muachỉđúngtrongdàihạn,nêntỷlệmấtgiákỳvọngcủađồngtiền∆eđượcquyếtđịnhbởitốc độcủathamsốđiềuchỉnhβ>0vàkhoảngchênhlệchgiữatỷgiáhiệntạiev à tỷgiácânbằngdàihạ nē.
Thịtrườnghànghóa:Việcmấtgiácủađồngnộitệsẽlàmtăngxuấtkhẩuvàs ẽ bịt r i ệ t t i ê u b ở i s ự t ă n g giátrongnướclàmm ấ t l ợ i t h ế cạnht r a n h Tỷlệmấtgiácủatỷgiáphả ilớnhơntỷlệtăngcủagiácảtrongnướcđểgiữtrạngtháicân
10 bằngcungcầu.Tổngcầudlàhàm sốphụthuộcthuậnchiềuvàogiátươngđốicủahàngh ó a trongnước(e- p+p f )vàthunhậptrongnướcy,ngượcchiềuvớilãisuấtdanhnghĩat r o n g nướcr.Chúngtôilư uýrằng,sựsụtgiảmvềgiácủahànghóatrongnướcsẽlàmt ă n g tổngcầu,cũngnhưsựgiatăng thunhậphoặcmộtsựsụtgiảmtronglãisuấtcũngc ó t á c độngtươngtự. d=c+β1(e-p+p f )+β2y-β3r (2.2)
MôhìnhDornbuschxemthịtrườngvốnlànhântốchínhquyếtđịnhtỷgiátrongngắnhạn ,môhìnhgiảithíchnhữngbiếnđộngcủatỷgiácóquanhệvớimứcgiáthếg i ớ i vàthayđổisốlư ợngtiềnthếgiới.Tỷgiáhốiđoáicókhuynhhướngbiếnđộngquámức(sovớicânbằng)trongng ắnhạndocósựchênhlệchvềtốcđộđiềuchỉnhgiácảg i ữ a t h ị t r ư ờ n g h à n g h ó a v à t h ị t r ư ờ n g tàic h í n h , c á c chủt h ể k i n h t ế t r ê n t h ị t r ư ờ n g h à n g hoávàlaođộngcầncómộtkhoản gthờigianđểđiềuchỉnhhànhvitrướcmộtcơchếchínhsáchtiềntệmới.Mặcdùtỷgiábiếnđộng quámứcsovớisựthayđổitrongmứcgiácảhànghóalàmchotỷgiátheonganggiásứcmuasẽ cóđộlệchtrongngắnhạn.Tuynhiên,trongdàihạn,khigiácảtrongthịtrườngđiềuchỉnh,tỷgi áhốiđoáisẽb i ế n độngtrởvềmứccânbằngtrongdàihạnvàmứccânbằngnàylàkhôngđổith eot h ờ i gian.
Bêncạnhđómôh ì n h cũnglý g i ải tỷgiát h ự c tết h ư ờ n g bi ến động mạnhh ơ n c á c n h â n t ố t á c đ ộ n g T u y n h i ê n môh ì n h k h ô n g đ ư a yếutốkỳv ọ n g l ạ m phátv à o chính thức.
Môhìnhnềnkinhtếmởcónềnthươngmạinăngđộng
Đểcácnghiêncứuvềsựbiếnđộngcủacáncânthươngmạivàtỷgiáhốiđoáithựcc óýnghĩ a vềmặtkinhtếchúngtacầnx ác địnhph ạm vinghiên cứucơsở.Hệthốnglýthu yếtnàydựatrêncácnghiêncứucủaPrasad(1999),đâyđượcxemnhưlàmộttàiliệutổngq uátvề nhữngbiếnđộngng ẫu nhiêntrongmôhìnhnềnkinhtếmở t t củaObstfeld(1985),CladiravàGali(1994)vàcủaLeevàChinn(2006).Môhìnhdựatr ên nhữngcơsởlýthuyếtcủamôhìnhMundell-
Fleming(1960)củahainhàkhoahọcR o b e r t MundellvàMarcusvàđãđượcmởrộngđểkếth ợpvớimôhìnhgiácảthayđổic h ậ m theothờigian.Nhưvậy,lợithếcủamôhìnhnàylànókế thợpnhữnggiảđịnhchínhvàdựđoánnhữngtiêuchuẩncủamôhìnhnềnkinhtếmở(NOEM )trongcáclýthuyếthiện tại. y d dt+(st–pt)-[it–E t (pt+1-p t )] (2.3) pt=(1-)Et-1p e +p e t 01(hoặc100):Giátrịthựccủađồngbảntệnămtgiảmsovớinămgốccón ghĩalàsứcmuacủađồngbảntệgiảm,khảnăngcạnhtranhxuấtkhẩutăng.
Biếncúsốccung:TrongbàinghiêncứucủaS.Rafiq(2013)vềnguồngốcsựt h a y đổicủac án câ n t h ư ơ n g mạiv à tỷgi á h ố i đoáit h ự c t h e o t h ờ i g i a n ở c á c nướcĐô ngÁ,ôngđãxácđịnhcúsốccungcóquanhệmậtthiếtđếnsảnlượngđầuratươngđốivà sảnlượngđầuracómốiquanhệvớisảnlượngnướcngoài.V ì vậy,chỉsốcầunướcngoà iđượcdùngđểxácđịnhcúsốccungvàđượctínhbằngcáchlấybìnhquângiaquyềnth eotrọngsốthươngmạivớiGDPthựccủac á c đốitácthươngmạichínhsauđótrừch osảnlượngnộiđịa,biếnnàynhằmk i ể m soátcầungoạisinh.Tuy nhiên,doviệchạnchếtrongviệcthuthậpdữliệutrọngsốthươngmạicủaTháiLanvớ icácquốcgiacógiaothươngchính,nênc h ú n g tôikhôngthểtínhtoánđượcchỉsố cầunướcngoàichoTháiLan,dođóchú ng tôisửdụngtrựctiếpbiếntổngsảnphẩmqu ốcnộithực(GDP)đểđạidiệnc h o biếncús ố c c u n g T h e o nghiênc ứ u củaP l e s s i s , S m i t , vàS t u r z e n e g g e r (2008) trongviệcxácđịnhtácđộngtổnghợpc ủacúsốccungvàcúsốccầuởc á c nướcNamPhi,họđãphântíchphươngsaicủabi ếnGPDthựcđểđạidiệnchocú sốccungvàđãtìm ramốiquanhệcùngchiềugiữacú sốccung vàlãisuấtthực.
Biếncúsốcdanhnghĩa(cúsốctiềntệ):ClaridavàGali(1994)khinghiêncứuv ề ngu ồngốcsựbiếnđộngtỷgiáhốiđoáiởhaiquốcgiaĐứcvàNhậtôngđãướclượngcúsốcd anhnghĩabằngbiếncungtiền(M2)cũngnhưnhucầuvềsốd ư tiềnthật,giảithíchđáng kểsựthayđổicủatỷgiáhốiđoáithựcsovớiđồngđ ô l a Mỹ,cụthểlà35%thayđổi khôngđiềukiệncủacặpUSD-JPYvà41%thayđổik h ô n g đ i ề u kiệnc ủ a U S D -
B e t t s vàDevereux(1996)vàCharivàcácđồngsự(1997)hiệuứng giácảtheogiáthịtrườnggâyranhữngcúsốctiềntệlàmbiếnđộngtỷgiáhốiđ o á i t h ự c tếtrong ngắnhạnnhưngkhôngphảitrongdàihạn.
Biếnc ú s ố c c ầ u : C á cn g h i ê n c ứ u củaB e t t s v à D e v e r e u x ( 1 9 9 6 ) , C h a r i e t al(1997),Tervala(2006),KimvàLee(2008)và(2013)đãđịnhnghĩarằngcúsố cc ầ u đượcxemxétnhưlàmộtcúsốctàikhóavàđượcđạidiệnbởibiếnchitiêuchínhph ủ(GEX).Trongbàinghiêncứuhiệuquảcủachitiêuchínhphủvàkênhtruyềnd ẫnquốc tếc ủ a chínhs ácht ài kh ó a củaTer vala (2006),đ ãchỉ rarằng nếuhiệuquảcủachi tiêuchínhphủlàcao,tiêudùngtrongnướcgiatăngnhiềuh ơ n sovớitiêudùngnướcn goài.Dođó,tỷgiáhốiđoáidanhnghĩavàtỷgiáhốiđ o á i thựcsẽtănggiávìsựthayđổitiê udùngtươngđốilàmtăngnhucầutươngđốicủađồngnộitệmộtcáchphùhợpvớiýngh ĩacủaKeynes.NghiêncứucủaA r i n vàKoray(2006)thìchothấymộtsựmởrộngcủ achínhsáchtàikhóalàmg i a tăngsảnlượngtrongnướcvàlàmgiảmcầuhànghó anướcngoài,quaylạiv ớ i phươngtrình(2.3)cầuhànghóanướcngoàiđượcbiểudiễ ntheohàmcủatỷg i á stv àcúsốccầudt.CònnghiêncứucủaArinvàKoray(2006)đãsửdụ ngmôhìnhVARbáncấutrúctìmrađượckếtquảchothấyrằngsảnlượngđầuracủa MỹtăngtrongkhisảnlượngđầuracủaCanadagiảmkhichitiêuchínhphủMỹg i a tăng điềunàyhỗ trợchomôhìnhlýthuyếtnềnkinhtếmở.
Cácbiếnđượctínhtoánlạitheophầntrămthayđổisovớikỳtrướcđótrướckhiđ ư a vào môhìnhhồiquy,đểđảmbảochocácbiếncótínhdừngvàchúngtacóthểdễd à n g r ú t ramốiquanhệkinhtếtừkếtquảhồiquy.
Dữliệunghiên cứu
Bảng tómtắt cácbiếnvànguồn thu thậpdữliệuhồiquy
Chitiêuchínhphủ Bộtàic h í n h v à cổngt h ô n g t i n điệntửc h í n h phủ
Chitiêuchínhphủ Tổngcụcthống kêTháiLan(Nesdb,T h a i l an d )
Chúngt ô i t h u t h ậ p d ữ liệubaogồmk h o ả n g t h ờ i gianx ả y r a h a i c u ộ c k h ủ n g h oảngkinhtếlàkhủnghoảngtàichính ChâuÁnăm1997-
2008,nênchúngtôicóthểsosánhnhữngtácđộngkhácnhaucủac á c biếntrongnhữngđi ềukiệnkinhtếđặcbiệt.Đồngthời,việclựachọnnghiêncứutạiViệtNamvàTháiLanvới hailýdosau:Thứnhất,đâylàhaiquốcgianằmtrongk h u vựcĐôngNamÁcónềnkinhtếk hátươngđồng.Cảhaiquốcgiađiềucóbướcxuấtphátđiểmkinhtếtừmứcthấpvớinềntảngk inhtếchínhlànôngnghiệpvàđang tiếnhànhcôngnghiệphóahiệnđạihóađấtnước,pháttriểntheohướngxuấtkhẩumởcủahộinhậ psâuvào nền kinhtế thế giới,kếtquảlàđangcótốcđộtăng trưởng khácaov à quymôkinhtếngàycàngmởrộng;Thứhai,ViệtNamcólịchsửcáncânthương mạiliêntụcbịthâmhụttrongnhiềunăm,trongkhiTháiLanlạicócáncânthươngmạithặngdưtr ongnhiềunămdođóviệcnghiêncứutạihaiquốcgianàychúngtôicũngm u ố n kiểmtraliệ uđiềunàycóảnhhưởngđếnkếtquảnghiêncứuhaykhôngvàđồngt h ờ i chúngtôicũngcóthể sosánhvớikếtquảnghiêncứuvớikếtquảbàinghiêncứucủaRafiq (2013).
DXY NEER INVND-USD REER
Thốngkêmôtả
ThốngkêmôtảREER vàcáncân thươngmạicủaViệtNam
R E E R ) , tỷg i á h i ệ u lựcd a n h n g h ĩ a đap h ư ơ n g ( N E E R ) , chỉs ố tỷgiádanhn g h ĩ a VND/USD(INVND-
USD)từtháng1năm1995đếntháng6năm2014(vớikỳgốclàtháng1năm1995)củaViệtNa mvàchỉsốUSDollarIndex(DXY)đâylàchỉsốđol ư ờ n g sứcmạnhcủa đồngđôlaMỹ.
Chúngtachúýrằngđâylàđồthịngược,nghĩalàkhiVNDmấtgiáthìđồthịsẽđixuốngvà ngượclại.NEERcủaViệtNamđượctínhbằngmộtrổtỷgiácủa15 13quốc g i a cótrọngsốthương mạilớnnhấtvớiViệtNamvàcácquốcgiacóđồngtiềnmạnh,c ò n R E E R l à NEERsaukhihiệuchỉnh bằngCPI.
13 C á c quốcgiađốitácđượcsửdụngtínhREERcủaViệtNam:Úc,ThụySỹ,Anh,HànQuốc,NhậtBản,TrungQ u ố c , S ingapore,TháiLan,Mỹ,Nga,Malaysia,ẤnĐộ,Pháp,HàLan,HồngKông.
48%kểtừtháng1năm1995đếnnay,điềunàyphùhợpvớichínhsáchphágiátiềnđồngcủaViệt Namđ ể tăngkhảnăngcạnhtranhcủahànghóatrongnước,mụcđíchlàtheođuổichiếnlượcxuất khẩu.TrongkhiNEER
(đườngmàuxanhlácây)đãtăngkhoảng55%vàngượclạiR E E R (đườngmàuđen)hiệntạiđãgi ảmgiákhoảng-
33%sovớinăm1995.TrongkhitỷgiáVNDmấtgiáliêntụcsovớiUSD,NEERcómộtgiaiđoạn tăngrấtmạnhtừnăm1 9 9 7 đến1999dođồngYenvàcácđồngtiềncácnướcĐôngNamÁmấtgi ávìkhủnghoảngtàichínhChâuÁnăm1997.Từnăm1999đến2003,NEERkháổnđịnhrồisa uđ ó mấtgiáliêntụcmộtphầndoVNDmấtgiásovớiUSDtrongkhiEUR,SGD,KRWtăng gi ásovớiUSD,đặcbiệtlàtronggiaiđoạnkhủnghoảngkinhtếthếgiớitừnăm2 0 0 7 -2008.
Từnăm1 9 9 5 đếnc u ố i năm2003vàđầu2004REERbámkhás át v ớ i N E E R n h ư n g sauđóh ai chỉ số nàyquayđầuđi ngượcnhau.TrongkhiNEERtăng khoảng 4 7 % tronggi aiđoạnnày,thìREERđãgiảmkhoảng33%điềunàygiúpchohànghóacủaViệtNamcólợith ếhơn33%sovớicácđốitácnướcngoàinhờvàosựbiếnđộngcủatỷgiá,mụcđíchnhằm thúcđẩyxuấtkhẩugiảmnhậpkhẩucảithiệncán cânthươngmạiliên tụcâm trong nhiều nămcủaViệtNam.
Vớichínhs á ch p h á giátiềnđồngkểtừn ă m 1996n h ằ m theođ u ổ i chínhsácht h ú c đ ẩ y xuấtkhẩuc ù n g v ớ i v i ệ c mởc ử a k i n h tếh ộ i nhậpv à o t h ị t r ư ờ n g thếg i ớ i , t h ư ơ n g mạicủaViệtNam tăng rấtnhanh.Tính trong giaiđoạn1998-
2013 xuấtkhẩucủaViệtNamtănggấp13lần(trungbìnhmỗinămtăngkhoảng18,74%),nh ậpkhẩut ă n g 1 0 , 4 l ầ n (trungb ì n h mỗinămtăngk h o ả n g 16,88%),t ổ n g k i m n g ạ c h xu ấtnhậpkhẩutăng11,6lần(trungbìnhmỗinămtăngkhoảng17,76%).Điềunàyphảnánhsự p h á t triểnmạnhmẽc ủ a nềnk i n h tếViệtN a m cũng nhưphầnnàot h ể hiệns ự t h à n h c ô n g c ủ a chínhsáchphág i á t i ề n đồng.T u y n h i ê n , K i n h t ế ViệtNamc ũ n g t i ề m ẩ n
437triệuU S D n ă m 1998đếng i a i đoạnđỉnhđ i ể m l à 1 8 0 2 8 , 6 7 triệuU S D năm2 0
0 8 t ư ơ n g đ ư ơ n g khoảng18%củaGDP(trongđồthịbêntrênchúngtathấycộtbiểud iễntrạngt h á i củacán cân thươngmạiTBthâmhụtcaonhấtlànăm2008).
Từnăm1998đếnnay phầnl ớnhàngnhậpkhẩucủaViệtNamchủyếulàcác mặthàng máymócthiếtbị,nguyênnhiênvậtliệuluônchiếmtỷtrọngrấtlớnkhoảngt r ê n 80%tổngk imngạchnhậpkhẩu,đâylàconsốkhácaosovớicácnướctrongkhuv ự c … Ở giaiđoạnđầupháttriểncóthểđâylàconsốhợplý,tuynhiênconsốnàyvẫnc a o vàduytrìdà itrongnhiềunămrõràngbộclộđiểmyếucủanềnkinhtếViệtNam.D o việckhôngpháttriểnc ácngànhcôngnghiệpphụtrợnênnềnkinhtếbịlệthuộcrấtnhiềuvàohàngnhậpkhẩuvàrấtdễbịt ổnthươngtrướccáccúsốckinhtếngoạisinh.
Trongkhiđó,cơcấuxuấtkhẩucủaViệtNamchủyếulànguyênliệuthô,vàhànggiac ô n g , sơ chếgiátrịgiatăngthấp.Kimngạchxuấtkhẩukhoángsản(dầuthôvàkhoángs ả n k h á c ) từn ă m 2 0 0 0 đếnn a y c h i ế m k h o ả n g 30%-40%,n h ữ n g mặthànggiac ô n g c h i ế m 43%- 50%chínhđiềunàyđãlàmchocáncânthươngmạicủaViệtNamliêntụcâ m q u a n h i ề u n ă m Điểmđángchúýtừđồthịtrênlàkểtừnăm2012chúngtathấyxuấtkhẩuđãb ứ c phá vàv ư ợ t mặtnhậpkhẩu giúpchocáccân t h ư ơ n g mạic ủ a ViệtN a m chuyểntrạngtháitừthâ mhụtsangthặngdưđâylàmộttínhiệutíchcựcchodùcơcấuxuấtkhẩucủaViệtNamvẫncò nnhiềuđiểmyếu.
ThốngkêmôtảREER vàcáncân thươngmạicủaThái Lan
Trongthậpniên1980vànửađầuthậpniên1990TháiLanthựchiệnđồngthờic ả bac hínhsáchbộbabấtkhảthi(cốđịnhtỷgiá,tựdohóadòngvốnvàchínhsáchtiềntệđộclập),họ vừacốđịnhđồngTHBvàoUSDvừachophéptựdohóadòngvốn.V ớ i tốcđộpháttriểnkinh tế trong nhữngnăm1980vànữa đầunhữngnăm 1990đãg â y á p lựctănggiáđồngnộitệ,nênđểbảovệtỷgiácốđịnh,cácngânhàngtrungươngT h á i Lanđãth ựchiệnchínhsáchnớilỏngtiềntệ.Kếtquảlàcungtiềntăngmạnhgâyr a sứcéplạmphát,the ođúngquyluậtcânbằngcủathịtrườngthìlúcnàyđồngnộitệphảigiảmgiá,tuynhiênvớic hínhsáchcốđịnhtỷgiáđồngTHB theođồngUSDvôh ì n h dungđãlàmchođồngTHBđ ượcđịnhgiáquácaohơngiátrịthựccủanó.Sauc u ộ c khủnghoảngtàichínhChâuÁ199 7,cácquốcgiaởcácnướcĐôngÁtrongđób a o gồmcảTháiLanbắtđầuthựchiệnchínhs áchphágiáđồngnộitệ,điềunàygiúpc h o hànghóacủaTháiLancósứccạnhtranhmạnhmẽtrê nthịtrườngthếgiớivàcánc â n thươngmạingàycàngpháttriển.
NEER, REER, INTHB-USD of Thailand and DXY
DXY NEER INTHB-USD REER
THB/USD(kỳgốclàtháng1năm1995)củaTháiLantừtháng1năm1995đếntháng6 n ă m 2014vàchỉsốDollarIndex(DXY)củaMỹ.
Chúngtat h ấ y đ ư ờ n g màuxanhl á cây( N E E R ) , đ ư ờ n g m à u đ e n (REER)v à đ ư ờ n g màuđỏ(chỉsốdanhnghĩađồngTHB/
USD)cóxuhướngbiếnđộngkhátươngđồng,bađườngtrênbắtđầugiảmkểtừtháng1năm 1995vàđạtđáykhoảngtháng1n ă m 1998(NEERminlà70,95,REERminlà67,02)đâycũnglà điểmmàđồngTHBmấtg i á lớnnhấttronggiaiđoạnnghiêncứu,chúngtacũngcóthểquansát từđồthịđườngm à u đỏcũngtạođáytươngtựđườngmàuxanhlácâyvàđườngmàuđen,nguyên nhânchínhlàdoảnhhưởngcủacuộckhủnghoảngtàichínhChâuÁ.Saugiaiđoạnkhủnghoản gnày,REERvàNEERbắtđầutăngtrởlạinhưnghiệnvẫnthấphơnnhiềusovớit h ờ i kỳ đỉn ht rư ớ c khủnghoảng,c ụ thểR EE R thấphơnđỉnhcủanókhoảng2 0 % vàR E E R thấph ơn khoảng14%,NEERmax1 3 0 , 9 2vàotháng4năm1997vàREERmaxl à1 1 7 , 0 7 vàotháng3nă m1997(NhưchúngtôiđãđềcậpbêntrênTháiLanbắtđầuthực hiệnphágiáđồngnộitệkểtừsaucuộckhủnghoảngtàichínhnăm1997).Chúngtacót h ể quans átkểtừtháng3năm2006REERvàNEERcủaTháiLanbámrấtsátnhaulàd o tốcđộtănglạm phátcủaTháiLantăngchậmsovớicácquốcgiakhác,đồngthờiviệc REER tăngtrởlạicũngmộtphầndosựsuyyếucủađồng đôlaMỹ,chúng tacóthểt h ấ y đường màuxanhdương DXYbắtđầugiảm liêntụckểtừtháng2năm2002.
Nếutínhbìnhquântừtrong giaiđoạnnghiêncứuthìREERởmức94,57điềun à y g iúpchohànghóacủaTháiLancómứccạnhtranhhơn5,43%sovớicácđốitáct h ư ơ n g mại củaq u ố c g i a n à y d o t á c đ ộ n g củat ỷ giá.T h e o l ý thuyếtM u n d e l l –
Flemingthìtỷgiágiảm sẽthúc đâyxuấtkhẩu vàgiảmnhậpkhẩucót h ể đâylàmộtt r o n g nhữngnguyênn h â n g i ú p c h o c á n cânt h ư ơ n g mạicủaT h á i Lanc ó t h ể duytrìđượctrạn gthái dương trongnhiềunămsovớiphầncònlạicủathếgiới.
2013(ngoạitrừnăm2013giảmnhẹsovớinăm2012).Cụthểnăm2013,xuấtkhẩuđạt225.0 87triệuUSD,tănggấphơn3lầnsovớin ă m 1 9 9 8 v à t ă n g t r ư ở n g trungb ì n h hàngn ă m khoảng8%;Nhậpkhẩuđạt2 4 8 7 4 8 triệuU S D , t ă n g gấp4.7lầns o v ớ i n ă m 1 9 9 8 v à t ă n g t r ư ở n g t r u n g bìnhhàngn ă m khoảng11%;Tổngkimngạchxuấtnhậpkhẩuđạt463.6 34triệuUSD,tănggấp4.7lầns o vớinăm1998vàtăngtrưởngbìnhquânhàngnămkhoả ng9%;VàcáncânthươngmạicủaTháiLanđasốởtrạngtháithặngdưvàcógiátrịtrungbình trong16nămlà
1.384triệuđôlaMỹ(ngoạitrừnăm2005, 2008, 2011,2012 và 2013là thâmhụt).
Năm2005cáncânthươngmạicủaTháiLanthâmhụt7.980triệuUSD,đâylàn ă m đầ utiênkểtừsaucuộckhủnghoảngtàichínhChâuÁnăm1997TháiLancócánc â n thươngmạit hâmhụtsovớithếgiới,nguyênnhânlàdocácmặthàngnhậpkhẩuchínht ăn g cao sov ớ i cá cnămtrướcn h ư : dầuthô,thép,k ho áng s ản , h ó a chất,trang s ứ c , m á y móc,hàngđ i ệ n t ử,thiếtbịđ i ệ n v à phụkiện… v i ệ c t ăn g c ư ờ n g nhậpkhẩunguyênliệu,v ậ t t ư t r o n g lúcgiácácl oại s ản p h ẩ m nàyđan gt ă n g caol à m chonh ập khẩuvượtmặtxuấtkhẩuđẩycáncânthươngmạibịthâmhụt.N ăm 2008lànămthứh a i cáncânthươngmạicủaTháiLanbịthâmhụtxéttronggiaiđoạnnghi êncứu,việct h â m hụtlàdoảnhhưởngcủacuộckhủnghoảngkinhtếthếgiớinăm2008bắtn guồntừMỹ.B a n ư ớ c Mỹ,T r u n g Quố c, NhậtBản l à baquốcg i a nh ập khẩuhàng h ó a l ớn nhấtcủaTháiLan,khikhủnghoảngxảyracầuhànghóatừcácquốcgianàygiảmmộtcácht ư ơ n g đốis o v ớ i n h ậ p k h ẩ u ( t ố c đ ộ t ă n g xuấtkhẩuthấph ơ n t ố c đ ộ t ă n g nhậpkhẩu)điềunàylà mchocáncânthươngmạicủaTháiLanbịthâmhụt3.270triệuUSD.S a u đó,cáncânthương mạicủaTháiLanđượccảithiệntronghainăm2009và2010d o sựphụchồicủakinhtếthếgi ới,rồisauđótiếptụcxuhướngthâmhụtngàycàngl ớ n kểtừnăm 2012,cụthểthâmhụtcáncân thươngmạinăm 2012là22.063triệuUSDv à 2 0 1 3 l à 23.661triệuUSDtương đương ởmứckhoảng6%sovớiGDP.
Kiểmđịnhtínhdừngcủacác biến
VARthìcácdữliệuphảicótínhdừng.Saukhichuẩnhóadữliệunhưđãđượctrìnhbàytrongphầ nphươngp h á p nghiêncứu,chúngtôisửdụngphươngphápkiểmđịnhDickeyvàFullermởrộ ng( A D F ) vàkiểmđịnhPhillip–Person(PP)để xemcácbiếncódừnghaychưa.
Bảng kiểm địnhnghiệm đơn vị(UnitRootTest)nhưsau:
Mốitươngquantheothờigiangiữa cáncânthươngmạivàtỷgiáhốiđoáithực
Vềmặtl ý thuyếtc h ú n g tôikỳvọngmốiq u a n h ệ nghịchb i ế n g i ữ a c á n cânt h ư ơ n g mạivàtỷgiáhốiđoái.Khinộitệgiảmgiá(tỷgiáhốiđoáităng)làmchohànghóatrongnướ crẻhơntươngđốisovớihànghóanướcngoài, điềunàysẽkhuyếnkhíchxuấtkhẩuvàgiảm nhậpkhẩugiúp chocáncânthươngmạitănglênvàngượclạisẽlàmc h o c á n c â n t h ư ơ n g m ạ i g i ả m x u ố n g
T r o n g t h ự c tếmốiq u a n hệđ ộ n g giữacáncânthương mạivàt ỷ g i á hốiđ o á i lạic ó n h ữ n g t h a y đ ổ i k h á c n h a u , TheoK r u g m a n , Obstfeld,trogtácphẩm “International Economics:TheoryandPolicy”,thìmốiquanhệg i ữ a tỷgiáhốiđoáivàcáncânthươngmạic ósựthayđổiquathờigian,vàcóthểchiathànhhailoạiđólàquanhệtrongngắnhạnvàquanhệtr ongdàihạn.Trongngắnhạn,k h i nộitệgiảmgiásovớingoạitệ,tứctỷgiátăng,nóảnhhưởngtr ựctiếpngaylêngiác ả nhậpkhẩu.Trongkhi đó,giácảxuấtkhẩuchưachịusựtácđộngnàydotínhchấtkỳhạncủacáchợpđồngngoạithươn g.Kếtquảlàmcáncânthươngmạibịsụtgiảmbởis ự giatăngtrongnhậpkhẩu.Quathờigian ,lượngnhậpkhẩusẽgiảmdohiệuứngcủag i á nhậpkhẩutăng.Đồngthời,giácảhànghoáxu ấtkhẩutínhbằngngoạitệsẽgiảmt ư ơ n g đối,làmtăngtínhcạnhtranhtrên thịtrường qu ốctế,dẫnđếnlượngxuấtkhẩutăng.Nhưvậy,trongdàihạncáncânthươngmạisẽchuyểnbiếnt heochiềuhướngtíchc ự c (thặngdư).
Bàinghiêncứunàyxuấtpháttừtươngquanthayđổitheothờigiangiữacáncânthương mạivàtỷgiáhốiđoáithựcvớiđiềukiệntrênnhữngcúsốcliênquanđếncácc u ộ c tranhluận hiệnnay.Cácmốitươngquanlịchsửgiữacáncânthươngmạivàtỷg i á hốiđoáithựcđược tạorabởibacúsốcđượcxácđịnhtừmôhình–cúsốccầu,cús ố c cungvàcúsốcdanhnghĩa- đượcminhhọatronghình4.5.KếtquảthựcnghiệmởViệtNamvàTháiLan,chothấycáncânth ươngmạihầunhưkhôngảnhhưởngđếnsựb i ế n độngtheothờigiancủatỷ giáhốiđoáithực,khihệsốhồiquymôhìnhTVP-
VARí t biếnđộngvàxoayxungquanhtrục0.Trongkhi,tỷgiáhốiđoáithựclạicótácđộng mạnhđếnsựthayđổicủacáncânthươngmạitheothờigiandướiđiềukiệntácđộngcủacácc úsốc.ĐốivớiViệtNam,mốitươngquangiữacáncânthươngmạivàtỷgiáhốiđoáithựctheo thờigiancómốiquanhệcùngchiềuvàcóxuhướngngàycàngtăngt r o n g giaiđoạnnghiênc ứu,điềunàytráingượcvớinhữngdựđoánvềmặtlýthuyết,n h ư n g phùhợpvớinhữngphả nứngtrong ngắn hạnth eo môhìnhgiácứngnhắccủaR u d i g e r Dornbusch(1976).N hưtrongphần,môtảthốngkêvềtỷgiáhốiđoáivàcánc â n t h ư ơ n g mạicủaViệtNam cơcấunhậpkhẩu củaViệtNamchủyếulàcácmặt hàngmáymócthiếtbịvànguyênliệusảnxuấtchiếmkhoảng80%,trongkhiViệtNamxuấtkhẩu chủyếulàcácnguyênliệuthô,hànggiacôngcógiátrịgiatăngthấp.Nênkhi,tỷg i á tăng(nộitệg iảmgiá)thìtốcđộtăngtronggiátrịnhậpkhẩucaohơntốcđộtăngt r o n g g i á trịxuấtkhẩudẫnđếncáncânthươngmạingày càngxấuđi.Điềunàyphù hợpv ớ i diễnbiếncủacáncânthươngmạicủaViệtNamtrongnhữngnămquakhiduytrìt rạngtháiâmtrong khitỷgiá hối đoáilạibịgiảmliêntục.
Quansáthình4.5cmôtảkếtquảthựcnghiệmtạiTháiLantỷgiáhốiđoáithựcv à cáncâ nthươngmạicómốitươngquannghịchtheothờigiandướitácđộngcủacácc ú sốc.Điềunàyp hùhợpvớinhữnggìmàchúngtôikỳvọngtừmôhìnhlýthuyếtvàmốiquanhệ nàybền vữngtrongkhoảng17năm nghiêncứu.
Dướitácđộngtổnghợpcủacáccúsốcthìcáncânthươngmạihầunhưkhôngảnhhưởngđếnsựbiếnđộngtheothờig i a n củatỷ giáhốiđoáithực.Trongkhi,tỷgiáhốiđoáithựclạicótácđộngmạnhđếnsựthayđổicủacáncânthượngmạit h e o thờigianvàtạoram ốitươngquanthuận(nghịch)ởhaiquốcgia.ĐốivớiViệtNam,mốitươngquangiữacáncânthươngmạivàtỷgiáhốiđoáithựctheothờ igiancómốiquanhệcùng.TrongkhikếtquảthựcnghiệmtạiTháiLantỷgiáh ố i đoáithựcvàcáncânthươngmạicómốitươngquanngh ịchtheothờigian
Tácđộngcủa các cúsốclêncáncânthươngmạivàtỷgiáhốiđoáithực theot h ờ i gian40
Tácđộng của cúsốccầulên cáncânthươngmạivàtỷgiáhốiđoáithựctheo thờigian
Cácphảnứngthayđổitheothờigiancủacáncânthươngmạivàtỷgiáhốiđoáit h ự c c ủ a ViệtNam vàTháiLanđượcthểhiệntừhình4.6đến hình 4.11.
CácướctínhchothấyrằngởViệtNamcúsố c cầucótácđộngmạnhđếncánc â n thươ ngmạivàcómốitươngquanthuậntheo thờigian,khicóhệsốhồiquylớnh ơ n 1 trongs uốtg i ai đoạnnghi ên cứu , n h ư n g c ư ờ n g độ tácđ ộ n g đangcóx u h ư ớ n g g i ả m dầntheot hời gian.Cụthểkhinhìnvàohình4.6achúngta thấy cường độtácđộngđạtđỉnhcaonhấtởnăm2010vàbắtđầugiảmchotớithờiđiểmhiệntại.Kểtừcu ốinhữngnăm1999chúngtathấyrằngnhữngcúsốccầucótácđộngmạnhnhấtđếncánc â n thư ơngmạicủaViệtNamđiềunàybấtchấpsựthayđổitheothờigian(hình
4.6btat h ấ y đườngmàuđỏcóhệsốhồiquycaonhấtsovớiđườngmàulụclam(cúsốccung)v à đườngmàuxanhlácây(cúsốcdanhnghĩa)).ĐiềunàyphùhợpvớinghiêncứucủaK i m vàRou bini(2003)khimộtcúsốcthâm hụt ngân sáchcóthểgiúpcảithiệncán cânt h ư ơ n g mại.NhưngtrongnghiêncứucủaMonacellivàPerotti(2007)vềchínhsáchtài k h ó a , cáncânthươngmạivàtỷgiáhốiđoáithựcởcácnướcOECD,ngoạitrừMỹkhic ó mộts ựg i a t ăng tr on g chitiêu chính phủs ẽlàmgiảmtỷgi á hốiđoáithựcvàl àm g i ả m cáncân thươngmại.Bởivì,việctăngchitiêuchínhphủtrongđóbaogồmtăngl ư ơ n g chocácnhân viêncủachínhphủtrongkhinăngsuấtlaođộngthìkhôngthayđổiđ i ề u nàylàmtăngcầunội địa,cũngnhưtăng nhucầunhậpkhẩukhithunhậpngườid â n tăng.TrongkhikếtquảởT háiLanthìtươngđồngvớinghiêncứucủaMonacelliv à Perottihình4.6eđườngmàuđỏmôtả chocúsốccầuởTháiLancótácđộngmạnhđếncáncânthươngmạicủaTháiLan,nhưngcómố iquanhệngượcchiềunhưngđangc ó xuhướngngàycànggiảm.Dođó,chúngtathấyviệc tácđộngcủacúsốccầu(chit i ê u chínhphủ)đếncáncânthươngmạinótùythuộcvàođặcđiể mcủatừngquốcgiav à phụthuộcvàohiệuquảcủachitiêucôngnhưnghiêncứucủaTervala(2006)chỉrarằng,nếuhiệuquảcủach i tiêuchínhphủthấphoặcbằng0,mộtsựgiatăngchitiêu chínhphủgâyrasựsụtgiảmtrongtiêudùngtrongnước,làmgiảmnhucầutươngđốiv ớ i đồ ngnộitệvàdođótỷgiáthựcgiảmgiávàngượclại.Theomôhìnhgiácảcứngnhắcvàhiệuứngđ ườngcôngJ,thìtrongngắnhạnkhitỷgiáhốiđoáităng(nộitệgiảmg i á ) banđầucáncânthươn gmạibịthâmhụt,sauđómớithặngdư:vìsựđiều chỉnh
42 toànbộkhốilượngngoạithươngdosựthayđổitrongtỷgiácầnphảicóthờigian.Lúcđ ó , cósự sụtgiảmngaytronggiáxuấtkhẩuvàsựgiatănggiánhậpkhẩu,dẫnđếnhàngh o á xuấtkhẩutrong hiệntạikiếmđược ít ngoại tệvànhậpkhẩutronghiệntạitốn nhiềun g o ạ i tệhơn,tạotăngmứcthâmhụttrongcáncânthanhtoán(đườngcongJchuy ểnxuống).Tuynhiên,quathờigian,giáxuấtkhẩuthấpsẽtănglên,trongkhiđó,giánhậpkhẩusẽc aovàlàmgiảmcầunộiđịađốivớihàngnhậpkhẩu,đưađếncảithiệntrongc á n cânthanhto án(sựdichuyểnlêncủađườngcong J).
Tuynhiên,tácđộngcủacúsốccầuđếncáncânthươngmạiởViệtNamvàTháiLan chỉcó tácđộngtrongngắnhạn,chúngtacóthểthấyởhình4.6cvà4.6fhàmphảnứ n g đẩycủacáncânt hươngmạiTBđốivớichitiêuchínhphủ(GEX)hộitụvề0trongd à i hạnởđồthịnăm2004và20 09.ViệtNamvàTháiLanlàhainướccónềnkinhtếđ a n g p h á t t r i ể n , t ă n g t r ư ở n g k i n h tếphụthuộcrấtlớnvàođầutưcôngvàcác chínhsáchh ỗ trợcủa chínhphủ,nhưnghiệuquảđầutưcôngcũngnhư giớihạncủacác chínhsáchk i n h tếởcácnướcđangpháttriểnthườngởmứcthấpđiềunàylàmchotácđộngtruyền dẫnđếncácbiếnvĩmôkháckhôngcótácđộngmạnhtrongdàihạnmàchỉcóhiệuứngt r o n g ngắn hạnvàtrunghạn.Nhưngkhixemxéttạithờiđiểmnăm2014chocảViệtNamvàTháiLanch úngtathấytácđộngcủacúsốccầuđếncáncânthươngmạiđãcósự thayđổilớn, khihàm phảnứngđẩybắtđầukhônghộitụvề0 trongdàihạn điềunàyt h ì phùhợpvớimôhìnhlýthuyếtnềnkinhtếmởtrongtrạngtháicânbằngtrongdà ih ạ n X é t vềcáncânthươngmạicủaViệtNam thì cán cânthươngmạiluônduy trìtrạngt h á i âmtrongnhiềunămvàbắtđầucóxuhướngđổichiềukểtừnăm2012chuyểntừt rạngtháiâmsangdương,trongkhiđócáncânthươngmạicủaTháiLanlạicónhữngđặcđiểmng ượclạikhicáncânthươngmạiduytrìtrạngtháithặngdưtrongnhiềunămv à bắtđầuđổichiềut ừnăm2011vàthâmhụtrấtlớntrongnăm2012và2013,cóthểv i ệ c đổichiềucủacáncânth ươngmạiđãtạorahiệuứnglấnátđếncácchínhsáchtàik h ó a vàtạorasựnhiễutrongkếtquảth ựcnghiệmnày.Đồngthời,cóthểdodữliệutại thờiđiểmnàyít,nêntácđộngcủacúsốccầutrongthờiđiểmnàycũngchưarõràngdođ ó c h ú n g t ô i chưathểđưara những kếtluậnchắcchắncho hiện tượng này. ĐồthịchothấycúsốccầucótácđộngmạnhđếncáncânthươngmạivàcómốitươngquanthuậntạiViệtNam
CáncânthươngmạicủaTháiLanđềuchịusựtácđộngkhámạnhcủabacúsốctrongđóởgiaiđoạnđầucủamẫun g h i ê n cứ ucúsốccungcótácđộngmạnhnhấtvàcómốitươngquanthuậnvới cáncânthươngmạinhưngcóxuhướngđ a n g giảmdần,còncúsốcdanhnghĩacómốitươngquannghịchvớicáncânthươngmạivàc óxuhướngđangtăngdần,t r o n g khiđócúsốccầucũngcómốitươngquannghịchvàcũngđangcóxuhướnggiảmdầntácđộnglêncáncâ nthươngm ạ i
Tác độngcủacúsốc cầulêntỷgiá hốiđoái thực theo thờigian
VARvàhàmphảmứngđẩycủatỷg i á hốiđoáithựcREERđốivớicúsốccầu(hình4.7),tath ấysựtácđộngcủacúsốc cầulêntỷgiáhốiđoáithực cósựthay đổitheothờigian,nhưngtác độngcủanóthìk h ô n g đángkểđểgiảithíchsựbiếnđộngtheothờigiancủatỷgiáhốiđoáithực.Chúngt a thấyđường màuđỏ(cú sốccầu)ởhình4.7bvà4.7ecó xuhướng biếnđộngxungquanhmức0vàhàmph ảnứngđẩy(hình4.7cvà4.7f)ởthờiđiểm2004và2009cũngc h o thấy sựhộitụvề0trongdàihạn,điềunàycónghĩatácđộngcủacúsốccầuđếnsựb i ế n độngcủatỷgiá ch ỉtrong ngắnhạn,nhưng lạikhôngcótácđộngtrongdài hạn.K ế t quảnàytráivớinghiê ncứucủaClaridavàGali(1994)khithựchiệnnghiêncứuởĐ ứ c v àNhậtBản khic ú sốccầug iảithích lớn chosựbiếnđ ộ n g củatỷgiáhốiđoáit h ự c Sựkhácbiệtkếtquảnàycóthểdonh ữngnguyênnhânsau:Thứnhất,ClaridavàG a l i (1994)địnhnghĩacúsốccầuliênquanđếnha ibiếntiếtkiệmvàđầutư,trongkhin g h i ên cứucủachúngtôicũngnhưtrongnghiêncứuBet tsvàDevereux(1996),Charie t al(1997),Tervala(2006),KimvàLee(2007)vàRafiq(20 13)địnhnghĩacúsốccầul à cúsốctàikhóavàđượcđạidiệnbởibiếnchitiêuchínhphủ.Theo Tervala(2006),c h i tiêuchínhphủtácđộngmạnhđếnsựbiếnđộngcủatỷgiáhốiđoáithông quatácđộngđ ế n cầun ộ i đ ị a n h ư n g chiềut á c đ ộ n g t h ì phụt h u ộ c v à o h i ệ u quảcủachit i ê u chínhphủởcácquốcgia.Trongkhiđó,tiếtkiệmvàđầutưthìtácđộngtrựctiếpđếnc u n g cầutiềntệvàcầunộiđịa,dođóvớitácđộngtổnghợpqualạigiữacácbiếnkinhtếcóthểtạorasự khácbiệt.Cuốicùng,cóthểdođặcđiểmkhácnhaugiữacácquốcg i a nghiêncứu,khiĐức vàNhậtlàhainướccónềnkinhtếpháttriển,kinhtếhộinhậps â u rộngvàonềnkinhtếthếgiới dòngvốnđượcchuchuyểnthuậnlợinênhiệuứnglêntỷgiásẽcótácđộngnhanh.Trongkhi,Vi ệtNamvàTháiLanlàhaiquốcgiacónềnkinhtếđangpháttriển,mứcđộhộinhậpvàokinhtết hếgiớicòngiớihạn.Đồngthờid o chínhsáchđiềuhànhtỷgiátheohướngđạtmụctiêukiềm chếlạmphátvàổnđịnhg i á cả(cơchếtỷgiáthảnổicóquảnlý)vàkiểmsoátdòngvốnnênđãt ạorakếtquảk h á c biệt.
Chúngtachúýhình4.7cvà4.7fhàmphảnứngđẩytạithờiđiểmnăm2014,cós ự tươn gđồngvềtácđộngcủacúsốccầulêntỷgiáhốiđoáivàcáncânthươngmại,
46 khisựhộitụdàihạnkhôngcònvề0.Chúngtacóthểlýgiảinhưphầntrênlàdomẫuquansáttr onggiaiđoạn nàycònítnênchưathấyhếtxuhướngtrongdàihạn. Điểmđángchúýtrongđồthị4.7elàcúsốccầucủaTháiLancóxuhướngtăngtừnăm200 9chođếnnăm2014,TheoTervala(2006)thìchitiêuchínhphủtácđộngđếntỷgiáhốiđoái thôngquaviệctácđộngđếncầutrongnước,rồisauđóảnhhưởngt ớ i lượngcầunộitệvàtác độnglêntỷgiá.ỞTháiLantrongnăm2009đểtránhviệcs ụ t giảmcầunộiđịagâyragiảmph át,NgânhàngTrungƯơngTháiLanđãquyếtđịnhđ i ề u chỉnhtỷlệlạmphátmụctiêutừmức0-
3.5%lênmức0,5-3% vàđồngthời thuhẹpkhoảnggiaođộngcủamụctiêu,đâyđượcxemlàthôngđiệpcủachínhphủtrongviệc đ ẩ y mạnhkíchcầunộiđịadẫnđếnviệcgiatăngảnhhưởngcủacúsốccầulênsựbiếnđộngcủat ỷgiáhốiđoáitronggiaiđoạnnày. ĐồthịchothấycúsốccầutácđộngkhôngđángkểđếnsựbiếnđộngcủatỷgiáhốiđoáithựctheothờigiantạiViệtNam
TỷgiáhốiđoáithựccủaTháiLanchịutác độngmạnhnhấttừcúsốccungvàcómối tươngquancùngchiều,còncúsốcd a n h nghĩathìtạoramốitươngquancùngchiềuvàcótácđộngnhỏđếnsựbiếnđộngcủatỷgiáh ốiđoái,trongkhicúsốccầuthìtácđộngrấtnhỏ
Tác độngcủacúsốc cunglêncán cânthươngmạitheothời gian
VAR,tathấyởhình4.8avà4.9bởViệtN am , cúsốccungcótácđộngrấtnhỏđếncáncânthươn gmạitrongngắnhạnvàcóxu
48 hướngđổichiềuliêntụctronggiaiđoạnnghiêncứu.Kếtquảthựcnghiệmnàyphùvớiv ớ i nghi êncứucủaRafiq(2013).Trongkhi,kếtquảthựcnghiệmởTháiLanthìngượclại,cú sốc cungchiếmưu thế trong việc giảithích sự biếnđộngcủacáncânthươngmạit h e o thờigian vàcómốitươngquanthuậnchiều, nhưnglạikhôngcótác độngtrongdàih ạ n Thậtsựrấtkhóđểthựchiệnbấtkỳmộtkháiquátnàovềmốitươngquanđượ ctạor a bởicáccúsốccungvàcầutronghaiquốcgia.Nóichung, từnăm1998nhữngcúsốcc u n g vàcầudẫnđếnsựbiếnđộngcáncânthươngmạitạiViệtNamvà TháiLan.Nếuc á c cú s ố c c u n g đạid i ệ n ch o nhữngc ú sốcư a t h í c h t h ì đ i ề u n à y sẽg â y r a mộtmối tươngdươnggiữatổngthểnềnk i n h tếv ĩ môv à c á n c â n t h ư ơ n g mại 14 D o đ ó , v i ệ c khácbiệtkếtquảnghiêncứuởđâycóthểdonềntảngkinhtếkhácnhaugiữacácquốcg i a dẫnđến cơch ế tácđộngkhác nhauvàcũngcóthểdocáchthứcx ác địnhcú sốcc u n g k h á c n h a u c ủ a cáctác giảnghiêncứu. Đồthịchothấycúsốccungcótácđộngrấtnhỏđếncáncânthươngmạitrongngắnhạnvàcóxuhướngđổichiềuliêntụctronggiaiđoạn nghiêncứuởViệtNam
ViệtNam-4.8c Đồthịchothấycúsốccungchiếmưuthếtrongviệcgiảithíchsựbiếnđộngcủacán cânthươngmại theothờigianvàcómốitươngquanthuậnchiều,nhưnglạikhôngcótácđộngtrongdàihạnởTháiLan
Tác độngcủacúsốc cunglêntỷgiáhốiđoáithựctheothờigian Đồthị4.9môtảtácđộngcủacúsốccunglêntỷgiáhốiđoáithựctheothờigianc h o ViệtNa mvàTháiLan,dữliệuthựcnghiệmchothấyrằngcúsốccungkhôngcót ác độngđếnsựbi ếnđộngcủatỷgiáthựctheothờigianởViệtNam.Kếtquảnàyphùh ợ p với kết quảnghiêncứucủaClaridavàGali
(1994).Đồngthời,dochếđộđiềuhànhtỷgiácủaViệtNamlàthảnổicóquảnlývớimụctiêuđặtral àổnđịnhkinhtếvĩmô,d o đóbàntayvôhìnhcủachínhphủcanthiệprấtsâuvàocôngcụtỷgiá nênsựbiếnđộngcủatỷgiálàrấtít.Ngượclại,kếtquảthựcnghiệmởTháiLanlạichothấyr ằngc ú sốccunggiảithíchphầnlớnchosựbiếnđộngcủatỷgiáhốiđoáithựctheothời giann h ư n g chỉtácđộngtrongngắnhạnvàcóquanhệcùngchiềuvớinhau,kếtquảnàycóphầ nphùhợpvớinghiêncứucủaRafiq(2013)chỉrarằngcáccúsốccốđịnh(cúsốcc u n g vàc úsốccầu)lànguyênnhânchínhdẫnđếnsựthay đổicủatỷgiáởcácnướcĐôngÁ.Tuynhiên,nh ữngcúsốcthườngtrực- trongtrườnghợpnàylàcúsốccungcónhiềukhókhănđểxácđịnh.Điểnhình,nhữngcúsốcthườn gtrựcđượckếthợpvớicảitiếnsảnlượng.Điềunàythườngđượccoi làđãgâyramộtmốitươngquanâmgiữacánc â n thươngmạivàtỷgiáhốiđoái.Ngượclại,Blan chardvàcộngsự(2005)cungcấpmộtphântíchchorằngnhữngcúsốcưathíchlạicótácđộngvĩ nhviễntrêntỷgiáthựctế.Mộtcúsốcưathíchvìlợiíchcủaxuấtkhẩunộiđịasẽcóảnhhưởnglâu dàilêntỷg i á h ố i đoáithực,trongk h i g â y r a s ự c h u y ể n độngcùngchiềud ư ơ n g giữacánc â n thươngmạivàtỷgiáhốiđoáithựcdotạonêncúsốcđốivới xuấtkhẩu 15
Tácđộng của cúsốcdanhnghĩalêncáncânthươngmạivàtỷgiáhốiđoáit h ự c theothờigian
Tác độngcủacúsốc danh nghĩalêncán cânthươngmạivàtỷgiáhốiđoáit h ự c t h e o t h ờ i gian ởViệtNam
Nhìnvàođồthị 4 1 0b choth ấy hầunhư cáncânt hư ơ ng mại củaV i ệ t Nam ít c h ị u ảnhhưởngbởicúsốcdanhnghĩatrongngắnhạnvàdàihạnđiềunàytráingượcv ớ i kếtquả nghiêncứucủaRafid(2013)khiôngthựchiệnnghiêncứuởmộtsốnướcĐôngÁcócáncânth ươngmạithặngdưlớn,thìcúsốcdanhnghĩalạithốngtrịcáncânt h ư ơ n g mạitrongsuốtgiaiđo ạnnghiêncứu25năm.Trongkhiđó,ởhình4.10etrongngắnhạncúsốcdanhnghĩalànguyênn hânchínhgâyrabiếnđộngcủatỷgiáhốiđoáit h ự c theothờigiankếtquảnàyphùhợpvớinghiê ncứucủaClaridavàGali(1994).Cús ố c danhnghĩađượcxácđịnhthôngquabiếncungtiềnthự c,việctănghoặcgiảmcungtiềnảnhhưởngtrựctiếpđếncungvàcầunộitệvàgâyrasựbiếnđộngt rongtỷgiáhốiđ o á i vềmặtlýthuyếtthìsựbiếnđộngnàysẽtácđộngmạnhđếncáncânthương mại,n h ư n g kếtquảthự cngh iệm thìlạitr ái ngược Theonhưchúng tôi thấy ViệtNamá pdụngch ế đ ộ tỷ g i á hốiđoáithảnổicó quảnl ý v ớ i biênđạodaođ ộn g choph ép kháthấp,dođó cúsốcdanhnghĩachỉcótácđộngtrongngắnhạnchứkhôngphảitácđộngt r o n g dàihạn,tacó thểquansáthình4.10fhàmphảnứngđẩycủacúsốcdanhnghĩa đốivớibiếnREERđềuhộitụvề0trongdàihạnởhaithờiđiểmnăm2004và2009.N ê n việc tácđộngcủacúsốcdanhnghĩalênsựbiến độngcủacáncânthươngmạitheot h ờ i gianlàkhôngđángkể.Dođó,kênhtruyềndẫngiữatỷgiá vàcáncânthươngmạiở ViệtNamđãbịgiảmsút,nêncúsốcdanhnghĩađãkhôngảnhhưởng mạnhđếncánc â n thươngmạicủa ViệtNamtrong dài hạntheothờigian.
Tác độngcủacúsốc danh nghĩalêncán cânthươngmạivàtỷgiáhốiđoáit h ự c t h e o t h ờ i gian ởTháiLan
VớikếtquảthựcnghiệmtạiTháiLanhình4.11dvà4.11echothấycúsốcdanhnghĩagi ảithíchmộtphầnsựbiếnđộngcủatỷgiáhốiđoáitheothờigianvàtạoramốit ư ơ n g quannghịc h,điềunàytráingượcvớikếtquảthựcnghiệmởViệtNam.Nguyênn h â n docơchếđiềuhàn htỷgiácủahaiquốcgiakhácnhau,ViệtNamđiềuhànhtỷgiáv ớ i c ơ c h ế t h ả nổic ó q u ả n l ý v àNgânHà n g NhàN ư ớ c ViệtNamt h ư ờ n g x u y ê n s ử dụngcáccôngcụđikèmđểtriệttiêucá ctácđộnglấnátkhităngcungtiền,trongkhi
Thái Lankểtừnăm2000đãbắtđầuthảnổitỷgiátheocung cầuthịtrường.NênởTháiL a n khicungtiềntănglênlàmtăngcungđồngnộitệtươngđốisov ớiđồngngoạitệ,dẫnđếnđườngcungnộitệdịchchuyểnxuốngphíadướitrongkhicầunộitệkhô ngđổin ê n nộitệgiảmgiádẫnđếntỷgiágiảm.Mặtkhác,khicungtiềntăngcóthểdẫnđếnn g u y cơlạmphát,làmcholạmpháttrongnướctăngcaotươngđốisovớilạmphátcácnướccógi aothươngvớiTháiLanlàmcho REERbịgiảmgiá.
Nhìnvàođồthị4.11bchúngtathấycúsốcdanhnghĩatácđộngmạnhđếncánc â n t h ư ơ n g mạic ủ a T h á i L a n v à tạor a mốit ư ơ n g q u an nghịchtrongsuốtgiaiđ o ạ n n g h i ê n c ứ u Đ i ề u n à y phùh ợ p mộtphầnvớik ế t quản g h i ê n c ứ u củaRafiq( 2 0 1 3 ) N h ư n g tácđ ộngchỉmangtínhchấttrongngắnhạnvàtrunghạnkhihàmphảnứngđẩycủacúsốccungtiềnlên cáncânthươngmạivàtỷgiáhốiđoáithựctheothờigianởT h á i Lan(hình4.11cvà4.11f )đềuhộitụvề0trongdàihạn.Mốitươngquannghịchg i ữ a cáncânthươngmạivàcúsốccung tiềntạiTháiLandườngnhưphùhợpvớihiệuứ n g đ ư ờ n g congJ.Trongngắnhạn,khi cung tiền tănglênlàmchotỷgiáhốiđoáigiảm,l ư ợ n g xuấtkhẩuk h ô n g tăngtrongn g ắn hạn,n h ư n g giá trịnh ập khẩu lạit ăng dot á c độngcủatỷgiá,chínhđiềunàylàmchocáncânthươngmạibịgiả mkhicungtiềntăngở Thái Lan.
Sựtác động theo thờigian của các cúsốclêncáncân thươngmạivàtỷgiáhốiđoáithực tại ViệtNamvàTháiLan
Nhìnvàođồthị4.12bêndướimôtảsựthayđổitheothờigianvềsựtácđộngcủacácc úsốcvĩmôlêncáncânthươngmạivàtỷgiáhốiđoáithựcchoViệtNamvàTháiLan.Chúngtôi xéttạibamốcthời gianlànăm2004,2009và2014,chúngtôithấyrằngởViệtNamvàTháiLanthìvớichukỳnhỏh ơn12kỳ(tứcdưới3năm)thìtácđộngcủacảbacúsốc(cúsốccung,cúsốccầuvàcúsốcdanhn ghĩa)đãtạoranhữngt á c độngkhácnhauđếncáncânthươngmạivàtỷgiáhốiđoáithựcởhaiq uốcgia.Vàs a u 12kỳsựtác độngcủacáccúsốcđềuhộitụvề0.
XétởViệtNamtrong12kỳđầutiên,cúsốcdanhnghĩatácđộnglêntỷgiáhốiđ o á i ở3 nămxemxétcósựtươngđồngkhál ớn , trongkhitácđộng nàylêncáncânt h ư ơ n g mạil ạicósựkhácbiệtkhálớnkhibađườngđồthịbiểudiễnchobamốcthờig i a n khácnhaukhá xa.Đốivớitácđộngcủacúsốccầulêncáncânthươngmạithìcós ự tươngđồngtrong3kỳđầuv àcáckỳtiếptheolạicótácđộngkhácnhau,ngượclạis ự tácđộnglêntỷgiáhốiđoáithìkhácnh autrong3kỳđầuvàotươngđồngtrongcáckỳtiếptheo.Trongkhitácđộngcủacúsốccunglên cáncânthươngmạivàtỷgiáhốiđ o á i t h ự c khátương đồngnhau.
CònvềtrườnghợpcủaTháiLan,chúngtathấytácđộngcủabacúsốclêncánc â n thư ơngmạivàtỷgiáhốiđoáithựccóxuhướngtácđộngkhátươngđồngsovớiViệtNam,chỉkhá cnhaumộtphần trongcường độ tác động.
Tómlại,Kếtq u ả t h ự c nghiệmtạiV i ệ t Namv à T h á i L a n c h ú n g t a t h ấ y rằngk h ô n g chỉcáncânthươngmạivàtỷgiáhốiđoáithựcthayđổitheothờigianmàsựtácđộngc ủ a c á c cús ố c k i n h tếl ê n h a i biếnnàyc ũ n g t h a y đổitheothờigianvềchiềuh ư ớ n g vàcườngđộ tácđộngvàcósựkhácnhaugiữacácquốcgia.Đồngthời,chúngt ô i cũngchúýrằngmốcthời điểm2009làmốckháđặcbiệtkhiđâycóthểxemlàthờiđiểmkếtthúccuộckhủnghoảngkinhtế thớigiới2008vàkếtquảchothấycóthểcuộc
58 khủnghoảngcũngtạorasựkhácbiệtgiữacườngđộ vàchiềuhướngtácđộngcảcáccús ố c tronggiai đoạn trước vàsaukhủnghoảng.
TháiLan–4.12a Đồthịchothấy sựtácđộngcủacác cúsốc kinhtếlêncáncáncânthươngmạivàtỷgiáhốiđoáithựccósựthayđổitheothờigian
Cảbacúsốccung,cúsốccầuvàcúsốcdanhnghĩađềukhôngcótácđộngtrongd à i hạnđến sựbiếnđộngtheothờigiancủatỷgiáhốiđoáivàcáncânthươngmạimàchỉcótácđộngtrong ngắnhạnhoặctrunghạn.
TrongngắnhạncáncânthươngmạicủaViệtNamchủyếuchịutácđộngcủacús ố c cầutro ngkhicúsốcdanhnghĩavàcúsốccungtácđộngkhôngđángkể.Còntỷgiáhốiđoáithựcchịu sựtácđộngmạnhnhấtcủacúsốcdanhnghĩatrongkhicúsốc cầu vàc ú sốccungtácđộngrấtnhỏ.ỞTháiLancáncânthươngmạiđềuchịusựtácđộngkhámạnhcủ abacúsốctrongđóởgiaiđoạnđầucủamẫunghiêncứucúsốccungcótácđộngmạnhnhấtvàc ómốit ư ơ n g q u a n t h u ậ n v ớ i c á n c â n t h ư ơ n g mạin h ư n g c ó xuh ư ớ n g đanggiảmdầ n,còncúsốcdanhnghĩacómốitươngquannghịchvớicáncânt h ư ơ n g mạivàcóxuhướn gđangtăngdần,trongkhiđócúsốccầucũngcómốitươngq u a n nghịchvàcũngđangcóxuhư ớnggiảmdầntácđộnglêncáncânthươngmại.Tỷg i á h ố i đoáit h ự c c ủ a T h á i L a n c h ị u t á c đ ộ n g mạnhnhấttừc ú s ố c cungvàc ó mốit ư ơ n g quancùngchiều,còncúsốcdanhnghĩathì tạoramốitươngquancùngchiềuvàc ó tácđộngnhỏđếnsựbiếnđộngcủatỷgiáhốiđoái,trongk hicúsốccầuthìtácđộngr ấ t nhỏ.
Dướitácđộngtổnghợpcủacáccúsốcthìcáncânthươngmạihầunhưkhôngảnhhưở ngđếnsựbiếnđộngtheothờigiancủatỷgiáhốiđoáithực,khihệsốhồiquymôhìnhTVP-VARítbiếnđộngvàxoayxungquanhtrục0.Trongkhi,tỷgiáhốiđoáit h ự c lạicótácđộngmạn hđếnsựthay đổicủacáncânthượngmạitheothời gianvàtạo ramốitươngquanthuận(nghịch)ởhaiquốcgia.ĐốivớiViệtNam,mốitươngquang i ữ a cáncânthương mạivàt ỷ giáhốiđoáithựctheothờigiancó mốiquanhệcùngchiềuđiềun à y p h ù h ợ p v ớ i nhữngphảnứ n g t r o n g ngắnhạnt h e o môh ì n h giác ứ n g nhắccủaRudiger
Dornbusch(1976).Trongkhi kết quảthựcnghiệmtạiTháiLantỷgiáhốiđoáithựcvàcáncânthươngmạicómốitươngquannghịcht heo thờigian. Điềucuốicùngchúngtôitìmthấy làkhôngchỉcáncânthươngmạivàtỷgiáhốiđ o á i thựcthay đổitheothời gianmàsựtácđộngcủacáccúsốckinhtếlênhai biếnnàycũngthayđổitheothờigianvềchiềuhướngvàcườngđộtácđộngvàcósựkhácnhau g i ữ a c á c quốcgia.
Từnhữngkếtquảnghiêncứutrênchúngtôihyvọngbàiviếtcóthểđượcxemn h ư là mộttàiliệuthamkhảochocácnhàhoạchđịnhchínhsáchkhiđưaracácchínhs á c h kinhtếl i ê n quan đếnv ấnđ ềtỷgiá v à cáncânt h ư ơ n g mạ i Đặ c biệtl à đốiv ớ i chínhp h ủ ViệtNamk h i N g â n H à n g T r u n g Ươngđ ã liêntụct h ự c hiệnp h á g i á tiềnđồngtrongnhữngnămtrởlạ iđây,nhằmhỗtrợchochiếnlượcxuấtkhẩuđiềunàyđãg â y áplựctănglạmphátvàgiảmtỷgiá hốiđoáithựctrongthờigianqua,trongkhikếtquảthựcnghi ệm chot h ấ y rằngcáncânth ư ơ ng mạiv àtỷgiáhoáiđoáithực tạiViệtNamcómốiquanhệcùngchiều,điềunàycónghĩarằng việcphágiátiềnđồngđôikhilạicó hiệuquảngượclạivớikỳvọngđặtra.
1.NguyễnN h ư Ý vàTrầnThịBíchDung,HồC h í M i n h : N h à xuấtb ả n kinhtế,2 0 1 3 ,Ki nhtếvĩmô.Táibảnlầnthứ3.
2 Benati,L.,Mumtaz,H.,2007.U.S.EvolvingMacroeconomicDynamics:AS t r u c t u r a l Investigation,ECBWorkingPaperSeries Number746.
Market.University of British Columbia,Mimeo.
6 Chadha,B , Pr as ad ,E , 1 99 7 R e a l ex ch a n g e ratef l u c t u a t i o n andt h e b us i n es s cycle:evidencefromJapan.IMFStaffPapers44 (3),328–354.
7 Dornbusch,R.,1 9 7 6 Expectationsand exchange ratedynamics.JournalofP o l i t i c a l E c o n o m i c s 8 4 , 1161–1176.
8 Dornbusch,R.,1 9 7 6 Expectationsand exchange ratedynamics.JournalofP o l i t i c a l E c o n o m i c s 8 4 , 1161–1176.
9 Galati,G.,Debelle,G., 2005.CurrentAccount Adjustmentand C ap i t al Flow s.B I S WorkingPaperNo 169.
11 Kim,S.,Lee,J.,2008.InternationalMacroeconomicFluctuations:ANewOpenE c o n o my MacroeconomicsInterpretation.HongKongInstituteofMonetaryR e s e a r c h , W o r k i n g PaperNo.23/2008.
M.D.,2006.Currentaccountandrealexchangeratedynamicsint h e G7 countries.Journal of InternationalMoneyand Finance25,257–274.
14 Monacelli,T vàB o c co n i , U , 2007 F i s c a l Policy,t h e T r a d e Ba l a n ce , an dt h e R e a l E x c h a n g e R a t e : ImplicationsforI n t e r n a t i o n a l R i s k S h a r i n g P a p e r presentedatthe8thJacquesPolakAnnualResearchConference.Hostedbyt heI nt er n at io n al Mon et ar y Fund.Washington,DC─November15- 16,2007.1:1-3,3 : 5-8.
16 Plessis,S m i t , andS t u r z e n e g g e r , 2 0 0 8 I d e n t i f y i n g A g g r e g a t e S u p p l y andDemandShocks inSouthAfrica.CIDWorkingPaperNo.164.1,2: 1-8.
18 Primiceri,G.E., 2005.Timevaryingstructuralvector autoregressions and monetarypolicy.Review of Economic Studies72,821–852.
19 Rafid,S.,2013.Sourcesoftime- varyingtradebalanceandrealexchange ratedynamicsinEastAsia.Journal ofTheJapaneseandInternationalEconomies.
20 Stockman,A , 1 9 8 7 T h e E q u i l i b r i u m A p p r o a c h t o ExchangeR a t e s.FederalReserveBank of Richmond Economic Review,March/April.
21 Tervala,J.,2 0 0 6.P r o d u c t i v e G o v e r n m e n t Spendinga n d theInternation alT r a n s m i s s i o n o f F i s c a l Policy.HelsinkiC e n t e r o f EconomicR e s e a r c h 1:1-3,3 : 1 0 - 1 4
Phụlục1b:Dữliệu xửlýđưavàomô hìnhtạiViệtNam(đượctính là thayđổikỳt +1so vớikỳt)
Phụclục2b:Dữliệu xửlýđưa vào môhìnhtạiTháiLan(đượctínhlàthayđổikỳt + 1 sovớikỳt)
