Phương Pháp Dạy Học, Ngữ Văn, Tính Dân Tộc, Thơ;, Lý Thuyết Trường Nghĩa, Tố Hữu, 1920-2002.Docx

MỞ ĐẦU HÀ NỘI –2015 ĐẠIHỌCQUỐCGIAHÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGÔTHỊ CHI HƯỚNGDẪNHỌCSINHTÌMHIỂUTÍNHDÂNTỘCTRONGTHƠTỐHỮU THÔNGQUALÍTHUYẾT TRƯỜNGNGHĨA LUẬNVĂNTHẠC SĨSƯPHẠM NGỮVĂN ĐẠIHỌCQUỐCGIAHÀ NỘI TR[.]

LỜICẢMƠN

Đểhoànthànhluậnvăn,emđãnhậnđượcrấtnhiềusựquantâm,giúpđỡ.Nhândịpn ày,emxingửilờicảmơnchânthànhvàlòngbiếtơnsâusắcđếnThầygiáo-Phógiáosư- TiếnsĩNguyễnQuangNinh,ngườihướngdẫnkhoahọcđãtậntìnhchỉbảo,độngviên,khí chlệemtrongsuốtquátrìnhnghiêncứu,thựchiệnđ ề tài.

EmcũngxingửilờicảmơnđếncácthầycôtrongKhoasưphạm,TrườngĐạihọcgiáod ục,ĐạihọcQuốcgiaHàNộiđãnhiệttìnhgiảngdạyvàtạomọiđiềukiệngiúpđỡemtrongquát rình họctập, thựchiệnđềtài.

Tôicũngxingửilờicảmơntớicácthầycô,bạnbè,đồngnghiệpđanggiảngdạytạitrườ

QuảngNinhcùngnhữngngườithânyêutronggiađìnhđãdànhchotôisựquantâm,khíchl ệvàchiasẻtrongsuốtthờigianhọctậpvànghiêncứu.

HàNội,tháng11năm2015Tác giảluậnvăn

NgôThịChi

1 Lídochọnđềtài

MỞĐẦU

1.1 Quabàiviết"Vềs ự phântíchngônngữtá cphẩmvănhọctrongnhàtrường"đăngtrêntạpchíNgô

nngữ,số2,1975củaPGS.ĐinhTrọngLạc,chúngtôinhậnthấy:ngônngữlàyếutốthứnhấtcủavănhọc,ngônngữtrởthànhvậtliệuxâydựngnênnhữnghìnhtượngdiễnđạtt ư tưởngnghệthuật.Nếuhọcsinht r i giácv à nhậnthứcđượcnhữngđặcđiểmcủangônngữtrongmộttácphẩmvănhọcthìcácems ẽ hiểuvàcảmđượcsâusắcsựmiêutảnghệthuật,nộidungtưtưởngcủatácphẩ

mvănhọcđó.Tiếptheo,từcôngtrình"Phântíchtácphẩ mvănhọctrongnhàtrườngtừgócđộngônngữ"(NxbGi

áodục,2006)củatácgiảNguyễnTrọngKhánh,mộtlầnnữachúngtôithấy:xuấtpháttừgócđộngônngữ,khôngítýnghĩachânchínhcủacáct ừ ngữ,hìnhảnh,chitiếttrongtácphẩmvănhọcđãđượcpháthiện,khôngítnhữngc á c h lígiảicótínhchấtápđặtchủquanhoặcxarờitácphẩmtồntạibấylâutrongnhiềutàiliệugiảngdạyđãđượcxemxét,điềuchỉnhlạimộtcách

cócơsởkhoahọcvàphùhợphơn;gópphầnkhơidậyniềmhứngthú,saymêvănhọctừchínhquátrìnhnhậnthứcvàlàmchủngônngữ-

phươngtiệnbiểuhiệnchủyếucủatácphẩm.Quađ â

y chúngtacóthểthấygiữangônngữvàvănhọccómốiquanhệmậtthiết,không

thểtáchrời.Vàvớimộttácphẩmvănhọc,cóthểcónhiềucáchtiếpcậnkhácnhaun h ư hướngphântâmhọc,xãhộihọc,lịchsửphátsinh,vănhóahọc,cấutrúcluận nhưngcáchtiếpcậntừgócđộngônngữvẫnlàconđườngđơngiảnnhất,nhanhchóngnhấtđểgiảimãnhững

ngônngữđượcbiểuhiệntrongtínhhệ

thốngcủahệthốngtừvựng.Vàvềmặtýnghĩa,n ó đượcbiểuhiệntrongh ệ thốngtrườngnghĩa.Dovậy,t ì m hiểuh ệ thốngtrườngnghĩachínhlàconđườngtiếpcậntácphẩmvănchươngtheohướngngônngữ học

1.3 Hiệnnay,dạy họcvăntrongnhàtrườngphổthôngtheoconđườngtíchhợpn g ữ vănđanglàmộthướngđiđượcđềcao.Córấtnhiềulíthuyếtngônngữđãđượcá p dụngđểlàmsángtỏnhữngvấnđềthuộcvềvănhọc.Đặcbiệt,khiphântíchcáchs ử dụngtừngữcủanhàvăntrongtácphẩm,việcvậndụnglíthuyếtvềtrườngnghĩasẽđe m lạichongườinghiêncứunhiềukếtquảhữuích.Líthuyếtnàygiúplígiảimộtc á c h cặnkẽ,khoahọcnhữngđặcđiểmđộcđáotrongphongcáchngônngữcủanhàvăn,tínhgợicảm,tínhhàmsúccủahìnhtượngvănhọc.Chínhvìvậy,tìmhiểutácphẩmvănhọ ctừgócđộtrườngnghĩalàmộtconđườnghứahẹnđemlạinhiềukếtquả

-1.4 TrongnềnvănhọchiệnđạiViệtNam,TốHữulàmộtnhàthơlớn.Ôngvừal à nhàthơđ

ầutiêncủagiaicấpvôsản–Ngườivănnghệbinhthứnhất,theocáchnóicủ a NguyễnĐìnhThi–

vừalàconchimđầuđàncủanềnthơcacáchmạngViệtNamhiệnđại.Suốtnửathếkỷqua,thơTốHữukhôngchỉlàđốitượngnghiêncứucủagiớivănhọc nghệthuật,màcònlàđốitượngđể dạyvàhọctrongcácnhàtrườngphổthôngv à đạihọc.TrongchươngtrìnhmônNgữVănTHPT,TốHữ

lácờđầucủanềnthơcahiệnđạiViệtNamvới04tácphẩmđượcđưavàogiảngdạy,trongđócóbàit

hơ"ViệtBắc"(SGKNgữvăn12,tập1).Nhưchúngtađ ã biết,thơTốHữuđậmđàtínhdântộctừnộid

ungchođếnhìnhthứcnghệthuật.Và“ViệtBắc”làmộttácphẩmhay,đồngthờicũnglàtácphẩmtiêubiểuchophongcáchnghệthuậtcủaTốHữu.Vềphươngphápgiảngdạytácphẩmnàyđãđượcquantâmtìmhiểunhiềutrongmộtsốcôngtrìnhnghiêncứu.Tuynhiên,quathựctếgiảngdạyt

ôinhậnthấyviệctìmhiểubàithơ"ViệtBắc"còngặprấtnhiểukhókhănđốivớihọcsinhvìphầnlớn

giáoviênchỉtruyềnthụkiếnthứcmộtchiều,cungcấpnhữngkiếnthứccósẵnchohọcsinhmàchưapháthuyđượcnănglựctưduysángtạocủahọcsinh.Dođó,dạyhọcvănbảnnàydướigócđộtrườngnghĩavẫnlàmộthướngđimớimẻ.Vàtrongcôngtrìnhnghiêncứunày,chúngtôimongmuốnsửdụngánhsángcủal í thuyếttrườngnghĩađểlàmsángtỏhơntínhdântộctrongthơTốHữu,trongđótậptrungchủyếuvàobàithơ“ViệtBắc”,đồngthờicũngmởramộthướngđimớitrong

việcdạyhọctácphẩm"ViệtBắc"ởnhàtrườngphổthông,từđótạotiềnđềđểtiếptụcdạyhọc cácvănbảnkhácdướigócđộtrườngnghĩa

Đólànhữnglídokhiếnchúngtôiquyếtđịnhchọnđề tài

“HướngdẫnhọcsinhtìmhiểutínhdântộctrongthơcủaTốHữuthôngqualíthuyếttrườngn ghĩa”(Quabàithơ“ViệtBắc”)choviệcnghiêncứukhoahọccủamình.Hivọng,sựthànhcôngc

Ởnướcta,GS.ĐỗHữuChâulàngườicóđónggópquantrọngtrongviệcgiớithiệukháiniệmtrườngtừvựngvàthúcđẩykhuynhhướngnghiêncứutrườngtừvựng.Trongc á c côngtrìnhc

ủ amình,songsongvớiviệctrìnhbàyl íthuyếtv ề trườngtừvựng,GScũngđãbướcđầuchỉraco

nđườngtiếpcậntácphẩmvănhọcdựatrênlíthuyếtnày,tiêubiểunhấtlàbàiviết"Trườngtừvựng ngữnghĩavàviệcdùngtừtrongt á c phẩmnghệthuật"đăngtrêntạpchíNgônngữ, số3năm1974.

Kếthừanhữngk ế t quản g h i ê n cứucủaGSĐỗHữuChâu,nhiềucôngtrìnhnghiêncứuvềtrườngtừvựngcủacácnhànghiêncứuđãrađời.Nhưngnhìnchungc á c nhànghiêncứuđều

mớichỉ dừnglạiởmộthệthốngtrườngnghĩanàođó(như"Trườngt ừ vựngngữnghĩachỉmàus ắctrongt h ơ X u â n Quỳnh"–

PhạmNhịHà;"Trườngtừvựngchỉbộphậncơ thểngườitrongthơChếLanViên"–

NguyễnChíTrung )cònviệcsửdụngtrườngnghĩanhưlàmộtconđườngdễkhámphátoànbộmộttácphẩmthìcórấtítcôngtrìnhnghiêncứuđềcậpđến.Theothốngkêcủachúngtôi,đãcómộtsốcôngtrìnhđitheoconđườngnày:

Đầutiên,phảikếđếncôngtrình"Tìmhiềumộtsốphươngphápphântíchngônngữtácphẩ mvănhọc(mộtthửnghiệmsosánhcácphươngphápquaviệcphântichmộtbàithơ)"củatácgiảP

hạmMinhDiện.Trongphạmvicủamộtluậnvănthạcsĩ,P h ạ m MinhDiệnđãtiếnhànhđốich

iếu,sosánhmộtsốphươngphápphântíchbàithơ"Từấy"củaTốHữu,baogồmcảnhữngphương

phápvănhọcvàphươngphápngônn g ữ học,như:hướngphântíchtổnghợpc ủ a H o à n g Tuệ;hướngphântíchhệ

đượcphântíchnhưmộtcấutrúctỉmỉnêntácphẩmbuộcphảichianhỏrathànhc á c yếutốđếnmứcnhỏnhất,nêntínhchỉnhthểcủatácphẩmdễbịphávỡ",đồngthời"sứcrungđộngtìnhcảmdễphảinhườngchỗchosựphântíchlạnhlùngcủalítrí

Thiếtnghĩ,nhữngnhậnđịnhcủaPhạnMinhDiệnđưaralàhoàntoànxácđáng,t u y nhiên,bấtkìmộtphươngphápnàocũngđềucónhữngưuđiểmvàhạnchếcủanó.Vớimụcđíchđểkhámpháraýnghĩađíchthựcmànhữngthôngđiệpngôntừtruyềnt ả i , phươngphápphântíchngônngữvàlàtốiưunhất,vìnósẽtránhhoàntoànđượctìnhtrạngsuydiễn,gánghépmàcácphươngphápvănhọcthườnggặpphải(docácphươngphápvănhọckhôngbámvàosựdiễnbiếnvàtổchứccủacáclớpnghĩacủatừ)

Ngoàira,chúngtôicũngđãkhảosátđượcmộtsốtácgiảđãvậndụnglíthuyếttrườngnghĩađểtìmhiểumộtsốtácphẩmvănchươngnhư:đểchỉrachấtthiênnhiênx ứ HuếtrongkícủaHoàngPhủNgọcTường,PhạmThịHàđãtiếnhànhthốngkêchitiếtcáctrườngnghĩavà

cáctiểutrườngcóliênquan.Vídụnhưkhiphântíchriêngcáct ừ ngữthuộctiểutrườngthựcvậttrongkíHoàngPhủNgọcTường,PhạmThịHàđãchỉrasựphongphú,đadạngvềcácloàithựcvậtcủathiênnhiênxứHuế.Tácgiảluậnvănđ ã cónhữngnhậnxétxácđángt ừ việcphântíchc á c t ừ ngữtrongtrườngnày:“Dườngnhưthếgiớithựcvậtcủacảbốnvùngđềuquytụhếtởnơiđây.Cótới99loàihoaxuấthiệntrongvănông.Mỗiloàihoađềumangmộthươngs ắ c riêng,đềucótiếngnói

riêngcủamình.Dândãnhưcácloài:Nhài,lý,thạchlựu,mặttrời,tườngvilan.Hoahảiđườngthì

“phơiphớinhưmộtlờichàohạnhphúc”,“màuđỏthắmhânhoan,sayđắm”làhìnhảnhcủanhữn

gngườiđẹpvươnggiả,hoatràmiđỏtươi,màuđ ỏ rấtsâu,cứcuốnhútcáinhìncủangườixem… hoatrắngthìđẹplạ,trongvàtinhkhôinhưmộtphiếnngọcthạch.Hoavông“đỏrựctungtóegiống hìnhngọnlửa”,layơ n “hoamàugạchbạcthếch”,xươngrồng“nởhoatrắngmuốt”….Chỉmỗih oaphongl a n đượctácgiảphânchialêntới23lạikhácnhaunởtừxuânsanghè:nghinhxuân,lon gtu,kimđiệp,kimphonghội,hồngliênsongtửngọc,lanýthảo,cẩmbáo,dãhạc,dángthu,đoảnk iếm… [13,202].

Hoặckhiphântíchsựchuyếnbiếntưtưởng,tìnhcảmcủaChếLanViênquahait ậ p thơ“ Điêutàn”và“Ánhsángvàphùsa”,VũQuỳnhNgađãdựavàosựthốngkêc á c t ừ ngữchỉcảmxúc,tâmtrạng

Bêncạnhtácdụngcủatrườngnghĩatrongviệcxácđịnhđềtài,chủđềcủatácphẩm,việcxáclậptrườngnghĩa,đặcbiệtlàviệcphântíchcáchiệntượngchuyểndi

trườngnghĩatronghoạtđộngcụthể,còncóýnghĩalớntrongviệcphântíchgiátrịbiểutrưng,phântíchquanniệmcủatácgiảvănhọc,quanniệmcủacộngđồng.Vídụ,quaphântíchtrườngnghĩa“núi”trongthànhngữ,tụcngữ,NguyễnDiệuHiềnđãchỉr a c á c ý nghĩabiểutrưngcủa“núi”:Núirừngbiểutrưngchokhókhăn,thửthách(Rừngxanhnúiđ ỏ, rừngthiêngnướcđộc,Thâmsơncùngcốc,

… );Núirừngbiểutrưngchocônglao,tìnhcảmcủachamẹ(Lênnonmớibiếtnoncao,nuôiconmớibiếtcônglaomẫutừ……)

Nhưvậy,v i ệ c xáclậptrườngnghĩakhit ì m h i ể u , phântícht á c phẩmv ă n chươnglàcơsởkhoahọcchonhữngnhậnxétvềnộidung,chủđềcủatácphẩm.Xáclậptrườngnghĩatrongphântíchvănhọclàmộttrongnhữngđiềukiệnđểtránhnhữngnhậnxétchungchung,thiếucăncứngôntừvănbản

Quaphầnkhảosá t lịchsử vấnđ ề , chúngtôinhậnthấy,v i ệ c sử dụngtrườngnghĩađểtìmhiểugiátrịtácphẩmkhôngphảilàmộthướngđiquámớimẻ,songcũngkhôngphảicũmòn.Đặ

đọchiểuvănbảnchohọcsinhởbậcTrunghọcPhổthôngthìlạilàmộthướngđihoàntoànmới,chưacócôngtrìnhnàođềcậpđến.Đượcgợiýtừnhữngcôngtrìnhnghiêncứutrên,trongcôngtrìnhnghiêncứucủamình,chúngtôimongmuốnsửdụnglíthuyếttrườngnghĩađểcóthểtìmhiểugiátrịnộidungvànghệthuậtcủatácphẩm,đồngthờibướcđầuhướngdẫnhọcsinhkhámphátácphẩm

theoconđườngngônngữhọcquatácphẩm"ViệtBắc"củanhàthơTốHữu(SGKNgữvăn12,

tập1)

2.2 Lịchsửnghiêncứuviệcgiảngdạytácphẩm" ViệtBắc"củaTốHữu

TốHữulàmộtnhàthơlớncủanềnthơcaViệtNamvàbàithơ“ViệtBắc”làtácphẩmnổitiếngđãlàmtốnkhôngítgiấymựccủacácnhànghiêncứu.Cóthểkểđếnmộtsốcôngtrìnhnghiêncứutiêubiểunhư:

- TrầnĐìnhSử(1987),ThiphápthơTốHữu(chuyênluận), NxbTácphẩmmới–HộinhàvănViệtNam

- Nhiềutácgiả(2007),Tácgiảtrongnhà trườngTốHữu,Nxb Vănhọc.

-Nhiềutácgiả(2000),TốHữuvềtácgiavàtácphẩm,NxbGiáodục.

Trongc ác côngtrìnhnghiêncứucủamình,cáctácgiảcũngítnhiềuđềcập đếntínhdântộctrongthơcủaTốHữu.Nhiềuđềtài,luậnvăn,luậnáncũngđãđềcậpđếnthơTốHữuvàbàithơ“ViệtBắc”,nhiềubàivănhaycũngđãphântíchtínhdântộc

trongthơTốHữunóichung,tínhdântộctrongbàithơ“ViệtB ắ c ” nóiriêng.Tuynhiên,nhậnthấyviệchướngdẫnhọcsinhtiếpcận,tìmhiểutínhdântộctrongthơTốHữu–

cụthểtrongbàithơ“ViệtBắc”,đặcbiệtlàtìmhiểutínhdântộcthôngqualíthuyếttrườngnghĩathìchưathấycótàiliệunàothựcsựchútrọng.Dođó,trêncơsởkếthừavàpháthuynhữngthànhtự

ucủanhữngngườiđitrước,chúngtôixinđềxuấtđ ề tài“Hướngdẫnhọcsinhtìmhiểutínhdânt ộctrongthơcủaTốHữuthôngqualíthuyếttrườngnghĩa”(Quabàithơ“ViệtBắc”).

- TạitrườngTHPTTrầnKhánhDư–HuyệnVânĐồn–tỉnhQuảngNinh

4 Mụcđích,nhiệmvụnghiêncứu

Vậndụnglýthuyếtvềtiếpnhậnvàcảmthụtácphẩmvănchươngdướigócđộtrườngnghĩa,đềxuấtcácphươngphápcụthểcủaviệcdạy

thơTốHữu,đặcbiệtlàtácphẩm“ViệtBắc”trongchươngtrìnhTHPTnhằmnângcaoc h ấ t lư

ợngd ạ y họctácphẩmvănhọc,gópphầnkhẳngđịnhưuđiểmvàtínhkhảthicủađềtài

Khảonghiệmdạyhọctácphẩm“ViệtBắc”củaTốHữutrongchươngtrìnhTHPTở trườngTHPTTrầnKhánhDư–HuyệnVânĐồn–tỉnhQuảngNinh

5 Phươngphápnghiêncứu

Phươngphápnghiêncứutàiliệu:Tham khảocáctàiliệu,giáotrìnhcónộidungliênquan.Phươngphápkhảosát, thựcnghiệm,thốngkê,phântích

Phươngphápnghiêncứutheoquanđ i ể m liênngành:vậndụngkiếnthứcvềVănhọcViệtNam,Líluậndạyhọchiệnđạivàogiảiquyếtđềtài

Phươngphápquynạp,tổnghợp, kháiquát

6 Đónggópcủaluậnvăn

Thựchiệnđềtàinày,chúngtôimongmuốncónhữngđónggópsau:

- Vềmặtlíluận:Luậnvăncốgắnglàmsángtỏnhữngvấnđềcơbảnvềtrườngnghĩavàkhảnăngứngdụngtrườngnghĩatrongviệcđọchiểuvănbản.

- Vềmặtthựctiễn:Nhữngkếtquảchúngtôithuđượckhitìmhiểuviệcdạyhọc

–

đọchiểutácphẩm"ViệtBắc"củaTốHữucóthểápdụngvàoquátrìnhdạyhọctheohướngtíchhợpNgữ-Vănởnhàtrườngphổthông

7 Cấutrúcluậnvăn

NgoàiphầnMởđầuvàthưmụctàiliệuthamkhảo,luậnvăncó03phầnchính:

- ChươngI:Cơsởlíluận

Ởchươngnày,chúngtôisẽtrìnhbàynhữngvấnđềmangtínhlíluậnvềtrườngnghĩa,đọc–hiểuvănbảntừgócđộtrườngnghĩa,tínhdântộctrongthơViệtNamđểc ó cáinhìntổngquát,toàndiệnvềvấnđềtrườngnghĩa,tínhdântộctrongthơđểcóc ơ sởhướngdẫnhọcsinhtìmhiểutínhdântộctrongthơTốHữunóichungvàquabàithơViệtBắcnóiriêngthôngqualíthuyếttrườngnghĩa

- ChươngI I : Thựctrạngv à địnhhướngdạyh ọ c bàithơ"ViệtBắc"củaTốHữuở trườngtrunghọcphổthôngtheolíthuyếttrườngnghĩa

Trênnhữngcơsởlíluậnđãcó,chúngtôisẽvậndụngđểhướngdẫnhọcsinhtìmhiểumộ

tt á c phẩmv ă n chươngcụthểdựatrênlíthuyếttrườngnghĩa(Bàithơ“ViệtBắc”củaTốHữu)

- ChươngIII:Thựcnghiệm

Đếnđây,chúngtôisẽvậndụngtấtcảnhữngđơnvịkiếnthứcđãtìmhiểu,nghiêncứuvàomộtgiáoángiảngdạycụthể,đưalíthuyếtvàothựchànhđểkiểmtra,đánhg iá tínhkhảthicủađềtài

CHƯƠNG1:CƠSỞLÍLUẬN 1.1 Mộtsốvấnđềvềtrườngnghĩa

1.1.1 Kháiniệmvề trườngnghĩa

Trườngnghĩacònđượcgọilàtrườngngữnghĩahoặctrườngtừvựngngữnghĩa.Líthuyếtvềtrườngnghĩađượccácnhàngônngữđưaratừrấtsớmvàokhoảngthậpkỉ20và30củathếkỉXX

NhắcđếnlílíthuyếttrườngnghĩaphảikểđếntêntuổicủahainhàngônngữĐứcl à J.TriervàL.Weisgerber.ÔngJ.Trierlàngườiđầutiênđưar a thuậtn g ữ v ề trườngvàongônngữhọcvàđãthửápdụngquanđiểmcấutrúcvàolĩnhvựctừvựngngữnghĩa.Ôngchorằng,trongngônngữ,mỗitừtồntạitrongmộttrường,giátrịcủan ó làquanhệvớicáctừkháctrongtrườngquyếtđịnh.ĐốivớiL.Weisgerberônglạiđưaraquanđiểmrấtđángchúývềtrường,theoôngphảitínhđếncácgócnhìnkhácnhaumàtácđộnggiữachúngsẽchokếtquảlàsựngônngữhóamộtlĩnhvựcnàođóc ủa cuộcsống

Tuynhiên,cácquanniệm củaJ.TriervàL.Weisgerberđ ề u cónhữnghạnchếnhấtđịnh.Vàđểkhắcphụcnhữnghạnchếđó,W.Porzigđãphânchiatrườngtheonhữngnguyêntắckhác.Từnăm1934,W.Porzigđãđềnghịnguyêntắcliêntưởng.TheoquanniệmcủaW.Porzig,mộttừnàođóxuấthiệnthếnàocũnggợiđếnsựtồnt ạ i củanhữngtừkhác.Chẳnghạntừ“ănuống”sẽgợiđếnsựtồntạicủamiệng,nhưngquanhệngượckhôngxảyravìmiệngkhôngnhấtthiếtlàphảiăn–

uốngmàcònthựchiệnrấtnhiềuhoạtđộngkhácnhư“nói”,“mắng”… Dựat r ê n c ơ s ở này,t ừvựngđượcchiarathành“cáctrườngcơbản”màhạtnhâncủanóbaogiờcũnglàđộngtừhoặctínhtừ,tứclàchúngthườnglàmvịngữ

ỞViệtNamtrườngnghĩacũngđượcnhiềutácgiảquantâmnghiêncứunhư:ĐỗHữuChâu,NguyễnThiệnGiáp,HoàngTrọngPhiến,ĐỗViệtHùng…

TrongđóGS.ĐỗHữuChâulàngườiđầutiênđưaralíthuyếtvềtrườngnghĩacũngnhưnhữngphạmtrùliênquanđếntrườngnghĩa.Ôngđãvậndụnglíthuyếtvềtrườngnghĩacủac á c tácgiảnướcngoàiđểxâydựngnhữngquanniệmc ủ a mìnhv ề trườngnghĩa.Trướctiêntrườngl à mộtt ậ p

h ợp baochứanhữngđốitượngcó tínhtươngliênvớinhau.Tậphợpđótồntạimộtcáchkháchquan,cómốiliênhệnộitạichặtchẽvàlàmnênmộtgiátrịchung.VàtrườngnghĩađượcGS.ĐỗHữuChâuđãđưarakháiniệm

nhưsau:“Mỗitiểuhệthốngngữnghĩađượcgọilàmộttrườngnghĩa.Đólànhữngtừđồngnhấtvớ inhauvềngữnghĩa”.

Nhưvậy,mộttậphợptừđồngnhấtvớinhauởmộtnétnghĩatổngquátmangtínhchấtcủa mộthệthốngconnằmtronghệthốngtừvựnglớnsẽđượcgọilàtrườngnghĩa.Trườngnghĩalàkết

quảcủasựphảnánhkháiquátmàmứcđộcaonhấtlàgiúpx á c lậptừloại

1.1.2 Phânloạitrườngnghĩa

GS.ĐỗHữuChâuđãchiatrườngnghĩatiếngViệtthànhcácloại:trườngnghĩabiểuvật,trườngnghĩabiểuniệm,trườngnghĩatuyếntínhvàtrườngnghĩaliêntưởngdựatrênhaiquanhệcơbảntrongngônngữlàquanhệdọc(quanhệtrựctuyến,quanhệhình)v à quanh ệ ngang(quan

h ệ hìnhtuyến,quanhệtuyếntính,quanh ệ ngữđoạn)

a Trườngnghĩabiểuvật

Trườngnghĩabiểuvậtlàmộttậphợpnhữngtừđồngnghĩavềýnghĩabiểuvật.Chẳnghạn,

trườngnghĩabiểuvậtvềmắt:lôngmày,lôngmi,mí,mi,lòngtrắng,lòngđen, khóc, nước mắt,lệ,lụy….Đâylà cácđơnvịcócùngphạmvibiểuvật.

Mỗimộttrườngnghĩabiểuvậtđềucótrungtâmlàdanhtừ.Danhtừ này

cótínhkháiquátcao,gầnnhưlàtêngọicủacácphạmtrùbiểuvật,nhưngười,thựcvật,độngv ậ t , vậtthể,chấtliệu…

Cácdanhtừnàycũnglàtêngọicácnétnghĩacótácdụnghạnc h ế ýnghĩacủatừvềmặtbiểuvật,lànhữngnétcụthểthuhẹpýnghĩacủatừ.Nhưvậy,chúngtasẽđưamộttừvàomộttrườngbiểuvậtnàođókhinétnghĩabiểuvậtcủanó trùngvớitêngọicủadanhtừtrên

Dựavàodanhtừtrungtâmngườitaxáclậpnghĩabiểuvật.Ởvídụtrườngbiểuv ậ t vềmắtthìdựavàodanhtừmắt,cóthểtậphợpđượcrấtnhiềutừ vềmắtnằmtrongtrườngnghĩamắt

Cáctrườngnghĩabiểuvậtlớncóthểphânchiathànhcáctrườngnghĩabiểuvậtnhỏvàcáctrườngnghĩabiểuvậtnhỏnàylạicóthểtiếptụcphânchiathànhcáctrườngnhỏhơn.Chẳnghạn,trư

ờngnghĩabiểuvậtvềmắtcóthểchiathànhcáctrườngnhỏ:trườngbiểuvậtv ềmày(lươn,l á ră m,lưỡimác,láliễu,n h u n g …),mắt( bồcâu,ố c nhồi, daocau,phượng…).

Nếut ạ m g ọ i mộttrườngnhỏl à mộtmiềncủamộttrườngthìthấyc á c miềnthuộcc á c ngônngữr ấ t khácnhau.Cónhữngmiềntrốngtứcl à khôngc ó t ừ ngữở ngônngữnàynhưngtrốngởngônngữkia,cómiềncómậtđộcaotrongngônngữnàynhưnglạithấptrongngônngữ kia

Vìtừcónhiềunghĩabiểuvậtchonêntừcóthểnằmtrongnhiềutrườngbiểuvậtkhácnhau,hệquảlàcáctrườngbiểuvậtcóthểgiaothoa,thẩmthấuvàonhau.Xéttrườngbiểuvậtvềngườivàđộngvậttasẽthấy

rấtrõđiềunày.Trườngnghĩangườisẽg ồ m cáctừ:đầu,tóc,mình,chân,tay,mắt,mũi,miệng,ră ng,da,lưỡi,ruột,gan,phổi,d ạ dày,máu,xương,ănuống,cắn,đạp,đi,nhảy,chạy,nói,khóc,cư ời,hát,hét,nằm,ngủ…

trườngnghĩađộngvậtsẽ gồmcáctừ:đầu,mình,đuôi,bụng,cổ,sừng,răng,l ư ỡ i , mắt,mũi,ch ân,dạdày,máu,xương,thịt,ăn,uống,đi,chạy,nhảy,hú,hót,nằm,ngủ…

vàhầuhếtcáctừthuộctrườngđộngvậtđềunằmtrongtrườngngườinhưcáctừ:đầu,mình,chân ,dạdày,xương,máu,mắt,mũi,ăn,uống,đi,chạy,nhảy…

tanóitrườngngườivàtrườngđộngvậtgiaothoa,thẩmthấuvàonhau

Quanhệcủacáctừngữđốivớimộttrườngnghĩabiểuvậtkhônggiốngnhau.C ó nhữngtừđiểnhìnhchotrườngđượcgọilàcáctừhướngtâmvànhữngtừkhôngđiểnhìnhchotrườnggọ

il à t ừ hướngbiên.Từhướngt â m gắnchặtvớitrườnglàmthànhc á i lõitrungtâmquyđịnhnhữngđặctrưngngữnghĩac ủ a trường.Từhướngbiênthìgắnbólỏnglẻohơnvàđixadầnvớilõi,liênhệvớitrườngmờdầnđi.Ởvídụvềtrườngngườiv à độngvậttrênl à nhữngt ừ chỉcóở trườngn à

y màkhôngcóở trườngkia,t ừ hướngt â m c ủ a trườngngười:khóc,cười,h á t …

gồmdụngc ụ đ ể đặt:bàn,giá,gác,xíchđ ô n g ;dụngcụđ ể ngồi,nằm:ghế,giường,phản,đivăn g;dụngcụđểchứa,đựng:tủ,rương,vali,hòm,chạn,thúng,mũng,nong,nia,chai,lọ,chum,vại, hũ,bình;dụngcụđểmặc,chethân:áo,quần,khăn,khố,váy,giày,

dép;dụngcụđểche,phủ:màn,mùng,chăn, chiếu…

Cũngn h ư trườngnghĩabiểuvậtc á c trườngnghĩabiểuniệmlớncóthểphânchiathànhcáctrườngnghĩabiểuniệmnhỏvàcũngcónhữngmiềnvớinhữngmứcđộkhácnhau

Từcónhiềunghĩabiểuniệm,bởivậy,m ộ t từcóthểđivàonhiềunghĩabiểuniệmkhácnhau.Vìthếcũnggiốngnhưtrườngnghĩabiểuvật,cáctrườngnghĩabiểun i ệ m cũngcóthểgiaothoa,thẩmthấuvàonhauvàcólõitrungtâmvớicáctừđiểnhìnhvànhữngtừởlớpkếcậntrungtâm,nhữngtừởlớpngoạivi

c Trườngnghĩatuyếntính

Trườngnghĩatuyếntínhlàtậphợpnhữngtừcóthểkếthợpvớimộttừgốcđểc ó thểtạor acácchuỗituyếntính(cụmtừ,c â u ) chấpnhậnđượctrongngônngữ.Chẳnghạn,trườngtuyếntín

hcủacủatừđi:nhanh,chậm,khậpkhiễng,tậptễnh…;lên,xuống, ra, vào…;học,làm, chơi, chợ…;giày, dép, tất, vớ…

Đểlậpcáctrườngnghĩatuyếntính,chúngtachọnmộttừlàmgốcrồitìmtấtcảnhữngtừcóthểkếthợpvớinóthànhnhữngchuỗituyếntính(cụmtừ,câu)chấpnhậnđượctrongngônngữ[4,tr.185].Cùngvớicáctrườngnghĩadọc(trườngnghĩabiểuvậtv àtrườngnghĩabiểuniệm),cáctrườngnghĩatuyếntínhgópphầnlàmsángtỏnhữngquanhệvàcấutrúcngữnghĩacủatừvựng,pháthiệnđượcnhữngđặcđiểmnộitạivànhữngđặcđiểmhoạtđộngcủatừ

d Trườngnghĩaliêntưởng

Trườngnghĩaliêntưởnglàtậphợptừcóchungmộtnétnghĩaấntượngtâmlíđượcmộtt

ừgợira.Chẳnghạn,trườngliêntưởngcủatừ“đỏ”baogồmcácđơnvịtừvựng:dâutây,dưahấu, áo,quần,môi,tim, mặttrời, lửa, máu…

Cáctừtrongmộttrườngliêntưởnglàsựhiệnthựchóa,cốđịnhbằngtừcácýnghĩaliênhộicóthểcócủatừtrungtâm

Các

từtrongmộttrườngliêntưởngtrướchếtlànhữngtừcùngnằmtrongtrườngbiểuvật,trườngbiểuniệmvàtrườngtuyếntính,tứclànhữngtừcóquanhệcấutrúcđồngnhấtvàđốilậpvềngữnghĩavớitừtrungtâm.Song,trongtrườngliêntưởngcòn

cónhiềutừkhácđượcliêntưởngtớidosựxuấthiệnđồngthờivớitừtrungtâmtrongnhữngngữcảnhcóchủđềtươngđốiđồngnhất,lặpđilặplại.Điềunàykhiếnchocáctrườngliêntưởngcótínhdântộc, tínhthờiđạivàtínhcánhân

1.1.3 Đọchiểuvănbảnvàđọchiểuvănbản từgócđộtrườngnghĩa

a Đọchiểuvănbản

Vấnđềdạyhọc–

đọchiểuvănbảncóthểcoilàvấnđềmấuchốtnhấttrongviệcđổimớiphươngphápdạyhọcVănởnhàtrườngphổthông.Thựcra,vấnđềđọchiểukhôngphảiđếnnaymớixuấthiện,màngaytừnhữngnăm70củathếkỉXX,ởChâuÂu,ChâuMĩvàLiênXôviệcđọchiểuđãđượcnghiêncứurộngrãivớicáctácgiảnhư:K.Goodman(1970),A.Pugh(1978),P.Arson(1984),L.Baker(1984),M.K.BogolepkaiavàW.Septsenko,A.Primacopxki Đặcbiệt,ởMĩ,vấnđềđọchiểuđượcnghiêncứukhátoàndiện.Nhiềucôngtrìnhnghiêncứuvềđọchiểutrongnhàtrườngphổthôngđư

ợctậptrungvàocácchủđề:"Giảiphápđểcảithiệnnănglựcđọchiểucủahọcsinh","Đọcđểhọc– nhữngảnhhưởngcủasựhấpdẫnchiếnlượckếtnốivớihọcsinhtrunghọc"củatácgiảM.Alfassi

.Họccũngchúýđếnsựphảnứngc ủ a ngườiđọc,đứngđ ầ u làSeebestađ ã trìnhb à y 4giaiđoạn

c ủ a h ệ thốngcấpđộdùngđ ểđánhg iá sựhồiđápcủangườiđọc.Tácgiảchỉr a rằngtiếntrìnhđọchiểukhôngchỉtậptrungvàovănbảnmàcòntậptrungvàongườiđọc.Đặcbiệt,cuốnsách"Đọcsáchnhưmộtnghệthuật"củaMortimerAdlerdoNXBLaođộngXãhộidịchn ă m 2008trìnhbàyrấtkĩcàngvềcácthaotáckĩthuật,kĩnăngvàphươngphápđọchiểu

ỞViệtNam,vấnđềđọchiểucũngđãđượcnghiêncứutừhàngchụcnămnay,chúngtôiđ

ã điểmquacáccôngtrìnhnghiêncứucủacácnhàngônngữvàphươngphápdạytiếngViệtnhư:GS.TS.LêPhươngNga,PGS.TS.NguyễnTháiHòa,PGS.TS.NguyễnThịHạnh,PGS.TS.ĐỗNgọcThống,TS.NguyễnThịHồngMai Trựctiếpvềdạyhọctácphẩmvănchươngcónhữngđónggópcụthểcủacáctácgiảnhư:TS.TrầnThịHồngThu,TS.TrầnĐìnhChung,TS.NguyễnTrọngHoàn,PGS.TS.LêHuyBắc RiêngGS.TS.TrầnĐìnhSửvớitưcáchlàngườikhởixướngvàkiênđịnhvềvấnđềdạyhọctrongcácbàiviếtvàbộSGKNgữvănTHPTnângcaođãcónhiềuđónggópcụthể.Ônglàngườithấyđọchiểukhôngphảichỉlàvănhóađọcđốivớimọingườimàýnghĩavàkhảnăngphongphúcủanótrongđổimớidạyhọclàvô

khâuđộtphátrongnộidungvàphươngphápdạyhọc vănhiệnnay".Tácgiảđãkhẳngđịnhthực

chấtcủaviệcdạyhọcvăntrongnhàtrườngchínhlàviệcdạyhọcsinhđọchiểu.Tácgiảphântíchviệcđọchiểugồmhaiquátrình:ĐọcvàHiểu.Trongđó,

đọccónhiềuhìnhthứckhácnhau:đọcthànhtiếng,

đọcdiễncảm,đọcnhanh,đọckĩ tựuchunglạiđềunhằmmụcđích"nắmbắtýnghĩacủavănbảnđ ượcđọc,tứclàhiểuvănbảnđểsốngtrongthếgiớinghệthuật, thưởngngoạn, giảtrívàlàm giàutâmhồnmình".Vềhiểu,t h e o GS,hiểucóhaibước:hiểuthôngbáovàhiểuýnghĩa;vàngười đọcchỉthựcsựhiểuđượcvănbảnkhi"ngườiđọcbiếnvănbảncủanhàvănthànhvănbảncủangườ iđọc,hay

nóicáchkhácl à ngườiđọcchồngvănbảncủamìnhlênvănbảncủatácgiả".Nhưvậy,dạy

họcđọchiểuvănbảnlà"dạyhọcsinhnănglựcbiếtxuấtpháttừchỉnhthểvănbảncủatácgiảmàkiế ntạonênvănbảncủamình,đemchồnglênvănbảnấy".Đểlàmđượcđiềuđó,theotácgiả,cầnxóab ỏdầnmôhình"dạyhọclấythầygiáolàmtrungtâm",xâydựngmôhìnhmới,lấyhọcsinhlàmtrun gtâm,thầygiáochỉgiữvaitròkhơigợi,hướngdẫn,việcdạyhọcđọcvănchínhlà"quátrìnhđốith oạigiữahọcsinh,thầygiáovàvănbản[ ].Đólàmộtcuộcđốithoạivượtthờigian,vượtkhông gian,vượtchênhlệchlứatuổiđểđếnvớicáithật, cáiđẹp,cáithiện".

GS.TSNguyễnThanhHùngđượccoilàngườiđềcậpđếnvấnđềđọchiểusớmnhấtởViệt

Namvớicôngtrình"Đọchiểulànềntảngvănhóachongườiđọc".Vàn ă m 2008,chuyênluận"Đọ chiểutácphẩmvănchươngtrongnhàtrường"đượccoil à côngtrìnhlíthuyếtđầutiênvềđọchi

ểutácphẩmvănchươngđãphảnánhđượcnhữngnộidungcốtyếuvàcóchỗgầngũivớicácđồngnghiệptrongvàngoàinước.GSđãđặtđọchiểutácphẩmvănchươngtrongmốiquanhệvớim

ụcđích"Đọcđểhiểugiátrịýnghĩađíchthựccủatácphẩm".Chỉriêngphầnbànbạcvềđọcđểnắmv

ữngýnghĩa,GSđãviết:ngườiđọccầnphảihiểurằngnghĩathuộcvềhiệntượngvàsựkiệnđượckểvề cuộcsốngkháchquan.Ý nghĩathuộcvềbảnchấtthẩmmĩc ủ a cuộcsốngđượcmiêutả.Nghĩalícủatácphẩmvănchươngthuộcvềgiátrịkhaisáng.Nógópphầnphảntưvàtựđiềuchỉnhbảnthân,cónnghĩatìnhchínhlàdấuhiệuđồngcảm,chia sẻniềmvuimớiởngườiđọc.Nghĩacủatácphẩmđemlạicáibiếtchongườiđọc.Ýnghĩatácphẩmđemlạicáihiểuchongườiđọc.Nghĩalícủatácphẩmđemlại

Vàthôngquamộtsốcôngtrìnhnghiêncứuvềđọchiểu,

chúngtôixinrútramộtsố kếtluậnnhư sau:

Đọchiểulàmộtthuậtngữképdùngđểchỉmộthoạtđộngcómụcđíchcụthểcủaconngười.Đólàhoạtđộngtựlĩnhhộitrithứcbằnghoạtđộngtrítuệ.Đọchiểuvừalànănglực,vừalàkĩnă

ngcầnrènluyệncủaconngười.Trongđó,đọclàsựthunhậnnộidungcóýnghĩanàođó.Vìthế,

đọcliênquanđếnnănglựcnhậnthức,đếnnhucầusốngvàgiaotiếpcủaconngườivớisự sángtạocuộcsốngngàycàngcao.Đọcgồmcóđọcđúng,đọchayvàđọcdiễncảm;cóthểlàđọclướt,đọckĩ,đọchồicố nhưngmụcđíchcuốicùngvẫnlàđểhiểu

"Hiểu"theokinhthánhlà"lặnsâuvàothếgiớibíẩnbêntrong",theotriếthọcNgahiệnđạilà"đư aramộtcáchthứcđểnhậnthứcsựvật",nhìnchung,đềucóhàmnghĩa"hiểu"làgiảiquyếtđượcmối

quanhệphứctạpbêntrongcủasựvật,đốitượngkhác.Hiểucónhiềumứcđộ.Cơbảnnhấtlàphảihiểuđượcýnghĩacủacáckíhiệu,hiểutrênbềmặt,hiểunghĩađen,hiểuhiểnngôn("ontheline");tiếpđếnlàphảihiểuđượcýnghĩa,tínhámchỉtrongtừngconchữ("intheline");vàcuốicùnglàhiểusâus ắ c , hiểuvượtrangoàivănbảntrongsựliênhệvớicuộcsống,vớitươnglai("outtheline").Tronggiờdạyđọchiểuvănbản,GVphảitừngbướcgiúphọcsinhkhámpháratừnglớpnghĩacủat

củatừvàsắctháibiểucảm,hiểunghĩacủahìnhthứccâu,hiểumạchvăn,bốcụcvànắmđượcýchínhcũngnhưchủđềcủatácphẩm"rồiđến"hiểuđặcsắcvềnghệthuậtvàýnghĩaxãhộinhânvăncủatácphẩmtrongngữcảnhcủanó.HoạtđộngđọchiểukhôngnhũngcókhảnăngtíchhợpvănhọcvàtiếngViệtmàcòncókhảnăngkhơigợivàkhaithácnhữngtrithứcthuộccác

lĩnhvựckhoahọcvàvănhóakhác

Hoạtđộngđọchiểucũnglàmộthoạtđộngtiếpnhận,dođó,cầnđặcbiệtquant â m vàđềcaotớivaitròcủachủthểtiếpnhận(trongnhàtrườnglàcácemhọcsinh).Côngviệcđọchiểucầnphảiquanniệmlàcôngviệctựgiác,chủđộngcủahọcsinhdướisựdẫndắt,gợimởcủaGV,GVcầnquantâmtớitínhchủthể,tínhsángtạocủacácem,tránhápđặt,coiýkiếncủaGVlàduynhấtđúng.TừđódẫntớisựđổimớitronggiờdạyVăn:giờVănkhôngcònlàgiờthaogiảngcủamìnhGV,GVnói,học

sinhnghe,

ghichépvàhọcthuộc.Tráilại,giờVăncầnđượctổchứcnhưmộtcuộcđốithoạigiữagiáoviên, họcsinhvàtácgiả(ẩnsautácphẩm)

Tómlại,việcdạyhọcđọchiểuvănbảnchínhlàkhâutrungtâmcủaviệcđổimớiphươngphápdạyhọcvăntrongnhàtrường,vànóthểhiệnrõràngnhấttrongbảnchấtcủamìnhtìnhthầ

n:"Họcsinhlàbạnđọcsángtạotrongquátrìnhdạyhọcvăn"màGS.PhanTrọngLuậnđãđềxuấttr

onghàngloạtnhữngcôngtrìnhnghiêncứucủamình

b Đọchiểuvănbảntừgócđộtrườngnghĩa

Tronglíthuyếtđọchiểuvănbản,bướcđầutiênquantrọngnhấtchínhlàviệchiểunghĩacủa

từ,tứclà"nhậnrakíhiệuvànghĩacủakíhiệu".Nhấnmạnhvaitròcủakhâunày,tronggiáotrìnhdạy

họccủacáctrườngsưphạmởNewYorkvàLondon,h a i tácgiảRogerL.RouchvàShirleyBirrđánhgiácaokháiniệmđọccủaTinkervàMcCullough,trongđóthừanhậnrằng:Việcđọcbaogồmsựpháthiệnvàcôngnhậnc á c kíhiệuinhoặcviếtcótácdụngkhơigợinghĩacủatừvốnđãđượcngườiđọcthiếtl ậ p bằngkinhnghiệmtrongquákhứvàxâydựngthêmcácýnghĩamớimàngườiđọct ì mranhờnhữngkháiniệmtươngtự,sẵncóởngườiđọc.Điềuđócónghĩalàviệchiểuđượcnghĩacủatừ,hiểuđượccáctừđóliênkếtvớinhaunhưthếnàođểchuyểnt ả i mộtbứcthôngđiệp,vàchúngtácđộngnh ư thếnàođếntìnhcảm,nhậnthứcvàhànhvicủangườiđọclànhữngyếutốthiếtyếutrongquátrìnhđọc.Khôngmộtquátrìnhtưduycaohơnnàocóthểdiễnranếungườiđọckhônggiảimãđượcnhữngtừn g ữ đãđượcviếtra

Vànhưvậy,bướcđầutiêncủađọcchínhlàgiảimãnhữngkíhiệutừngữ.Dođó ,GVtrướchếtcầncungcấpchohọcsinhvốnhiểubiếtkĩcàngvềnghĩacủatừ(nghĩađen,nghĩachuyển,nhữngýnghĩahàmẩnvànghĩaliênhội),hiểuđượcsựvậndụngtừ

ngữcủanhàvăntrongtácphẩm.Chínhvìlídonày,việckếthợplíthuyếtđọchiểuvănbảnvớilíthuyếttrườngnghĩasẽtạomộtcơsởvữngchắc,khoahọcvàlogicđ ể họcsinhtừtừkhámpháýnghĩacủatácphẩmquacáclớpnghĩacủatừ,khôngchỉở trạngtháitĩnh(tronghệthống)màởtrongtrạngtháisinhđộng,phongphú(trongt á c phẩm)

Đềcậpđếnvấnđềhiểuvănbản,cácnhànghiêncứuđềuthốngnhấtviệchiểuc ó nhiềucấpđộ,từđơngiảnđếnsâusắc.Nhưngmộtđiềuđặcbiệt,làđốivớivănbản

vănhọc,HScầnhiểu,khôngchỉgiátrịtưtưởng,tìnhcảmmàtácgiảgửigắmthôngquatácphẩmmàcònphảihiểucáihay,cáiđẹptrongviệcsửdụngngônngữcủanhàvăn(tứclàkhôngchỉhiểutá

cgiả"nóicáigì"màcầnhiểutácgiả"nóinhưthếnào?").Vẻđẹptrongdùngtừ,

đặtcâu,thậmchínhữngđặcđiểmvềphongcáchnghệthuậtcủanhàvăncũngđượckhámphámộtcáchk ĩ càngdướiánhsángcủal í thuyếttrườngnghĩa

Quanhữnglíthuyếttrên,chúngtôinhậnthấy,việctíchhợpkiếnthứcngônngữhọc(trườngnghĩa)vàlíthuyếtđọchiểuvănbảnsẽtạoramộtconđườnghiệuquảcaochoquátrìnhtiếpnhậnvănbảnvănchươngcủahọcsinh

1.2.Mộtsốvấnđềlíluậnvềtính dântộctrongvănhọcViệtNam

Cól ẽ , t r ư ớ c tiênchúngt a cầntìmh i ể u dântộcl à gì?

Đólàmộtcộngđồngngườiởtrongmộtkhuvựcđịalýcóchungmộtngônngữ,mộttậpquán,phongtục,tâmlý…

ViệtNamcó54dântộcanhem.MỗidântộccónhữngđặcđiểmriêngnhưngđềumangđặcđiểmchungcủaTổquốcViệtNamkhônglẫnv ớ i nướcnàotrênthếgiới

Tínhdântộctrongvănh ọ c làthuộctính,làb ả n chấtxãhộicủavănh ọ c Kháiniệmthuộcphạmtrùtưtưởng,thẩmmỹchỉmốiliênhệkhăngkhítgiữavănhọcv à dântộc,thểhiệnquanhữngđ ặ c điểmđ ộ c đáotươngđốibềnvữngchungchoc á c sángtáccủamộtdântộc,đượchìnhthànhtrongquátrìnhpháttriểnlịchsử,phânbiệtvớivănhọcdântộckhác

Tínhdântộcthểhiệnở mọiyếutốt ừ nộidungđếnhìnhthứcc ủ a sángtácvănhọc.Vềnộidung,d ễ dàngnhậnthấytrướchếtl à tínhdântộcbiểuhiệntrongs ự phảnánhmàusắcdântộccủathiênnhiên,củađờisốngvậtchấtvàtinhthầncủaxã hội.Nộidungcănb ản củ a tínhdântộcl à ở tinhthầndântộ c, tínhcáchdântộcvàcáinhìndântộcđốivớicuộcđời

Vănhọccũngnhưmọiloạihìnhnghệthuậtkhácđềulàsảnphẩmtinhthầncủamộtcánhânnghệsĩ.Màcánhânngườinghệsĩđólạithuộcvềmộtcộngđồng,mộtdântộcnhấtđịnh.Mỗitácphẩmvănhọcítnhiềuđềumangdấuấnriêngvềvănhóa,phongtụctậpquánhaytâmlí,tínhcáchđặctrưngcủadântộcmình.Vậytínhdântộcc ó thểđượcxemnhưlàmộtthuộctínhxãhộicủavănh

ọc,làmột“thuộctínhtấtyếucủaviệcsángtạo”(Bielinxki)

Tínhdântộccóthểđượchiểulànhữngđặcđiểmnổibậtcủacộngđồngngườicóchunglãnhthổ,ngônngữ,phươngthứcvàchếđộchínhtrịtrảiquamộtthờikìlịchs ử lâudài.Tínhdântộckhôngbộclộmộtcáchrõràng,cụthểthànhyếutốhữuhìnhmàn ó thấmv à o trongc ả m x ú c , trongcáchnhìnv à phươngthứcthểhiệncủatácphẩm.Nhàvănkhôngphảicứchămchúmiêutảvềcảnhsắcthiênnhiênhaykểvềnhữngtênđất,tênlànggắnliềnvớidântộcmìnhđangsinhsốngth

ìtácphẩmmớicótínhdântộc.Đọctácphẩm“TruyệnKiều”củaNguyễnDuchúngtathấytrongt

ácphẩmxuấthiệnnhiềuđịadanh,nhânvật,kểcảcốttruyệnđềucónguồngốctừ đấtnướcTrungHoa,nhưngngườiđọcvẫncảmnhậnđượctâmh ồndânt ộ c thấmđẫ m trongnhữngtrangKiều

Rõràngmộttácphẩmcótínhdântộclàtácphẩmthểhiệnđược“tínhcáchdânt ộ c vàcáinhìndântộcđốivớicuộcđời”.Tínhcáchdântộclànhữngnétphẩmchấtlặpđ i lặplạitạothànhbộmặttinhthầncủadântộc.Chẳnghạn,ngườiphụnữViệtNamt ừ xưađếnnayđềucóchungmộtnéttínhcáchphổbiếnlàchịuthương,chịukhó,giàuđứchisinh,giàulòngyêuthươngvàthủychung,sonsắt.Tínhcáchđóđãhìnhthànht ừ thờixaxưa,đượclưugiữquatruyềnthuyết,truyềntụngtrongnhiềubàicadaovàtruyệnkểkhác

ĐếnthờikìvănhọctrungđạitabắtgặptínhcáchấytronghìnhtượngnàngKiều

–mộtngườicongáirấtmựcxinhđẹp,tàihoa.Mặcdùđang

sốngtrongcảnh“êmđềmtrướngrũmànche”nhưngkhigiađìnhgặpcơnnguybiến,KiềusẵnlònghisinhmốitìnhđầuđẹpđẽcủamìnhvớiKimTrọng,hisinhcảbảnthânmìnhđểbánmìnhcứuc

h a “Làmcontrướcphảiđềnơnsinhthành”.Mườilămnămlưulạcvớibiếtbaođauđớn,êchề,tủi

nhụccũngkhônglàmphainhạtđinhữngnéttínhcách,phẩmchấtđángquícủanàngmàngượclạichínhhoàncảnhéolecànglàmnổibậtthêmvẻđẹptâmhồnđó.TácgiảkhắchoạmộtnàngKiềuđầyđủnhấtvớitấmlòngtrongtrắng,thủychung,giàuđứchisinhvàluôndànhhếtnỗilolắng,nhớthươngchonhữngngườimàKiềuthươngyêu:

NhớơnchínchữcaosâuMộtng àymộtngảbóngdâutàtà.

Dặmngànnướcthẳmnonxa,Nghĩđâ uthânphậnconrathếnày!

Trâncam,aikẻđỡthayviệcmình?

Nhớlờinguyệnướcbasinh,Xaxô iaicóthấutìnhchăngai?

Khivềhỏi liễuChươngĐài, Cànhxuânđãbẻchongườichuyêntay?

Tìnhsâumongtrảnghĩadày,Hoaki ađãchắpcànhnàychochưa?

Ởđây,tathấymộtnàngKiềucóýthứcthậtsựvềthânphận,đólàconngườidịudàngmàc ư ơ

n g quyết,sẵnsànghisinhphẩmg i á , mạngsốngcủamìnhchonhữngngườithương,cholẽphảivàlòngtựtrọng

TínhcáchấycủangườiphụnữViệtNamđượcthểhiệncaođẹpnhấttrongthờik ì vănhọchi

ệnđạivớihìnhảnhchịSứtrongtiểuthuyết"Hònđất”củanhàvănAnhĐức,mộtngườiphụn ữ “c hỉsungsướngbằngsựsungsướngcủamẹ,cha,anhemđồngchív à khicóconchịdànhchocontất cảnhữngg ì mìnhc ó ” , hayhìnhảnhnhữngcôgáithanhniênxungphongsẵnsànghisinhtuổixu

âncủamìnhchodântộc,chonhândân:

CạnhgiếngnướccóbomtừtrườngEmk hôngrửangủngàychânlấmNgàyemph ánhiềubomnổchậmĐêmnằmmơnóim

ớvangnhà (Gửiemcôthanhniênxungphong-PhạmTiếnDuật)

Phảichăngnhữngtínhcách,phẩmc h ấ t đ ó l à điểnhìnhchov ẻ đẹptâmhồnngườiphụnữtrongtổnghòanhữngtínhcách tiêubiểumangđậm cốtcách,truyềnthốngcủaconngườiViệt,dântộcViệt?

Tínhdântộccònthểhiệnởcáinhìndântộcđốivớithếgiớixungquanh,làbiểuhiệnđầyđủnhấtnhữngcảmnhậncủanhàvăn,nhàthơtrướckhônggian,thờigianvàc á c mốiquanhệgiữaconngườivớiconngười.ĐọcthơNguyễnTrãi,NguyễnBỉnhKhiêmhayNguyễnKhuyếntanhậnrađiệuhồndântộcthểhiệnquanhữngtrăntrở,nghĩsuyvềnhântìnhthếtháihayđơngiảnchỉlànhữngrungđộng,xúccảmcủacácnhàthơtrướccảnhsắcthiênnhiên.NguyễnTrãi–

mộtquanđạithầnthờinhàLêđãcó

lúctừbỏchốnquantrườngvớinhữngbonchen,đốkỵ,đểtìmvềnúiCônSơnởẩn,sốngchanhoàvớithiênnhiêncảnhvật:

CônSơncókhe, Tiếngnướcchảyrìrầm.Ta lấylàmđàncầm.

CônSơncóđá, Mưaxốirêuxanhđậm,T alấylàmchiếuthảm.Trê nnúicóthông,

Muôndặmrờnrơnbiếcmộtvùng,Tatha hồngơinghỉởtrong.

(CônSơnca,NguyễnTrãi)

NguyễnBỉnhKhiêmcũngmangtâmtrạngthoảimái,thanhthảnkhiđượcsốngmộtcuộcđờibìnhdị,thanhnhàntrongthếgiớitựnhiên:

"Mộtmai,mộtcuốc,mộtcầncâuThơthẩ ndầuaivuithúnào

Tadạitat ì m nơivắngvẻ NgườikhônngườiđếnchốnlaoxaoThu ănmăngtrúc,đôngăngiáXuântắmhồse n,hạtắmao

(Nhàn-NguyễnBỉnhKhiêm) CònvớiNguyễnKhuyến,ngườiđượcmệnhdanhlà“nhàthơcủaquêhươnglàngcảnhVi ệtNam”thìbướcvàothơôngtacócảmtưởngnhư

bướcvàomộtthếgiớiriêngbiệt,thếgiớibêntrongluỹtrelàng,táchhẳnvớithếgiớibênngoài.Trongcáit h ế giớiđólàkhungcảnhlàngquêvớibờtrebụitrúc,cảnhnướclụtđồngchiêm,bầutrờithuxanhngắt,aothulạnhlẽo,lưngdậuphấtphơmàukhói… tấtcảđềuthânthươngvànhuốmmàusắcthônquêViệtNam.Rõràngsựcảmnhận,cáinhìnđốivớit h ế giớixungquanhcủacácnhàthơtrungđạilàbiểuhiệnđặctrưngchotínhdântộccủ a nhữngconngườisinhsốngởmộtnướcnôngnghiệptrongmộtchếđộphongkiếnkéodàihàngthếkỉ.Cácnhàthơtrungđạisuynghĩ,cảmnhậnvàchiêmnghiệmvềcuộcđời,conngườiquacảnhsắcthiênnhiênxungquanhvàthiênnhiênlànơigửi

Bànvềtínhdântộctrongvănhọcnghệthuật,nhànghiêncứungườiNgaA.Tônxtoiđãtừn

gnhậnđịnh"Nghệthuậtdântộclànghệthuậtmangmùihươngđấtđai,trongtiếngmẹđẻmỗitừdư ờngnhưcóhailầnýnghĩanghệthuật…"Quanđiểmđór ấ t đúngbởivìtácphẩmvănhọcnghệthu

ậtlàsảnphẩmriêngcủacánhânnghệsĩ,nhưngđằngsaumỗingườinghệsĩbaogiờcũngmangbóngdángcủadântộc,giaicấpmàhọđangsống.Vậynêntinhthầndântộcluônthấmđẫmtrongtừngcâuchữ,trongcáchcảmcáchnghĩcủamỗinhàvăn,nhàthơ.Vàcũngchínhđặcthùcủađờisốngdântộcđãmanglạichovănhọccủadântộcấymộtbảnsắcriêngđộcđáođượcbảotồnlưugiữquanhiềuthếhệ

Vềhìnhthức,

tínhdântộcbiểuhiệnởchỗ:mỗinềnvănhọcdântộccóhệthốngt h ể loạitruyềnthống,cócácphươngtiệnmiêutả,biểuhiệnriêng,nhấtlàcóngônngữdântộcthểhiệnbảnsắcriêngtrongtưduyvàtâmhồncủadântộcmình.MộttrongnhữngthểthơtruyềnthốngcủadântộcViệtNamlàthơLụcbát.Ngaytừnhữngbàic a

d a o , nhândântađãsửdụngthểthơnàyđểthểhiệnnhữngtâmsự,tâmtrạng,nhữngcungbậctìnhcảmkhácnhautrongcuộcsốnglaođộngcủamình.Đócóthểlàmộtlờithanthân,tráchphậncủanhữngcôgái“hồngnhanbạcphận”:

“Thânemnhưtấmlụa đàoPhấtphơ giữachợbiếtvàotayai”

Haynhữngcôgáikhôngcónhansắcnhưngcũngtựýthứcđượcgiátrị,nhânphẩmcủamình:

“Thânemnhưcủấugai RuộttrongthìtrắngvỏngoàithìđenAiơi

nếmthửmàxem Nếmramớibiếtrằngemngọtbùi”

Cũngcóthểlàtâmsựcủanhữngđôilứagăpnhiềutrắctrởtrongtìnhyêu:

-“TrèolêncâybưởiháihoaBước xuốngvườncàháinụtầmxuân

Nụtầm xuânnởracánhbiếcEmđãcóchồnga nhtiếclắm thay

Bađồngmộtmớtrầucay SaoanhchẳnghỏinhữngngàycònkhôngBây

giờemđãcóchồng NhưchimvàolồngnhưcácắncâuCá

cắncâubiếtđâumàgỡ Chimvàolồngbiếtthuở nàora”

Cũngcókhilànhữngkinhnghiệmtronglaođộngsànxuấtđượctruyềntừđờin à y quađờikhác:

-“ThángGiênglàthángănchơiThángHa itrồngđậu,trồngkhoai,trồngcà.

ThángBathìđậuđãgiàTađi taháivềnhàphơikhô

ThángTưđitậutrâubò,

Đểtasắm sửalàmmùathángnămSángngàyđe

mlúarangâm, Baogiờmọcmầm,tasẽvớtraGán

hđitaném ruộngta ĐếnkhilênmạthìtanhổvềSắptiề

nmượnkẻcấythuê CấyxongrồimớitrởvềnghỉngơiCỏú

adọnđãsạchrồi Nướcruộngvơimườicònđộmộthai”.

-“Ruộngthấpđóngmộtgàudai,Ruộngc aothìphảiđónghaigàusòngChờcholúa

cóđòngđòng, BấygiờtasẽtrảcôngchongườiBaogiờ

chođếnthángmười TađemliềmháirangoàiruộngtaGặth

áitađemvềnhà, Phơikhôquạtsạchấylàxongcông”……

- “Gióđưacànhtrúclađà TiếngchuôngTrấnVũ,canhgàThọXươngMịt

mùkhóitỏangàn sương, NhịpchàyYênThái,mặtgươngTâyHồ”.

- “Làngtôicólũytrexanh, CósôngTôLịchuốnquanhxóm

làngBênbờvải, nhãn,haihàng Dướisôngcálộitừngđàntungtăng”…

Vớithểthơlụcbát,âmđiệunhẹnhàng,giọngđiệuthủthỉtâmtình,cóvầncónhịp,rấtdễnhớ,dễthuộc,ngườidânViệtNamđãthểhiệnđượctâmhồn,tínhcáchcủamình.Chúngtađãs

hiểu,mỗibàicadaonhưmộtcuộctròchuyệnđầythântình,thểhiệnsựântình,ânnghĩavốnlànhữngphẩmchấtđángquývàvốncócủangườidânViệtNam.Nhữngcáchnóiẩndụ,sosánh,nhânhóa,hoándụhaynhữngphépliệtkê,điệp,đối….cũnglàbảnsắcriêngcủavănhọcvàconngườiViệtNam

CHƯƠNG2:THỰCTRẠNGVÀĐỊNHHƯỚNGDẠYHỌCBÀITHƠ“VIỆTBẮ C”CỦATỐHỮUỞTRƯỜNGTRUNGHỌCPHỔTHÔNGTHEO

LÍTHUYẾTTRƯỜNGNGHĨA 2.1 Thựctrạngdạyhọcbàithơ“ViệtBắc”ởtrườngTHPT

Trongđó,bàithơ“ViệtBắc”luônlàlựachọnhàngđầutronggiảngvănlớp12.Chúngtacóthểkhẳngđịnhnhữngthànhcôngtrêncảphươngdiệnnộidungvànghệthuậtcủatácphẩm“ViệtBắc”bởibàithơđượccoilàđỉnhcaocủathơcaTốHữu

2.1.2 Nhữngthuậnlợivàkhókhăn

a Thuậnlợi

Cũngnhưc á c hìnhthứcnghệthuậtkhác,vănchươngl à hoạtđộngcủaconngườinhằmc

h i ế m lĩnhthựctại“theoquyl u ậ t củacáiđẹp”(Mác).Thếgiớinghệthuậtluônđ ầ y ắp nhữngrungđộngmãnhliệt,kếtquảcủanhững“hiểubiết,khámphá,sángtạo”(Phạm

VănĐồng).GiờdạyhọcthơTốHữuởtrườngTHPTnếukhôngl à m nổibậtlêncáiđẹp,khônggắnliềnvớicảmxúc,khôngtạonênnhữngrungđộngtrongtâmhồnvàkhônglàmnổibậtlênphongcáchnghệthuậtcủanhàthơthìsẽđánhmấtbảnchấtcủavănchương,tráivớiquyluậtcảmthụnghệthuật.Chúngtavẫncó

thểdạyvàhọcthànhcôngthơTốHữuở trườngTHPTbởicónhữngthuậnlợisauđây:

Đốivớingườihọc:cácemcũngđãcónhữngkiếnthứcnềntảngvềtínhdântộctrongthơTốHữunhưthểthơ,cáchgieovần,lốixưnghô Bêncạnhđó,cácemđãđượchọckhánhiềutácphẩmthơtrữtìnhởtrunghọccơsởvớinhữngđềtài,thểloại,nộidungđadạng.Đócũnglàlídoquantrọngkhiếncácemkhôngquákhókhăn,bỡngỡkhitiếpnhậntácphẩmthơTốHữu.Hơnnữa,họcsinhởlứatuổinàycósựpháttriểnmạnhmẽvềthểlực,trítuệvàtìnhcảm.Điềuđógiúpcácemhoàntoàncókhảnăngtưduytrừu tượngvàtưởngtượngtái hiện.Khiđứngtrướccáihay,cáiđẹp,cáilạcủasựvật, hiệntượngcácemsẽnhạybén,suynghĩsâusắcvàđộclậphơn

Đốivớingườidạy: dạ yhọctínhdântộctrongthơTốHữudựatrênlíthuyếttrườngnghĩalàconđườngquantrọngđểhìnhthànhnhữngcáchkhaitháctácphẩmởnhữngthểloạikhácnhau.Trongthựctếkhôngphảitácphẩmnàocũngtuânthủtuyệtđốitheođặctrưngriêngbiệtcủamộtthểloạinhấtđịnh,màchúngthườngthâmnhậpvàonhau.Đặcbiệt,trongxuhướngđổimớimônNgữvănthìhìnhthànhnănglựcđọchiểuchohọcsinhlàyêuc ầ u quantrọng.Nếuh ọ c sinhcókiếnthứcnhấtđịnhvềtrườngnghĩathìsẽrấtthuậnlợitrongviệctiếpcậncácvănbảnkhácnhau.Từđósẽgiúphọcsinhcũngnhư giáoviêncócáchcảmthụtácphẩmchínhxácvàcóchiềusâu

b Khókhăn

Vềnộidungchươngtrình:nhàthơTốHữucómộtvaitròquantrọngtrênthiđàncũngnh ưtrongnềnvănhọcs ử nướcnhà.Nhữngtácphẩmđưav à o giảngdạytrongchươngtrìnhNgữvănTHPTđềulànhữngtácphẩmxuấtsắcgópphầnlàmnêndiệnmạo,gươngmặt,phongcáchđộc

đáocủanhàthơ.Tuynhiên,vớibàithơViệtB ắ c ,sáchgiáokhoac h ỉ tríchdẫnmộtđoạntiêubiể

u(Phầnđầu:táihiệnnhữngk ỉ n i ệ m vềViệtBắc,cáchmạngvàkhángchiến).Vìthế,họcsinhkhócóthểcócáinhìntoàndiện,đầyđủvềtácphẩm.Thờigianphânphốichomỗitácphẩmcònít.Mặtkhác,tưduylýluậnngàycàngcaođòihỏinắmbắtthơTốHữunhưmộtchỉnhthể,mộtthếgiớinghệthuậtcóquyluậtvậnđộngnộitại,xemxétnótrongcảtiếntrìnhđổimớithơcaTiếngViệttừmộtnềnvănhọctrungcổsangvănhọchiệnđạivàtiếnlêntheophươnghướnghiệnthựcxãhộichủnghĩa,suynghĩvềkhảnăngvà chiềusâuphảnánhhiệnthựccủacảmộthệthốngthơ.Bêncạnhđókhicáitôitrongthơđược

giảiphóng,trênthiđànxuấthiệnnhiềutàinăngthicađaphongcách,chịuảnhhưởngc ủ a nhữngthiphápthơmớimẻthìnhữngsángtáccủahọcũngđầymàusắc.Đểkhámpháhếtcáihay,cáiđẹpởmỗitácphẩmthậtkhôngdễdàng

Vềphíahọcsinh:hiệnnayởtrườngphổthông,hầuhếtcácemhọcsinhcònthờơ , lãnhđạmvớithơ,khôngcóthóiquenchủđộng,khámphá,tìmhiểubàihọc.Cácemthườngíthiểu,ítyêuthơ.Ítemcómộtquyểnsổđẹpmàchămchútvàođấynhữngb à i thơhaymàmìnhyêuthích.Nếuđượchỏinhữngbàithơhaymàcácemyêuthích,thườngthìhiểubiếtcủacácemchỉquanhquẩnnhữngbàitrongsáchgiáokhoa.Cábiệtcónhữngemcònkhôngkểđượctênnhữngtácphẩmthơtrữtìnhđãđượchọctrongchươngtrình.Bêncạnhđó,nềnkinhtếpháttriểncùngvớixuhướngtoàncầuhoáthìnhữngmônhọcthờithượngnhưToán,Lí,Hoá,Ngoạingữ…

đượclựachọnnhiềuhơn.Tráilại,vănchươngítcótínhnăngứngdụng,tươnglaingườihọcítđượcbảođảm,họcsinhngàycàngrờixamônhọcnày.Đặcbiệt,mộtthựctếmàgiáoviênnàocũngnhậnthấy:sáchthamkhảo,sáchhướngdẫnhọctốt,sáchchuẩnkiếnthứcvànhữngbàivănmẫuquánhiều,vôhìnhchungđãlàmchohọcsinhbỏrơisáchgiáokhoa,nhiềuemcònhọcđốiphóbằngcáchsoạnbàihoàntoàndựavàosáchthamkhảonhưngchưamộtlầnđọcvănbảntrongsáchgiáokhoa.Vìthế,đôikhicáinhìncủacácemvề tácphẩmcònlệchlạc,thậmchísaikiếnthứccơbản

Vềphíagiáoviên:khidạyhọcthơTốHữu,nhiềugiáoviênchỉđisâutìmhiểunộidungv à

t ư tưởngphảnánhtrongbàithơ,chưachúý đúngmứcđ ế n hìnhthứcnghệthuật.Hoặccóchúýđếnhìnhthứcnghệthuậtnhưngtáchrờicáchìnhthứcnghệthuậtr a khỏinộidung.Cũngcónhữngtrườnghợpsuydiễnmộtcáchmáymóc,gượngépcácnộidungv à vaitrò,ý nghĩacủacáchìnhthứcnghệthuậttrongtácphẩm.Cũngcónhữnggiờhọc,hệthốngcâuhỏiđưaramangtínhchiếulệ,chưapháth u y đượctrítuệ,nănglựccảmthụvănchươngcủahọcsinh.MộttrongnhữngnguyênnhândẫnđếntìnhtrạngtrênlàdogiáoviênchưatìmhiểukĩphongcáchnghệthuậtthơTốHữugắnvớilíthuyếttrườngnghĩa.Bêncạnhđó,phầnlớngiáoviêndạythơTốHữutheophươngpháptruyềnthống,chưachúýtớiviệctiếpnhậncủahọcsinhvàyêucầuđổimớiphươngpháp

Dạyhọctừtrườngnghĩalàlốitiếpcậntácphẩmtừ

gócđộngônngữhọc,cóthểc o i đólàhướngđitừnghệthuậtđếnnộidungtưtưởng.Theophươngphápnày,mọi

trịnộidungcủatácphẩmđềutrởthành“ýnghĩa”hoặclàcủacácđơnvịngônngữriêngrẽ,hoặclàcủasựphốihợpvàquanhệchồngchéogiữachúng.Dođó,ngườiphântíchbaogiờcũngphảibắtđầutừcáctừngữvớinhữngýnghĩarõràngcủanó,trêncơsởđómớituầntựchỉracáclớpnghĩacóđượcdosựphốihợphayđốilậpvớin g ữ cảnh.Dođó,tácphẩmhiệnranhưmộtcấutrúccựckìtinhvinhưngcũngkhárõràng,cóthểlígiảimộtcáchlogic

Nhưvậy,sovớiphươngphápvănhọc,phươngphápngônngữhọc,cụthểlàtiếpcậntácphẩmtừgócđộtrườngnghĩasẽgiúpgiáoviênvàhọcsinhbóctáchcáclớpnghĩacủatácphẩmmộtcáchlogichơn,bàibảnhơn.Mặtkhác,doxuấtpháttừchínhcácđơnvịngônngữnêngiáoviêncócơhộichỉrõchohọcsinhthấynhữngđặcs ắ c vềmặtnghệthuậtcủatácphẩm,cáihaycáilạtrongviệcdùngtừ,lựachọnvàkếthợptừngữcủanhàvăn(thểhiệnquaviệcchuyểntrườngtừvựngvàcộnghưởngngữnghĩa)

Tấtnhiên,dạyhọctácphẩmđitheoconđườngđitừgócđộTrườngtừvựng–

ngữnghĩacũngkhôngthểtáchrakhỏiviệcphảiđịnhhướngtácphẩmthuộcthểloạinào,kếthợpcácbiệnphápvàthủphápdạyhọckhácnhaunhưtíchhợp(vănhọcvàtiếngViệt,vănhọcvàđịalí,vănhọcvàlịchsử….),sửdụnghệthốngcâuhỏiđểdẫndắt,khơigợi,

hoặcchianhómhọcsinhđểlàmviệc…

Vìvậy,trongluậnvănnày,kếthừanhữngthànhquảvềphươngphápdạyhọchiệnđạinóichungvàphươngphápdạyhọcvănnóiriêng,chúngtôixinbướcđầuđềxuấtcácbướctìmhiểutácphẩm“ViệtBắc”củaTốHữutừgócđộtrườngtừvựng–ngữnghĩa

2.2 VàinétvềtínhdântộctrongphongcáchnghệthuậtcủaTốHữu

ThơTốHữulàmộtthànhtựunổibậtcủathơcacáchmạngViệtNam.Đólàbàic a củathờiđạiHồChíMinhđấutranhanhhùngvàthắnglợivẻvang,bàicavềlẽsốnglớn,vềântìnhcáchmạngsâunặng,vềniềmvuitincáchmạngmớimẻ,trongtrẻo.Làmộtnhàthơlớn,TốHữukhôngchỉlàngườithểhiệnsâusắctinhthầnthờiđ ạ i , màcònlàngườiđánhdấumộtbướcpháttriểnmớicủathơcadântộc

TínhdântộctrongphongcáchnghệthuậtcủaTốHữuđược

thểhiệntrướchếtởphươngdiệnnộidung:thơTốHữumangtínhchấttrữtìnhchínhtrịrấtsâusắc

Đãcóngườitừngnhậnxét:TốHữulànhàthơcộngsản.Thơanhlàthơchiếnđấu,thơ“ma ngcánhlửa”.Cócáchmạngmớicóanh.Vàanhlàmthơđểcangợicáchmạng,tuyêntruyềnch ocáchmạng.Khôngphảingaytừnhữngbàithơđầu,anhđ ã đềcậpđượcmộtcáchkịpthờivàsâ usắcnhấtđếnnhữngvấnđềnónghổivàlớnlaocủacáchmạng.C ó lúc“cáitình”riêngcủanhàt hơchưatheođược“cáilý”chungcủagiaicấp,

sựhiểubiếtvềcuộcsốngthựctếcònthiếusótsovớitấmlòngsaysưalýtưởngcộngsảnchủnghĩa vĩđại.Nhưngtrướcsauvẫn“tâmhồnhăngchiếnđấu”ấy.“ T a bướctớic h ỉ mộtđườngcáchmạ ng”.Lờidặnlòngnàyđãtrởthànhphươnghướngvàniềmtựhàotrongđờicáchmạngvàđờith ơcủaTốHữu.ChínhtínhchấtchiếnđấuđãlàmchotậpTừấycủaTốHữukháchẳnvớithơcahợ pphápđươngthời.

HồnthơTốHữuluônhướngtớic á i t a chungvớil ẽ sốnglớn,tìnhc ả m l ớ n , niềm vuilớncủaconngườicáchmạng,củacảdântộc.Ngaytừđầu,cáitôitrữtìnhtrongthơTốHữuđãlàcáitôichiếnsĩ,càngvềsaucàngxácđịnhrõlàcáitôinhândanhĐảng,nhândanhcộngđồngdântộc.Vớicáitôitrữtìnhngàycàngcóýnghĩakháiquátrộnglớnhơnnhưthế,lẽsốngcũngcósựvận

động.NếuởtậpT ừ ấy,TốHữukhẳngđịnhlítưởngđẹpnhấtcủamỗiconngườilúcđólàdũngcả mdấnthânvàoconđườngcáchmạnggiảiphóngdântộcthìtừtậpViệtBắctrở

conngườiđạ i diệnchovẻđẹp,sứcmạnh,phẩmchấtcộngđồng,mangtầmvóclịchsửvàthờiđạ

i(Lượm,MẹTơm,NgườicongáiViệtNam,Hãynhớlấylờitôi, ).

ThơTốHữuluôntrànđầycảmhứnglãngmạnluônhướngngườiđọcđếnmộttươnglaitươisáng,khơigợiniềmvui,lòngtintưởng,niềmsaymêvớiconđườngc á c h mạng,cangợingh

ĩatìnhcáchmạngvàconngườicánhmạng(TiếnghátsôngHương,Tađitới,ViệtBắc, ).Khuy

nhhướngcảmhứngấycàngcótácđộngmạnhmẽt ớ i t â m h ồ n , tìnhc ả m c o n ngườikhiđượcthểhiệntrongnhữngbàithơmanggiọngđiệut â m tìnhngọtngào,thathiết.Giọngđiệuđ ặ c biệtn à y khôngchỉthừahưởngtừđiệuhồncủaconngườixứHuếmàcònxuấtpháttừquanniệmc

ủaTốHữuv ề thơ:“Thơlàchuyệnđồngđiệu,nólàtiếngnóicủamộtngườiđếnvớinhữngngườin àođócósựcảmthông ”,sựcảmthôngthườngcótrongnhữngtâmtình,nhắnnhủchânthành.

Cảmhứngxãhội,thiênhướngtổnghợpđ ã l à m c h o t h ơ TốHữucàngthấmnhuầnchủnghĩalịchsử,đãnângTốHữulênthànhnhàthơcáchmạngxuấtsắcnhấttrongnềnthicahiệnđạicủachúngta.ThơTốHữumangđậmtínhsửthi,coinhữngs ự kiệnchínhtrịlớncủađ ấ t nướcl à đốitượngthểhiệnchủyếu,luônđ ề cậpđếnnhữngvấnđềcóýnghĩalịchsửvàcótínhchấttoàndân.Nhàthơítchúýtớinhữngdiễnbiếnbìnhthườngcủađờisốngmàthườngtậptrungkhắchoạnhữngbốicảnhrộnglớn,nhữngbiếncốquantrọngtácđộngmạnhmẽđếnvậnmệnhdântộc–

đólàcảnhxâydựngđấtnướcthậtvĩđại,hàohùng(Bàicamùaxuân1961),cảnhcảnướcl ê n đườ ngr a trậnchiếnđấuvìđộclập,tựd o (Chàoxuân67).C ả m hứngchủđạotrongthơTốHữulàcả

mhứnglịchsử-dântộc,chứkhôngphảicảmhứngthếsự-đờitư;nổibậttrongthơTốHữulàvấnđềvậnmệnhcộngđồng,chứkhôngphảivấnđềsốphậncánhân.ĐiềuđóđãdẫntớiconngườitrongthơTốHữulàconngườicủasựnghiệpchungvớinhữngcốgắngphithường,cácnhânvậttrữtìnhthườngmangphẩmchấttiêubiểuchodântộc,thậmchímangtầmvóclịchsửvàthờiđại-

đólàanhvệquốcquântrongbàiLênTâyBắc,anhgiảiphóngquântrongbàiTiếnghátsangxuân, anhNguyễnVănTrỗitrongbàiHãynhớlấylờitôihaychịTrầnThịLýtrongbàiNgườicongáiViệt Nam,

Đángchúýlànhữngtưtưởng,tìnhcảmlớncủaconngười,nhữngvấnđềlớnl a o củađờisốngđãđượcTốHữuthểhiệnquagiọngthơmangtínhchấttâmtìnhrấtt ự nhiên,đằmthắm,chânthành.Nhàthơđặcbiệtrungđộngvớiđờisốngcáchmạng,

vớinghĩatìnhcáchmạngchonênthườnghướngvềđồngbào,đồngchímàtròchuyện, nhắnnhủ, tâmsự:

Tavớimình,mìnhvớita Lòngtasautrướcmặnmàđinhninh

(ViệtBắc)

Nhưngkhôngchỉở l ờ i xưnghômà“tìnhthươngmếnđặcbiệttrongt h ơ TốHữulàsựcả mhoàvớingườivớicảnh mộtthứnhạctâmtìnhriêngbàngbạcthấml ấ y cáccâuthơ”(XuânD iệu).Nhữnglờitâmtìnhđócócuộinguồntừ“chấtHuế”củahồnthơTốHữu,từquanniệmcủaôn gvềmốigiaocảmgiữanhàthơvàngườiđọcthơ:“Thơlàchuyệnđồngđiệu,nólàtiếngnóicủam ộtngườiđếnvớinhữngngườinàođócósựcảmthôngchungdựatrêncơsởđồngýđồngtình ”

ThơTốHữulàthơtrữtìnhchínhtrị.Đócũnglàlídothơôngcókhuynhhướngsử thivàcảmhứnglãngmạnrấtđậmnét

CảmhứnglớnnhấttrongthơTốHữulàcảmhứnglịchsử-dântộc.Nhữngsựkiệnlịchsử,nhữngvấnđềchínhtrịquantrọngcótácđộnglớnđếnvậnmệnhdântộc,quatráitimnhạycảmcủanhàthơđềucóthểtrởthànhđềtàivàcảmhứngnghệthuậtthựcsự

(HuếthángTám,HoanhôchiếnsĩĐiệnBiên,Bàicamùaxuân1961,ViệtN a m máuvàhoa, ).

NghệthuậtbiểuhiệntrongthơTốHữumangtínhdântộcrấtđậmđà.ThơTốHữunghiêngvềtínhtruyềnthốnghơnlàkhuynhhướnghiệnđại,đổimới.TốHữuđ ặc biệtthànhcôngtrong

cácthểthơdântộcn h ư l ụ c b á t , ngũngôn,thấtngôn,

(Lượm,ViệtBắc,Nướcnonngàndặm, ).TốHữuthườngsửdụngnhữnglốinói,cáchdiễnđạt,

nhữngphươngthứcchuyểnnghĩaquenthuộccủathơcadângian(Mìnhđimìnhlạinhớmình– Nguồnbaonhiêunướcnghĩatìnhbấynhiêu ).

Thơôngthườngxuấthiệnnhữngngôntừgiảndị,nhữngthiliệutruyềnthống(AivềmuavạiHư ơngCanh-

Ailênmìnhgửichoanhvớinàng ).TốHữucóbiệttàisửdụngtừláy,phốihợpâmthanh,vầnđiệu , tạoranhạctínhthểhiệncảmxúcdântộc,tâmhồndânt ộ c (Giólộngxônxao,sóngbiểnđuđưa –Mátrượilòngtangânngatiếnghát ).

Vềthểthơ,TốHữucótiếpthunhữngtinhhoacủaphongtràoThơmới,củathơc a thếgiớicổđiểnvàhiệnđại,nhưngông

đặcbiệtthànhcôngkhivậndụngnhữngthểthơtruyềnthốngcủadântộc.Nhữngbàithơlụcbátnh

ưKhicontuhú,ViệtBắc,Bầm

ơi,KínhgửicụNguyễnDu mangcảsắcthâilụcbâtcadaovălụcbâtcổđiển,dăodạtnhữngđ mhưởngnghĩatìnhcủahồnthơdđntộc.Nhữngbăithơtheothểthấtngônn h ư Químẹ,MẹTơm,

Bâcơi!,TheochđnBâc trangtrọngnhưngkhôngkhuônsâo,trâilại,hơithơrấtliềnmạch,tựnh

iín,diễntảđượchiệnthựcđadạngvănhiềutrạngthâicảmxúckhâcnhau

Vềngônngữ,TốHữukhôngchúýsângtạonhữngtừmới,câchdiễnđạtmớimẵngthườngsửdụngnhữngtừngữvăcâchnóiquenthuộcvớidđntộc.Đặcbiệt,thơTốHữuđêphâthuycaođộtínhnhạcphongphúcủatiếngViệt,nhăthơsửdụngr ấ t tăitìnhcâc

từlây.Câcthanhđiệu,câcvầnthơ:

Em ơiBaLanmùatuyếttan Đườngbạchdươngsươngtrắngnắngtrăn

(Emơi BaLan )

Thâc, baonhiíuthâc,cũngquaThínhthínhlăchiế cthuyềntatrínđời

(Nướcnonngăndặm)

TốHữutừngnhậnxĩt:“Thơlătấmgươngcủatđmhồn”.ThựctếchothấythơTốHữuđ ê l

ă t ấ m gươngtrongsângphảnchiếut đ m hồnmộtngườichiếnsĩcâchmạngsuốtđờiphấnđấuhisinhvìtươnglaitươiđẹpcủadđntộc,cuộcsốnghạnhphúccủaconngười,đấycũnglătấmgươngphảnchiếutđmhồndđntộc,đờisốngdđntộctrínconđườnglớncủacâchmạng.Nóicâchkhâc,thơTốHữulăbằngchứngsinhđộngvềsựkếthợphăihoăhaiyếutốcâchmạngvădđntộctrongsângtạonghệthuật,sângtâcthica.QuaphongcâchthơTốHữu,cóthểthấymộtthănhtựuxuấtsắccủathơcacâchmạng,mộtnềnthơluôncoivậnmệnhcủadđntộclălẽsốnglớnnhất.TốHữulănhăthơcủalítưởngcộngsản,thơTốHữulăthănhtựuxuấtsắccủathơcâchmạngViệtNam.ThơTốHữuvừalătiếnglòngcủamộtnhăthơgắnbósđusắcvătựnguyệnhiếndđngtrọnvẹncuộcđờimìnhchođấtnước,nhđndđn,vừacóthểcoilăbiínniíns ử bằngthơc ủ a cuộcđấutranhgiănhđộclậpt

ự doc ủ a dđntộctatrongkhângchiếnchốngthựcdđnPhâpvăđếquốcMĩ

2.3 Địnhhướngdạyhọcbăithơ"ViệtBắc"củaTốHữuởtrườngTHPTtheolíthuyếtt rườngnghĩa

2.3.1 Khảnăngphântíchtácphẩm“ViệtBắc”củaTốHữudướigócđộtrườngtừvựng– ngữnghĩa

a Tínhhệthốngcủatừngữ

Ngônngữlàmộthệthống.Đólàmộtluậnđềmangtínhchânlíhiểnnhiên.Cótổchứcthànhhệthốngthìngônngữmớithựchiệnđượcchứcnănglàcôngcụtưduy,l à phươngtiệngiaotiếp,trongđógiaotiếpbằngngônngữnghệthuậtchỉlàmộttrongnhữnghìnhthứcgiao

tiếpcóphầnđộcđáomàthôi

Trườngnghĩacũnglàmộtkhíacạnhbiểuhiệntínhhệthốngcủangônngữ.Đóchínhlàhệthốngtừvựngdựatrênmốiquanhệđồngnhấtvềýnghĩa.Nhưnghệthốngt ừ vựngnàykhôngchỉbaohàmýnghĩachỉhệthốngtừvựngtrongngônngữcủacảcộngđồngdântộcmàcònchỉđếnhệthốngngônngữtồntạitrongmỗicánhânconngườivà tạonênvốnt ừriêngcủamỗicánhânấy,đồngthờibaog ồm cảh ệ thốngngônngữtronghoạtđộnghànhchức–

tứclàhệthốngtừvựngkhiđãđượchiệnthựchóa,cụthểhóacácthuộctínhvàđặcđiểmthuộccácbìnhdiệnkhácnhau(cóthểcócảnhữngsựbiếnđổivàchuyểnhóađadạng)

Mỗimộtngônbản(vănbản)r a đờichínhl à mộtbiểuhiệncủangônngữđãđượchiệnthựchóa.Mộtvănbảnđượctổchứctốtlàvănbảnmàởđótấtcảcácyếutốngônngữđượcphốihợpchặtchẽvớinhauthànhmộtthểthốngnhấtnhằmđạtđượchiệuquảgiaotiếpcaonhất.Xétởcấpđộtừvựng,cáctừtrongvănbảnkhôngthểởtìnhtrạngôhợp,chắpvàmàcũngphảiđượctổchứcthànhhệthống.Cóthểnói,tínhh ệ thốngcủacáctừtrongmộtngônbảnlàmộtnguyêntắcđểđạthiệuquảgiaotiếpc a o Mộtnghệ

sĩbậcthầylàngườicókhảnănghuyđộngcáctừvựngvàtổchứcthànhmộthệthốngsaochocósựphốihợpsátsaogiữacáctừvớinhauvàgiữacáctừvớicácyếutốngônngữkhácđểtácphẩmtrởthànhmộtbứctranhtoànbích

TốHữulàmộttrongnhữnglácờđầucủanềnvănnghệcáchmạngViệtNam.ThơTốHữuđậmđàtínhdântộc.Tínhdântộcthểhiệntrongcảnộidungvàhìnhthứcnghệthuật.Vềnộidung,nhữngvấnđềcốtlõicủacáchmạngvàđờisốngđượcTốHữuphảnánhvàgiảiquyếttheotruyềnthốngđạolícủachaông.Vềhìnhthứcnghệthuật,đólàviệcvậndụngcácthểthơtruyềnthống;vậndụngtụcngữ,cadao,nhữnglốinóiquenthuộccủanhândân;tínhdântộcởthơTốHữuthểhiệntrongcáchcảm,

cáchnghĩ,cáchphôdiễnmangphongvịdântộc.Đặcbiệt,thơlụcbátcủa TốHữuluônngânngađiệutâmhồncủadântộc, dễlayđộnglòngngười.

ỞViệtBắc,tínhdântộctrongnghệthuậtthơTốHữuthểhiệnởlốikếtcấuđậmchấtc a dao,

ở giọngđiệulụcb á t điêuluyện,ngọtngào.Nhờthếmàb à i thơchẳngnhữngnóilênđượcnhữngvấnđềcóýnghĩalớnlaocủathờiđạimàcònkhơiđượcđúngvàochỗsâuthẳmnhấttrongtruyềnthốngânnghĩathủychungngànđờicủanhândânta.Tácgiảcũngđãxâydựngđượchệthốngngôntừđể:

- Vừalàmsốngdậynhữngkỉniệmânnghĩa,ântìnhcủađờisốngcáchmạngvàkhángchiến

- Vừalàlờinhắcnhởvềsựthủychungcủaconngườiđốivớiconngườivàđốivớiquákhứcáchmạngnóichung

Đểthấyrõhơntínhhệthốngtrongviệcsửdụngtừngữởtácphẩm“ViệtBắc”,chúngtôiđ

ã tiếnhànhkhảosátcá c đơnvịtừvựngvàocá c trườngnghĩatheocáchphânloạinhưsau:

- Trườngtừvựng–ngữ nghĩachỉsựvật(ứngvớicácdanhtừ)

- Trườngtừvựng–ngữ nghĩachỉhoạtđộng, trạngthái(ứngvớicácđộngtừ)

- Trườngtừvựng–ngữ nghĩachỉtínhchất (ứngvớicáctínhtừ)

- Trườngtừvựng–ngữ nghĩahôgọi(ứngvớicácđạitừnhânxưng)

Trongtừngtrườnglớn,cáctừlạiđượcphânchiathànhcácnhómnhỏhơn.Kếtquảphânloạinàylà cơ sởđểphântíchtácphẩmtừgóc độtrườngnghĩa