Phương Pháp Dạy Học, Năng Lực Tư Duy, Tư Duy Sáng Tạo, Hóa Học.docx

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI ĐẠIHỌCQUỐCGIAHÀNỘI TRƢỜNGĐẠIHỌCGIÁODỤC o0o PHẠMQUANGHIỆU PHÁTTRIỂNNĂNGLỰCTƢDUYSÁNGTẠOCHOHỌCSINHCHUYÊNH OÁ TRƢỜNGTRUNGHỌCPHỔTHÔNGCHUYÊNTHÁIBÌNHQUADẠYHỌC BÀITẬPPHẦNHOÁHỌCĐẠICƢ[.]

LUẬNVĂNTHẠCSĨSƢPHẠMHÓAHỌC

LUẬNVĂNTHẠCSĨSƯPHẠMHÓAHỌC

CHUYÊNNGÀNH:LÝLUẬNVÀPHƯƠNGPHÁPDẠYHỌC(BỘ

MÔNHÓAHỌC) Mãsố:60.14.01.11

Cánbộhướngdẫn:PGS.TS.LêKimLong

HàNội,tháng01nă2 0 1 6

PHẠMQUANGHIỆU

MỤCLỤC

Liảơ n i

nhụh ữ viếttắt ii

Mụụ iii

nhụ bảng vi

nhụ hình vi

MỞĐẦU 1

Chương1:C Ơ S Ở L Ý L U Ậ N VÀTHỰCT I Ễ N C Ủ A P H Á T TRIỂNN Ă N G L Ự C TƯDUYSÁNGTẠO 7

1.1 Cơsởýuận 7

1.1.1 Mộtsố vấnđềơbản về tưduy 7

1.1.2 Tưduysng tạ 9

1.1.3 Năngự t ư duysngtạ 15

1.2 Cơsởthựtiễn 26

1.2.1 Mụđ hdạyhọb à i tậHh ọ đ ạ i ư ơ n g ởTHPTChuyên 26

1.2.2 Chứn ă n g bồidưngnăngựt ư duysngtạhh ọsinhủ bàitậH o á họđ ạ i ư ơ n g ởTHPTChuyên 28

1.2.3 Đnhgihungvềthựt ạngdạyvàhọh ầ n Hóhọđạiương 28

1.2.4 Khảnăngènuyệnvàhttiểnnăngự t ư duysngtạhh ọ sinhhổthôngudạyhọ 29 Tiểukếthương1 30

Chương2:MỘTSỐBIỆNPHÁPRÈNLUYỆNVÀPHÁTTRIỂNNĂNGLỰCTƯ D U Y S Á N G T Ạ O C H O H Ọ C S I N H C H U Y Ê N H Ó A -T R Ư Ờ N G -T H P -T CHUYÊNQUADẠYHỌCPHẦNHOÁHỌCĐẠICƯƠNG 31

2.1 Cơsởđềxuấtb i ệ n ht h ự h i ệ n 31

2.2 Mộtsốbiệnh ụ thể 31

2.2.1 iệnh 1:ồidưnghhọs i n h hướngthv à nhuầ u họt ậ , àb à i tậ hầnHh ọ đ ạ i ương;gih ọ s i n h thấyđónhưà ộttn g nhuầ u ầ n thiết ủb ả n thân 31

2.2.2 iệnh2:Hướngdẫnvàtậuyệnhh ọ s i n h khảnăngvậndụngk i ế n thứ,kỹnăngvà g i ả i bàitậh ầ n Hó họđạiương,nhấtà b à i tậó kiếnthứớ i 35

2.2.3 iệnh 3:Hướngdẫnvàtậuyệnhh ọ sinhhânth nộidung,h giảiđểtừđótìh giảikhnh uvàbiếtnhậnxét,đnhgiđểh ỉ đ ư ợ

hgiảihynhất 38

2.2.4 iệnh4:HướngdẫnvàtậhhọsinhhnhìnnhậnbàitậHóhọđại ương,dướikhạnhkhnhu đểtừđóựhọnh giảithh hợ 41

2.2.5 iệnh 5:Hướngdẫnvàtậuyệnhh ọ s i n h hânth , h thiện,đềxuấtbàitậớ i từbàitậ đãh 43 2.2.6 iệnh 6:Hướngdẫnhọ sinhh â n th yếutốủb à i tậH ó họđ ạ i ươngđểh ỉ hgiảiđộđ , sngtạđ ố i vớibàitậđãh 46

2.3.Gin thựn g h i ệ 48

2.3.1.Ginhủđề1 48

2.3.2.Ginhủđề2 61

2.3.3.Ginhủđề3 80

Tiểukếthương2 92

Chương3:THỰCNGHIỆMSƯPHẠM 93

3.1 Mụđh,nhiệvụủthựn g h i ệ s ư hạ 93

3.2 Đốitượngthựn g h i ệ 93

3.3 Tiếnhànhthựn g h i ệ 93

3.3.1 Thiginthựn g h i ệ 93

3.3.2 Chuyênđềdạythựnghiệ 94

3.3.3 Kiểt thựnghiệ 94

3.3.4 Cbướt i ế n hànhthựn gh iệ 94

3.3.5 Phươngh x ử sối ệ u 95

3.4 Kếtu ảthựn g h i ệ 96

3.4.1 ảng hânh ố i tầnsố,tầnsuất 96

3.4.2 iểudiễnkếtuảbằngđồthị 98

3.5 Đnhgik ế t u ả thựn g h i ệ 101

3.5.1 Chấtư ợ n g họtậủ ớ đ ố i h ứ n g vàớ t h ự nghiệ 101

3.5.2 Nhậnxét 101

Tiểukếthương3 104

KTLUẬNVÀĐU Ấ T 105

1 Kếtu ậ n 105

2 Đềxuất 105

TÀILIỆUTHAMKHẢO 107

PHỤLỤC 108

ảng3.1:Kếtu ả bàikiểt 96

ảng3.2.ả n g điểtungbình 97

Bảng3.3.ả n g %họs i n h đạtđiểk h ,giỏi,tungbình,yếu,ké 97

ảng3.4.ảngtỉệ %họsinhđạtđiểxitởxuống 97

ảng3.5.ảngtổnghợt h s ố đặtưng 98

DANHMỤCHÌNH Hình3.1.Đồthịđưngũythssnhkếtuảkiểt đềsố1 98

Hình3.2.Đồthịđưngũythss nhkếtuảkiểt đề số2 99

Hình3.3.Đồthịđưngũythssnhkếtuảkiểt đềsố3 99

Hình3.4.Đồthịột ssnhkếtuảkiểtđ ề số1 100

Hình3.5.Đồthịộ t ssnhkếtuảkiểtđềsố2 100

Hình3.6.Đồthịộ t ssnhkếtuảkiểtđềsố3 101

ctoànd iệnc ủanhà t r ưng.Điềunàyđãđ ư ợ ct hểc

h ếh óat ro ng Lu ậtGiáod ục:“Phươngphápgiá odụcphảipháthuytínhtíchcực,tựgiác,chủđộ ng,tưduysángtạocủangườihọc;bồidưỡngchon gườihọcnănglựctựhọc,khảnăngthựchành,lòn gsay mêhọctậpvàýchívươn lên”.NghịquyếtĐại hộilầnthứXIcủaĐảngcũngđ ãkhẳngđịnh“Thựchi ệnđồngbộcácgiảipháppháttriểnvànângcaoch ấtlượnggiáodục,đàotạo.Đổimớichươngtrìn

h, nộidung, ph ươngphápd ạyvàhọctheohướ nghiệnđại;nângcaochấtlượnggiáodụctoàndiện ,đặcbiệtcoitrọnggiáodụcl ý tưởng,đạođức,năng lựcsángtạo,kỹnăngthựchành,tácphongcông nghiệp,ýthứctráchnhiệmxãhội”.

Đểtạoranhữngconngưilaođộngmớicónănglựcsángtạocầncómộtphươngphápdạyhọcmớiđểkhơidậyvàpháthuyđượctưduysángtạocủangưihọc.Vấnđềđặtralàđềranhữngbiệnphápcụth

sángtạogiảiquyếtvấnđềcàngtrởnênkhẩnthiếthơn.Dovậy,rènluyệnvàpháttriểnnănglựctưduysángtạochohọcsinhnóichungvàhh ọ sinhởt ưngTHPT Chuyênnóiriêng,làmộtmụctiêumàcácnhàgiáodụcấ t lưutâmvàhướngđ ế n.Hiệnnyhầunhưnướđềui tọngvấnđềđàt ạ vàbồidưnghọsinhg iỏitnghiếnượhttiểngidụhổthông.Côngtb ồ i dưnghọsinhgiỏi

àộ t ô n g tũ i nhọntn g việnângd â n t, đàtạnguồnự h ấ t ư ợ n g

,bồidưngnhântàihn h à tưng,hđ ị hươngnóii ê n g , hu ố ginói

hung.ồ i dưnghọsinhgiỏiàộ t ôngviệkhókhănvàâudài,đòihỏinhiềucôngsứủ thầyvàtò

TưngTHPTChuyênThiì n h từngàythànhậ ( t h ng11nă1968)đếnn ay đãtưởngthànhvàh ttiểnkhôngngừng.Cơsởvậth ấ t i ê n tụđ ư ợ đ ổ i ới,sốư ợ n g họ

sinhtn gtuyểnvàtưngtăngê n ảvềhấtvàượng,đặ biệtsố

ượnghọs i n h đạtgiảiu ố gi,u ố tếủb ộ ô n tăngdầnthet ừ n g nă TuynhiênsốượnghọsinhgiỏiđạtgiảiủmônHoáhọò n ấtkhiêt ố n Chất ư ợ n g họs i n h giỏiô n Hhọ

k h ô n g đượnhưn g u ố n dn h i ề u nguyênnhânkhn h unhưngộttngsốnguyênnhân

ơ bảnà nhiềuthầyôtngtổbộ

ôntkinhnghiệàtìnhđộtưduysngtạủ ehọs i n h tn g giảibàitậcònhạnh ế ê n ạ n h ộtsốhọs i n h đãó khảnăngtưduysngtạk h i giảibàitậthìvẫnò n nhữnghọsinhh ư hthuyđượk h ả năngtưduysngtạủ ì n h Khigiảibàitậe ò n thụđộnghụthuộnhiềuvàsựhướngdẫnủgiviên.Cehưbiếttìn h ữ n g h ư ơ n g hg i ả i ớivàđiđếnđs ố bằn

gn đư ngngắnnhấttheh ủ iêng ì n h Dovậy,việcrènluyệnvàpháttriểnnănglựctưduychohọcsinhnóichungvànănglựctưduysángtạochohọcsinhphổthôngchuyênquadạyhọô nHhọn ó i iêngà ộ tyêucầucấpbách.Nhậnthứcđượctầmquantrọngcủacácvấnđềnêutrên,ùngvớiâuhỏinghiênứu"Làthếnàđể

httiểnnăngự tư duysngtạh họsi nh h u y ê n

H ó ?"nêntgiảchọnnộidung TrườngTHPTChuyên TháiBìnhquadạyhọcbàitậpphầnHoáhọcđạicương”àđềtàinghiên

“PháttriểnnănglựctưduysángtạochohọcsinhchuyênHoá-ứuvớihyvọng góh ầ n nânghấtư ợ n g dạyhọôn Hhọở tưn g THPTChuyên

2 Lịchsửvấnđềnghiêncứu

ĐãcórấtnhiềutácgiảnghiêncứuvềsửdụngbàitậpHóahọctrongdạyhọcnhằmpháttriểntưduynóih u n g vàtưduysngtạonóiriêngchohọcsinh.Đãómộtsốluậnántiếnsĩ,u ậ

n vănthạsĩkhh ọ cchuyênngànhHóahọcnghiêncứuvềv ấnđềsửdụnghệthốngbàitậpởtưn gphổthôngnhằmpháttriểntưduyhh ọ csinhởcáckhíacạnh,mứđộkhn h u như:

đngứ c.Dovậy,điể mnổibậtcủđềtàiphá t triểntưduysngt ạ ochohọcsinhTHPTChuyênqua hệthốngbàitậpphần Hóa họđạiương.

3 Mụcđíchnghiêncứu

NghiêncứunhữngvấnđềcơbảnvàbiểuhiệncủatưduysángtạoởhọcsinhtrunghọcphổthôngchuyênTháiBìnhđểđềxuấtnhữngbiệnphápcầnthiếtnhằmrènluyệnvàpháttriểnnăngựtưduysángtạochohọcsinhtrunghọcphổthôngquadạyhọcbàitậh ầ n Hoáhọđ

- Đềxuấtộ t sốbiệnphápcần

thiếtđểrènluyệnvàpháttriểnnănglựctưduysángtạochohọcsinhphổthôngchuyênthôngquadạyhọchầnHh ọ đạiương

7 Phạmvinghiêncứu

- HoạtđộngdạyvàhọccủagiáoviênvàhọcsinhkhitiếnhànhdạyphầnHoáhọcđạiươngtạitưngTHPT chuyênTháiBình-tỉnhTháiBình

8 Phươngphápnghiêncứu

-Phươngphápnghiêncứulýluận:

Nghiênứ u , h â n th vàtổnghợtàii ệ u vềgid ụ h ọ ,tâý họ,sáchgiáokh, shbàitậ,tạh ,sh , b,đặsnthkhảói ê n untớigit n họ,tưduysngtạ,năngự tư duysng

tạ ,h ư ơ n g ht ư duyh h ọ ,hươngh n h ằ h ttiểnvàè n uyệnnăngự tưduysngtạh o

á họh họsinhh ổ thôngthôngquab à i tậH o á họđ ạ i ư ơ n g n g nhiềutnhtư duysngtạ

UYSÁNGTẠO 1.1 Cơsởlýluận

1.1.1 Mộtsốvấnđềcơbảnvềtưduy

1.1.1.1 Kháiniệm

TheoTừđiểntiếngViệtphổthông:“Tưduylàgiaiđoạncaocủaquátrìnhnhận thức,đisâuvàobảnchấtvàpháthiệnratínhquyluậtcủasựvậtbằngnhữngh ì n h thứcnhư biểutượng,kháiniệm,phánđoán,suylý”.

TheoTừđiểntriếthọ:“Tưduylàsảnphẩmcaonhấtcủacáivậtchấtđượctổchứcmộtcá chđặcbiệtlàbộnão,quátrìnhphảnánhtíchcựcthếgiớikháchquant r o n g cáckháiniệm,p hánđoán,lýluận,…

Tưduyxuấthiệntrongquátrìnhhoạtđộngsảnxuấtcủaconngườivàbảođảmphảnánhthự ctạimộtcáchgiántiếp,pháthiệnnhữngmốiliênhệhợpvớiquyluậtcủathựctại”.

TheoquanniệmcủaTâmlýhọc:Tưduylàmộtquátrìnhtâmlýthuộcnhậnthứclý tính,làmộtmứcđộnhận thứcmớivềchấtso vớicảmgiácvàtri giác.Tưduyphảnánhnhữngthuộctínhbêntrong,bảnchất,nhữngmốiliênhệcótínhqu yluậtcủasựvật,hiệntượngmàtrướcđótachưabiết.

1.1.1.2 Đặcđiểmcơbảncủatưduy

a) Tínhcóvấnđề:

Khigặpnhữngtìnhhuốngmàvấnđềhiểubiếtcũ,phươngpháphànhđộngđãbiếtcủachúngta khôngđủgiảiquyết,lúcđóchúngtarơivà“tình huốngcó vấnđề”,v à chúngtaphảicốvượtrakhỏiphạmvinhữnghiểubiếtcũđểđitớicáimới,haynóicác

khôngchỉgắnvớibộnãocủatừngcáthểngưimàcòngắnvớisựtiếnhóacủaxãhội,trởthànhmộtsảnphẩmcótínhxãhộitrongkhivẫnduytrìđượctínhcáthểcủamộtc o n n g ưin h ấtđịnh.M ặcd ù đ ư ợ ct ạot h à n h t ừk ếtq u ảh o ạtđ ộ ngt h ựct i ễnn hưngtưduycótínhđộclậptươngđối.Saukhixuấthiện,sựpháttriểncủatưduycònchịuảnhhưởngcủatoànbộtrithứcmànhânloạiđãtíchlũyđượctrướcđó.Tưduycũngchịuảnhhưởng,tácđộngcủacáclýthuyết,quanđiểmtồntạicùngthi vớin ó Mặtkhác,tưduycũngcólogicpháttriểnnộitạiriêngcủanó,đólàsựphảnánhđặ cthùlogickháchquantheocách hiểuriênggắnvớimỗiconngưi.Đóchính làtínhđộclậptươngđốicủatưduy.

d) Mốiquanhệgiữatưduyvàngônngữ

Nhucầugiaotiếpcủaconngưilàđiềukiệncầnđểphátsinhngônngữ.Kếtquảtưduyđượcghilạibằngngônngữ.Ngaytừkhixuấthiện,tưduyđãgắnliềnvớingônngữvàđượcthựchiệnthôngquangônngữ.Vìvậy,ngônngữchínhlàcáivỏh ì n h thứccủatưduy.Ởthikỳsơkhai,tưduyđuợchìnhthànhthôngquahoạtđộngvậtchấtcủaconngưivàtừngbướcđượcghilạibằngcáckýhiệu

từđơngiảnđếnp h ứctạp,từđơnlẻđếntậphợp,từcụthểđếntrừutượng.Hệthốngcáckýhiệuđóthôngquaquátrìnhxãhộihóavàtrởthànhngônngữ.Sựrađicủangônngữđánhdấubướcpháttriểnnhảyvọtcủatưduyvàtưduycũngbắtđầuphụthuộcvàongônngữ.Ngônngữvớitưcáchlàhệthốngtínhiệuthứhaitrởthànhcôngcụgiaotiếpchủyếugiữaconngưivớiconngưi,pháttriểncùngvớinhucầucủanềnsảnxuấtxãhộicũngnhưsựxãhộihóalaođộng

e) Mốiquanhệgiữatưduyvànhậnthức

Tưduylàkếtquảcủanhậnthứcđồngthilàsựpháttriểncấpcaocủanhậnthức.Xuấtphátđiểmcủanhậnthứclànhữngcảmgiác,trigiácvàbiểutượng đượcphảnánhtừthựctiễnkháchquanvớinhữngthôngtinvềhìnhdạng,hiệntượngbênn g o à i đượcphảnánhmộtcáchriênglẻ.Giaiđoạnnàyđượcgọilàtưduycụthể.Ởg i ai đoạnsau,vớisựhỗtrợcủangônngữ,hoạtđộngtưduytiếnhànhcácthaotácsosánh,đốichiếu,phântích,tổnghợp,khubiệt,quynạpnhữngthôngtinđơnlẻ,gắnc h ú n g vàomốiliênhệphổbiến,lọcbỏnhữngcáingẫunhiên,khôngcănbảncủasựviệcđểtìmranộidungvàbảnchấtcủasựvật,hiệntượng,quynạpnóthànhnhững

kháin i ệm,p h ạmt r ù , địnhl u ật G i a i đ oạnn à y đ ư ợ cg ọilàg i a i đ oạnt ưduytrừutượng.

1.1.1.3 Phânloạitưduy

Chođếnnay,vẫnchưacósựthốngnhấtkhiphânloạitưduy.Tuynhiên,cóh ai cáchphânloạitưduyphổbiếnnhất,đólà:

Tưduysángtạolàtưduymàkếtquảlàtạođượcmộtcáigìđómới.Tưduysángtạodẫnđếntrithứcmớivềthếgiớihoặcvềphươngthứchoạtđộngmới.Tưduys á n g tạolàquátrìnhtìmcáchnhậnthức,pháthiệnraquyluậtcủasựvật,cóýthứcluôntìmracáimớiđểhiểurõhơnbảnchấtcủasựvật,hiệntượngcũngnhưtìmra

nguyênnhân,ngănchặn,loạibỏcáixấuvàpháttriểncáitốt.Nhưvậy,tưduysángtạolàmộtthuộctínhbảnchấtcủaconngưiđểtồntạivàpháttriểnnhữnggìtốtđẹpvàloạibỏ,ngănchặnnhữngđiềucóhạiđốivớiconngưi.Tưduysángtạocótínhkhởiđầu,sản sinh ramộtsảnphẩmphứctạp.Tưduysángtạo cótính phátminh, trựcgiáctưởngtượngvàpháttriểnliên

-Vídụ:( H S G QG2000–2001)

Sunfuyđ i uS O2Cl2làh o á c h ấtp h ổb i ếnt r o n g p h ảnứ ngc l o h o á Tại350oC,2atmphảnứng:

0,0194đóSO2Cl2cònlạichiếm:

Đứngtrướcbàitoánnày,tínhnhuầnnhuyễncủahọcsinhđượcthểhiệnởchỗ:Liêntưởngđếnbàitoántươngtựvềđộnghh ọ ,kiếnthứvềhằngsốâ n bằng,ssnhạ i hằngsốân bằng

KP;KC;KX,htnhsuấtiêngh ầnthôngu

hânsố…

tt tt

S ư

b)Tínhlinhhoạt

Tínhmềmdẻovàtínhlinhhoạtthểhiệnkhảnăngchuyểntừhoạtđộngtrítuệnàysanghoạtđộng trítuệkhác,chuyển từđốitượng suynghĩnàysangđốitượngsuynghĩkhác;biếtthayđổiphươngpháp chophùhợpvớiđiềukiện,hoàncảnh,khôngbịgòbó,rậpkhuônbởinhữnggìđãcó;kịpthi vànhanhchóngđiềuchỉnhhướngsuynghĩkhigặptrởngạivàtìmrahướnggiảiquyếtmớichomộtvấnđề

P P

P P

2

P

Khigiảibàitnvềố i unhệgiữđ ạ i ượngnhiệtđộngnhưΔH;ΔS;H;ΔH;ΔS;S;ΔH;ΔS;G;

K.Họsinhh ả i ó khảnăng tư duyềd ẻ ,i n h hạt đểkhééhuyểnđổ itừđạiư ợ n g nhiệtđộngnàythànhđạiư ợ n g nhiệtđộngkh, từ tạngthih u ẩ n s

n g tạngthikhônghuẩn.Từđólựachọnôngthứt nhhùhợnhấtđểgiảibàitoánđãcho.Đólàsựthểhiệntínhmềmdẻovàlinhhoạtcủatưduy

c) Tínhđộcđáo

Tínhđộcđáocủatưduy thểhiệnởkhảnăngphát hiệncáimới,kháclạ,khôngbìnhthưngtrong quátrìnhnhận thứcsựvật.Đâylàđặctrưng cơbản nhấtcủatưduysángtạo,làdấuhiệuđểphânbiệtgiữatưduysángtạovớicácdạngtưduykhác

P CO

3,20

2,56atm

K P2 CO 1,25 CO2 K P2 1,25b

0,77

hdụngôngthứh ằ n g sốânbằngh hiânbằngkhn h uvớiùngnồngđộânbằngủh ấ t kh.Nhưvậy,tínhđộcđáotrongbàitoánnàylàpháthiệnramốiliênhệgiữh sửdụngKPhộ

t ânbằngvàhnhiềuâ n bằngùngtồntạitn g ộtbìnhkn.Nănglựcvàtínhsángtạoởvídụđượcđặctrưngbởitínhđộcđáo

1.1.2.3 Mốiliênhệgiữatưduysángtạovớicácloạihìnhtưduykhác

a) Vớitưduybiệnchứng

Trongtưduybiệnchứngkhixemxétsựvật,

phảixemxétmộtcáchđầyđủvớitấtcảtínhphứctạpcủanó,tứclàphảixemxétsựvậttrongtấtcảcácmặt,cácmốiquanhệtrongtổngthểnhữngmốiquanhệphongphú,phứctạpvàmuônvẻcủanóvớisựvậtkhác.Đâylàcơsởđểhọs i n h giảibài tậộtcáchsángtạo,khônggòbó,rậpkhuôn,luônluônđitheoconđưngmònđãcósẵn.Bêncạnhđóchúngtacònphảixemxétsựvậttrongsựmâuthuẫnvàthốngnhất,giúphọcsinhhọchoámộtcách chủđộngvàsángtạo,thểhiệnởkhảnăngpháthiệnvấnđềvàđịnhhướngchocách giảiquyếtvấnđề.Dođó,tưduybiệnchứnggópphầnquantr ọngvàđắ clựctrongviệcrènluyệnnănglựctưduysángtạochohọcsinh

b) Vớitưduylogic

Cácquyluậtcơbảncủatưduylogicyêucầutrongquátrìnhtưduyphảigiữv ữngmộtcáchnghiêmngặttínhđồngnhấtcủacáctiềnđề.Từđókếtluậnrútramớiđúngđắn.Nếutrongquátrìnhlậpluậnmàđánhtráo,thayđổinộidungcáctiềnđềthì

khôngthểnàođiđếnkếtluậnchínhxácđược.Cácquyluậtnàycótínhchấtbắtbuộctrongmộtdạngkếtcấutưduychínhxácởđiềukiệnphảnánhcáiổnđịnhtươngđốimàtấtcảmọingưi,mọingànhkhoahọcđềuphảituântheo.Dovậy,đểđiđếncáimớitronghoáhọc,phảikếthợpđượctưduylogicvàtưduybiệnchứng.Trongviệcpháthiệnv ấnđ ề vàđ ị nhhướngcho c á c

h gi ảiquyếtvấnđ ề t hì tưduybiệnch ứngđóngvaitròchủđạo.Cònkhihướnggiảiquyếtvấnđềđãcóthìtưduylogicgiữvait r ò chínhnhằmxácđịnhtínhđúngđắncủamộtphánđoánmới.Cáckiếnthứchoáhọcđượchìnhthànhchủyếuthôngquaconđưn g trừutượnghóavàđượcpháttriểnt h e o cácquyluậtcủatưduybiệnchứng,nhưngviệcsắpxếptrìnhbàychúnglạimangt í n h h ì n h t h ức triệtđểdựa trêncác quyluật củatưduylogic.Dođó,tưduynóichungvàtưduysángtạotronghoáhọcnóiriêngcầncósựthốngnhấtbiệnchứnggiữatưduybiệnchứngvàtưduylogic

c) Vớitưduyphêphán

Nếuxemtưduyphêphánnhưlàsuydiễnvàtưduysángtạonhưlàsuyluậnquynạp,thìchúngta h iểuđượ cr ằngtạisaochúngtađ ãvà đangk hô ng quantâmnhiềuđếnviệcdạytưduysángtạochohọcsinh.Suyluậnquynạplàquátrìnhconn g ưiđiđếnmộtkếtluậntổngquáttừcácquansátriênglẻ,cụthể.Nhiềulần,mộtnhàkhoahọctiếnhành

cácquansát,khámpháracácquyluậtvàthiếtlậpnêncáckếtluậnkhoahọc

Trongkhoahọcđiềuđógọilànghiêncứuthựcnghiệm.Còntrong

hoáhọc,chúngtanóicácnhàkhoahọcđangsuyluậntheocáchquynạp.Nhưngtabiếtr ằngsuyluậnquynạpbảnthânnókhôngchứngminhđượcrằngmộtquyluậttổngquátduynhấtlàtồntại.Vànềntảngcủatưduyphêphánđượcxácđịnhbởitriếtgial à logic.Mộtcáchđểchứngminhđiềugìlàđúngvàcôngnhậntínhđúngđắncủanóch o mọitìnhhuốngkhácđólàsửdụngtưduylogic.Mặcdùtưduyphêphánkhách ẳnvớitưduysángtạo,nhưngchúngcóvaitròhỗtrợchonhautrongquátrìnhhọcb ộ ô n Hhọ.Vàảhailoạitưduynàyđóngvaitròchínht ro ng quátrình giảiquyếtvấnđềvàgiảibàitậhóhọ

1.1.3 Nănglựctưduysángtạo

1.1.3.1 Nănglực

Vấnđềpháthiện,bồidưngvàpháttriểnnănglựcchohọcsinhlàmộttrongnhữngvấnđề cơbảnc ủachi ếnlượcn h ằmnâ ng cao dânt r í , đ àot ạon hân l ựccủa

Đảngta.Trongđó,nănglựcđượchiểulàsựtổnghợpnhữngthuộctínhcủacánhânconngưi,đápứngnhữngyêucầucủahoạtđộngvàđảmbảochohoạtđộngđạtđượcnh ữngkếtquảcao.Nănglựccũnglàtổhợpcácthuộctínhđộcđáocủakhảnăngconngưip h ù hợpvớim ộth o ạtđ ộ n

gn h ấtđ ị nh,b ảođ ả mcho n h ữngh o ạtđ ộ ngđ óc ó n hữngkếtquả.Cóhailoạinănglựccơbảnlà:nănglựcchungvànănglựcriêngbiệt

- Nănglựcchung:lànhữngnănglựccầnchonhiềuhoạtđộngkhácnhau.Làđiềukiệnc

ầnthiếtđểgiúpchonhiềulĩnhvựchoạtđộngcókếtquả

- Nănglựcriêngbiệt:lànhữngnănglựcthểhiệnđộcđáocácsảnphẩmriêngbiệtcót í n h chuyê

nmônnhằmđápứngyêucầucủamộtlĩnhvực,hoạtđộngchuyênbiệtvớik ếtquảcao.Chẳnghạnnhưnănglựchoáhọc.Hailoạinănglựcchungvàriêngluônb ổsung,hổtrợchonhau.Nhưchúngtađãbiếttrithức,kỹnăng,kỹxảokhôngđồngnhấtvớinănglựcnhưngcóquanhệmậtthiếtvớinănglực.Nănglựcgópphầnlàmc h o sựtiếpxúctrithức,rènluyệnkỹnăng,kỹxảomộtcáchtốthơn.Nănglựcmỗingưidựatrêncơsởtưchấtnhưngmặtkhácđiềuchủyếulànănglựcđượchìnht h à n h , rènluyệnvàpháttriểntrongnhữnghoạtđộngtíchcựccủaconngưidướisựtácđộngcủarènluyệndạyhọcvàgiáodục.TrongdạyhọcmônHh ọ ,việcrènluyệnvàpháttriểnnănglựcgiảibàitậhh ọ csinhlàmộtviệcrấtquantrọng.T r o n g đó,nănglựcgiảibàitậà tổhợpcácthuộctínhđộcđáocủaphẩmchấtriêngbiệtcủakhảnăngconngưiđểtìmrali giảicủbàitậ.Nănglựcgiảibàitậà ộtn ănglựcriêngbiệtcủaconngưi.Cùngvớinănglựcthìtrithức,kỹnăng,kỹxảothíchhợpcũngrấtcầnthiếtchoviệcthựchiệnli giảicủbàitậ

ó kếtquả.Khidạyhọcbàitậ

hóhọnóihung,hầnHhọđạiươngnóiiêng,thìviệcrènluyệnvà pháttriểnnănglựcgiảibàitậh h ọ csinhlàrấtcầnthiết.Bởivìbàitậpcụthểcóthểgiảiđượckhihọcsinhchỉcầnnắmvữngđượcnhữngkiếnthứctrọngtâmvàcáctínhchấtcơbản,nhưngrấtnhiềudạngbàitậhọcsinhcầncókhảnăng,nănglựctưduyđểtìmracáchgiải,đồngthisángtạoranhữngcáchgiảihay,độcđáo

1.1.3.2 Nănglựctưduysángtạo

Trongthiđạingàynay,khinhậnthứccủaconngưiđãđạtđếnmộttrìnhđộcaohơnthìnănglựctưduykhôngcòngiữnguyênnghĩamàđãtrởthànhnănglựctưduysángtạo.Bởilẽ,ngưitakhôngchỉtưduyđểcónhững

kháiniệmvềthếgiới,màc ò n sángtạonhằmthayđổithếgiớilàmchothếgiớingàycàngtốtđẹphơn.Vớihọc

sinhtrunghọcphổthôngChuyênnóiriêng,nănglựctưduysángtạođãtrởthànhmộtt r o n g nhữngđiềukiệncầnthiếtđểđemlạichohọmộtcôngviệchứahẹnkhiratr ưnghayxahơnnữalàmộtchỗđứngvữngchắctrongxãhộivàtrênthếgiới.Dođó,ngaytừkhicònngồitrênghếnhàtrưngphổthông,họcsinhphảiđượcrènluyệnv à pháttriểnnănglựctưduysángtạo,coinónhưlàhànhtrangđểbướcvàođi.Nănglựctưduysángtạotronghoáhọclànănglựctưduysángtạotronghoạtđộngnghiêncứukhoahọc,lànănglựctưduyđốivớihoạtđộngsángtạohoáhọc,tạoran h ữngkếtquảtốt,mới,kháchquan,cốnghiếncógiátrịđốivớiviệcdạyhọc,giáodụcvàsựpháttriểncủakhoahọcnóiriêngcũngnhưđốivớihoạtđộngthựctiễncủaxãhộinóichung.

1.1.3.3 MộtsốbiểuhiệnnănglựctưduysángtạocủahọcsinhtrunghọcphổthôngChuyên khigiảibàitậphoáhọcphầnHoáhọcđạicương.

Tưduysángtạogópphầnrènluyệnvàpháttriểnnhâncáchcũngnhưcácnăngl ựctrítuệchohọcsinh;bồidưnghứngthúvànhucầuhọctập,khuyếnkhíchhọcsinhsaymêtìmtòi,sángtạo.Decartescũngđãcócâunóinổitiếngvềtầmquantrọngcủanănglựctưduyđốivớisựtồnt

ạicủaconngưitrongvũtrụ:“Tôitưduy,vậytôitồntại”.Ng uyê n ý ơb ảnđócủaô ng mangý n

ghĩatiếnbộtr on g lịchsử,bởinókhẳngđịnhđượcrằngmọikhoahọcchânchínhđềuphả

ixuấtpháttừsựnghing,“nghingờởđâykhôngphảilàhoàinghichủnghĩa,màlàsựng hingờvềphươngp h á pluận,nghingờđểđạtđếnsựtintưởng”,ónghĩalàtưduy.Trêncơsởc

hohọcsinhlàmquenvớimộtsốhoạtđộngsángtạonhằm

rènluyệnnănglực,giáoviênđưar a mộtsốb à i t ậpc ó t h ểg i ú p h ọcs i n h v ậnd ụngs á n g tạon ộidungk i ếnt h ứcv à phươngphápcóđượctrongquátrìnhhọctập,mứcđộbiểuhiệncủahọcsinhđượcsắpxếptheothứtựtăngdầncủanănglựctưduysángtạo.ĐốivớihọcsinhphổthôngChuyêncóthểthấycácbiểuhiệncủanănglựctưduysángtạotrongviệhọh ầ n H óhọđạiư ơ n g u khảnăngsau:

a) Cókhảnăngvậndụngthànhthụcnhữngkiếnthức,kỹnăngđãbiếtvàohoàncảnhmới.

Khảnăngnàythưngđượcbiểuhiệnnhiềunhấtnêntrongquátrìnhdạyhọcgiáoviêncầnquantâmpháthiệnvàbồidưngkhảnăngnày.Khảnăngápdụngcáck iếnthứđãcósẵnđểgiảimộtbàitậới,hayvậndụngtrựctiếpcáckiếnthức,kỹ

năngđãcótrongmộtbàitậtươngtựhoặcđãbiếtlàkhảnăngmàtấtcảhọcsinhđềuphảicốgắngđạtđượctronghọH họ.i ểuhiệnnănglựctưduysángtạocủahọcsinhởkhảnăngnàyđượcthểhiệnlà:vớinộidungkiếnthứcvàkỹnăngđãđượchọc,họcsinhbiếtbiếnđổinhữngbàitậptrongmộttìnhhuốngcụthểhoàntoànmớinàođóvềnhữngcáiquenthuộc,nhữngcáiđãbiếtđểápdụngvàogiảimộtcáchdễdàng,từđóhọcsinhthểhiệnđượctínhsángtạocủabảnthânkhigiảinhữngbàitậđó.

Vídụ:(ĐềHSG2002).

KhíNOkếthợpvớihơi2 tạoramộtkhíduynhấttrongphântửcó3nguyên

tử

a Viếth ư ơ n g tình hảnứngxảyra

b Biếtphảnứngtrênthunhiệt,tại25oCcóKP=116,6.HãytínhKP(ghirõ

đơnvị)tại0oC;50oC.Giảthiếtrằngtỉsốgiữahaitrịsốhằngsốcânbằngtại0oCvới25oChay25oCvới50oCđềubằng1,54

c Xéttại25oC,cânbằnghoáhọđãđượcthiếtlập.Cânbằngđósẽchuyểndịhnhưthếnào?Nếu:

KPtại500C=1,54KPtại250C=116,61,54179,56(atm-1)

c.Xétsựchuyểndi cânbằnghoáhọctại250C.T ưngh

ợpavàb:vềnguyêntắccầnxéttỉsố:

- NếuQ>KP:CBHHchuyểndi sngti,đểQgiảmtớitrịsốKP.

- NếuQ<KP:CBHHchuyểndi sangphải,đểQtăngtớitrịsốKP

Xảyt ưnghợpnàotrongbt ưnghợptrênlàtuỳthuộcvàopitạicânbằnghoáhọc

KhihọcsinhhọcvềnguyênlýchuyểndịchcânbằngLơstơie,h ỉ đượcnghiê ncứuảnhhươngủacácyếutố:nồngđộ,nhiệtđộ,ápsuấtlêncânbằng,nhưngtr ong bàitoánnàyhọcsinhcầnvậndụngkĩnăngtưduygiảithíchvềsựchuyểndịchcânbằngđãó,à ònd ụ n g thànhthụk i ế n thứ,kĩnăngđãóvàt ì n h huốngớiđóà óthêk h N2àô i tưngkhiđóyếutốs uất tổngsẽthyđổi,ânbằngóthểdịhhuyểnsnghải,sngtihặkhôngdịhhuyểnhụthuộvàốiunhệQvàKP

b) Cókhảnăngpháthiện,đềxuấtcáimớitừmộtvấnđềquenthuộc.

Khiđứngtrướcmộtbàitậphọcsinhnhậnrađượcvấnđềmớitrongcácđiềukiện,v ấn

đ ề q u e n t h u ộc;p h á t h i ệnr ac h ứcn ăngmớit r o n g n h ữngđ ố it ượngq ue n

C + D

thuộc,tránhđượcsựrậpkhuônmáymóc,dễdàngđiềuchỉnhđượchướnggiảiquyếttrongđiềukiệnmới,đâycũnglàbiểuhiệntạođiềukiệnđểhọcsinhrènluyệntínhmềmdẻocủatưduy

Giảnđồnăngư ợ ngcủaphảnứngcó

E

dạngnhưhìnhvẽ.Thựcnghiệmchobiếtp hảnứngxảyu2giiđạn,mộttrong2giiđạnđóà thuậnnghịch

chung(Ea)củaphảnứngvớicácgiátrịEa1,Ea–

1v àEa2.Biếtrằng,năngượnghoạthóaEphụthuộcvàohằngsốtốđ ộ phảnứngktheh ư ơ n g tình:

b Từgiảnđồnăngư ợ ngchothấycânbằng (a)xảyranhanh(Ea-1vàEa1n hỏ)vàMchuyểnhóachậmthànhsảnphẩmcuối(Ea2lớn).đ ó tốđộphảnứngquyếtđịnhbởigiiđạn2:

1 - 1

v=k2[M][B] (1)Mặtkhvìgiiđạn1xảyranhanh:

k[A]2=k[C]

[M][M]=

k[A]2k

-1[C]

,thếvào(1)có:

kk[A]2[B] [A]2[B] kkv=1 2

ònhảiónăngựxđ ị n h ốiunhệgiữđ ạ i ượnguenthuộtừgiảnđồthựnghiệ

c) Cókhảnăngnhìnnhậnđốitượngdướicáckhíacạnhkhácnhau.

Mỗikhihọcsinhcốgắngàb à i tậà ạ ithấtbại,thôngthưnghọcsinhsẽcócảmgiácchánnảnchứkhôngchuyểnsanglàmtheomộthướngsuynghĩh ay cáchnhìnkhác.Tuynhiên,mộtthấtbạimàhọcsinhđãnếmtrảisẽchỉcóýnghĩan ếunhưhọcsinhkhôngquácoitrọngphầnkémhiệuquảcủanó.Thayvàođó,họcs i n h nếubiếtphântíchlạitoàn

bộquátrìnhcũngnhưcácyếutốliênquan,vàcânnhắcxemliệusẽthayđổinhữngyếutốđó

nhưthếnàođểđạtđượckếtquảmới.Đ ừ ngtựđặtcâuhỏichobảnthân“Tạisaomìnhlạithất bại?”àhãyhỏi“Mìnhđãlàmđượcnhữnggìrồi?”.Nhìnnhậnvàđánhgiávấnđềtừcáckhíacạn

hkhácnhau,từđópháthiệnđượcnhữngtầmnhìn,cáchnhậnđịnhmớiphùhợpvớibàitậ.A r i s t o t l e chorằngẩndụlàmộtdấuhiệucủasựthiêntài.Bởivậyôngtinrằngnếumộtngưikhôngnhữngcónănglựcdiễnđạtsựtươngđồnggiữahaicáthểhoàntoànt á c h biệtmàcòncóthểliênkếtchúnglạivớinhau,thìđólàconngưicókhảnăngđ ặ cbiệt

Vídụ:Quátrìnhhoàtantinhthểinvànướcbaogồmnhữngquátrìnhnào?

H ã y chobiếtnhữngquátrìnhnàolàthunhiệt,quátrìnhnàolàtoảnhiệt.Từđóô tả

vàgiảithíchhiệntượngkhihoàtancáctinhthểNaOH,MgCl2,NH4NO3v àotừngcốcn ướ criêngbiệt.

Hướngdẫngiải

*Quátrìnhhoàtantinhthểinvàn ư ớ c,tacóthểhìnhdungbaogồmcácquátrìnhn h ư su:

+Quátrìnhphânlitinhthểionthànhcáciontựdo(cationvàanion)làquátrìnhthunhiệt.(nhiệthâni,ΔH;ΔS;Hphânli>0)

ntngnướcàh ôitưn g xungquanhnónglênlàquátrìnhtoảnhiệt,cònnhữngchấtkhitntngnướàhôitưn g xungquanhlạnhđià ut ìnhthunhiệt.Đồngthi vậndụngkiếnthứt ưduyvềHoáhọđ ạ i

ươnghọsinhTHPTChuyênò n ó năngự cgiảithhđượctạisaocóhiệntượngn h ư vậy

d)Cókhảnăngphốihợpnhiềucôngcụ,phươngphápkhácnhauđểgiảiquyếtmộtvấnđề.

Đứngtrướcmộtvấnđềvềhóh ọ n g tnhsngtạocao,đ òihỏihọcsinhphảivậndụngrấtnhiềukiếnthứckhácnhauvànhiềuphươngpháp,cáchgiảikhácn h a u Đồngthi họcsinhcũngphảibiếtphốihợpcáckiếnthứcvàphươngphápđó,huyđộngn hữngkỹnăng,ki

n hnghiệmcủab ảnthânc ộngvớisựn ỗl ực,p hát huynănglựctưduysángtạocaocủacánhânđểtìmtòi,giảiquyếtvấnđề

-Vídụ:ĐộtancủaMg(OH)2tngnướcở180Clà9.10-3g / l i tcònở1000Clà

4.10-2g/lit.

a TínhtíchsốtancủaMg(OH)2ởhainhiệtđộvàpHcủacácdungdịchbãohoà



=4.(1,552.10-4)3=1,495.10-11

 58 pH=14–pOH=14+lg(2.1,552.10-4)=10,49

4.102Ở373K:T373=4.



=1,312.10-9

 58 pH=14–pOH=14+lg(2.6,897.10-4)=11,14

bàitoántrêntathấysửdụngh 1à u e n thuộh ơ n,tuynhiên nếuhọcsinhpháthiệnrathêmcách2thìđólàmộtbiểuhiệncủasựsángtạo.T ừviệcchọnracáchtốtnhấtgiáoviêncóthểgiúphọcsinhhìnhthànhphươngphápchungđểxđ ị n h hằngsố ânbằngvàốiu nhệgiữg i tịK

f) Cókhảnăngtìmđượccáchgiảiđộcđáođốivớibàitậpđãcho.

Cón h ữngb à i tậH ó h ọ đ ạ i ư ơ n g y ế ut ốtrongđóh i ệnl ê n m ộtc á c h trựctiếpquangônngữcủađềbàinhưngcũngcónhữngbàitậhóhọyếutốđượcẩ nngầmdướicáchdiễnđạtkhôngdễpháthiện,thậmchílàmộtcáchđánhlừakhản ăngtưduycủahọcsinh,khigiảibàitoánnếunhìnratrọngtâmyêucầucủb à i tậ,