TỔ CHỨC DẠY HỌC ĐỊNH HƯỚNG HÀNH ĐỘNG THEO TIẾP CẬN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO MÔN SINH HỌC 11 THPT

Hiện nay, thực trạng dạy môn Sinh học lớp 11 tại trường THPT Hậu Nghĩa còn mang nặng tính lý thuyết, thiếu liên hệ thực tế và vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn. Áp dụng quan điểm dạy học học định hướng hành động theo tiếp cận phát triển năng lực vào tổ chức dạy học môn Sinh học 11 sẽ giúp học sinh phát triền các năng lực chuyên môn Sinh học như kỹ năng vận dụng kiến thức Sinh học 11 vào thực tế, kỹ năng thí nghiệm, thực nghiệm Sinh học hay quan sát mẫu vật cũng như các năng lực chung như năng lực hợp tác, giao tiếp, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tự học, tự quản lý từ đó góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy trong môn Sinh học.

0

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

TRẦN THỊ PHƯƠNG

Mã số học viên: 19C68005

ĐỀ CƯƠNG NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

LUẬN VĂN THẠC SĨ

TỔ CHỨC DẠY HỌC ĐỊNH HƯỚNG HÀNH ĐỘNG THEO TIẾP CẬN PHÁT TRIỂN NĂNG

LỰC CHO MÔN SINH HỌC 11 THPT

Ngành: SHTN – Giảng dạy Sinh học thực nghiệm

Mã số ngành: 8420114

Hướng dẫn khoa học: TS DIỆP PHƯƠNG CHI

Tp Hồ Chí Minh, tháng 3 năm 2021

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đất nước ta đang bước vào thời kì công nghiệp, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế Một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của nước ta để đạt được mục tiêu trở thành nước công nghiệp, hiện đại và hội nhập quốc tế là phát triển nguồn nhân lực Nhân tố quan trọng để phát triển nguồn nhân lực là giáo dục và đào tạo, Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục

và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học” Để thực hiện tốt mục tiêu về đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT theo Nghị quyết số 29-NQ/TW, cần có nhận thức đúng về bản chất của đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học và một số biện pháp đổi mới phương pháp dạy học theo hướng này Hội nghị đã chỉ ra rằng việc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo là đổi mới những vấn đề lớn, cốt lõi, cấp thiết, từ quan điểm, tư tưởng chỉ đạo đến mục tiêu, nội dung, phương pháp, điều kiện đảm bảo thực hiện,…Theo đó, đổi mới phương pháp dạy học đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinh vận dụng được cái gì qua việc học

Thực trạng việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông, giáo viên đã áp dụng phương pháp dạy học tích cực vào quá trình soạn bài và lên lớp Tuy nhiên, hoạt động đổi mới phương pháp dạy học ở trường chưa mang lại hiệu quả cao Truyền thụ tri thức một chiều vẫn là phương pháp dạy học chủ đạo của nhiều giáo viên Số giáo viên thường xuyên chủ động, sáng tạo trong việc phối

2

hợp các phương pháp dạy học, các kĩ thuật dạy học cũng như sử dụng các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh còn chưa nhiều Dạy học vẫn nặng về truyền thụ kiến thức lí thuyết, kiến thức học sinh có được chỉ thông qua việc nghe Tổ chức dạy học theo hướng tiếp cận phát triển năng lực người học lĩnh hội tri thức qua nhiều hình thức từ được nghe, được thấy và được làm, đòi đỏi người học phải học đi đối với hành, biết tìm kiếm và xử lý thông tin, giúp người học bộc lộ các năng lực, phát huy tính tự tìm tòi nghiên cứu, sáng tạo và tinh thần học tập suốt đời Không những thế tổ chức dạy học theo hướng tiếp cận phát triển năng lực còn giúp hình thành những năng lực cho người học, cụ thể là các kỹ năng như

kỹ năng giao tiếp, kỹ năng thuyết trình, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng công nghệ thông tin, kỹ năng quản lý thời gian, kỹ năng giải quyết vấn đề…giúp người học nhận thấy được năng lực tiềm ẩn của bản thân để phấn đấu

Dạy học định hướng hành động là quan điểm dạy học nhằm làm cho hoạt động trí óc và hoạt động chân tay kết hợp chặt chẽ với nhau Trong quá trình học tập, học sinh thực hiện các nhiệm vụ học tập và hoàn thành các sản phẩm hành động, có sự kết hợp linh hoạt giữa hoạt động trí tuệ và hoạt động tay chân Đây là một quan điểm dạy học tích cực hoá và tiếp cận toàn thể Vận dụng dạy học định hướng hành động có ý nghĩa quan trong cho việc thực hiện nguyên lý giáo dục kết hợp lý thuyết với thực tiễn, tư duy và hành động, nhà trường và xã hội Tổ chức dạy học định hướng hành động theo tiếp cận phát triển năng lực tạo điều kiện giúp người học gắn kết giữa lí thuyết và thưc hành, kích thích động cơ và hứng thú học tập ở người học

Sinh học là một trong những ngành khoa học mũi nhọn ở thế kỉ XXI, đang được sự quan tâm không chỉ của giới khoa học mà còn của cả xã hội, là một bộ môn khoa học về sự sống, về những quy luật hình thành, vận động và phát triển của sự sống diễn ra trong sinh vật, là sự giải đáp những vấn đề cụ thể về sự trao đổi năng lượng giữa cơ thể sinh vật với môi trường Sinh học lớp 11 là một môn khoa học nghiên cứu các cơ chế, quá trình sinh học xảy ra ở cấp độ cơ thể thực vật và động vật bao gồm: chuyển hóa vật chất và năng lượng, cảm ứng, sinh trưởng và phát

3

triển, sinh sản Mặt khác sinh học lớp 11 là cầu nối giữa phần sinh học tế bào của sinh học lớp 10 với sinh học trên cơ thể của sinh học lớp 12 Học sinh không những phải hiểu biết về kiến thức mà còn phải thực hiện được những thao tác cơ bản trong phòng thí nghiệm, phối hợp những hành động quan sát, phân biệt, mô tả, giải thích… với nhau để hoàn thành nội dung thí nghiệm, thực hành và vận dụng vào thực tế Vì vậy, tổ chức dạy học định hướng hành động theo tiếp cận phát triển năng lực trong môn Sinh học là rất cần thiết

Với mong muốn phát huy tối đa tính tích cực, chủ động sáng tạo phát triển và nâng cao năng lực học tập, năng lực vận dụng kiến thức vào các tình huống học tập,

vào thực tiễn cuộc sống, tôi chọn đề tài: “Tổ chức dạy học định hướng hành động

theo tiếp cận phát triển năng lực cho môn Sinh học 11 THPT”

2 Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài này là thiết kế các kịch bản dạy học theo quan điểm dạy học định hướng hành động vào dạy học môn Sinh học 11 THPT nhằm phát triển năng lực chuyên môn (sinh học) và các năng lực chung khác của học sinh

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu các nhiệm vụ sau:

+ Nghiên cứu cơ sở lý luận về quan điểm dạy học định hướng hành động theo tiếp cận phát triển năng lực cho môn Sinh học 11: dạy học, hành động, dạy học định hướng hành động, khái niệm về năng lực, dạy học tiếp cận phát triển năng lực, các năng lực cần hình thành cho học sinh THPT v.v

+ Nghiên cứu thực trạng dạy học môn Sinh học lớp 11 tại trường THPT Hậu Nghĩa, Đức Hòa, Long An

+ Thiết kế giải pháp áp dụng quan điểm dạy học học định hướng hành động theo tiếp cận phát triển năng lực vào tổ chức dạy học môn Sinh học 11 tại trường THPT Hậu Nghĩa, Đức Hòa, Long An

4

+ Thực nghiệm kiểm tra hiệu quả của việc áp dụng quan điểm dạy học định hướng hành động cho môn Sinh học 11 cho việc phát triển năng lực của học sinh

4 Đối tượng nghiên cứu

Việc tổ chức dạy học định hướng hành động theo tiếp cận phát triển năng lực cho môn Sinh học lớp 11

5 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học môn Sinh học 11 tại trường Trung học phổ thông Hậu Nghĩa

6 Giả thuyết nghiên cứu

Hiện nay, thực trạng dạy môn Sinh học lớp 11 tại trường THPT Hậu Nghĩa còn mang nặng tính lý thuyết, thiếu liên hệ thực tế và vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn Áp dụng quan điểm dạy học học định hướng hành động theo tiếp cận phát triển năng lực vào tổ chức dạy học môn Sinh học 11 sẽ giúp học sinh phát triền các năng lực chuyên môn Sinh học như kỹ năng vận dụng kiến thức Sinh học 11 vào thực tế, kỹ năng thí nghiệm, thực nghiệm Sinh học hay quan sát mẫu vật cũng như các năng lực chung như năng lực hợp tác, giao tiếp, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tự học, tự quản lý từ đó góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy trong môn Sinh học

7 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

7.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

Sử dụng phương pháp nghiên cứu lý luận để phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa các vấn đề lý luận liên quan đến đề tài như: Dạy học định hướng hành động, dạy học theo tiếp cận phát triển năng lực trên thế giới và ở Việt Nam, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học ở trường THPT, một số phương pháp và hình thức dạy học định hướng hành động theo tiếp cận phát triển năng lực, Sinh học 11 THPT và các đặc thù, dạy học định hướng hành động theo hướng phát triển năng lực cho môn Sinh học 11 THPT v.v…

5

Kết quả nghiên cứu góp phần xác lập khung cơ sở lý luận về tổ chức dạy học

áp dụng quan điểm dạy học học định hướng hành động theo tiếp cận phát triển năng

lực vào tổ chức dạy học môn Sinh học 11 tại trường THPT Hậu Nghĩa

7.2 Phương pháp khảo sát

Phương pháp khảo sát bằng các phiếu điều tra, phiếu thăm dò ý kiến để thu thập các thông tin từ phía học sinh nhằm tìm hiểu những nhận thức, thái độ và hành động của học sinh khi tham gia học môn Sinh học

Mặt khác, các phiếu điều tra, phiếu thăm dò ý kiến còn được sử dụng để rút

ra những khó khăn giáo viên gặp phải khi dạy môn Sinh học lớp 11 tại trường THPT Hậu Nghĩa

- Đối với giáo viên:

• Nhận thức và thái độ của giáo viên về tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học

• Phương pháp và hình thức tổ chức dạy học môn Sinh học 11 hiện nay đang triển khai

• Khó khăn trong quá trình dạy và đổi mới

- Đối với học sinh:

• Nhận thức của học sinh về tầm quan trọng của Sinh học 11

• Thái độ học tập của học sinh khi học Sinh học 11

• Các phương pháp, hình thức dạy học cụ thể mà giáo viên môn Sinh học đang

sử dụng

• Thái độ của học sinh với các phương pháp giảng dạy của giáo viên môn Sinh học đang sử dụng

• Lí do, hạn chế năng lực, sự không yêu thích môn Sinh học

7.3 Phương pháp quan sát

Phương pháp quan sát được sử dụng để quan sát các hoạt động dạy – học của giáo viên và học sinh trong giờ môn Sinh học 11 tại trường THPT Hậu Nghĩa theo

6

phương pháp truyền thống Phương pháp quan sát được sử dụng để quan sát những hoạt động của học sinh trước và sau khi tham gia các giờ học được tổ chức theo quan điểm dạy học định hướng hành động, giúp giáo viên đánh giá sự tiến bộ của học sinh Bên cạnh đó, kết quả của phương pháp quan sát góp phần kiểm chứng giả thuyết nghiên cứu của đề tài

7.4 Phương pháp phỏng vấn

Phương pháp phỏng vấn được sử dụng để phỏng vấn giáo viên và học sinh để thu thập các ý kiến sau khi thực nghiệm việc tổ chức dạy học định hướng hành động theo tiếp cận phát triển năng lực cho môn Sinh học 11 tại trường THPT Hậu Nghĩa

- Đối với giáo viên:

• Nhận thức và thái độ của giáo viên về tầm quan trọng của việc tổ chức dạy học định hướng hành động theo tiếp cận phát triển năng lực cho môn Sinh học 11

• Phương pháp và hình thức tổ chức dạy học định hướng hành động theo tiếp cận phát triển năng lực cho môn Sinh học 11

• Khó khăn trong quá trình tổ chức dạy học định hướng hành động theo tiếp cận phát triển năng lực cho môn Sinh học 11

• Những kiến nghị và đề xuất khi tổ chức dạy học định hướng hành động theo tiếp cận phát triển năng lực cho môn Sinh học 11

- Đối với học sinh:

• Thái độ và hứng thú học tập của học sinh khi tham gia học với phương pháp

và hình thức tổ chức dạy học định hướng hành động theo tiếp cận phát triển năng lực cho môn Sinh học 11

• Nhận thức của học sinh khi tham gia học với phương pháp và hình thức tổ chức dạy học định hướng hành động theo tiếp cận phát triển năng lực cho môn Sinh học 11

• Kết quả học tập môn Sinh học 11 sau khi tham gia học với phương pháp và hình thức tổ chức dạy học định hướng hành động theo tiếp cận phát triển năng lực cho môn Sinh học 11

7

7.5 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Trong quá trình thực nghiệm sư phạm, thông qua việc nghiên cứu nội dung môn học, người nghiên cứu tiến hành biên soạn kế hoạch bài dạy, chọn mẫu thực nghiệm, mẫu đối chứng và tổ chức giảng dạy các bài dạy đã được thiết kế áp dụng quan điểm dạy học học định hướng hành động theo tiếp cận phát triển năng lực

Tiến hành kiểm tra, đánh giá kết quả thực nghiệm dựa trên việc phân tích xử

lý số liệu thu được

Phương pháp thực nghiệm sư phạm được sử dụng để giúp người nghiên cứu kiểm nghiệm giả thuyết khoa học, đánh giá hiệu quả và tính khả thi của việc áp dụng quan điểm dạy học học định hướng hành động theo tiếp cận phát triển năng lực vào môn Sinh học lớp 11 tại trường THPT Hậu Nghĩa

7.6 Phương pháp thống kê

Xử lý các số liệu thu thập được từ các phiếu điều tra, phiếu khảo sát bằng phương pháp thống kê toán học để phân tích, so sánh và đánh giá kết quả thu được, kiểm nghiệm giả thuyết thống kê để người nghiên cứu có thể đánh giá hiệu quả và tính khả thi dạy học áp dụng quan điểm dạy học học định hướng hành động theo tiếp cận phát triển năng lực sau quá trình thực nghiệm sư phạm làm cơ sở cho các kết luận cuối cùng của đề tài

8 Phạm vi nghiên cứu

8.1 Không gian nghiên cứu: Thực hiện nghiên cứu tại trường THPT Hậu Nghĩa,

huyện Đức Hòa, tỉnh Long An

8.2 Thời gian nghiên cứu: Từ năm 2020 đến năm 2021

8.3 Mẫu khảo sát: Khảo sát thực trạng dạy học môn Sinh học 11 khoảng 300 học

sinh lớp 11 và 7 giáo viên tại trường THPT Hậu Nghĩa, huyện Đức Hòa, tỉnh Long

An

8.4 Nội dung nghiên cứu: Thiết kế các kịch bản sư phạm tổ chức dạy học định hướng hành động cho môn Sinh học 11 tại trường THPT Hậu Nghĩa

8

8.5 Phạm vi thực nghiệm: Tổ chức dạy học và tiến hành thực nghiệm việc áp

dụng quan điểm định hướng hành động theo tiếp cận phát triển năng lực vào dạy

học Sinh học 11 với các nội dung sau:

+ Chương II Cảm ứng

+ Chương III Sinh trưởng và phát triển

+ Chương IV Sinh sản

9 Nội dung dự kiến

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục dự kiến luận văn có 3 chương:

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DẠY HỌC ĐỊNH HƯỚNG HÀNH ĐỘNG THEO TIẾP CẬN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO MÔN SINH HỌC 11 THPT

1.1 Tổng quan về dạy học định hướng hành động theo tiếp cận phát triển năng lực tại trường THPT

1.1.1 Nghiên cứu ngoài nước

1.1.2 Nghiên cứu tại Việt Nam

1.2 Các khái niệm cơ bản của đề tài

1.2.1 Khái niệm về dạy học

1.2.2 Khái niệm về hành động

1.2.3 Dạy học định hướng hành động

1.2.4 Khái niệm về năng lực

1.2.5 Dạy học theo tiếp cận phát triển năng lực

1.2.6 Môn Sinh học 11 THPT

1.3 Môn Sinh học 11 THPT và các đặc thù

1.4 Dạy học phát triển năng lực ở trường THPT

1.4.1 Năng lực và các loại năng lực

9

1.4.2 Các loại năng lực của học sinh tại trường THPT

1.4.3 Các năng lực cần hình thành cho học sinh qua môn Sinh học 11 THPT

1.4.3.1 Năng lực về chuyên môn Sinh học

1.4.3.2 Năng lực chung

1.5 Dạy học định hướng hành động theo hướng phát triển năng lực cho môn Sinh học 11 THPT

1.5.1 Đặc điểm dạy học định hướng hành động

1.5.2 Ưu điểm và hạn chế của dạy học định hướng hành động

1.5.3 Quy trình thiết kế dạy học định hướng hành động

1.5.4 Các phương pháp và hình thức dạy học triển khai quan điểm dạy học định hướng hành động

1.5.5 Vấn đề kết hợp giữa phương pháp dạy học truyền thống với dạy học định hướng hành động

1.5.6 Dạy học định hướng hành động theo hướng phát triển năng lực cho môn Sinh học 11 THPT

Chương 2: THỰC TRẠNG DẠY HỌC MÔN SINH HỌC LỚP 11 TẠI TRƯỜNG THPT HẬU NGHĨA DƯỚI GÓC ĐỘ HỌC TẬP ĐỊNH HƯỚNG HÀNH ĐỘNG THEO TIẾP CẬN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

2.1 Giới thiệu về trường THPT Hậu Nghĩa

2.2 Thực trạng dạy môn Sinh học lớp 11 tại trường THPT Hậu Nghĩa

2.2.1 Nhận thức và thái độ của giáo viên về tầm quan trọng việc đổi mới phương pháp dạy học

2.2.2 Phương pháp và hình thức dạy học môn Sinh học 11 hiện nay đang triển khai 2.2.3 Khó khăn trong quá trình dạy và đổi mới

2.2.4 Đánh giá của giáo viên về sự phát triển năng lực của học sinh qua môn Sinh học 11 theo cách dạy truyền thống