Sử Dụng Di Tích Lịch Sử Cách Mạng Trên Địa Bàn Hà Nội Trong Dạy Học Phần Lịch Sử Việt Nam 1945-1954 Ở Lớp 12 Thpt (Chương Trình Chuẩn).Docx

Trong hành tinh chúng ta đang sống, từ khi con người xuất hiện, xã hội loài người hình thành, trong quá trình đấu tranh chinh phục khai phá thiên hiên, hái lượm săn bắt, tiến tới sản xuất ra của cải v[.]

chính con người sáng tạo ra đào thải- học để tồn tại” Hay nói cách khác “Người

được đào tạo là người đã học được cách thích nghi và tự thay đổi Nhà giáo dục phải làm cho quá trình rèn luyện được dễ dàng tức là giúp cho mỗi học sinh tìm ra những giải đáp- xây dựng, tạm thời, không cứng nhắc và năng động- cho những mối lo ngại lớn của con người hiện tại” [41; 67] Vì vậy, hơn lúc nào hết, giáo dục

và đào tạo được coi là quốc sách hàng đầu Có thể nói, giáo dục- đào tạo từ xa xưa

đã luôn được coi trọng, quan tâm ở mọi quốc gia trên thế giới Chủ tịch Hồ ChíMinh đã khẳng định: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu” Với nhãn quan sángsuốt được kết tinh bởi chủ nghĩa Mác- Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng đã

chỉ ra mục đích của nền giáo dục nước ta là “nhằm xây dựng những con người thiết

tha gắn bó với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có đạo đức trong sáng, có ý chí kiên cường xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc,

có năng lực tiếp thu văn hóa nhân loại, phát triển tiềm năng dân tộc và con người Việt Nam, có ý thức cộng đồng và phát huy tính tích cực cá nhân, làm chủ tri thức khoa học và công nghệ hiện đại, có tư duy sáng tạo, có năng lực thực hành giỏi, có tác phong công nghiệp, có tính tổ chức và kỷ luật, có sức khỏe, là những người kế

thừa xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa hồng vừa chuyên như lời căn dặn của Bác Hồ” [1; 29]

Hơn nữa, trong thời đại ngày nay, nền kinh tế thế giới ngày càng được quốc

tế hóa cao, dần hình thành thị trường toàn thế giới Khoa học- kỹ thuật phát triểnnhư vũ bão không chỉ cuốn mọi người vào guồng quay hối hả của nó, tạo ra nhữngkhả năng to lớn để con người có thể phát triển những năng lực sáng tạo của mình

mà còn làm cho sự giao lưu và trao đổi văn hóa- xã hội giữa các quốc gia, dân tộcngày càng phát triển Tất cả những nhân tố thúc đẩy đời sống vật chất và tinh thầncủa con người ngày càng được nâng cao Tuy nhiên, bên cạnh những nhân tố tiến

bộ, những dòng văn hóa độc hại cũng tràn vào, làm sói mòn, đầu độc tư tưởng của

con người nhất là tầng lớp thanh niên Thế nên, phải “bồi dưỡng thế hệ trẻ tinh

thần yêu nước, yêu quê hương, gia đình và tự tôn dân tộc, lý tưởng XHCN, lòng nhân ái, ý thức tôn trọng pháp luật, tinh thần hiếu học, chí tiến thủ lập nghiệp, không cam chịu nghèo hèn Phải đào tạo được những lớp người lao động có kiến thức cơ bản, làm chủ kỹ năng nghề nghiệp, quan tâm hiệu quả thiết thực, nhạy cảm với cái mới, có ý thức vươn lên về khoa học công nghệ…” [52;108]

Muốn thúc đẩy sự nghiệp giáo dục trong việc đào tạo con người Việt Nammới, xã hội chủ nghĩa phù hợp với yêu cầu của thời đại thì nội dung giáo dục phảitoàn diện: không chỉ có kiến thức khoa học kỹ thuật, công nghệ thông tin, khoa học

tự nhiên… mà còn phải hiểu biết cả về văn học, nghệ thuật nhất là về lịch sử dântộc Bởi vì, bất kỳ dân tộc nào dù phát triển đến đâu, một con người dù rất thànhđạt mà không am hiểu lịch sử dân tộc mình, không mang trong mình những giá trịvăn hóa tinh thần, văn hóa vật chất thì con người đó không được giáo dục ý thứcdân tộc, ý thức công dân… Về vấn đề này, nhà văn Nga Trecnưsepxki đã viết: “Cóthể không biết, không cảm thấy say mê học tập môn Toán, tiếng Hy Lạp hoặc tiếngLatinh, hóa học… Có thể không biết hàng nghìn môn khoa học khác Nhưng dù sao

đã là người có giáo dục mà không yêu thích lịch sử thì chỉ có thể là con ngườikhông phát triển đầy đủ về trí tuệ” Rất nhiều nhà khoa học và giáo dục đã đánh giá

cao vai trò của bộ môn lịch sử trong đào tạo thế hệ trẻ Họ coi lịch sử là: “một

trong bốn bộ môn quan trọng đối với giáo dục thế hệ trẻ, bên cạnh tiếng mẹ đẻ, địa

lý và toán học” [30; 10] S.P.Trapeznikov trong tác phẩm “Các khoa học xã

hội-tiềm lực tư tưởng hùng mạnh của chủ nghĩa cộng sản” cũng khẳng định: “… trong

hệ thống các khoa học xã hội, khoa học lịch sử chiếm một vị trí quan trọng bên cạnh triết học, kinh tế chính trị học, chủ nghĩa cộng sản khoa học Việc nghiên cứu quá khứ lịch sử, phân tích và khái quát những sự kiện lịch sử, những kinh nghiệm

đã tích lũy được có một ý nghĩa vô giá để giải quyết thành công những vấn đề về lý luận và thực tiễn hiện nay…Khoa học lịch sử tự nó có một tiềm lực rất lớn về mặt

xã hội” Như vậy, trong các môn học ở trường THPT thì môn Lịch sử có ưu thế và

ý nghĩa rất quan trọng trong việc đào tạo thế hệ trẻ theo mục tiêu giáo dục củaĐảng Nguyên Tổng Bí thư Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam

Đỗ Mười đã nhấn mạnh: “Phải coi trọng giáo dục lịch sử dân tộc, phải coi lịch sử

là tài liệu giáo khoa số một trong nhà trường Nếu không làm tốt giáo dục lịch sử, thanh thiếu niên sẽ chạy theo đồng tiền, chạy theo lợi ích khác, có hại cho sự nghiệp chung” [49; 4].

Mặc dù bộ môn Lịch sử có vị trí quan trọng như thế, nhưng thực tiễn dạy họclịch sử ở trường phổ thông vẫn còn nhiều điều bất cập Một vấn đề lớn còn tồn tạihiện nay trong giáo dục là chậm đổi mới phương pháp dạy học bộ môn, chưa biếtchọn lọc kiến thức cơ bản, thiết thực và giàu tính thuyết phục, chưa phát huy đượctính tích cực của học sinh, còn lúng túng trong việc xử lý mối quan hệ giữa nộidung và phương pháp dạy học bộ môn Nhiều giáo viên lịch sử ở các trường phổthông hiện nay còn sử dụng phương pháp đọc, chép, nội dung bài giảng vì thế chưasâu, hiệu quả bài học chưa cao Số giáo viên lâu năm có kinh nghiệm đã tiến hànhcác bước lên lớp một cách hài hóa, biết chọn lựa những kiến thức cơ bản để hướngdẫn học sinh học tập Song, số lượng giáo viên khác vẫn giảng dạy theo lối mòn,không có sự thay đổi về phương pháp, ít nêu được những sáng kiến kinh nghiệmtrong giảng dạy Cách dạy học này gây sự nhàm chán cho học sinh; hầu như các emtiếp nhận kiến thức một chiều và thụ động; chỉ biết những kiến thức có sẵn trongsách giáo khoa và những kiến thức mà thầy cô giáo truyền đạt, không biết phân

biệt, phân tích sự kiện để có kiến giải độc lập Còn giáo viên trẻ mới ra trường tuy

có nhiệt huyết, ham mê học hỏi, tham khảo, tìm tòi để tự trang bị những kiến thứcmới sinh động bên ngoài sách giáo khoa để phục vụ trong quá trình giảng dạy, songchưa có những phương pháp dạy học sáng tạo, linh hoạt phù hợp nội dung bài học

Vì vậy, nhìn chung, kết quả dạy học chưa cao Nhiều học sinh, do tác động, ảnhhưởng khách quan và suy nghĩ chủ quan nên quan niệm rằng môn Lịch sử chỉ làmôn phụ, các em chưa có hứng thú học tập; còn miễn cưỡng, đối phó

Để nâng cao chất lượng bộ môn, khắc phục tình trạng trên, việc cải tiến, đổimới nội dung và phương pháp dạy học bộ môn trở thành vấn đề cấp thiết Quá trìnhđổi mới dạy học phải tiến hành thường xuyên, đồng bộ trong đó việc tăng cường sửdụng các phương tiện trực quan có vai trò quan trọng, nhất là khi những phươngtiện này đang rất thiếu thốn và lạc hậu Một trong những loại phương tiện dạy học

có thể sử dụng tốt là các di tích lịch sử ở địa phương Di tích lịch sử không chỉ làmột loại tài liệu vật chất quý hiếm, một bằng chứng khoa học, trung thực về sự tồntại của quá khứ mà còn là phương tiện dạy học có hiệu quả sư phạm cao Sử dụng

di tích lịch sử trong dạy học lịch sử ở trường PT sẽ góp phần nâng cao chất lượng

bộ môn, thực hiện mục tiêu giáo dục của Đảng, Nhà nước

Vì di tích lịch sử là di sản quý báu của đất nước nên các nước trên thế giớiđều chú ý đến việc khai thác, sử dụng di tích lịch sử để phục vụ đời sống trong đó

có việc dạy học lịch sử Với chiều dài lịch sử đấu tranh oanh liệt, Việt Nam có rấtnhiều di tích lịch sử, đặc biệt là những di tích lịch sử-cách mạng gắn liền với những

sự kiện chính trị, quân sự quan trọng dân tộc ta từ khi có Đảng Cộng sản Việt Namlãnh đạo đến nay

Hà Nội là một trong những địa phương có số lượng di tích lịch sử-cách mạngphong phú và đa dạng nhất nước; đặc biệt là những di tích về giai đoạn lịch sử1945- 1954 chiếm một số lượng lớn Đây là nguồn tư liệu rất phong phú, là phươngtiện trực quan rất có giá trị để cụ thể hóa, minh chứng cho những sự kiện, nhữngchiến công oanh liệt của nhân dân ta trong cuộc kháng chiến chống Pháp Sử dụngnhững di tích lịch sử-cách mạng ở Hà Nội để dạy học thời kỳ 1945- 1954 không chỉ

giúp học sinh có được những biểu tượng cụ thể, sinh động về cuộc kháng chiếntrường kỳ, gian khổ nhưng không kém phần hào hùng của dân tộc ta mà còn bồidưỡng cho học sinh lòng tự hào về truyền thống đấu tranh của Thủ đô ngàn nămtuổi, giúp các em nhận thức đúng đắn những đóng góp to lớn của Thủ đô Hà Nộitrong tiến trình lịch sử dân tộc Cuộc kháng chiến chống Pháp rồi chống Mĩ cứunước đã đi qua, nhưng những di tích cách mạng và kháng chiến ở Hà Nội vẫn còn

in đậm và sáng ngời mãi những chiến công của dân tộc Hiểu rõ các di tích này, họcsinh sẽ hiểu hơn tiến trình lịch sử đang học, càng thêm yêu Hà Nội, rèn luyện trí tuệ

Hà Nội, ý chí sức mạnh trong cuộc sống, tự hào và học tập chiến thắng của Hà Nộitrong cuộc sống lao động và học tập của mình

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài “SỬ DỤNG

DI TÍCH LỊCH SỬ CÁCH MẠNG TRÊN ĐỊA BÀN HÀ NỘI TRONG DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ VIỆT NAM 1945-1954 Ở LỚP 12 THPT (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)” để nâng cao chất lượng dạy học lịch sử dân tộc cho học sinh

Hà Nội

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trong hệ thống các phương pháp dạy học lịch sử thì phương pháp trực quannói chung và phương pháp sử dụng các di tích lịch sử-cách mạng nói riêng có vaitrò, ý nghĩa rất quan trọng Vì vậy, việc nghiên cứu về đồ dùng trực quan nói chung

và di tích lịch sử-cách mạng nói riêng nhận được sự quan tâm của các nhà giáo dục,giáo dục lịch sử Đề tài này được giải quyết trong nhiều công trình khoa học trong

và ngoài nước

Trong cuốn “Các phương pháp sư phạm”, NXB Thế Giới, Hà Nội, 1999,

GuyPalmade đã nhấn mạnh việc dạy học phải bắt đầu từ trực quan nhằm tạo ratrong óc trẻ một biểu tượng bền vững Đặc điểm của phương pháp này là cung cấpcho học sinh, trong phạm vi có thể những dữ kiện dễ quan sát, dễ lĩnh hội

Tiến sĩ giáo dục Liên Xô I.F.Kharlamop trong cuốn “Phát huy tính tích cực

học tập của học sinh như thế nào”, NXB Giáo dục, Hà Nội, 1979, đã nhấn mạnh

“Lời nói sinh động của giáo viên kết hợp với tính trực quan có hiệu quả to lớn

trong việc dạy học… Nó còn góp phần rèn luyện tư duy, phân tích tập cho các em nhìn thấy bản chất của các đối tượng và hiện tượng ẩn sau các hình thức và biểu hiện bề ngoài, kích thích tính ham hiểu biết của các em”.

Phó Tiến sĩ khoa học giáo dục Liên Xô M.Crugiắc trong cuốn “Phát triển tư

duy học sinh như thế nào”, NXB Giáo dục Hà Nội, 1976 đã chỉ rõ việc sử dụng đồ

dùng trực quan có vai trò và ý nghĩa to lớn đối với phát triển tư duy học sinh Ông

đã khẳng định phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan là phương pháp tốt nhấtđem lại sự phát triển tư duy cho học sinh

I.Ia.Lecne với “Phát triển tư duy học sinh trong dạy học lịch sử”, NXB Giáodục, Hà Nội, 1982 đã chỉ ra rằng dạy học có sử dụng đồ dùng trực quan sẽ là cơ sở

để diễn ra sự tái hiện tri thức và phương pháp hoạt động Ông khẳng định sự cuốnhút của phương tiện tạo hình trực quan có ý nghĩa rất quan trọng F.K.Kôrovkin khi

nghiên cứu về “Phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông” cũng khẳng

định vai trò quan trọng của đồ dùng trực quan Tính trực quan là phương tiện cơbản để hình thành kiến thức lịch sử Đồng thời ông cũng nêu lên các loại và phươngpháp sử dụng đồ dùng trực quan

Trong cuốn “Chuẩn bị cho học sinh lĩnh hội kiến thức”, ĐHSP HN, 1982,

Pheđorenkô cũng đã nhấn mạnh vai trò không thể thiếu của việc chuẩn bị đồ dùngtrực quan để đảm bảo cho học sinh lĩnh hội kiến thức tốt

Di tích lịch sử-cách mạng cũng là một phương tiện trực quan trong dạy học ởtrường PT Các công trình nghiên cứu về giáo dục học, tâm lý học của các tác giả

Liên Xô (trước đây) như “Phát triển tư duy của học sinh” của M.Alêxeep; “Tư

duy học sinh” của M.N.Sacđacốp; “Những cơ sở lý luận dạy học” do B.P.Exipốp

chủ biên… đã khẳng định cơ sở tâm lý của nhận thức trực quan sinh động tronghọc tập lịch sử khi tạo biểu tượng trong sáng và muôn màu, muôn vẻ về các sự vật

và hiện tượng đang học Có thể thực hiện nhiệm vụ này bằng cách tổ chức cho họcsinh tri giác các di tích lịch sử và các di sản văn hóa N.K.Crupxcaia coi công táctham quan, học tập tại di tích lịch sử-văn hóa là một công tác quan trọng trong nhàtrường, đây là một phương thức dạy cho học sinh đọc cuốn sách của cuộc sống

Các công trình nêu trên đã dành một số chương phân tích các nguyên tắc, phươngpháp tiến hành học tập tại di tích lịch sử Chúng tôi coi đây là những tài liệu thamkhảo bổ ích cho việc dạy học lịch sử nói chung, việc xác định những nguyên tắc,phương pháp, hình thức học tập tại di tích lịch sử-cách mạng nói riêng.

Bên cạnh đó, các nhà giáo dục và giáo dục lịch sử nước ta cũng rất quan tâmđến việc sử dụng phương tiện trực quan trong đó có di tích lịch sử-cách mạng trongdạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu

về vấn đề này

Trong giáo trình “Giáo dục học” tập 1, NXB Giáo dục, Hà Nội, 1987, Hà

Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt đã viết như sau: “Các đồ dùng trực quan nếu được sửdụng khéo léo… Tạo điều kiện cho học sinh dễ hiểu, nhớ lâu, giảm độ mệt nhọc,gây được mối liên hệ thần kinh tạm thời khá phong phú, phát triển năng lực chú ý,

óc quan sát tò mò, tạo điều kiện cho học sinh liên hệ học tập với đời sống, sảnxuất” Như vậy, các tác giả đã nhấn mạnh con đường nhận thức của học sinh đi từtrực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn.Trong đó, đồ dùng trực quan là điểm tựa trong nhận thức của học sinh, từ điểm tựa

đó mà học sinh tưởng tượng, tư duy, nắm kiến thức và vận dụng nó vào thực tiễn

GS Phan Ngọc Liên- Phạm Kỳ Tá trong quyển “Đồ dùng trực quan trong

dạy học lịch sử ở trường phổ thông cấp 2”, NXB Giáo dục, Hà Nội, 1996 đã đi sâu

nghiên cứu và chỉ ra ý nghĩa, các nguyên tắc, phương pháp sử dụng đồ dùng trựcquan ở trường phổ thông nhằm giúp cho học sinh lĩnh hội kiến thức một cách vữngchắc trên cơ sở đó giáo dục và phát triển năng lực tư duy cho học sinh

Trong số các loại đồ dùng trực quan thì việc sử dụng di tích lịch sử-cáchmạng cũng được nhiều nhà giáo dục lịch sử quan tâm nghiên cứu

Các nhà lý luận dạy học lịch sử Việt Nam với công trình “Phương pháp dạy

học lịch sử” do GS Phan Ngọc Liên chủ biên, xuất bản các năm 1966, 1972, 1979,

1992, 2002 đã đề cập đến việc sử dụng di tích lịch sử trong dạy học lịch sử Trongcác phần “Hệ thống các phương pháp dạy học”, “Bài học lịch sử”, “Công tác ngoạikhóa lịch sử”… của sách đã phân tích ý nghĩa nhiều mặt của di tích lịch sử- văn

hóa trong dạy học lịch sử, coi đó là những tài liệu hiện vật, đồ dùng trực quan hàngđầu trong các tài liệu và đồ dùng dạy học bộ môn Nó có ý nghĩa bổ sung, cụ thểhóa, minh họa sinh động cho các sự kiện lịch sử mà học sinh THPT được cung cấp.Các tác giả trên cũng nêu lên những hình thức và biện pháp sử dụng di tích lịch sử

có tính khả thi và đạt hiệu quả sư phạm như việc tổ chức bài học tại thực địa, thamquan ngoại khóa, các công tác công ích xã hội tại di tích lịch sử…

Nguyễn Đăng Duy- Trịnh Minh Đức trong cuốn “Bảo tồn di tích lịch sử văn

hóa”, Trường ĐHVH HN, 1993, đã khẳng định tầm quan trọng của di tích lịch sử

văn hóa: “Di tích lịch sử- văn hóa là bộ mặt quá khứ của mỗi dân tộc”

Trong “Bảo tàng- di tích- lễ hội”, NXB Văn hóa- Thông tin, 1992, Phan

Khanh đã chỉ rõ: “Lịch sử đã trôi qua rồi nhưng sự tích anh hùng của thế hệ đó

còn lưu mãi, vang vọng mãi trong tâm hồn bao thế hệ trẻ và niềm tự hào dân tộc.

Di tích nhắc nhở chúng ta điều đó, nhắc nhở chúng ta phải gạn đục khơi trong để đưa đất nước ta tiến lên sánh vai cùng các cường quốc năm châu như Bác Hồ kính yêu hằng mong muốn Như vậy, di tích là tấm gương lịch sử, để mỗi người đến chime ngưỡng, dù một mình cũng phải soi bóng mình vào và tự vấn mình là đang làm gì để góp phần đóng góp cho sự trường tồn, phát triển thịnh vượng của non nước này” [24;171]

Tạp chí “Nghiên cứu Đông Nam Á” số 24 tháng 3 năm 1996 có chuyên đề

“Sử dụng và khai thác di tích” Các bài như: “Đặc điểm địa lý, lịch sử Việt Namtrong mối quan hệ với di tích” của Nguyễn Quốc Hùng, “Đặc điểm của di tích lịch

sử cách mạng Việt Nam” của Trần Kháng… là những công trình có tính chất tổngluận về các di tích lịch sử Việt Nam Các tác giả đã tập trung nêu bật ý nghĩa nhiềumặt, đặc điểm, thực trạng, nghiên cứu, sử dụng các di tích lịch sử hiện nay ở nướcta

Đặc biệt, trong hai cuốn “Hà Nội di tích cách mạng và kháng chiến”- DoãnĐoan Trinh chủ biên, NXB Chính trị quốc gia, 2005 và “Di tích cách mạng khángchiến ở Hà Nội” của Lưu Minh Trị, Vũ Quang Du chủ biên, NXb Hà Nội, 2006,các tác giả đã đi sâu trình bày tổng quan về di tích cách mạng kháng chiến ở Hà

Nội, nguồn gốc, ý nghĩa lịch sử của các di tích cách mạng kháng chiến tiêu biểucủa thủ đô.

Đó là những nguồn tài liệu vô cùng quý giá, làm cơ sở lý luận để chúng tôithực hiện đề tài này

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

3.1 Mục đích

Trên cơ sở tìm hiểu mục tiêu giáo dục nói chung, mục tiêu giáo dục lịch sử ởtrường phổ thông nói riêng, xuất phát từ thực trạng dạy học lịch sử hiện nay (trong

đó, có vấn đề sử dụng di tích lịch sử cách mạng), đề tài đi sâu vào các vấn đề sau:

- Phân tích cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của việc sử dụng di tích lịch sửcách mạng trong dạy học lịch sử ở trường Phổ thông

- Xác định vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng di tích lịch sử nói chung và ditích lịch sử-cách mạng nói riêng trong dạy học lịch sử dân tộc từ 1945- 1954

- Tìm hiểu những nguyên tắc sử dụng, cách khai thác nội dung tư liệu củacác di tích lịch sử-cách mạng của Hà Nội và phương pháp sử dụng chúng để dạyhọc lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945- 1954 ở các trường Hà Nội Luận văn tậptrung trình bày việc sử dụng các di tích lịch sử-cách mạng ở Hà Nội để dạy bài 18

“Những năm đầu toàn của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp 1950)” tiết 1 cho học sinh lớp 12 ở Hà Nội

- Tìm hiểu nội dung các di tích lịch sử-cách mạng ở Hà Nội để phục vụ dạyhọc chương II “Lịch sử Việt Nam từ 1945- 1954” (Chương trình chuẩn) ở lớp 12THPT Hà Nội

- Tìm hiểu nội dung chương trình, sách giáo khoa lịch sử lớp 12, đặc biệt lànhững bài thuộc giai đoạn 1945- 1954 để xác định những sự kiện lịch sử có liênquan đến di tích lịch sử-cách mạng trong phạm vi của đề tài.

- Tiến hành điều tra thực tế việc dạy học lịch sử ở các trường phổ thông HàNội hiện nay trong đó có việc sử dụng di tích lịch sử-cách mạng trong dạy học lịchsử

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm ở một số trường Hà Nội để có kết quả cụthể kiểm chứng lại tầm quan trọng của di tích lịch sử-cách mạng trong dạy học, từ

đó đề xuất một số biện pháp sử dụng

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Việc sử dụng di tích lịch sử-cách mạng trên địa bàn Hà Nội khi dạy học phầnlịch sử Việt Nam giai đoạn 1945- 1954 cho học sinh lớp 12 THPT Hà Nội

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong khuôn khổ của khóa luận tốt nghiệp, do trình độ và thời gian nghiêncứu còn hạn chế, chúng tôi tập trung đi sâu khai thác nội dung các tư liệu về di tíchlịch sử-cách mạng giai đoạn lịch sử Việt Nam 1945- 1954 và đề xuất các phương

pháp sử dụng di tích lịch sử-cách mạng khi dạy bài 18 “Những năm đầu của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp (1946- 1950)” tiết 1.

Phần điều tra, khảo sát thực tế được tiến hành ở Hà Nội cụ thể là ở cáctrường THPT Yên Hòa, Việt Nam- Ba Lan, Nguyễn Thị Minh Khai; phần thựcnghiệm sư phạm chủ yếu được tiến hành ở lớp 12TN1 trường THPT Yên Hòa

Những di tích lịch sử-cách mạng được chọn lọc sử dụng trong dạy học lịch

sử là những di tích tiêu biểu ở Hà Nội đã được thẩm định tính khoa học và có liênquan đến các sự kiện trong giai đoạn lịch sử Việt Nam 1945- 1954

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở phương pháp luận

Để thực hiện đề tài này, người viết quán triệt lý luận của Chủ nghĩa Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về côngtác giáo dục và nghiên cứu lịch sử.

Mác-Đồng thời, chúng tôi có dựa vào lý luận về tâm lý học, giáo dục học, phươngpháp dạy học lịch sử, các chuyên khảo lịch sử có liên quan, sách giáo khoa lịch sử,tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, tạp chí Di sản văn hóa…

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Tác giả luận văn dựa trên quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử

để tiến hành nghiên cứu sự kiện một cách trung thực, khách quan Trên cơ sở kếthợp phương pháp lịch sử với phương pháp logic cụ thể là tiến hành:

- Nghiên cứu các tác phẩm của các tác gia kinh điển, của Chủ tịch Hồ ChíMinh, của Đảng về giáo dục

- Nghiên cứu các công trình của các nhà tâm lý, giáo dục, giáo dục lịch sửviết về vấn đề sử dụng phương tiện trực quan nói chung, sử dụng di tích lịch sử-cách mạng nói riêng và các tài liệu lịch sử có liên quan đến đề tài

- Điều tra thực tế việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông bằng hình thứcquan sát, dự giờ, phát phiếu câu hổi và trao đổi với giáo viên để có kết quả xác thực

về việc dạy và học lịch sử ở trường phổ thông trong đó có việc sử dụng di tích lịchsử-cách mạng

- Soạn giáo án thực nghiệm và tiến hành thực nghiệm sư phạm bài 18

“Những năm đầu của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp 1950)” tiết 1.

(1946-6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

6.1 Ý nghĩa khoa học

- Thông qua nghiên cứu đề tài này sẽ góp phần bồi dưỡng và trang bị chobản thân lý luận dạy học lịch sử nói chung và phương pháp khai thác sử dụng tưliệu về di tích lịch sử-cách mạng và đồ dùng trực quan nói riêng

- Khẳng định vị trí và ý nghĩa quan trọng của di tích lịch sử-cách mạng trongdạy học lịch sử dân tộc ở trường phổ thông hiện nay

- Chứng minh tính cần thiết và tính khả thi của việc sử dụng di tích lịch cách mạng trong dạy học lịch sử dân tộc ở trường THPT Nêu các hình thức, biệnpháp sử dụng có hiệu quả các di tích lịch sử-cách mạng trong bài nội khóa cũngnhư các hoạt động ngoại khóa nhằm giáo dục truyền thống yêu quê hương đất nướccho học sinh

sử-6.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Thông qua nghiên cứu đề tài này, chúng tôi có khả năng vận dụng lý luận

về khai thác và sử dụng di tích lịch sử-cách mạng nói riêng và đồ dùng trực quannói chung vào công việc dạy học ở trường THPT

- Hiểu được thực tiễn giảng dạy lịch sử hiện nay ở các trường phổ thông để

từ đó sử dụng di tích cách mạng và các phương tiện trực quan khác sao cho phùhợp với hoàn cảnh từng trường, từng địa phương để đạt kết quả giáo dưỡng, giáodục và phát triển học sinh cao nhất

7 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo thì khóa luậngồm hai chương chính:

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG

DI TÍCH LỊCH SỬ CÁCH MẠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNGPHỔ THÔNG

CHƯƠNG II: CÁC BIỆN PHÁP SỬ DỤNG DI TÍCH LỊCH SỬ-CÁCHMẠNG TRÊN ĐỊA BÀN HÀ NỘI KHI DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ VIỆT NAM1945- 1954 Ở LỚP 12 THPT (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG DI TÍCH LỊCH SỬ- CÁCH MẠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG

1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1.1 Mục tiêu giáo dục và đặc trưng của bộ môn lịch sử ở trường THPT

1.1.1.1 Mục tiêu giáo dục của bộ môn

Mục tiêu giáo dục của bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông được xây dựngtrên cơ sở lý luận và thực tiễn, thể hiện tập trung ở việc quán triệt mục tiêu chungcủa giáo dục phổ thông, thông qua chức năng, nhiệm vụ, đặc trưng, nội dung củamôn học và tình hình, nhiệm vụ cụ thể của đất nước trong những điều kiện cụ thể

Mục tiêu giáo dục trường phổ thông quán triệt đường lối, chính sách củaĐảng và Nhà nước về giáo dục, yêu cầu của từng giai đoạn phát triển kinh tế-xã hộicủa đất nước đối với giáo dục

Luật giáo dục được Quốc hội thông qua năm 2005 đã nêu: “Mục tiêu của

giáo dục phổ thông là giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản nhằm hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm của công dân, chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng

và bảo vệ tổ quốc”

Để đạt được mục tiêu giáo dục con người theo quan điểm của Đảng và Nhànước ta thì giáo dục phổ thông phải nhằm giúp học sinh củng cố và phát triểnnhững kết quả của giáo dục trung học cơ sở, hoàn thiện học vấn phổ thông vànhững hiểu biết thông thường về kỹ thuật và hướng nghiệp để tiếp tục học đại học,cao đẳng, trung học chuyên nghiệp, học nghề, hoặc đi vào cuộc sống lao động Dạyhọc luôn luôn được coi là con đường hợp lý, thuận lợi nhất giúp cho học sinh với tưcách là chủ thể nhận thức có thể lĩnh hội được một hệ thống tri thức và kỹ năng, kỹ

xảo, chuyển thành phẩm chất và năng lực trí tuệ của bản thân, đáp ứng những nhucầu của tương lai đang xuất hiện Nhiệm vụ của việc dạy học là phải cung cấp chohọc sinh hệ thống kiến thức khoa học phổ thông cơ bản và hiện đại Thông qua đó

để phát triển năng lực trí tuệ, tư duy, hứng thú học tập cho học sinh Đồng thời, từ

đó, hình thành thế giới quan khoa học, góp phần phát triển nhân cách cho học sinh

Là một bộ môn khoa học xã hội, môn Lịch sử trường THPT phải thực hiệnnhững nhiệm vụ cơ bản sau đây:

- Giáo dưỡng, cung cấp những kiến thức cơ bản của khoa học lịch sử trên cơ

sở củng cố, phát triển nội dung kiến thức lịch sử đã học ở trung học cơ sở, hợpthành nội dung giáo dục lịch sử ở bậc trung học phổ thông Cụ thể, nhiệm vụ giáodưỡng trong mục tiêu của môn Lịch sử ở trường THPT là cung cấp cho học sinhnhững kiến thức cơ bản bao gồm: sự kiện lịch sử cơ bản, các khái niệm, thuật ngữ,tên người, tên đất, niên đại, những hiểu biết về quan niệm lí luận đơn giản, nhữngvấn đề về phương pháp nghiên cứu và học tập, phù hợp với yêu cầu và trình độ họcsinh

- Giáo dục, với đặc trưng riêng của bộ môn, lịch sử là môn học rất có ưu thế

trong việc giáo dục đạo đức, tư tưởng, tình cảm cho học sinh Giáo dục quan điểm

tư tưởng, lập trường, phẩm chất đạo đức, nhân cách, tình cảm thông qua học tậplịch sử là một yêu cầu quan trọng cần chú ý thực hiện Tri thức lịch sử không chỉ cótác dụng giáo dục trí tuệ mà cả tình cảm, tư tưởng, góp phần đào tạo con người ViệtNam toàn diện Trên cơ sở những phẩm chất đạo đức, tư tưởng được giáo dụcthông qua việc học tập lịch sử ở trường THCS, học sinh THPT được bồi dưỡng mộtcách có hệ thống, sâu sắc hơn ở những điểm chủ yếu sau: Lòng yêu nước xã hộichủ nghĩa, lòng yêu quê hương- một biểu hiện của lòng yêu nước trong lao độngsản xuất cũng như trong đấu tranh giành độc lập dân tộc, bảo vệ Tổ quốc; Tinh thầnđoàn kết quốc tế, tình hữu nghị với các dân tộc đấu tranh cho độc lập, tự do, vănminh, tiến bộ xã hội, hòa bình, dân chủ; Niềm tin vào sự phát triển hợp quy luật của

xã hội loài người và dân tộc, dù trong tiến trình lịch sử có những bước quanh co,khúc khuỷu, tạm thời thụt lùi hay dừng lại; Có ý thức làm nghĩa vụ công dân, sẵn

sang thực hiện nghĩa vụ quốc tế; Những phẩm chất cần thiết trong cuộc sống cộngđồng.

- Về nhiệm vụ phát triển , rèn luyện năng lực tư duy và thực hành trên cơ sởhoàn chỉnh và nâng cao những năng lực đã được hình thành ở trường THCS Cụ thể

là bồi dưỡng: Tư duy biện chứng trong nhận thức và hành động, biết phân tích,đánh giá, liên hệ; Kỹ năng học tập và thực hành bộ môn: sử dụng sách giáo khoa vàcác tài liệu tham khảo khác, khả năng trình bày nói và viết, làm và sử dụng một số

đồ dùng trực quan, nhất là loại đồ dung trực quan quy ước, những hoạt động ngoạikhóa của môn học; Vận dụng những kiến thức đã học vào cuộc sống hiện nay

Các nhiệm vụ trên được hình thành và củng cố tạo ra 4 năng lực chủ yếunhằm đáp ứng mục tiêu giáo dục và phát triển con người trong thời kỳ công nghiệphóa, hiện đại hóa ở nước ta Đây cũng là những năng lực phù hợp với yêu cầu của

sự phát triển kinh tế- xã hội của khư vực và toàn cầu khi bước vào thế kỷ XXI Đólà:

- Năng lực hành động có hiệu quả trên cơ sở những kiến thức, kỹ năng vàphẩm chất đã hình thành trong việc dạy học và giáo dục, trong học tập, giao tiếp,dám nghĩ, dám làm và biết chịu trách nhiệm

- Năng lực thích ứng với những thay đổi trong thực tiễn để có thể chủ động,linh hoạt, sáng tạo trong học tập, lao động, sinh sống cũng như hòa nhập với môitrường tự nhiên, cộng đồng xã hội

- Năng lực giao tiếp, ứng xử với lòng nhân ái, có văn hóa và thể hiện tinhthần trách nhiệm với gia đình, cộng đồng xã hội

- Năng lực tự khẳng định, biểu hiện ở tinh thần phấn đấu học tập và laođộng, không ngừng rèn luyện bản thân, có khả năng tự đánh giá và phê phán trongphạm vi môi trường hoạt động của bản thân

Để thực hiện được chức năng, nhiệm vụ của bộ môn, người giáo viên phảivận dụng một cách đa dạng, linh hoạt, sáng tạo các phương pháp dạy học trong đó

có phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan, đặc biệt là sử dụng di tích lịch

sử-cách mạng Đó là điều kiện cần thiết nhằm đạt được mục tiêu giáo dục theo quanđiểm của Đảng ta.

1.1.1.2 Đặc trưng của bộ môn

Như chúng ta đã biết bộ môn lịch sử có những đặc trưng riêng so với các bộmôn khoa học xã hội khác

Về mặt hiện thực, lịch sử là quá trình phát triển khách quan của xã hội loàingười, từ lúc con người và xã hội hình thành đến nay Tất cả những sự kiện lịch sửđược chúng ta nhắc đến đều là những chuyện đã xảy ra, mang tính quá khứ Sựkiện lịch sử nói chung mang tính không lặp lại về thời gian và cả không gian Mỗi

sự kiện, hiện tượng lịch sử chỉ xảy ra trong một thời gian và không gian nhất định.Không có một sự kiện lịch sử nào hoàn toàn giống nhau, dù có điểm giống nhau,lặp lại; đó là sự kế thừa và phát triển Vậy nói đến lịch sử là nói đến tất cả những gì

đã xảy ra trong quá khứ, không bao giờ lặp lại nguyên xi trong hiện tại mà “lặp lạitrên cơ sở không lặp lại” Xuất phát từ đặc trưng này ta thấy, nếu như các bộ mônkhoa học tự nhiên như Vật lý, Hóa học, học sinh có thể biểu diễn trong phòng thínghiệm còn các sự kiện lịch sử học sinh không được trực tiếp quan sát cũng khôngthể mô hình hóa lại trong phòng thí nghiệm, đúng như nó đã tồn tại Mặc dù ngàynay, với công nghệ thông tin hiện đại, người ta có thể làm thí nghiệm diễn tả một

số cảnh của quá khứ lịch sử, có thể tái hiện lại nhiều hình ảnh lưu trữ cho tương lainhưng làm sao có thể dựng lại đầy đủ một biến cố lịch sử, một cuộc chiến tranh,một cuộc cách mạng của quá khứ Thế nhưng nhiệm vụ của người giáo viên lịch sử

là phải khôi phục trong óc học sinh bức tranh quá khứ lịch sử sinh động đúng như

nó đã tồn tại Yêu cầu này không phải là dễ với người thầy Mặt khác, học lịch sửkhông chỉ dừng lại ở việc giúp học sinh nắm các sự kiện lịch sử một cách chungchung hay điểm qua một vài sự kiện chính mà phải giúp học sinh nhận thức đượctoàn bộ nội dung cơ bản của lịch sử xã hội loài người với những nét điển hình nhất

Từ đó, học sinh có thể tìm ra mối liên hệ bản chất giữa các sự kiện để so sánh, đánhgiá, nhận xét theo quan điểm và kết quả tư duy của mình Nói một cách khác, học

lịch sử không chỉ cần “biết” mà phải “hiểu”, biết nhìn nhận, nắm bắt quy luật vậnđộng và phát triển của xã hội để soi vào cuộc sống, để sử dụng trong cuộc sống.

Trong thực tế, có rất nhiều người quan niệm rằng học lịch sử chỉ là nhớ các

sự kiện, thời gian, địa danh, nhân vật…Nhưng đó không phải là mục đích cuốicùng của việc học tập lịch sử Lịch sử là môn học đòi hỏi cao việc phát huy tư duysáng tạo của học sinh trong việc nắm bắt bản chất của sự kiện lịch sử Tuy vậy,cũng cần phải khẳng định rằng việc phát triển tư duy, đặc biệt là tư duy sáng tạo đểtìm ra mối liên hệ bản chất bên trong của các sự kiện, hiện tượng lịch sử trong dạyhọc lịch sử là một vấn đề khó Khó ở chỗ do đặc trưng của bộ môn luôn xuất phát

từ những sự kiện cụ thể

Để thực hiện được yêu cầu này, người giáo viên lịch sử phải vận dụng nhuầnnhuyễn nhiều phương pháp dạy học, trong đó đồ dùng trực quan nhất là các đồdùng trực quan hiện vật (các di tích lịch sử-cách mạng) góp một phần không nhỏquyết định thành bại việc cung cấp kiến thức cho học sinh Nó giúp các em khôngchỉ “biết” mà còn hiểu lịch sử đã diễn ra như thế nào một cách chân thực nhất, sốngđộng nhất

1.1.2 Đặc điểm nhận thức và tâm lý của học sinh THPT (lớp 12)

1.1.2.1 Đặc điểm nhận thức lịch sử của học sinh

Quá trình nhận thức của học sinh cũng tuân theo quá trình nhận thức chungcủa loài người từ “trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng” và từ “tư duy trừutượng đến thực tiễn” Đó là con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý, nhậnthức hiện thực khách quan” Đây là quá trình nhận thức chung trải qua hai giaiđoạn: Giai đoạn thứ nhất bắt đầu từ việc quan sát những hình ảnh khách thể bằngcác giác quan diễn ra dưới các hình thức cơ bản nối tiếp nhau, từ cảm giác, tri giácđến biểu tượng; người ta gọi đó là quá trình nhận thức cảm tính Ở giai đoạn nàycon người mới chỉ dừng lại ở việc quan sát bề ngoài của những sự vật trực quan màchưa khám phá được bản chất và quy luật chi phối của sự vận động, phát triển củakhách thể Vì vậy, con người phải chuyển sang giai đoạn nhận thức cao hơn, dựatrên cơ sở những tài liệu do trực quan sinh động đem lại, đó là giai đoạn nhận thức

lý tính hay tư duy trừu tượng Tư duy trừu tượng cũng phản ánh hiện thực nhưng là

sự phản ánh gián tiếp và khái quát; nó sâu sắc hơn, chính xác hơn và đầy đủ hơngiúp con người nhận thức được bản chất của các sự vật và hiện tượng khách quan

Không nằm ngoài quá trình nhận thức chung đó, trong học tập lịch sử, họcsinh cũng trải qua các giai đoạn nhận thức từ thấp đến cao Đặc trưng của bộ mônlịch sử không cho phép học sinh được quan sát trực tiếp các sự kiện, hiện tượnglịch sử mà chủ yếu là nhận thức gián tiếp thông qua quan sát, tri giác các tài liệu,hiện vật được lưu lại Vậy, trong “trực quan sinh động” thì tài liệu đóng vai tròquan trọng nhất đối với sự quan sát, tri giác của học sinh Thông thường, ở trườngphổ thông, “tài liệu” giúp học sinh tri giác sự kiện, hiện tượng lịch sử là lời giảngcủa thày, đồ dùng trực quan và sách giáo khoa Đây là các “tài liệu” có tính chấtnền tảng cho tri giác của học sinh Học sinh buộc phải thực hiện các thao tác đơngiản như nghe, quan sát, tri giác tài liệu sự kiện lịch sử để từ đó hình dung lại,tưởng tượng, tái tạo các sự kiện đã diễn ra trong quá khứ Tiếp đó, để hoàn thànhquá trình nhận thức lịch sử, học sinh phải chuyển sang giai đoạn nhận thức caohơn, nhận thức lý tính, với các thao tác của tư duy như so sánh, khái quát hóa, trừutượng hóa, phân tích, tổng hợp… Các em sẽ tìm ra được những dấu hiệu bản chấtcủa sự vật, hiện tượng Cuối cùng, qua quá trình nhận thức, học sinh phải hiểu đượccác mối lien hệ bên trong của các sự kiện lịch sử, biết đánh giá, nhìn nhận chúngmột cách hợp lý

Mặt khác, chúng ta cũng thấy rằng nhận thức lịch sử không thể bắt đầu bằngcảm giác trực tiếp về sự kiện mà từ những biểu tượng cụ thể tạo nên trên cơ sở trigiác tài liệu Do đó, trong dạy học lịch sử, biểu tượng lịch sử có vai trò hết sứcquan trọng Đó là những hình ảnh về sự kiện, nhân vật lịch sử, điều kiện địa lýđược phản ánh trong óc học sinh với những nét chung nhất, điển hình nhất Đócũng chính là cơ sở để hình thành các khái niệm lịch sử Không có biểu tượng thìkhông có khái niệm hoặc khái niệm được xây dựng trên những biểu tượng nghèonàn; đó là khái niệm trống rỗng, thiếu nội dung phong phú, hấp dẫn Biểu tượnglịch sử càng cụ thể, chính xác, sinh động bao nhiêu thì học sinh càng có khái niệm

đúng, hiểu các sự kiện lịch sử một cách sâu sắc, chính xác bấy nhiêu Để học sinh

có những biểu tượng lịch sử cụ thể, sinh động thì cần thiết phải sử dụng đồ dùngtrực quan kết hợp với các phương tiện, phương pháp dạy học khác Phương tiệntrực quan đóng vai trò rất quan trọng trong dạy học lịch sử Nó là một trong nhữngvấn đề cơ bản của lý luận dạy học nhằm, tạo cho học sinh các biểu tượng và hìnhthành khái niệm trên cơ sở trực tiếp quan sát hiện vật đang học, hay đồ dùng trựcquan minh họa sự vật Bài mở đầu của môn lịch sử ở trường trung học cơ sở đã

nhấn mạnh cơ sở khách quan của việc học tập, nghiên cứu lịch sử: “Chúng ta có

thể dựng lại lịch sử tổ tiên ta từ thời nguyên thủy đến nay nhờ chủ yếu vào 3 nguồn tài liệu….

- Tài liệu truyền miệng.

- Tài liệu vật chất.

- Tài liệu chữ viết” [28;5]

Di tích lịch sử-cách mạng là một trong những bộ phận của nguồn sử liệu vậtchất chân xác nhất Nó là một loại phương tiện trực quan có giá trị góp phần tạobiểu tượng cụ thể, chân thực cho học sinh

Di tích lịch sử được hiểu là những “mảnh vụn”, “dấu vết”, “bằng chứng” củaquá khứ còn lưu giữ đến ngày nay, phản ánh những sự kiện lịch sử, những giaiđoạn lịch sử tiêu biểu đã xảy ra trong quá khứ Do vậy, nó là phương tiện để nhậnthức bức tranh quá khứ lịch sử đã qua

Với tính chất là những vật thật, minh chứng của lịch sử, các di tích lịch cách mạng là cơ sở để học sinh khôi phục quá khứ Đồng thời, những kiến thức vềquá khứ được xây dựng, hình thành trong những giờ lên lớp, các buổi tự học, tựnghiên cứu tài liệu sẽ được bổ sung cụ thể bằng những vật thật của di tích lịch sử,làm cơ sở cho việc tạo những biểu tượng cụ thể, sinh động về các sự kiện, các nhânvật lịch sử quá khứ; bổ sung, khắc sâu hơn những tri thức lịch sử mà học sinh đãtiếp nhận Từ đó, các em sẽ hiểu lịch sử diễn ra như thế nào một cách chính xáchơn

sử-Các di tích lịch sử-cách mạng là những nơi ghi dấu chiến công cách mạng,kháng chiến, ghi dấu tội ác của đế quốc, phong kiến… Mặc dù, nó không cònnguyên vẹn nhưng là phương tiện trực quan vô cùng quý giá Khi dạy học lịch sử,

dù giáo viên có sử dụng các phương pháp miêu tả, tường thuật… hay như thế nào

đi chăng nữa cũng không sống động và thuyết phục bằng việc đưa học sinh đếnthăm quan, học tập tại nơi đã xảy ra các sự kiện lịch sử Đến các di tích lịch sử-cách mạng, học sinh sẽ được tận mắt quan sát những chiến công cách mạng khángchiến, những tội ác của bọn đế quốc phong kiến như mới vừa xảy ra chứ khôngphải đã lùi xa vào quá khứ nhiều năm Chính vì vậy, học sinh nhanh chóng có đượcbiểu tượng chính xác, chân thực về các sự kiện lịch sử, tạo cho các em có được

“khung cảnh lịch sử” rộng lớn, sống động hơn, khắc phục tình trạng “hiện đại hóa”lịch sử của học sinh, giúp các em hứng thú học tập hơn Có thể ví di tích lịch sử-cách mạng như những “hiện vật biết nói”

Bên cạnh đó, việc sử dụng di tích lịch sử-cách mạng vào giảng dạy lịch sửlớp 12, thông qua việc miêu tả, phân tích của giáo viên về di tích lịch sử đó kết hợpvới sự quan sát của học sinh, làm cho các em hiểu sâu sắc hơn về lịch sử dân tộc từkhi có Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo Đó là những trang sử vẻ vang, chói ngờichiến công cách mạng của dân tộc, những tấm gương anh dũng của các chiến sĩcách mạng, quần chúng nhân dân… đã đấu tranh quên mình, không tiếc xương máu

vì độc lập, tự do của dân tộc Do đó, việc tiếp cận với di tích lịch sử cách mạng sẽkhơi dậy ở học sinh các xúc cảm lịch sử: lòng khâm phục tinh thần đấu tranh anhdũng, dám xả thân mình của các chiến sĩ cách mạng, quần chúng nhân dân laođộng; căm ghét, lên án bọn đế quốc, thực dân xâm lược phi nghĩa; củng cố lòng tinvào sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam…

Hơn nữa, việc sử dụng các di tích lịch sử-cách mạng trong học tập lịch sử sẽrèn luyện khả năng quan sát, trí tưởng tượng, phát triển tư duy và ngôn ngữ chohọc sinh Để có thể hiểu được nội dung của những địa điểm đã xảy ra các sự kiệnlịch sử, học sinh phải quan sát các sự vật, hiện tượng, rồi giải thích, đánh giá… điđến rút ra những nét khái quát về bẩn chất các sự vật và hiện tượng đó… Công việc

làm thường xuyên như vậy làm cho các thao tác tư duy của học sinh được pháttriển.

Như vậy, phương tiện trực quan nói chung, di tích lịch sử-cách mạng nóiriêng có vai trò và ý nghĩa rất lớn đối với quá trình nhận thức của học sinh, gópphần nâng cao hiệu quả của bài học lịch sử Nó được xem như là “cầu nối” giữaquá khứ và hiện tại, là “bản thông điệp của các thế hệ đã qua” Việc sử dụng cácphương tiện trực quan nói chung và di tích lịch sử-cách mạng nói riêng vào giảngdạy lịch sử dân tộc, nhất là giai đoạn 1945-1954 là điều rất cần thiết

1.1.2.2 Đặc điểm tâm lý của học sinh lớp 12 THPT trong học tập lịch sử

Theo tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm thì học sinh ở cấp THPT(vào độ tuổi 16- 18) đang trong thời kỳ phát triển hết sức sôi động và toàn diện vềmặt tâm sinh lý và hoạt động xã hội Học sinh có sự phát triển nhanh về thể lực,trong đó hệ thần kinh có những thay đổi quan trọng do cấu trúc bên trong của nãophức tạp và các chức năng của não phát triển nên các em có trình độ hiểu biết hơnhẳn lứa tuổi học sinh THCS, có khả năng tư duy lí luận, tư duy trừu tượng một cáchđộc lập, sang tạo Tư duy của các em chặt chẽ hơn, có căn cứ và nhất quán hơn.Đồng thời, tính phê phán của tư duy cũng phát triển Những đặc điểm đó tạo điềukiện cho học sinh THPT thực hiện các thao tác tư duy phức tạp, có khả năng phêphán những vấn đề lí luận và thực tiễn, có khả năng đi sâu tìm hiểu bản chất của sựvật, hiện tượng khách quan, tìm hiểu mối liên hệ nhân quả giữa các sự kiện, hiệntượng trong tự nhiên và xã hội… vốn là cơ sở của thế giới quan Tuy vậy, hiện nay,

số học sinh THPT đạt tới mức tư duy đặc trưng cho lứa tuổi như trên còn chưanhiều Đôi khi, các em còn chưa chú ý phát huy hết năng lực độc lập suy nghĩ củabản thân mà kết luận vội vàng theo cảm tính Việc giúp các em phát triển khả năngnhận thức, phát triển khả năng tư duy độc lập là một nhiệm vụ quan trọng của giáoviên Cách làm tốt nhất mà giáo viên có thể sử dụng để đạt kết quả không gì hơn làkết hợp các biện pháp sư phạm khác nhau trong dạy học đặc biệt chú ý đến việc sửdụng các phương tiện trực quan, nhất là các di tích lịch sử cách mạng Cần hướng

dẫn học sinh khai thác nội dung của các di tích đó để củng cố những tri thức lịch sử

đã tiếp nhận, bồi dưỡng khả năng nhận thức và thực hành cho các em

Mặt khác, có thể nói lứa tuổi học sinh THPT nói chung và học sinh lớp 12nói riêng, so với lứa tuổi học sinh THCS, đã có những chuyển biến rõ rệt Các emngày càng trưởng thành hơn, đã và đang hình thành thế giới quan riêng, đã có được

hệ thống tri thức văn hóa phong phú, năng lực trí tuệ phát triển Các em ý thứcđược rằng, mình đang đứng trước ngưỡng cửa của cuộc đời nên thái độ của các emđối với các môn học trở nên có sự lựa chọn hơn Ở các em đã hình thành nhữnghứng thú học tập gắn liền với khuynh hướng nghề nghiệp Từ đó, cũng nảy sinhnhược điểm: một mặt, học sinh rất tích cực học một số môn được cho là quantrọng, hữu ích đối với nghề nghiệp mình đã chọn, đồng thời lại sao nhãng các mônhọc khác mà các em cho là không cần thiết hoặc chỉ học để đạt điểm trung bình, ítquan tâm kiểm nghiệm các kiến thức thuộc môn mình không thi Lịch sử khôngnằm ngoài những sự lựa chọn như vậy Xuất phát từ quan niệm này của học sinh thìgiáo viên cần phải làm cho các em hiểu được ý nghĩa, chức năng của bộ môn, phânbiệt được cái sai cái đúng Từ đó, điều chỉnh động cơ, thái độ học tập của minh saocho đúng đắn Đối với bộ môn lịch sử, các phương tiện trực quan sẽ góp phần thựchiện được tất cả các yêu cầu trên Trong đó di tích lịch sử nói chung và di tích lịchsử-cách mạng nói riêng có ý nghĩa to lớn trong việc phát triển tư duy độc lập, sángtạo cho học sinh

Tìm hiểu đặc điểm tâm lý của học sinh lớp 12 THPT cho phép người viết cóthể sử dụng những biện pháp thích hợp hướng dẫn học sinh sử dụng các di tích lịch

sử cách mạng và tư liệu về di tích lịch sử cách mạng tốt nhất để đạt được mục tiêugiáo dưỡng, giáo dục và phát triển của bộ môn

1.1.3 Di tích lịch sử cách mạng trong dạy học lịch sử ở trường THPT

1.1.3.1 Quan niệm về di tích và di tích lịch sử- văn hóa

Trong hành tinh chúng ta đang sống, từ khi con người xuất hiện, xã hội loàingười hình thành, trong quá trình đấu tranh chinh phục khai phá thiên nhiên, háilượm săn bắt, sản xuất ra của cải vật chất để duy trì cuộc sống, rồi hình thành dân

tộc, đấu tranh dựng nước và giữ nước, loài người đã sáng tạo ra những giá trị vănhoá vô cùng phong phú Trong kho tàng văn hoá ấy, các di tích lịch sử- văn hoáchiếm tuyệt đại đa số Di tích lịch sử văn hoá chứa đựng biết bao tinh hoa, trí tuệ,tài năng, giá trị văn hoá nghệ thuật cần được bảo tồn, khai thác, sử dụng, phục vụhoạt động tiến bộ xã hội.

Trên thế giới, những kim tự tháp Ai Cập, đền Pác-tê-nông Hy Lạp, chùa thápdát vàng, dát bạc Ấn Độ, Miến Điện, đền đài Angco Campuchia… Trong nước, ởthành Cổ Loa, những ngôi đình làng, những ngôi chùa tháp còn lại, những cungđiện lăng tẩm cố đô Huế… Những di tích này mãi là những biểu tượng chói ngờitrong kho tàng văn hoá dân tộc và nhân loại

Được gọi chung là di tích lịch sử- văn hoá vì chúng được tạo ra do con người(tập thể hoặc cá nhân) hoạt động sáng tạo lịch sử, con người hoạt động văn hoá màhình thành nên Văn hoá ở đây bao gồm cả văn hoá vật chất, văn hoá xã hội và vănhoá tinh thần

Tuy vậy, về tên gọi chung, “di tích (vestiges) là những dấu vết của dĩ vãng

còn để lại một cách tự nhiên, không nhằm mục đích lưu giữ quá khứ hay chỉ dẫn cho con người đời sau biết về quá khứ” [46;153] Ta cũng dễ dàng nhận thấy từ xa

xưa nhiều nước trên thế giới đều đặt tên chung cho di tích lịch sử là dấu tích, dấu

vết còn lại Tiếng Pháp viết vestiges, tiếng Anh cũng viết vestiges, tiếng Nga viết

pomiatnik, tiếng Trung Quốc viết cổ tích.

Ở nước ta, theo pháp lệnh bảo vệ và sử dụng di tích lịch sử- văn hoá và danhlam thắng cảnh, công bố ngày 4/4/1984 thì di tích lịch sử- văn hoá được quy địnhnhư sau: “Di tích lịch sử- văn hoá là những công trình xây dựng, địa điểm, đồ vật,tài liệu và các tác phẩm có giá trị lịch sử, khoa học, nghệ thuật, cũng như có giá trịvăn hoá khác, hoặc liên quan đến các sự kiện lịch sử, quá trình phát triển văn hoá

xã hội”

Như vậy, di tích lịch sử- văn hoá là nơi ẩn giấu một bộ phận giá trị văn hoákhảo cổ, những địa điểm, khung cảnh ghi dấu về dân tộc học, những nơi diễn ra sựkiện chính trị quan trọng có ý nghĩa thúc đẩy lịch sử đất nước, lịch sử địa phương

phát triển (kể cả những nơi do đế quốc, phong kiến gây ra tội ác nhằm phá hoại,kìm hãm lịch sử), những địa điểm ghi dấu chiến công chống xâm lược, chống ápbức, những nơi ghi dấu sự vinh quang lao động, những nơi ghi dấu giá trị lưu niệm

về nhân vật lịch sử, anh hùng dân tộc, danh nhân văn hoá khoa học, những côngtrình kiến trúc, nghệ thuật có giá trị toàn quốc hoặc khu vực…bao gồm cả những divật được sản sinh ra trong quá trình hoạt động hình thành di tích và những giá trịtưởng niệm do các lớp người đời sau tạo dựng nên ở di tích

Trên góc độ khoa học có thể định nghĩa như sau: Di tích lịch sử- văn hoá lànhững không gian vật chất cụ thể, khách quan, trong đó chứa đựng các giá trị điểnhình lịch sử, do tập thể hoặc cá nhân con người hoạt động sang tạo ra trong lịch sử

để lại

Di tích lịch sử- văn hoá là sản phẩm của lịch sử, bao gồm lịch sử chế độchính trị xã hội và lịch sử của nhiều ngành hoạt động khác nhau Từ đó, thấy di tíchlịch sử- văn hoá ghi dấu nhiều nội dung lịch sử khác nhau, tồn tại theo những hiệntrạng, muôn hình muôn vẻ Mỗi di tích chứa đựng một nội dung lịch sử, giá trị vănhoá, một lượng thông tin riêng biệt khác nhau Bởi vậy, di tích cần phải được phânloại để xác định tên gọi đúng với nội dung, đặc điểm của di tích đó

Vậy, di tích lịch sử- văn hoá ở mỗi dân tộc, mỗi quốc gia được phân chia ra:

- Loại hình di tích văn hoá khảo cổ

- Loại hình di tích lịch sử

- Loại hình di tích văn hoá nghệ thuật

- Các loại danh lam thắng cảnh

1.1.3.2 Quan niệm về di tích lịch sử-cách mạng

Lịch sử là bản thân hiện thực khách quan, với tất cả những sự kiện lớn nhỏ

đã xảy ra, tạo nên một quá khứ nối tiếp nhau qua các thời kỳ Hiện thực khách quannày là có thể nhận thức được Lịch sử loài người bắt đầu từ khi con người xuấthiện, xã hội hình thành Trải qua hàng triệu năm đấu tranh vì sự sinh tồn và pháttriển, từ khi xuất hiện con người tối cổ đến ngày nay, lịch sử đã để lại những dấuvết, minh chứng cho quá khứ có thật của mình Một trong những dấu vết quan

trọng đó là di tích lịch sử Hay nói một cách khác, trong tiến trình lịch sử, con

người đã sáng tạo ra những sản phẩm văn hoá đặc trưng cho thời đại mình hoặcngười đời sau tạo dựng nên nhằm tưởng niệm những gì đã qua Những sản phẩm

của lịch sử đó còn lưu lại đến nay cũng được coi là di tích lịch sử, mang tính chất bằng chứng (temoignage) của lịch sử: “Bằng chứng là những dấu vết của dĩ vãng

còn để lại nhằm mục đích bảo tồn quá khứ hoặc chỉ dẫn cho hậu thế về những sự việc xảy ra trong quá khứ” [28; 154].

Một công trình kiến trúc có giá trị được gìn giữ lại, một bức hoạ khắc trênvách đá do người nguyên thuỷ để lại, nơi họp hội nghị Trung ương Đảng Cộng sản,quyết định những vấn đề chiến lược cách mạng cho đất nước trong thời kỳ hoạtđộng bí mật…người ta đều có thể gọi chúng là di tích lịch sử Bởi vì, chúng đều làsản phẩm của lịch sử để lại Vậy, di tích lịch sử là những dấu vết, những chứng tíchvật chất ghi lại, phản ánh một sự kiện, nhân vật hoặc quá trình lịch sử đã qua Ditích lịch sử thuộc phạm trù di tích lịch sử- văn hoá

Ở đây, khái niệm di tích lịch sử được sử dụng với thời gian, tính từ khi xãhội loài người bắt đầu phân chia giai cấp, có nhà nước, có chữ viết của mình Nócòn chỉ những nơi ghi dấu sự hoạt động sáng tạo (của tập thể hoặc nhân vật lịch

sử, danh nhân văn hoá) góp phần thúc đẩy lịch sử phát triển Giới hạn như vậy là vìbước sang thời đại văn minh, tri thức loài người được phân chia ra nhiều ngànhkhoa học khác nhau, trong đó có ngành khoa học lịch sử Loại hình di tích lịch sử ởđây gắn với ngành khoa học lịch sử Ngành khoa học lịch sử thể hiện ở di tích, baogồm những nơi ghi dấu về sự hình thành dân tộc, những nơi ghi dấu sự kiện chínhtrị quan trọng, ghi dấu về chiến công quân sự, những nơi ghi dấu về sự vinh quanglao động, những nơi ghi dấu lưu niệm về anh hùng dân tộc, nhân vật lịch sử, danhnhân văn hoá…

Mỗi dân tộc, mỗi đất nước có những đặc điểm lịch sử riêng, ghi dấu lại trongnhững di tích lịch sử của mình Sự ghi dấu ấy có khác nhau về số lượng, sự phân bố

và nội dung giá trị lưu giữ ở mỗi di tích nhưng tựu chung lại, loại hình di tích lịch

sử thường bao gồm các loại sau:

- Loại di tích ghi dấu về dân tộc học: Đó là những nơi ghi dấu về sự ăn, ở,

sinh hoạt của các tộc người nguyên thuỷ còn để lại (Ví dụ như nơi ăn, ở, sinh hoạtcủa tộc người Rục trên dãy Trường Sơn, phía Tây Quảng Trị, mới phát hiện saunăm 1975) Đó là những quần thể kiến trúc điển hình của các gia đình dân tộc ítngười Tày, Nùng, Dao, Thái, Bana, Êđê, quần thể kiến trúc điển hình của các giađình nông dân, thợ thủ công người Việt cư trú ở các miền trung, đồng bằng Trong

đó bao gồm nơi thờ cúng tổ tiên, nơi ăn, nghỉ, sinh hoạt, nơi sản xuất thủ công,vườn cây…Đó là những ngôi nhà cổ của các gia đình thợ thủ công ở thành phố,chuyên sản xuất bán hang thủ công mỹ nghệ ( Như: phố Hàng Bạc- Hà Nội, phố cổHội An…)

- Loại di tích ghi dấu sự kiện chính trị quan trọng, tiêu biểu có ý nghĩa quyết

định chiều hướng phát triển của đất nước, của địa phương Chẳng hạn như bến

Bình Than, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Hưng, nơi trước đây vua tôi nhà Trần họphội nghị bàn kế đánh giặc Nguyên giữ nước; ở thời kỳ hiện đại như các thôn VườnTrầu huyện Hóc Môn Thành phố Hồ Chí Minh, nơi diễn ra Hội nghị Trung ươngđảng lần thứ 6 (1939), quyết định chuyển hướng chiến lược cho cách mạng ViệtNam

- Loại di tích ghi dấu chiến công chống xâm lược như Bạch Đằng, Chi Lăng,

Ngọc Hồi, Đống Đa, Điện Biên Phủ…Ở nước ta từ xưa cho đến nay, chiến đấu bảo

vệ độc lập của tổ quốc thời nào cũng có nên di tích lịch sử về loại này vô cùngphong phú, phân bố rộng khắp

- Loại di tích ghi dấu những kỷ niệm của các anh hùng dân tộc, danh nhân

văn hoá Như, nhà số 90 phố Thợ Nhuộm (Hà Nội), nơi đồng chí Trần Phú, Tổng

bí thư đầu tiên của Đảng viết Bản Luận cương chính trị, Khu di tích phủ Chủ tịch…

- Loại hình di tích ghi dấu sự vinh quang lao động: Đó là những nơi ăn, ở,

làm việc, nghiên cứu của các nhà bác học, các anh hung vĩ đại đã cống hiến nhiềuphát minh, sáng kiến khoa học Thành quả lao động của họ có ý nghĩa lớn lao đốivới thời đại, đối với lịch sử… Ở nước ta thời kỳ cổ cận đại, triền miên nền sản xuấtnông nghiệp lạc hậu, công nghệ kém phát triển nên những di tích ghi dấu về sự

vinh quang lao động hầu như không có Đến thời hiện đại, cùng với sự phát triểncủa cách mạng giải phóng dân tộc, chiến tranh bảo vệ đất nước độc lập, xây dựngmọi mặt kinh tế- văn hoá, dần đã có những di tích về loại này như nơi làm việc củaanh hung giáo sư bác sĩ Tôn Thất Tùng, đã cống hiến nhiều thành tựu y học cho đấtnước và thế giới.

- Loại di tích ghi dấu tội ác của đế quốc và phong kiến: Đó là những nhà tù,

trại giam do đế quốc, phong kiến dựng lên để giam cầm, giết hại các chiến sĩ cáchmạng Đó là những nơi diễn ra sự khủng bố, thảm sát của đế quốc đối với hang loạtnhân dân vô tội và chiến sĩ cách mạng kiên trung Ở nước ta, di tích loại này khánhiều Ví như nhà tù Sơn La, Lao Bảo, Côn Đảo, Hoả Lò, khám Sài Gòn…

Trên đây là tất cả những nội dung lien quan đến phạm trù khái niệm di tíchlịch sử Vậy di tích lịch sử-cách mạng là gì?

Trước tiên, ta thấy cuộc cách mạng của dân tộc ta dưới sự lãnh đạo của đảngCộng sản Việt Nam từ năm 1930 trở đi đã trải qua những thời kỳ lịch sử sau:

- Từ 1930-1945: Đây là 15 năm chuẩn bị cả về lực lượng, cơ sở, tổ chức, đấutranh tập dượt cho cách mạng tháng Tám qua các phong trào 1930-1931, 1936-

1939, 1939-1945 Cách mạng tháng Tám 1945 thành công, nước Việt Nam dân chủcộng hoà ra đời, nhà nước công nông đầu tiên ở Đông Nam Á

- Từ 1946-1954: Nhân dân ta lại anh dũng đứng lên kháng chiến chống lại sựxâm lược trở lại của thực dân Pháp 9 năm gian khổ, trường kỳ, cuối cùng chiếnthắng Điện Biên Phủ và hiệp định Giơnevơ 1954 đã đem lại hoà bình cho nửa đấtnước Miền Bắc bước vào cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa

- Từ 1954-1975: Miền Nam tiếp tục chiến đấu chống đế quốc Mĩ xâm lược

20 năm kháng chiến gian khổ, nhiều đau thương, mất mát, dân tộc ta lại một lầnnữa chiến thắng kẻ thù xâm lược giành lại độc lập, thống nhất đất nước

- Từ năm 1975 đến nay: Dưới sự lãnh đạo của Đảng, cả nước cùng đi lên chủnghĩa xã hội, xây dựng cuộc sống ấm no, hạnh phúc, bảo vệ Tổ quốc

Cuộc đấu tranh cách mạng từ năm 1930 đến nay đã được ghi lại ở nhiều địa

danh, để lại những dấu vết lịch sử thường được gọi là những di tích lịch sử-cách

mạng Như vậy, di tích lịch sử-cách mạng theo nghĩa hẹp là tất cả những di tích qua

các thời kỳ lịch sử dựng nước và giữ nước, những di tích về cuộc đấu tranh cáchmạng do Đảng lãnh đạo

Di tích lịch sử-cách mạng được chia ra làm 5 loại:

- Loại di tích lưu niệm về nhân vật lịch sử Ở đây không đặt vấn đề lưu niệm

về anh hùng dân tộc, bởi vì thời đại mới, những người đạt thành tích xuất sắc trongmột lĩnh vực hoạt động nào đó là có thể được phong anh hùng Họ có thể đượctrưng bày ở một viện bảo tàng nào đó còn di tích lưu niệm về họ thì họ chưa đạtđến sự cần thiết xây dựng nhà lưu niệm Loại di tích lưu niệm về nhân vật lịch sửthời hiện đại trước hết là hệ thống các di tích lưu niệm về Chủ tịch Hồ Chí Minh cótầm cỡ quốc gia như Kim Liên, trường Dục Thanh, cảng Nhà Rồng, Tân Trào, nhà

số 48 Hàng Ngang Sau đó nhà số 90 phố Thợ Nhuộm (Hà Nội), nơi đồng chí TrầnPhú, Tổng bí thư đầu tiên của Đảng viết Bản Luận cương chính trị…

- Loại di tích ghi dấu chiến công cách mạng, kháng chiến Loại di tích này

có thể tính từ Phay Khắt, Nà Ngần, chiến công đầu tiên của Quân đội nhân dân ViệtNam Rồi nối tiếp, các cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ xâm lược, di tíchghi dấu chiến công từ Trung ương đến tỉnh, địa phương quản lý có thể tính đến con

số hàng nghìn, phân bố khắp mọi miền đất nước

- Loại di tích ghi dấu hoạt động cách mạng, kháng chiến Ví dụ: nhà số 5D

Hàm Long (Hà Nội), nơi thành lập chi bộ cộng sản đầu tiên của Đảng, hay nhà số

38 phố Lý Thái Tổ, nơi Bác Hồ đã ký với Pháp bản hiệp định sơ bộ 6/3/1946…

- Loại di tích ghi dấu tội ác của đế quốc, phong kiến Đó là các nhà tù, trại

giam do đế quốc dựng lên Chẳng hạn như nhà tù Côn Đảo, Hỏa Lò…

- Loại di tích ghi dấu sự vinh quang lao động.

Như vậy, di tích lịch sử-cách mạng bao gồm nhiều loại hình di tích kể trên.Đây chính là những “dấu vết”, “mảnh vụn” của quá khứ gắn liền với sự lãnh đạocủa Đảng Cộng sản Việt Nam

1.1.3.3 Ý nghĩa của việc sử dụng di tích lịch sử- cách mạng trong dạy học lịch

sử dân tộc nói chung và giai đoạn lịch sử 1945- 1954 nói riêng

Nguyên tắc trực quan là một trong những nguyên tắc cơ bản của lý luận dạyhọc nhằm tạo cho học sinh những biểu tượng và hình thành các khái niệm trên cơ

sở trực tiếp quan sát hiện vật đang học hay những đồ dung trực quan minh họa về

sự vật K Đ.U- sin- xki gọi nguyên tắc trực quan là cách học không chỉ dựa vào lờinói mà còn dựa vào những hình ảnh cụ thể mà học sinh trực tiếp thu nhận được

Trong giảng dạy và học tập lịch sử, phương pháp trực quan lại càng có vị tríquan trọng Xuất phát từ đặc điểm của việc học tập lịch sử là học sinh không thểquan sát các sự kiện, hiện tượng đã xảy ra, chúng ta cũng không thể tái tạo đượclịch sử trong phòng thí nghiệm như khi học tập, nghiên cứu về các hiện tượng tựnhiên Trong những năm gần đây, khi cuộc cách mạng khoa học công nghệ đangphát triển như vũ bão, loài người bước vào thời đại công nghệ thông tin thì nhữngtiến bộ về khoa học kỹ thuật đã hỗ trợ đắc lực cho việc khôi phục lại bức tranh quákhứ lịch sử nhưng những phương tiện kỹ thuật hiện đại đó chỉ phản ánh được mộtmặt nào đó của quá khứ đã từng tồn tại Tuy vậy, cũng như khi học tập bất cứ bộmôn nào, việc nhận thức lịch sử của học sinh cũng phải bắt đầu từ “trực quan sinhđộng đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn” Việc “trực quansinh động” trong nhận thức lịch sử không thể bắt đầu từ cảm giác trực tiếp về hiệnthực lịch sử đã qua mà từ những biểu tượng được tạo nên trên cơ sở các sự kiện cụthể Không có biểu tượng thì không có khái niệm, không thể nắm được quy luật,bản chất và các mối liên hệ giữa các sự kiện, hiện tượng lịch sử Cho nên, để cóhình ảnh lịch sử cụ thể làm cơ sở cho việc nhận thức quá khứ, cần phải sử dụng đồdùng trực quan bên cạnh việc sử dụng các phương pháp, phương thức và phươngtiện dạy học khác Đặc biệt là sử dụng di tích lịch sử-cách mạng rất có ưu thế trongdạy học lịch sử, giúp học sinh nhận thức lịch sử một cách đầy đủ nhất, làm cho các

em có cảm giác như đang được trực tiếp chứng kiến lịch sử

Mục đích của việc học tập lịch sử ở trường phổ thông là “phải khởi động

được lòng tự hào của dân tộc Việt Nam, của con người Việt Nam, làm cho học sinh hiểu được truyền thống, ý chí tự lập, tự cường của dân tộc, là phải khắc vào trí nhớ của học sinh những tình cảm cách mạng, ý chí dời non lấp biển và những thành

tựu huy hoàng của nhân dân ta trong lao động sản xuất, trong sự nghiệp xây dựng cuộc đời tự do độc lập của mình chứ không phải chủ yếu là khắc vào đấy những tháng năm, những sự kiện một bài sử…” (Lê Duẩn, Bài nói ở trường cấp hai Quảng

An ngày 14-5-1966) Học tập lịch sử không chỉ để biết quá khứ mà trên cơ sở hiểubiết quá khứ để hiểu sâu sắc hiện tại và sự phát triển tất yếu của tương lai Sự hiểubiết sâu sắc và biện chứng như vậy góp phần tích cực vào việc đào tạo thế hệ trẻtheo mục tiêu mà Đảng đã đề ra Sự hiểu biết này phải được xây dựng trên nền tảngtrang bị cho các em khả năng nắm kiến thức khoa học, năng lực độc lập tư duy, biếtvận dụng kiến thức đã học vào thực tế Việc sử dụng di tích lịch sử cách mạng sẽgóp phần vào việc thực hiện nhiệm vụ trên như thế nào?

Trong dạy học lịch sử, lời nói có vai trò quan trọng để tạo biểu tượng và hìnhthành khái niệm lịch sử cho học sinh nhưng do đặc trưng của bộ môn là học sinhkhông thể nào trực tiếp tiếp xúc với các sự kiện của đời sống xã hội nên dù lời nói

có sinh động, có hình ảnh đến đâu cũng không thể thay thế cho việc sử dụng đồ

dùng trực quan Theo Comenxki: “Lời nói là cái vỏ ngoài, sự vật là cái hột ở

trong Lời nói là cái áo khoác ngoài sự vật là thân thể Nghiên cứu sự vật không phải chỉ dựa vào những cái mà chính mắt mình nhìn tai mình nghe, mũi mình ngửi, lưỡi mình nếm và chính tay mình sờ” [27; 92] Còn đồ dùng trực quan, đặc biệt di

tích lịch sử-cách mạng, là chỗ dựa để hiểu sâu sắc bản chất của sự kiện lịch sử, làphương tiện rất có hiệu lực để hình thành các khái niệm lịch sử quan trọng nhất,làm cho học nắm vững quy luật của sự phát triển xã hội

Là những dấu vết của lịch sử còn lưu lại đến ngày nay, di tích lịch sử-cáchmạng phản ánh những hoạt động, đời sống kinh tế, xã hội, văn hóa của con người

gắn liền với sự ra đời và lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam: “Bất cứ thời đại

nào, với trình độ phát triển mọi mặt của nó đều được phản ánh khá rõ trong các di tích lịch sử cách mạng Vì vậy, di tích lịch sử cách mạng là những tấm gương soi của lịch sử, là hơi thở của lịch sử đương thời” [24; 171] Những di tích lịch sử-

cách mạng này là nguồn kiến thức lịch sử có ý nghĩa rất lớn về mặt giáo dục, giáo

dưỡng và phát triển tư duy cho học sinh.

* Hình thành kiến thức

Trong dạy học lịch sử, di tích lịch sử-cách mạng không phải là phương tiệnchỉ để minh họa, để tăng tính cụ thể của bài giảng mà còn chứa đựng một nguồnkiến thức, đó là nguồn tài liệu phong phú cho việc nhận thức lịch sử, giúp cho quátrình nhận thức được hoàn thiện hơn

Trước hết, di tích lịch sử-cách mạng có ý nghĩa to lớn đối với việc hìnhthành kiến thức lịch sử và tạo biểu tượng lịch sử cho học sinh Việc tạo biểu tượnglịch sử cho học sinh là yêu cầu cơ bản của dạy học lịch sử Có nhiều phương tiện,phương thức tạo biểu tượng cho học sinh Lời nói sinh động trong miêu tả, tườngthuật, sử dụng các loại tài liệu tham khảo, các loại tài liệu trực quan và hoạt độngthực tiễn Trong đó, sử dụng di tích lịch sử cách mạng có vị trí đặc biệt quan trọngđối với việc khôi phục, tái tạo quá khứ lịch sử Như đã trình bày ở trên, khi học lịch

sử, học sinh không thể nào trực tiếp quan sát các sự kiện, hiện tượng đã xảy ratrong xã hội loài người và trình bày miệng dù có chi tiết đến đâu cũng không thểđem lại một hình ảnh cụ thể, đầy đủ về quá khứ Bởi vậy, di tích lịch sử cách mạng

sẽ đảm bảo cho học sinh thu nhận được hiện thực lịch sử “thông qua hệ thống tínhiệu thứ nhất” hay nói cách khác là “trực quan sinh động với quá khứ” Nó lànguồn sử liệu vật chất quý hiếm, có khả năng cung cấp nhiều kiến thức lịch sử cụthể, chính xác Làm việc với di tích lịch sử cách mạng, học sinh đã thực sự “làmviệc” với một nguồn sử liệu Các em phải giải quyết nhiều vấn đề, huy động các kỹnăng, vận dụng nhiều kiến thức có liên quan đến di tích lịch sử cách mạng để nhậnthức sâu sắc các sự kiện lịch sử hơn Vì vậy, thông qua việc tiếp xúc với di tích lịch

sử cách mạng, các hiện vật, tranh ảnh về di tích… sẽ làm cho học sinh nhanh chóngtiếp thu được kiến thức cơ bản của bài học, tạo được biểu tượng lịch sử chân xácnhất trong óc học sinh

Như: thông qua các tư liệu tham khảo, tranh ảnh về di tích hoặc trực tiếp

quan sát di tích lịch sử cách mạng: nhà số 38 phố Lý Thái Tổ, Rạp hát Tố Như,chợ Đồng Xuân, chợ 19-12, phố Hàng Bún, Yên Ninh…, kết hợp với lời giảng của

giáo viên, học sinh sẽ có những biểu tượng lịch sử cụ thể, sinh động về thời kỳ 9năm kháng chiến chống thực dân Pháp từ 1945-1954.

Sử dụng di tích lịch sử-cách mạng trong dạy học lịch sử không chỉ giúp họcsinh tạo được biểu tượng chân thực về các sự kiện, hiện tượng, biến cố lịch sử mà

di tích lịch sử cách mạng còn là chỗ dựa vững chắc cho việc nắm quá khứ lịch sửtrong những nét khái quát, điển hình, hiểu sâu sắc bản chất sự kiện lịch sử Nó làphương tiện có hiệu quả để giúp các em hiểu đúng bản chất của sự vật, từ đó hìnhthành khái niệm lịch sử vững chắc và làm cho học sinh nắm được những quy luậtcủa sự phát triển xã hội Biểu tượng lịch sử càng phong phú bao nhiêu thì kháiniệm càng hình thành vững chắc bấy nhiêu Tác dụng của di tích lịch sử cách mạngkhông dừng ở nhận thức cảm tính mà còn ở lĩnh vực tư duy, làm cho học sinhkhông mất nhiều công sức mà có hiệu quả cao trong việc hiểu biết quá khứ

Bên cạnh đó, di tích lịch sử-cách mạng còn có vai trò lớn trong việc giúp chohọc sinh nhớ kỹ, hiểu sâu những hình ảnh, những kiến thức, những tư tưởng thunhận được Nói cách khác nó giúp học sinh tiếp nhận kiến thức nhanh, bền vững,tránh hiện đại hóa lịch sử Đúng như K Đ.U- sin- xki đã viết: “hình ảnh được giũ

lại đặc biệt vững chắc trong trí nhớ chúng ta là những hình ảnh mà chúng ta thu nhận được bằng trực quan”, và “những hình ảnh nào được khắc sâu vào trí nhớ chúng ta thì cũng được chúng ta nhớ kỹ, hiểu sâu những tư tưởng của nó” [31;

167]

Mặt khác, thông qua việc tìm hiểu các di tích lịch sử-cách mạng ở Hà Nộithời kỳ 1945-1954 còn trang bị thêm cho học sinh những hiểu biết về lịch sử địaphương mình, lịch sử Thủ đô Hà Nội, thấy được vai trò, vị trí, ý nghĩa cuộc khángchiến của nhân dân Hà Nội trong lịch sử dân tộc

Như: khi dạy bài 18 “Những năm đầu của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp (1946-1950)” ở mục II “Cuộc chiến đấu ở các đô thị và việc

chuẩn bị cho cuộc kháng chiến lâu dài”, nếu giáo viên chỉ dạy theo lối cổ truyền,thầy đọc trò chép mà không sử dụng các phương tiện trực quan thì học sinh khôngthể nhớ được diễn biến, ý nghĩa của cuộc chiến đấu ở các đô thị Còn khi dạy mục

này, giáo viên sử dụng tranh ảnh, tư liệu tham khảo về các di tích “Nhà máy điệnYên Phụ, Pháo đài Láng, Chợ Đồng Xuân, Bưu điện Hà Nội, Bắc Bộ Phủ, Nhà lưuniệm Bác Hồ” kết hợp hướng dẫn học sinh quan sát, lĩnh hội kiến thức theo hướngphát huy tính tích cực nhận thức của học sinh thì các em sẽ nhớ kỹ, hiểu sâu diễnbiến của cuộc chiến đấu ở các đô thị cũng như vị trí của nó trong lịch sử 9 nămkháng chiến chống Pháp, hiểu được những đóng góp to lớn của nhân dân Hà Nộitrong tiến trình lịch sử dân tộc.

Đồng thời, di tích lịch sử-cách mạng còn góp phần cụ thể hóa các sự kiệnlịch sử gắn liền với sự lãnh đạo trưởng thành, lớn mạnh của Đảng Cộng sản ViệtNam, đặc biệt là giai đoạn lịch sử 1945- 1954 Tranh ảnh, hiện vật ở các di tích lịch

sử cách mạng sẽ có tác dụng minh hoạ, bổ sung, làm sáng tỏ và phong phú hơnnhững kiến thức học sinh đã được học trên lớp, điều mà trong một tiết học chínhkhóa 45 phút, giáo viên không thể cung cấp hết được Như vậy, sử dụng di tích lịchsử-cách mạng là một hình thức, biện pháp “xã hội hóa” giáo dục lịch sử, là nhữngđiều kiện để nâng cao tri thức lịch sử toàn diện cho học sinh THPT Các em khôngchỉ tiếp nhận các tri thức lịch sử ở nhà trường, trong sách giáo khoa mà cả ở ngoài

xã hội, ở mỗi di tích lịch sử-cách mạng

Như: Sau khi học xong Chương II “Lịch sử Việt Nam 1945-1954”, giáo

viên đưa học sinh đi tham quan di tích lịch sử-cách mạng Trại giam nhà Tiền.Thông qua, việc quan sát các dụng cụ tra tấn tù nhân, quan sát các dãy nhà giamgiữ tù nhân sẽ giúp học sinh có biểu tượng cụ thể, sinh động hơn về tội ác của thựcdân Pháp đối với nhân dân ta, thấy được tinh thần chiến đấu dũng cảm, khôngkhuất phục trước quân thù của đồng bào ta Hay nói cách khác, di tích này đã gópphần minh họa, cụ thể hóa những kiến thức lịch sử về tội ác của Pháp học sinhđược học trên lớp Điều mà 45 phút của giờ học nội khóa trên lớp không thể cungcấp hết được

* Kỹ năng

Sử dụng di tích lịch sử-cách mạng sẽ góp phần phát triển óc quan sát, trítưởng tượng và tư duy, ngôn ngữ cho học sinh Khi giáo viên cho học sinh quan sát

bất kỳ một bức tranh nào về các di tích, hay hướng dẫn học sinh học tập tại di tíchlịch sử-cách mạng thì học sinh cũng có khả năng nhận xét, phán đoán, hình dungquá khứ lịch sử được phản ánh, minh họa, suy nghĩ và diễn đạt bằng lời nói chínhxác, có hình ảnh rõ ràng, cụ thể bức tranh xã hội đã qua Từ đó, rèn luyện khả năngdiễn đạt nói, phát triển ngôn ngữ cho học sinh Và sử dụng tranh ảnh, hiện vật về ditích lịch sử-cách mạng còn có tác dụng giúp học sinh biết đọc kênh hình, biết phântích sự kiện lịch sử Qua đó, rèn luyện cho các em thói quen và khả năng quan sátvật thể một cách khoa học, có mục đích để đi đến phân tích, so sánh, khái quát, rút

ra kết luận lịch sử Nhờ vậy, mà các thao tác tư duy được rèn luyện và phát triển

Như: Khi dạy bài 18 mục I “Kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp

bùng nổ”, trên cơ sở giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát bức tranh về di tích

“Nhà lưu niệm Bác Hồ”, các em sẽ biết phân tích, nhận xét về bức tranh, hình dungđược quá khứ lịch sử, hiểu được những ngày tháng khó khăn đầu 12/1946 củaĐảng, Chính phủ và nhân dân ta phải chống chọi với sự tấn công ác liệt của thựcdân Pháp để từ đó có thể rút ra được kết luận “vì sao Đảng và Chính phủ ta lại chọnlàng Vạn Phúc là nơi ở và làm việc cho Chủ tịch Hồ Chí Minh trong những ngàytháng 12/1946”

* Thái độ, tình cảm, tư tưởng

Sử dụng tư liệu, hiện vật, tranh ảnh về di tích lịch sử cách mạng không chỉ cótác dụng bồi dưỡng nhận thức mà còn có tác dụng quan trọng trong việc giáo dụctưởng, tình cảm, đạo đức sâu rộng cho học sinh

Học sinh là chủ thể của quá trình dạy học Dạy học là cung cấp kiến thức chohọc sinh, rèn luyện kỹ năng thực hành và tư duy khoa học để giải quyết các vấn đềthực tiễn Mục tiêu này rất đúng, rất quan trọng nhưng chưa đủ Mà dạy học phảitrên cơ sở những kiến thức đó kết hợp với việc giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạođức cho học sinh

Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ Tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm tớiviệc “bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau”, trong đó bồi dưỡng đạo đức cáchmạng, lòng yêu nước cho thế hệ trẻ là công việc quan trọng, là gốc của giáo dục

Những năm gần đây, trong cơ chế thị trường, đất nước mở cửa, hội nhập với cácnước trong khu vực và trên thế giới, trong điều kiện các thế lực phản động vẫn tìmmọi cách để tấn công, phá hoại nền hòa bình, xã hội chủ nghĩa của chúng ta, trong

đó có việc làm cho thanh thiếu niên ảnh hưởng lối sống lai căng, mất gốc, lối sốngchủ nghĩa cá nhân, ích kỷ, thực dụng Do đó, công tác giáo dục truyền thống đạođức, bản sắc văn hóa dân tộc có vai trò quan trọng đặc biệt

Trong hệ thống các môn học ở trường THPT, “môn lịch sử có ưu thế và sở

trường trong việc giáo dục truyền thống dân tộc, lòng yêu nước…Các khóa trình lịch sử, đặc biệt lịch sử dân tộc, giúp học sinh hiểu rằng dân tộc ta đã trải qua nhiều cuộc đấu tranh anh hung mới có thắng lợi ngày nay và trách nhiệm của thế

hệ trẻ là giữ gìn và phát huy thành quả đã đạt được Đó là biểu hiện cao nhất của lòng yêu nước chân chính” [32; 91] Việc học sinh không ham thích lịch sử dân

tộc, ít tìm hiểu truyền thống của cha ông mà thích đọc các truyện trinh thám li kỳ,xem phim bạo lực là một trong những nguyên nhân của việc phát triển các tệ nạn

xã hội trong học đường như ma túy, học đòi lối sống phương Tây… Chức nănggiáo dục đạo đức, vốn là lợi thế của bộ môn lịch sử lại ít được chú ý khai thác.Thường trong các bài giảng, việc rút ra các bài học lịch sử, liên hệ thực tế được tiếnhành một cách khô cứng, vụng về, tác dụng giáo dục ít có hiệu quả Điều nàychứng tỏ rằng, muốn nâng cao chất lượng học tập môn lịch sử cần phải từng bướccải tiến nội dung chương trình và phương pháp dạy học., nâng cao chất lượng toàndiện của bộ môn, phát huy lợi thế của mình Việc giáo dục truyền thống, đạo đứcđòi hỏi bài giảng phải sinh động hơn, kết hợp nhiều hình thức, phương pháp lôicuốn, kết hợp giữa nhà trường và xã hội, trong đó có việc sử dụng di tích lịch sửcách mạng

Đầu tiên, di tích lịch sử là một phương tiện có hiệu quả trong việc giáo dụctruyền thống yêu nước và ý thức trách nhiệm cho học sinh Truyền thống yêu nướccủa dân tộc ta đã trở thành di sản văn hóa tinh thần quý báu, được truyền từ đời nàysang đời khác, biến thành sức mạnh vật chất, để vượt qua gian nan, thử thách như

Chủ Tịch Hồ Chí Minh đã nói: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước Đó là một

truyền thống quý báu của dân tộc ta Từ xưa đến nay mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất cả bè lũ bán nước và cướp nước”

[38; 484] Để cho lòng yêu nước được giữ gìn và phát huy, công tác tuyên truyềngiáo dục phải có tác dụng thiết thực Bởi vì tinh thần yêu nước như các thứ quý Cókhi được trưng bày trong tủ kính, trong bình pha lê, rõ ràng nhìn thấy Nhưng cũng

có khi cất trong rương, trong hòm Bổn phận của ta là làm sao cho những của quý

ấy được đưa ra trưng bày Nghĩa là, phải ra sức giải thích, tuyên truyền, tổ chứclãnh đạo, làm cho tinh thần yêu nước của nhân dân thực hiện vào công việc yêu

nước Di tích lịch sử-cách mạng là nơi lưu giữ, nơi trưng bày cụ thể, sinh động về

lịch sử quá khứ, truyền thống dân tộc Nó phản ánh những sự kiện lịch sử kể từ khi

có Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, minh chứng cho truyền thống yêu nước củadân tộc ta từ ngàn xưa Thông qua việc quan sát các di tích lịch sử-cách mạng,những “dấu vết”, “mảnh vụn” của quá khứ, các em sẽ thấy như đang được sốngtrong thời kỳ lịch sử đã qua, như đang được chứng kiến các sự kiện lịch sử đã xảy

ra tại di tích lịch sử cách mạng Các em hình dung được quá trình đấu tranh giankhổ, nhiều hy sinh, mất mát nhưng cũng không kém phần anh dũng của nhân dân tadưới sự lãnh đạo của Đảng nhất là trong giai đoạn 1945- 1954 Từ đó, tác độngmạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm của học sinh làm cho các em “cảm thấy màu sắccủa thời đại, sống lại những cảm giác đặc biệt của ngày xưa xa xôi”, bồi dưỡng chohọc sinh lòng yêu quê hương, đất nước, các em sẽ thấy được trách nhiệm của mìnhtrong việc bảo vệ những thành quả mà cha ông ta đã đổ biết bao nhiêu mồ hôi,xương máu mới giành được Và khi tham quan các di tích lịch sử-cách mạng, họcsinh sẽ hiểu sâu sắc hơn những bài học cụ thể đã được nêu lên về lòng yêu nước,trung thành với Tổ quốc

Như: Khi học chương II “Lịch sử Việt Nam 1945-1954”, học sinh sẽ được

tiếp cận với các di tích: Nhà số 38 phố Lý Thái Tổ, Khu tưởng niệm đồng bào bịchết vì nạn đói 1945 ở phố Minh Khai, Bia căm thù ở phố Yên Ninh- Hàng Bún,Nhà lưu niệm Bác Hồ ở Vạn Phúc, Rạp hát Tố Như ở 74 Hàng Bạc, Nhà máy điện

Yên Phụ, Pháo đài Láng, Bưu điện Hà Nội, chợ Đồng Xuân, Bắc Bộ Phủ, trại giamnhà Tiền Trên cơ sở quan sát và tiếp thu sự trình bày của giáo viên về các di tích,học sinh không chỉ lĩnh hội một cách sâu sắc toàn bộ tiến trình lịch sử dân tộc từ1945-1954 mà những di tích lịch sử này còn giáo dục cho học sinh lòng yêu nước,trân trọng cuộc sống hòa bình các em đang có, ý thức trách nhiệm giữ gìn thànhquả độc lập, tự do cha ông đã phải đổ biết bao mồ hôi, xương máu mới giành được.

Mặt khác, các di tích lịch sử-cách mạng góp phần giáo dục cho học sinhTHPT lòng kính yêu, khâm phục và biết ơn các anh hùng dân tộc, các chiến sĩ yêunước cách mạng… đã có công lao trong công cuộc dựng nước và giữ nước Bằngviệc tìm hiểu các tư liệu, tranh ảnh, hiện vật về các di tích sẽ nhắc nhở học sinh sở

dĩ có ngày hôm nay các em được sống trong hòa bình, ấm no, hạnh phúc là nhờ sựcông lao, sự hy sinh thân mình của các anh hùng dân tộc, những người trong nhữngthời điểm nhất định đã thúc đẩy lịch sử phát triển, biết kết hợp phát huy sức mạnhcủa quần chúng nhân dân phù hợp quy luật khách quan của lịch sử Qua đó, bồidưỡng cho học sinh có thái độ căm thù sâu sắc đối với bọn áp bức, bóc lột, đồngtính với những cuộc chiến tranh chính nghĩa, có tình cảm yêu nước đúng đắn và cótinh thần quốc tế vô sản chân chính, rèn luyện thế giới quan duy vật, vô thần

Như: thông qua việc tìm hiểu di tích trại giam nhà Tiền sẽ góp phần bồi

dưỡng cho học sinh lòng tự hào về truyền thống đấu tranh của Thủ đô ngàn nămtuổi của chúng ta, khâm phục tinh thần chiến đấu ngoan cường, không hề run sợ,nao núng trước các đòn tra tấn dã man của kẻ thù, từ đó, giúp các em thấy được sở

dĩ có ngày hôm nay các em được sống trong hòa bình, ấm no, hạnh phúc là nhờ sựcông lao, sự hy sinh thân mình của các anh hùng dân tộc

Hơn nữa, một nội dung khác của ý nghĩa giáo dục và việc sử dụng di tíchlịch sử-cách mạng trong dạy học lịch sử ở trường THPT là bồi dưỡng cho học sinh

ý thức tôn trọng, bảo vệ di tích lịch sử Tình trạng xuống cấp nghiêm trọng của các

di tích lịch sử-cách mạng nước ta đòi hỏi các cơ quan, ban ngành và tất cả mọingười dân phải giữ gìn, bảo vệ những di sản vô giá của lịch sử Trong đó, học sinhTHPT là một lực lượng đông đảo được trang bị những di tích lịch sử nhất định

Vận dụng những tri thức đó để tìm hiểu, nghiên cứu nội dung lịch sử hàm chứatrong mỗi di tích sẽ tạo ra một môi trường tốt nhất để bảo vệ di tích lịch sử-cáchmạng Chính học sinh THPT, lực lượng đông đảo nhất, có kiến thức, có nhu cầu sửdụng di tích lịch sử-cách mạng, sẽ là lực lượng bảo vệ, tôn tạo di tích có ý thứcnhất, hiệu quả nhất Các em sẽ được giáo dục ý thức giữ gìn di tích lịch sử-cáchmạng bằng các công việc như tham gia trồng cây, sưu tập di vật, lập hồ sơ di tích…Qua đó, các em sẽ góp phần bảo vệ, tôn tạo cảnh quan di tích ngày càng sạch đẹp,đúng nguyên trạng Các em còn tránh việc tiêm nhiễm những hủ tục, lạc hậu, mêtín dị đoan, góp phần đấu tranh ngăn chặn tệ nạn xã hội và tuyên truyền mọi ngườithực hiện, xây dựng nếp sống hiện đại, văn minh ngay tại di tích lịch sử cách mạng.

Đồng thời, sử dụng di tích lịch sử-cách mạng sẽ rèn luyện cho học sinh tinhthần độc lập, tự chủ trong lao động và học tập, niềm say mê, hứng thú với bộ môn.Bởi vì, di tích lịch sử-cách mạng là cơ sở giúp các em tiếp cận với hiện thực quákhứ, dấu vết lịch sử, các em sẽ rất hứng thú vì được sống trong “không khí lịch sử”,chứng kiến sự kiện như đang diễn ra trước mắt mình Nhờ đó, học sinh sẽ thấy giờhọc không nhàm chán, khô khan, các em phát huy được tính tích cực của mìnhtrong việc tiếp nhận kiến thức

Như vậy, ý nghĩa giáo dục của việc sử dụng di tích lịch sử-cách mạng trongdạy học lịch sử ở trường THPT là phát huy ưu thế, sở trường của bộ môn trong việcgóp phần giáo dục thế hệ trẻ truyền thống đạo đức, gìn giữ và phát huy bản sắc vănhóa dân tộc Việt Nam

Với tất cả ý nghĩa giáo dưỡng, giáo dục và phát triển đã phân tích ở trên, sửdụng di tích lịch sử-cách mạng nhất là giai đoạn 1945- 1954 sẽ nâng cao chất lượng

và hiệu suất giảng dạy, học tập lịch sử ở trường phổ thông, gây hứng thú cho họcsinh với việc tìm hiểu quá khứ lịch sử vẻ vang của dân tộc Di tích lịch sử-cáchmạng trong dạy học lịch sử là một phương tiện dạy học đóng vai trò là một nguồnkiến thức, “là cửa sổ mở ra cho thấy hoạt động lịch sử”, chứa đựng tài liệu phongphú cho việc nhận thức lịch sử, khôi phục lại bức tranh quá khứ một cách sinhđộng, chân thực Những hình ảnh trực quan do di tích lịch sử-cách mạng mang lại

đưa học sinh xích lại gần với quá khứ, làm cho các em dễ hiểu, gợi trí tò mò và óctưởng tượng cần thiết cho sự tìm hiểu lịch sử của lứa tuổi trẻ Không có một giáoviên nào không nhận thấy rằng, khi giở một quyển sách học sinh bao giờ cũng chú

ý xem tranh, ảnh minh họa hay một giờ học tại di tích đã xảy ra những biến cố lớnbao giờ cũng hấp dẫn hơn những giờ “học chay” trên lớp Có thể nói, di tích lịchsử-cách mạng là “cầu nối” giữa hiện thực khách quan quá khứ với những con ngườihiện tại Nó làm cho học sinh hiểu biết và thông cảm thêm sâu sắc với dĩ vãng Do

đó, các em sẽ suy nghĩ nhiều về nhiệm vụ của hiện tại và tương lai

Theo thống kê của Ban quản lý di tích và danh thắng Hà Nội, tính đến tháng7/2005, tổng số di tích lịch sử-cách mạng và kháng chiến là 265, trong đó có 38 ditích được xếp hạng cấp quốc gia và cấp thành phố Riêng số di tích lưu giữ nhữngchiến công oai hùng của nhân dân trong giai đoạn lịch sử 1945- 1954 là 62 Nếunhư các di tích nổi tiếng như thành Cổ Loa, đền Sóc, thành cổ Hà Nội, Thăng Long

tứ trấn, Văn Miếu- Quốc Tử Giám, chùa Trấn Quốc, chùa Một Cột, đền NgọcSơn… đã phác họa bức tranh lịch sử- văn hóa sinh động quá trình dựng nước vàgiữ nước của dân tộc Việt Nam và Thăng Long- Hà Nội, thì những di tích cách

mạng- kháng chiến lại như các mốc son đánh dấu những sự kiện lịch sử quan trọngtrong hai cuộc kháng chiến thần thánh chống Pháp và chống Mĩ Hà Nội là mộttrong những nơi để lại nhiều chiến tích lẫy lừng trong thời đại Hồ Chí Minh nhất làgiai đoạn 9 năm kháng chiến chống Pháp, số lượng di tích này khá nhiều.

Như đã nêu ở trên Hà Nội là một trong những địa phương có số lượng di tích

và địa danh cách mạng- kháng chiến nhiều và phong phú nhất nước Nhiều di tíchtầm cỡ quốc gia và quốc tế, đã vượt qua không gian và thời gian, trở thành niềm tựhào chung của cả nước Đó chính là những địa điểm ghi dấu những sự kiện lịch sửcách mạng và kháng chiến liên quan đến quá trình hoạt động của các tổ chức đảng,hội quần chúng cách mạng, lực lượng vũ trang, các cá nhân, các vị lãnh đạo Đảng,Nhà nước; nơi ghi dấu các chiến tích anh hùng của quân dân ta; nơi tố cáo tội ác dãman của kẻ thù đồng thời nêu cao khí phách kiên cường bất khuất của các chiến sĩcộng sản Điều này được minh chứng bởi những di tích tiêu biểu trên địa bàn thànhphố Hà Nội, như: Nhà tù Hỏa Lò; nhà số 5D Hàm Long- nơi thành lập chi bộ cộngsản đầu tiên; Nhà số 90 phố Thợ Nhuộm- nơi đồng chí Trần Phú đã thảo ra bảnLuận cương chính trị của Đảng; Nhà số 48 Hàng Ngang- nơi Bác Hồ viết bảnTuyên ngôn độc lập lịch sử khai sinh nước Việt Nam dân chủ cộng hòa; Nhà bà Hai

Vẽ (phường Phú Thượng, quận Tây Hồ)- cơ sở hoạt động bí mật của Thường vụTrung ương đảng Cộng sản Đông Dương từ năm 1941- 1945; Quảng trường nhà số

1 phố Tràng Tiền (Nhà Hát lớn)- nơi diễn ra cuộc mít tinh của hang chục vạn quầnchúng cách mạng giành chính quyền ở thủ đô Hà Nội ngày 19/8/1945; Nhà số 12phố Ngô Quyền (Bắc Bộ Phủ)- nơi mà ngày 19/8/1945, nhân dân Hà Nội đã giươngcao lá cờ đỏ sao vàng khởi nghĩa đánh chiếm phủ Khâm Sai giành chính quyền Đó

là những di tích thời kỳ 1930- 1945 Trong những năm 1945- 1954 có: nhà số 38phố Lý Thái Tổ- nơi đây ngày 6/3/1946, Bác Hồ và đại diện chính phủ Pháp đã kýbản Hiệp định Sơ bộ; Pháo đài Láng (phường Láng Thượng, quận Đống Đa)- nơiđây hồi 20h03’ ngày 19/12/1946 đã bắt phát pháo đầu tiên mở đầu cho toàn quốckháng chiến; Địa đạo Nam Hồng (xã Nam Hồng, huyện Đông Anh)- một trận địachiến đấu độc đáo, tiêu biểu của đồng bào Bắc Bộ thời kỳ chống Pháp 1946- 1954;