Tóm tắt Luận án Tiến sĩ Xã hội học: Cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề đồng bằng sông Hồng hiện nay (nghiên cứu trường hợp hai làng nghề ở huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội)

Microsoft Word 4 Tom tat Luan an tieng Viet doc HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH NGUYỄN NGỌC ANH CẤU TRÚC XÃ HỘI CỦA CƯ DÂN LÀNG NGHỀ ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY (Nghiên cứu trường hợp hai làn[.]

NGUYỄN NGỌC ANH

CẤU TRÚC XÃ HỘI CỦA CƯ DÂN LÀNG NGHỀ

ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY

(Nghiên cứu trường hợp hai làng nghề ở huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội)

Chuyên ngành: Xã hội học

Mã số: 62 31 30 01

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC

HÀ NỘI - 2014

Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Lê Ngọc Hùng

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện

họp tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Vào hồi giờ ngày tháng năm 201…

Có thể tìm hiểu luận án tại: Thư viện Quốc gia và Thư viện Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

1.1 Tính cấp thiết về mặt thực tiễn

Các làng nghề ở đồng bằng sông Hồng từ xa xưa đã đóng vai trò

quan trọng trong việc sản xuất hàng hóa phục vụ đời sống của nhân

dân Với những lợi thế về điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và văn

hóa, nhiều làng nghề đồng bằng sông Hồng được khôi phục và phát

triển khá nhanh so với các địa phương khác

Thành phố Hà Nội là vùng đất địa linh nhân kiệt, có bề dày văn

hóa lâu đời trong lịch sử dân tộc và tập trung nhiều làng nghề Trong

đó, huyện Thường Tín là một trong những huyện của Hà Nội có

nhiều làng nghề truyền thống với những sản phẩm nổi tiếng như: tiện

gỗ ở xã Nhị Khê, Sơn Mài ở xã Duyên Thái, Thêu ở xã Quất Động,

Mây tre đan ở Xã Ninh Sở, đồ gỗ ở xã Vạn Điểm

1.2 Tính cấp thiết về mặt lý luận

Từ năm 1840 đến cuối những năm 1880, K.Marx đã chú trọng

phân tích cấu trúc xã hội và xem xét cấu trúc xã hội trên nền tảng

của cấu trúc kinh tế Ngoài ra, trên thế giới, các nhà xã hội học rất

quan tâm nghiên cứu nguyên nhân và các biểu hiện của cấu trúc xã

hội Ở Việt Nam đã có một số công trình nghiên cứu lý luận và thực

tiễn về những vấn đề của cấu trúc xã hội và phân tầng xã hội trong

bối cảnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

Các nghiên cứu cấu trúc xã hội chủ yếu với “tư cách” là các nhóm

lớn (các phân hệ cơ bản của cấu trúc xã hội) Cấu trúc xã hội nước ta

vừa có cấu trúc "ngang", vừa có cấu trúc "dọc" Cấu trúc nhiều thành

phần, đó là một tập hợp các giai cấp, tầng lớp, các nhóm nghề

nghiệp, các tổ chức trong xã hội mà trong đó khó có thể chỉ rõ giai

cấp nào, tầng lớp nào có vị thế ở trên giai cấp, hay tầng lớp nào Cấu

trúc "dọc", cấu trúc phân tầng xã hội, được xem xét và biểu hiện ở ba

dấu hiệu cơ bản khác nhau: Địa vị kinh tế (tài sản, thu nhập), địa vị

chính trị (quyền lực), địa vị xã hội (uy tín) Tuy nhiên, các nghiên

cứu cấu trúc xã hội làng nghề chưa nhiều, nhất là những nghiên cứu

chuyên sâu từ góc độ xã hội học về làng nghề và cấu trúc xã hội của

cư dân làng nghề ở Việt Nam

Với những phân tích nêu trên, tác giả lựa chọn đề tài Cấu trúc xã

hội của cư dân làng nghề đồng bằng sông Hồng hiện nay (Nghiên

cứu trường hợp hai làng nghề ở huyện Thường Tín, thành phố Hà

Nội) làm đề tài luận án tiến sĩ xã hội học

2 Mục đích nghiên cứu

Từ góc độ xã hội học, luận án tìm hiểu những vấn đề lý luận và đánh giá thực trạng các phân hệ của cấu trúc xã hội cư dân làng nghề; phân tích những yếu tố tác động đến cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề Trên cơ sở đó, nhận định một số vấn đề đặt ra và gợi ý một số giải pháp nhằm phát huy những thế mạnh của cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề đồng bằng sông Hồng trong thời kỳ đổi mới đất nước

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục đích nghiên cứu, đề tài tập trung vào các nhiệm

vụ nghiên cứu như sau:

Thứ nhất, làm rõ cơ sở lý luận, các khái niệm nghiên cứu cấu trúc

xã hội của cư dân làng nghề đồng bằng sông Hồng hiện nay

Thứ hai, khảo sát thực địa, phân tích thực trạng các phân hệ của cấu trúc xã hội cư dân làng nghề đồ gỗ Vạn Điểm xã Vạn Điểm và làng nghề sơn mài Hạ Thái xã Duyên Thái ở huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội

Thứ ba, phân tích các yếu tố tác động đến các phân hệ cấu trúc xã hội cư dân làng nghề

Thứ tư, nhận định một số vấn đề đặt ra và gợi ý một số giải pháp nhằm hoàn thiện cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề đồng bằng sông Hồng

4 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu: Các phân hệ cấu trúc xã hội của cư

dân làng nghề đồng bằng sông Hồng hiện nay

4.2 Khách thể nghiên cứu: Cư dân làng nghề đồ gỗ và làng nghề

sơn mài ở huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội

4.3 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi thời gian: năm 2012-2014

Phạm vi không gian: làng Vạn Điểm, xã Vạn Điểm (làng nghề đồ

gỗ Vạn Điểm) và làng Hạ Thái, xã Duyên Thái (làng nghề sơn mài

Hạ Thái) huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội

Đề tài lựa chọn nghiên cứu trường hợp hai làng ở đồng bằng sông Hồng: sơn mài Hạ Thái và đồ gỗ Vạn Điểm để tiến hành nghiên cứu

về cấu trúc cư dân làng nghề với những tiêu chí như sau:

Về địa lý: Thường Tín là một huyện của thành phố Hà Nội, Thường Tín tập trung nhiều làng nghề tiêu biểu của Đồng bằng sông Hồng Tác giả lựa chọn 01 làng nghề sơn mài Hạ Thái ở đầu huyện Thường Tín (giáp Trung tâm thành phố Hà Nội) và 01 làng nghề đồ

gỗ Vạn Điểm ở cuối huyện Thường Tín

Về lịch sử phát triển nghề: Làng nghề đồ gỗ Vạn Điểm xuất hiện

gần 50 năm và phát triển mạnh trong thời kỳ đổi mới và làng nghề

sơn mài Hà Thái đã có từ trước đổi mới với lịch sử hơn 200 năm

Như vậy, có thể so sánh được cấu trúc xã hội của hai làng nghề này

Về mặt kinh tế - xã hội: Cả hai làng nghề này thuộc hai xã trong

cùng một huyện, do vậy có thể nghiên cứu để xem sự khác nhau về

nghề nghiệp có thể tạo ra những sự khác nhau như thế nào trong cấu

trúc xã hội, đồng thời có thể xem xét mối tương quan giữa các phân hệ

cấu trúc xã hội với cấu trúc xã hội - nghề nghiệp của hai làng nghề

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Nghiên cứu này dựa trên quan điểm lý luận, phương pháp luận

của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm

của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước phát triển làng nghề

Là một đề tài thuộc chuyên ngành xã hội học, nghiên cứu này vận

dụng lý thuyết hệ thống xã hội của Talcott Parsons và lý thuyết cấu

trúc hóa của Anthony Giddens làm cơ sở lý luận cho việc xem xét,

đánh giá thực trạng cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề làng nghề

đồ gỗ Vạn Điểm (xã Vạn Điểm) và làng nghề sơn Hạ Thái (xã Duyên

Thái) ở huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phân tích tài liệu: Thu thập, phân tích số liệu, các nghiên cứu đã có

về cấu trúc xã hội và cấu trúc xã hội làng nghề Việt Nam Thu thập,

phân tích các báo cáo về tình hình phát triển kinh tế xã hội, về cấu trúc

xã hội làng nghề đồ gỗ Vạn Điểm và làng nghề sơn mài Hạ Thái, huyện

Thường Tín, thành phố Hà Nội

- Phương pháp định tính:

+ Phỏng vấn sâu 36 chủ hộ gia đình làm nghề truyền thống, 08 giám

đốc công ty làm nghề trong làng nghề, 02 chủ tịch UBND xã, 02 trưởng

thôn, 04 nghệ nhân, 02 chủ tịch hiệp hội làng nghề; thảo luận nhóm tập

trung với lãnh đạo 02 xã

+ Phương pháp quan sát thực địa tại một số cơ sở sản xuất - kinh

doanh và hộ gia đình Tác giả luận án nhiều lần đến thăm, nghiên cứu,

quan sát tham dự đời sống của cư dân làng nghề đồ gỗ Vạn Điểm và

làng nghề sơn mài Hạ Thái, huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội

+ Phương pháp định lượng: Tác giả thu thập thông tin về cấu trúc xã

hội của cư dân làng nghề qua phiếu thu thập thông tin, do chính chủ hộ

gia đình trả lời bằng cách trực tiếp ghi, điền vào bảng hỏi điều tra Chủ

hộ gia đình trong nghiên cứu này là người đại diện hộ gia đình, có vai trò quyết định về kinh tế của gia đình, được các thành viên trong gia đình thừa nhận

+ Phương pháp phân tích số liệu

Số liệu của cuộc điều tra được xử lý bằng chương trình SPSS và được phân tích tần suất, tương quan hai chiều

Phương pháp xử lý số liệu: Số liệu của cuộc điều tra được xử lý bằng chương trình SPSS và được phân tích tần suất, tương quan hai chiều

5.3 Mẫu nghiên cứu

Về cỡ mẫu:

Căn cứ danh sách hộ gia đình do UBND xã cung cấp năm 2012, làng Vạn Điểm có 708 hộ gia đình, làng Hạ Thái có 1.046 hộ gia đình, tác giả dựa theo công thức Krejcie and Morgan (1970) để có được kích thước mẫu cho mỗi làng nghề như sau: Làng nghề đồ gỗ Vạn Điểm N

= 708, tính được S = 249 Làng sơn mài Hạ Thái N = 1046, tính được

S = 281 Do vậy, tổng cả hai làng nghề cỡ mẫu là 530 hộ gia đình Chủ

hộ gia đình là người đại diện hộ gia đình, được các thành viên trong gia đình thừa nhận Từ 530 phiếu điều tra được phát ra, kết quả thu được 515 phiếu đưa vào xử lý, gồm có 246 phiếu làng nghề đồ gỗ Vạn Điểm, 269 phiếu làng nghề sơn mài Hạ Thái

Căn cứ danh sách hộ gia đình do UBND hai xã Vạn Điểm và Duyên Thái cung cấp năm 2012: Làng Vạn Điểm có 708 hộ gia đình, làng Hạ Thái có 1.046 hộ gia đình Kích thước mẫu cho làng nghề đồ

gỗ 249 Làng sơn mài Hạ 281 Do vậy, tổng cả hai làng nghề cỡ mẫu là

530 hộ gia đình

Phương pháp chọn mẫu xác suất ngẫu nhiên đơn giản

6 Câu hỏi, giả thuyết và khung nghiên cứu

6.1 Câu hỏi nghiên cứu

- Cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề đồng bằng sông Hồng hiện nay biểu hiện như thế nào qua các phân hệ cấu trúc xã hội?

- Phân hệ cấu trúc xã hội nào là nổi bật nhất trong cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề đồng bằng sông Hồng hiện nay?

- Cấu trúc xã hội với các phân hệ của nó chịu tác động như thế nào từ các yếu tố nào ở làng nghề đồng bằng sông Hồng?

6.2 Giả thuyết nghiên cứu

Giả thuyết thứ nhất: Cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề đồng bằng sông Hồng hiện nay gồm các phân hệ cơ bản cấu trúc xã hội -

dân số, cấu trúc xã hội - gia đình, cấu trúc xã hội - nghề nghiệp, cấu

trúc xã hội - mức sống

Giả thuyết thứ hai: Cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề đồng

bằng sông Hồng hiện nay nổi bật nhất là phân hệ cấu trúc xã hội -

nghề nghiệp theo mô hình gia đình nghề và mô hình công ty nghề

Giả thuyết thứ ba: Các phân hệ cấu trúc xã hội của cư dân làng

nghề đồng bằng sông Hồng chịu tác động chủ yếu từ đặc điểm nhân

khẩu - xã hội của chủ hộ gia đình và loại nghề của hộ gia đình

6.3 Khung nghiên cứu

6.4 Các biến số

- Biến số độc lập

+ Đặc điểm nhân khẩu - xã hội của chủ hộ gia đình - chủ cơ sở

sản xuất: tuổi, giới tính

+ Đặc điểm của gia đình: Loại hộ gia đình, gồm hộ làm nghề

truyền thống, hộ không làm nghề truyền thống, hộ làm nông nghiệp

kết hợp làm nghề truyền thống

- Biến số phụ thuộc: Cấu trúc xã hội - dân số: tuổi, giới tính, trình

độ học vấn của cư dân làng nghề; Cấu trúc xã hội - gia đình: quy mô

gia đình, số người làm nghề, số thế hệ làm nghề truyền thống; Cấu

trúc xã hội - nghề nghiệp: loại hình nghề nghiệp, quy mô, mạng lưới

Đặc điểm nhân khẩu -

xã hội của chủ hộ

gia đình

MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN, KINH TẾ, VĂN HÓA, XÃ HỘI CỦA LÀNG - XÃ

Cấu trúc xã hội - gia đình Cấu trúc xã hội - nghề nghiệp

Cấu trúc xã hội - mức sống

Cấu trúc xã hội - dân số

ĐƯỜNG LỐI, CHỦ TRƯƠNG, CHÍNH SÁCH, PHÁP LUẬT VỀ PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ

CẤU TRÚC

XÃ HỘI CỦA

CƯ DÂN LÀNG NGHỀ

Đặc điểm loại nghề

của gia đình

xã hội, trình độ tay nghề, mô hình gia đình nghề, mô hình công ty nghề; Cấu trúc xã hội - mức sống: Thu nhập, chi tiêu

- Các yếu tố môi trường kinh tế-xã hội: Đường lối, chủ trương,

chính sách, pháp luật về phát triển làng nghề; Môi trường: kinh tế,

chính trị, văn hóa, xã hội của làng - xã

7 Ý nghĩa lý luận, thực tiễn của luận án

7.1 Ý nghĩa lý luận

Nghiên cứu và vận dụng lý thuyết hệ thống xã hội của Parsons và

lý thuyết cấu trúc hóa của Anthony Giddens vào việc tìm hiểu cấu trúc

xã hội cư dân hai làng nghề đồng bằng sông Hồng để làm rõ các đặc trưng của các phân hệ cấu trúc xã hội làng nghề

Luận án vận dụng và góp phần phát triển thêm một số khái niệm như cấu trúc xã hội, các phân hệ cấu trúc xã hội, cấu trúc xã hội của

cư dân làng nghề, gia đình nghề, công ty nghề

7.2 Ý nghĩa thực tiễn

Cấu trúc xã hội - nghề nghiệp của cư dân làng nghề gồm: Mô hình gia đình nghề và mô hình công ty nghề đang được cấu trúc hóa thông qua các hành động của các thành phần của cấu trúc xã hội cư dân làng nghề, trong quá trình đổi mới kinh tế xã hội ở Việt Nam hiện nay

- Luận án góp phần bổ sung thêm thông tin cần thiết trong nghiên cứu cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề đồng bằng sông Hồng nói riêng và nghiên cứu về làng nghề nói chung ở Việt Nam

- Luận án gợi mở hướng nghiên cứu tiếp theo cho chủ đề này, cung cấp số liệu, cứ liệu phong phú, đa dạng khi nghiên cứu cấu trúc

xã hội của cư dân làng nghề đồng bằng sông Hồng hiện nay Luận án

có thể gợi ra những suy nghĩ cho việc đề xuất những giải pháp đối với những vấn đề đặt ra nhằm góp phần phát triển phát triển kinh tế -

xã hội

- Luận án có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu giảng dạy về cấu trúc xã hội

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1 HƯỚNG NGHIÊN CỨU VỀ CẤU TRÚC XÃ HỘI - DÂN SỐ LÀNG NGHỀ

Luận án đã lược khảo một số công trình nghiên cứu về cấu trúc xã

hội - dân số làng nghề từ đó rút ra nhận định: các nghiên cứu về cấu

trúc xã hội - dân số có ý nghĩa về mặt thực tiễn hết sức to lớn đối với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa công nghiệp nông thôn Việt Nam Thông qua quá trình nghiên cứu tài liệu của các tác giả đã giải

quyết được nhiều vấn đề về dân số đang tồn đọng tại các làng nghề

của nông thôn Việt Nam như thất nghiệp, tệ nạn, nghèo đói, đào tạo

Tuy nhiên, bên cạnh đó các làng nghề vẫn không tránh khỏi

những biến đổi tiêu cực trong quá trình biến đổi cấu trúc xã hội - dân

số, điều đó đòi hỏi cần có sự nghiên cứu khoa học và lâu dài đối với

các đối tượng của cấu trúc xã hội - dân số làng nghề nhằm phát triển

làng nghề nói chung và phát triển cấu trúc xã hội - dân số bền vững

trong các làng nghề nói riêng

1.2 HƯỚNG NGHIÊN CỨU VỀ CẤU TRÚC XÃ HỘI - GIA ĐÌNH

LÀNG NGHỀ

Sự biến đổi của kinh tế thị trường đã khiến cho cấu trúc xã hội -

gia đình bị biến đổi theo, đặc biệt là về vị thế và vai trò của từng

thành viên trong gia đình Kết quả nghiên cứu khoa học của các công

trình này đã cung cấp nhiều thông tin, nhiều dữ liệu về các mô hình

cấu trúc xã hội - gia đình trong chiều dài lịch sử phát triển của các

làng nghề truyền thống ở Việt Nam Đồng thời, các công trình này có

ý nghĩa quan trọng trong việc xác định nguồn gốc và đặc trưng của

các phân hệ cấu trúc xã hội - gia đình, từ đó góp phần làm rõ những

tác động của các chính sách, thể chế, hệ thống giá trị văn hóa, phong

tục tập quán cổ truyền của các làng nghề qua từng giai đoạn phát

triển khác nhau

1.3 HƯỚNG NGHIÊN CỨU VỀ CẤU TRÚC XÃ HỘI - NGHỀ

NGHIỆP CỦA LÀNG NGHỀ

Cấu trúc xã hội - nghề nghiệp thường được các tác giả gắn với các

nghiên cứu về cấu trúc xã hội của nông thôn như: sự chuyển đổi cấu

trúc xã hội thông qua các mô hình hoạt động sản xuất của các hộ;

chuyển đổi lao động nghề nghiệp và sự phân tầng xã hội trong làng

Các hoạt động của làng nghề giống như một ngành “phụ”, “kiếm

thêm” lúc nông nghiệp nhàn rỗi của người nông dân Một số vấn đề

tổ chức sản xuất ở các làng nghề thủ công đã đưa ra các loại mô hình

làng nghề theo từng giai đoạn phát triển Hướng nghiên cứu này gợi

cho tác giả luận án ý tưởng tìm hiểu mô hình “công ty nghề” trong

cấu trúc xã hội - nghề nghiệp của làng nghề Đặc biệt là quá trình hình

thành và phát triển các mô hình sản xuất của làng nghề với các cấu trúc

xã hội - nghề nghiệp mang đặc trưng cho từng giai đoạn, từng mô hình

1.4 HƯỚNG NGHIÊN CỨU VỀ CẤU TRÚC XÃ HỘI - MỨC SỐNG CỦA

LÀNG NGHỀ

Cấu trúc xã hội - mức sống làng nghề, được luận án tìm hiểu sự

hình thành và phát triển cấu trúc thông qua các mô hình phân tầng về

mức sống tại nông thôn Việt Nam nói chung và làng nghề tại nông thôn nói riêng Mức sống luôn là một trong những tiêu chí quan trọng

để đánh giá sự biến đổi cấu trúc xã hội thông qua sự phân tầng giữa các nhóm thu nhập Các tác giả phân chia mức sống của làng, xã thành các nhóm đặc trưng, thể hiện những biến đổi rõ ràng của các cấu trúc trong làng, xã Cụ thể là sự phân tầng xã hội thành các tầng: gia đình giàu, khá giả, trung bình và nghèo luôn gắn liền với hoạt động nghề nghiệp Trong đó, những gia đình có mức sống khá giả trở lên thường dựa vào nghề phi nông nghiệp và những gia đình có mức sống nghèo thường dựa vào nghề nông nghiệp với diện tích đất nhỏ hẹp Các nghiên cứu về cấu trúc xã hội - mức sống cho thấy các hệ thống của phân tầng xã hội về mức sống gắn liền với hoạt động nghề nghiệp của các cá nhân và gia đình

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Tổng quan tình hình nghiên cứu cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề được phân tích tập trung vào bốn hướng nghiên cứu chính là: hướng nghiên cứu về cấu trúc xã hội - dân số làng nghề; hướng nghiên cứu về cấu trúc xã hội - gia đình làng nghề; hướng nghiên cứu

về cấu trúc xã hội - nghề nghiệp làng nghề; hướng nghiên cứu về cấu trúc xã hội - mức sống làng nghề Tuy nhiên, các hướng nghiên cứu

về thực trạng và giải pháp phát triển làng nghề chưa đi sâu phân tích hoặc phân tích chưa đầy đủ các phân hệ của cấu trúc xã hội làng nghề

và rất ít nghiên cứu chuyên sâu từ góc độ xã hội học Các nghiên cứu hiện có về cấu trúc xã hội, làng nghề như đã phân tích trong chương

1, đã giúp tác giả luận án có cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu

và gợi ra nhiều ý tưởng nghiên cứu về thực trạng cấu trúc xã hội của

cư dân làng nghề đồng bằng sông Hồng hiện nay

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CẤU TRÚC XÃ HỘI CỦA CƯ DÂN LÀNG NGHỀ 2.1 CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN

2.1.1 Cấu trúc xã hội

Luận án này sử dụng định nghĩa như sau: Cấu trúc xã hội là các kiểu quan hệ tương đối ổn định, bền vững của các thành phần cơ bản;

biểu hiện ở một số phân hệ cơ bản Không tập trung vào phân tích

các thành tố của cấu trúc xã hội, luận án này đặt ra nhiệm vụ phân tích làm rõ các phân hệ cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề, đó là các phân hệ cấu trúc xã hội - dân số, cấu trúc xã hội - gia đình, cấu trúc xã hội - nghề nghiệp, cấu trúc xã hội - mức sống; các thành phần

cơ bản của mỗi phân hệ là tổ chức, nhóm xã hội, các vị thế xã hội, vai

xã hội, thiết chế xã hội, mạng lưới xã hội

2.1.2 Cư dân

Trong luận án này, cư dân được hiểu là người dân sinh sống, định

cư tại một khung không gian - thời gian xác định. Cụ thể, cư dân là

toàn bộ người dân gồm các cá nhân, các hộ gia đình, các tổ chức sinh

sống và làm việc tại làng nghề đồ gỗ Vạn Điểm, xã Vạn Điểm và

làng nghề sơn mài Hạ Thái, xã Duyên Thái, huyện Thường Tín,

thành phố Hà Nội hiện nay

2.1.3 Làng nghề

Về tên gọi ‘làng nghề”, tác giả luận án sử dụng cách gọi kép, tên

gọi cùng lúc mang hai nghĩa, phản ánh nghề thủ công và địa danh,

địa chỉ nơi ngành nghề, người thợ thủ công, cư dân làng nghề làm

nghề đó Luận án quan niệm làng nghề là hình thức tổ chức đời sống

sinh hoạt, sản xuất của cộng đồng cư dân ở nông thôn, với đặc trưng

là đa số cư dân trong làng cùng thực hiện một loại hoạt động nghề

nghiệp nhất định, để sinh sống và từ đó hình thành kiểu cấu trúc xã

hội đặc trưng bởi hoạt động nghề nghiệp đó Cụ thể, làng nghề Vạn

Điểm, xã Vạn Điểm, cư dân chủ yếu làm nghề đồ gỗ (mộc) và sinh

sống nhờ nghề nghiệp này, do vậy tác giả có thể gọi ngắn gọn là làng

nghề đồ gỗ Vạn Điểm Làng nghề Hạ Thái, xã Duyên Thái, cư dân

chủ yếu làm nghề sơn mài và sinh sống nhờ vào nghề nghiệp này, tác

giả gọi ngắn gọn là làng nghề sơn mài Hạ Thái

2.1.4 Các thành phần và một số phân hệ của cấu trúc xã hội

cư dân làng nghề

Cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề đồng bằng sông Hồng là

các kiểu quan hệ tương đối ổn định, có tính khuôn mẫu giữa các

thành phần cơ bản cấu thành nên xã hội làng nghề Các thành phần

cơ bản của cấu trúc xã hội cư dân làng nghề là các tổ chức, nhóm xã

hội cư dân làng nghề, vị thế xã hội cư dân làng nghề, vai (trò) xã hội

cư dân làng nghề, thiết chế xã hội cư dân làng nghề, mạng lưới xã

hội cư dân làng nghề và một số yếu tố khác

2.1.4.1 Các thành phần cơ bản của cấu trúc xã hội cư dân làng nghề

Nhóm xã hội cư dân làng nghề là những người có liên hệ với nhau

về vị thế, vai trò, những nhu cầu lợi ích và những định hướng giá trị

nghề nghiệp nhất định

Vị thế xã hội cư dân làng nghề là một vị trí mà một người hay một nhóm

người trong mối liên hệ, quan hệ với người khác, nhóm khác trong cấu trúc

xã hội làng nghề, được sắp xếp, thẩm định hay đánh giá của cộng đồng làng nghề nơi người đó sinh sống Vị thế xã hội cư dân làng nghề chính là vị trí, thứ bậc cao thấp hay ngang bằng trong tương quan, so sánh với các thành viên khác trong gia đình, công ty nghề và cộng đồng làng nghề

Vai xã hội cư dân làng nghề là tập hợp các chuẩn mực, hành vi, nghĩa vụ và quyền lợi gắn với một vị thế của cư dân làng nghề Vai trò là những hành vi, ứng xử, những khuôn mẫu tác phong hành động

mà xã hội trông đợi ở một người hay một nhóm xã hội cần phải thực hiện trong làng nghề

Thiết chế xã hội cư dân làng nghề là tập hợp tương đối bền vững của các giá trị, các chuẩn mực quy định, vị thế, vai trò và hành vi, hoạt động của các cá nhân, nhóm nhằm đáp ứng một hay một số nhu cầu cơ bản của xã hội làng nghề

Mạng lưới xã hội của cư dân làng nghề thể hiện ở tất cả các phân

hệ như cấu trúc xã hội như: các quan hệ đan chéo từ quan hệ trong gia đình, giữa các gia đình với nhau; giữa họ hàng, bạn bè, láng giềng, khách hàng, cho tới các quan hệ với chính quyền địa phương, với ngân hàng, với hiệp hội làng nghề

Tổ chức xã hội cư dân làng nghề có các đặc điểm và tính chất của một nhóm, gồm các bộ phận gắn kết với nhau thành một hệ thống xã hội làng nghề chỉnh thể; tổ chức xã hội được cư dân làng nghề hình thành để thực hiện một hay một vài mục tiêu xác định, tổ chức là hệ thống hoạt động nhằm vào mục tiêu xác định, tổ chức là cấu trúc vị thế - vai trò, cấu trúc quyền lực, cấu trúc phân công lao động xã hội

2.1.4.2 Một số phân hệ của cấu trúc xã hội cư dân làng nghề

Cấu trúc xã hội - dân số làng nghề có thể được tìm hiểu thông qua các thành phần hay tiểu cấu trúc độ tuổi, giới tính, trình độ học vấn

Cấu trúc xã hội - gia đình làng nghề được tìm hiểu thông qua quy

mô gia đình, số thế hệ trong gia đình và thời gian làm nghề của gia đình

Cấu trúc xã hội - nghề nghiệp làng nghề được thể hiện thông qua loại hình nghề nghiệp của gia đình, tính chất tổ chức nghề nghiệp của gia đình, loại hình nghề nghiệp của gia đình Được biểu hiện cụ thể qua mô hình gia đình nghề và mô hình công ty nghề

2.2 MỘT SỐ LÝ THUYẾT

2.2.1 Lý thuyết hệ thống xã hội của Talcott Parsons

Lý thuyết của Parsons về hệ thống xã hội có thể giúp ta có cách tiếp cận hệ thống tổng quát về cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề

Cụ thể là có thể hình dung cả làng nghề là một hệ thống xã hội Do vậy, làng nghề với tính cách là một hệ thống xã hội được phân hóa về

mặt chức năng thành bốn tiểu hệ thống là kinh tế, chính trị, pháp luật

và văn hóa

2.2.2 Lý thuyết cấu trúc hóa của Anthony Giddens

Lý thuyết cấu trúc của Giddens thể hiện: (1) Cấu trúc được hiểu là

tập hợp các quy tắc và các nguồn lực thuộc về một hệ thống xã hội cụ

thể giới hạn và tạo ra hành động cá nhân và (2) hành động trong một

chừng mực nhất định bao gồm việc thực hiện và cập nhật cấu trúc,

góp phần tái khẳng định cấu trúc và biến đổi cấu trúc, để tái tạo và

chuyển đổi hệ thống xã hội Các nguồn lực vật chất, tinh thần và các

quy tắc phái sinh đều được sử dụng trong hoạt động nghề nghiệp của

người lao động và trong quá trình đó cấu trúc xã hội được định hình,

vận động và tái tạo không ngừng

2.3 MỘT SỐ QUAN ĐIỂM CỦA ĐẢNG VÀ CHÍNH SÁCH CỦA

NHÀ NƯỚC LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

2.3.1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về nông nghiệp, nông thôn và

nông dân

Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến nông dân, nông thôn,

coi trọng vị trí, vai trò của nông dân, nông thôn đối với sự nghiệp cách

mạng, Người nói: “Nông dân ta giàu thì nước ta giàu Nông nghiệp ta

thịnh thì nước ta thịnh…” Để phát huy vị trí, vai trò của nông dân,

nông thôn đối với cách mạng, theo Hồ Chí Minh cần phải quan tâm

đến nông dân, phát huy hơn những thuận lợi mà giai cấp này

2.3.2 Quan điểm của Đảng về phát triển làng nghề

Phát triển làng nghề được Đảng ta đặc biệt quan tâm, nhất là từ

khi đổi mới đất nước đến nay Quan điểm của Đảng ta về phát triển

làng nghề được thể hiện rõ trong các văn bản Nghị quyết của Đảng

như: Nghị quyết số 05-NQ/HNTW của Hội nghị lần thứ năm Ban

Chấp hành Trung ương Đảng khóa VII; Chiến lược phát triển kinh

tế-xã hội 2011-2020 về “Xây dựng nông thôn mới”

2.3.3 Chính sách của Nhà nước về phát triển làng nghề

Trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá, Nhà nước ta đã ban

hành nhiều chính sách về phát triển làng nghề Những chính sách này

được thể hiện trên nhiều khía cạnh thông qua các Nghị định của Chính

phủ, Quyết định của Thủ tướng Chính phủ, Thông tư hướng dẫn của các

bộ, ngành, như: Quyết định 132/2000/QĐ-TTg, của Thủ tướng Chính

phủ, ngày 24/11/2000 về một số chính sách khuyến khích phát triển

ngành nghề nông thôn Nghị định 66/2006/QĐ-TTg của Thủ tướng

Chính phủ; Quyết định 2636/2011/QĐ-BNN-CB của Bộ Nông

nghiệp và Phát triển nông thôn về thúc đẩy đầu tư, phát triển làng

nghề ở nông thôn.Thông tư 116/2006/TT-BNN ngày 18/12/2006 của

Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2

Chương 2, tác giả luận án đã làm rõ nội hàm và phạm vi của một

số khái niệm cơ bản của đề tài như “cấu trúc xã hội”,“cư dân”,

“làng nghề”, “cấu trúc xã hội của cư dân làng nghề đồng bằng sông Hồng” cũng như cách vận dụng trong nghiên cứu luận án Đồng thời chương 2 thao hóa tác các thành phần của cấu trúc xã hội (nhóm xã hội, vị thế xã hội, vai trò xã hội, thiết chế xã hội, mạng lưới xã hội, tổ chức xã hội cư dân làng nghề) và các phân hệ của cấu trúc xã hội cư dân làng nghề Luận án cũng phân tích rõ lý thuyết hệ thống xã hội của Talcott Parsons và lý thuyết cấu trúc hóa của Anthony Giddens, được áp dụng trong nghiên cứu cấu trúc xã hội cư dân làng nghề Ngoài ra, một số quan điểm của Đảng, chính sách của Nhà nước về làng nghề và phát triển làng nghề, Tư tưởng Hồ Chí Minh về nông dân đã đưa ra những định hướng quan trọng để phân tích, đánh giá cấu trúc xã hội cư dân làng nghề hiện nay

Chương 3

THỰC TRẠNG CẤU TRÚC XÃ HỘI CỦA CƯ DÂN LÀNG NGHỀ 3.1 MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM LÀNG NGHỀ ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG

3.1.1 Một số đặc điểm địa lý, kinh tế - xã hội của đồng bằng sông Hồng

Theo số liệu của Tổng Cục Thống kê, năm 2013 vùng Đồng bằng sông Hồng có diện tích 21.059,3 km² gồm 11 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương: Hà Nội, Hải Phòng, Hải Dương, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc, Hưng Yên, Thái Bình, Nam Định, Hà Nam, Ninh Bình và Quảng Ninh Dân số trung bình, năm 2013 vùng này là 20439,4 nghìn người Về dân tộc đa số dân số là người Kinh

Về vị trí địa lý, vùng đồng bằng sông Hồng có tọa độ địa lý:Từ vĩ

độ 21°34´B (huyện Lập Thạch) tới vùng bãi bồi khoảng 19°5´B (huyện Kim Sơn), từ 105°17´Đ (huyện Ba Vì) đến 107°7´Đ (trên đảo Cát Bà) Phía bắc và đông bắc là Vùng Đông Bắc (Việt Nam), phía tây và tây nam là vùng Tây Bắc, phía đông là vịnh Bắc Bộ và phía nam vùng Bắc Trung Bộ

Về tài nguyên thiên nhiên, vùng đồng bằng sông Hồng có nguồn tài

nguyên thiên nhiên rất phong phú, đa dạng Tài nguyên đất phù sa màu

mỡ, tài nguyên đất sét trắng ở Hải Dương, đá vôi ở huyện Thuỷ Nguyên, Hải Phòng, huyện Kim Môn, Hải Dương, Hà Nội, Ninh Bình

3.1.2 Đặc điểm chung cấu trúc xã hội làng nghề đồng bằng

sông Hồng

Các làng nghề ở đồng bằng sông Hồng tùy theo điều kiện, hoàn

cảnh của từng địa phương, đã hình thành và phát triển nhiều hình

thức sản xuất đa dạng Song tập trung chủ yếu những nhóm ngành

nghề như sau: thủ công mỹ nghệ; chế biến lương thực, thực phẩm;

dệt, nhuộm, thuộc da; gia công cơ kim khí; sản xuất vật liệu xây

dựng , trong đó loại hình thủ công mỹ nghệ chiếm tỷ trọng lớn nhất

Vùng đồng bằng sông Hồng có 2.433 làng có nghề trên tổng số

4.575 làng có nghề của cả nước chiếm tới 53,18%

3.2 ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ - XÃ HỘI VÀ LÀNG NGHỀ Ở HUYỆN

THƯỜNG TÍN

3.2.1 Đặc điểm kinh tế - xã hội của huyện Thường Tín

Thường Tín ở vị trí cửa ngõ phía Nam của thành phố Hà Nội, gồm

28 xã và 1 thị trấn, diện tích khoảng 127,59 km², với số dân khoảng

216.500 người; ở vị trí phía Nam của Thủ đô Hà Nội, phía Đông giáp

với tỉnh Hưng Yên, phía Tây giáp với huyện Thanh Oai, phía với

Nam giáp huyện Phú Xuyên, phía Bắc giáp với huyện Thanh Trì

Cấu trúc kinh tế huyện Thường Tín đang chuyển dịch theo xu thế

chung của cả Hà Nội Theo báo cáo về kinh tế của huyện năm 2013, thì

tỉ trọng công nghiệp và xây dựng chiếm phần lớn với 50,15%, thương

mại - dịch vụ chiếm 32,25% và nông nghiệp chỉ còn chiếm 17,6%

3.2.2 Làng nghề ở huyện Thường Tín

Ngoài thời gian làm nông nghiệp, người dân huyện Thường Tín

đã sớm sản xuất ra nhiều mặt hàng phục vụ đời sống sinh hoạt, góp

phần giúp Thường Tín trở thành “đất trăm nghề” Nhiều làng nghề có

tính chất cổ truyền và nổi tiếng trong nước từ xưa đến nay như: nghề

mây tre đan (xã Ninh Sở), tiện gỗ (xã Nhị Khê), sơn mài (xã Duyên

Thái), thêu ren (xã Thắng Lợi, xã Quất Động, xã Hà Hồi), điêu khắc

(xã Hiền Giang), đồ gỗ (xã Vạn Điểm), đục tượng (xã Hiền Giang),

hương trầm (xã Tự Nhiên), v.v

3.3 ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ - XÃ HỘI CỦA XÃ VẠN ĐIỂM VÀ XÃ

DUYÊN THÁI

3.3.1 Đặc điểm kinh tế - xã hội của xã Vạn Điểm

Xã Vạn Điểm, huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội nằm ở phía

Đông Nam của huyện Thường Tín, có diện tích 2,97 km², Xã Vạn

Điểm có 3 làng (thôn) là: Vạn Điểm, Đặng Xá và Đỗ Xá có diện tích

tự nhiên 297,14 ha, có trên 2.188 hộ gia đình với trên 7.700 nhân

khẩu, có hơn 750 hộ sản xuất đồ gỗ và chế biến lâm sản Mỗi hộ gia

đình trung bình là 4 lao động làm nghề, tạo công ăn việc làm cho trên

3.000 người lao động trong xã và các địa phương khác trong vùng đồng bằng sông Hồng

3.3.2 Đặc điểm kinh tế - xã hội của xã Duyên Thái

Duyên Thái là một xã đông dân cư, tổng diện tích đất tự nhiên gần

4 km2 với dân cư hơn 4.000 người Diện tích đất canh tác 385,4 ha, bình quân ruộng đất trồng trọt cho một nhân khẩu trực tiếp sản xuất

300 m2 Hiện nay xã Duyên Thái gồm có 3 làng là: Duyên Trường,

Hạ Thái và Phúc Am

Từ những năm 1950, nghề sơn mài truyền thống của xã khá phát triển, có thời điểm cao nhất thu hút trên 600 lao động chuyên sản xuất hàng xuất khẩu nổi tiếng ở nước nước xã hội chủ nghĩa (trước đây) Từ năm 1986, bắt đầu thời kỳ đất nước đổi mới nghề sơn mài càng có điều kiện phát triển mạnh mẽ, làng nghề đã ứng dụng công thức mới (đa phần chuyển từ sơn ta sang sơn dầu hạt điều trộn với đất phù sa sông Hồng)

3.4 CÁC PHÂN HỆ CẤU TRÚC XÃ HỘI CỦA CƯ DÂN LÀNG NGHỀ ĐỒ GỖ VẠN ĐIỂM VÀ LÀNG NGHỀ SƠN MÀI HẠ THÁI

3.4.1 Cấu trúc xã hội - dân số

3.4.1.1 Cấu trúc xã hội - giới tính

Năm 2013, làng Hạ Thái có 1.046 hộ gia đình, với tổng số nhân khẩu 3.618 người, với cấu trúc giới tính: nam chiếm 53,01% (1.918 người), nữ chiếm 46,98% (1.700 người) Làng Vạn Điểm có 708 hộ gia đình với tổng dân số là 2.328 người, trong đó là nam chiếm 48,75% (1.135 người), nữ chiếm 51,24% (1.193 người), trong đó số người trong độ tuổi lao động chiếm khá lớn tới 58,73% tạo ra nguồn nhân lực lớn để làm nghề và phát triển nghề

Ở cả hai làng nghề tác giả nghiên cứu, người thợ - cư dân làng nghề đều dạy nghề cho cả con gái, kể cả những người địa phương khác đến học nghề và làm thợ tại làng Điều này thể hiện rõ nét qua những công

ty nghề, ngoài địa điểm đặt tại làng nghề, còn đặt ở một số địa phương khác, lấy lao động ở địa phương đó luôn

Quan niệm của cư dân làng nghề hiện nay ít có phân biệt nhiều giữa con trai và con gái và có sự phân công lao động tương đối rõ theo giới tính

3.4.1.2 Cấu trúc xã hội - độ tuổi

Về độ tuổi của dân số làng nghề đồ gỗ Vạn Điểm và làng nghề sơn mài Hạ Thái được chia thành bốn nhóm tuổi Làng nghề đồ gỗ Vạn Điểm: dưới 15 tuổi có 22,56%; từ 15-24 tuổi có 350 người, chiếm 15,03; Từ 25-55 tuổi có 1.017 người, chiếm 43,69, trên 55 tuổi có 436

người chiếm 18,72 Làng nghề Hạ Thái: dưới 15 tuổi có 858 người,

chiếm 23,7%; từ 15-24 tuổi có 470 người, chiếm 13,0%; từ 25-55 tuổi

có 1673 người, chiếm 46,2%; trên 55 tuổi có 617 người, chiếm 17,1%

Như vậy, cả hai làng có một nguồn nhân lực lao động dồi dào đã

tạo điều kiện cho sẵn sàng cho các hoạt động nghề nghiệp của làng

nghề, đồng thời đang tiếp bước để làng nghề phát triển

Cư dân làng nghề, ngoài kính nể những người cao tuổi (giá trị trọng

người già), thì độ tuổi từ 25-55 cũng rất được coi trọng Bởi vì, họ là

những người truyền nghề cho con cháu và lao động những chính trong

làng nghề, một số còn là chủ doanh nghiệp giỏi

Vị thế, vai trò của thành viên gia đình cư dân làng nghề, kết quả thu

được như sau: Vị thế ông/bà có vai trò quyết định trong các việc của

làng dòng họ - chiếm 30,5%; việc hiếu - chiếm 21,2% Vị thế bố/mẹ có

vai trò quyết định chính sản xuất, kinh doanh - chiếm 93,0%; định

hướng nghề nghiệp cho con cái - chiếm 90,1%; mua sắp các đồ dùng

đắt tiền - chiếm 89,5% Vị thế con cái có vai trò chủ yếu trong việc học

tập

3.4.1.3 Cấu trúc xã hội - học vấn

Có thể thấy rõ vẫn còn một số lượng không nhỏ lực lượng lao động

trong các làng nghề có trình độ ở mức phổ thông Chung cho cả hai

làng nghề: trình độ tiểu học là 11,8%; THCS là 39,8%, THPT 33,1%

và trình độ cao đẳng, đại học chỉ có 4,8% So với trình độ học vấn

chung của lực lượng lao động cả nước, cấu trúc trình độ học vấn của

làng nghề là gần tương đương nhau mặc dù tỉ lệ cao đẳng, đại học có

thấp hơn chút ít rất có thể là do mẫu khảo sát có một tỉ lệ lớn những

người từ trung niên trở lên, những người này trước đây không có điều

kiện đi học hết trung học phổ thông hoặc không được học cao đẳng,

đại học

Về việc học tập và định hướng nghề nghiệp cho con cái, đa số chủ

hộ gia đình trong làng nghề được hỏi trả lời: tùy vào khả năng học tập

của con cái chiếm 59,4% (303/515); học đến cao đẳng, đại học 25,8%

(133/515) và chỉ có 14,8% (76/515) cho học nghề truyền thống của

làng

3.4.2 Cấu trúc xã hội - gia đình

3.4.2.1 Cấu trúc xã hội - gia đình, theo quy mô gia đình

Kết quả khảo sát cho thấy, có sự đa dạng về số nhân khẩu trong

các hộ gia đình trong làng nghề: có hộ gia đình 1 người, có hộ gia

đình 2-3 người, có hộ gia đình 4-5 người và có cả hộ gia đình trên 6

người Tỷ lệ hộ gia đình có 4-5 người chiếm 42,6%; hộ gia đình có từ 2-3 người chiếm 39,4% Quy mô gia đình giữa hai làng nghề có sự khác biệt về Ở làng nghề sơn mài Hạ Thái số nhân khẩu trong hộ gia đình tập trung chủ yếu có 2-3 người chiếm 56,1%; 4-5 nười chiếm 40,1%; hộ có 1 người và trên 6 người đều bằng 1,9% Song, ở làng nghề đồ gỗ Vạn Điểm số hộ gia đình có trên 6 người chiếm đến 36,5%, cao hơn nhiều so làng nghề sơn mài Hạ Thái Điều này được

lý giải do các yếu tố kinh tế xã hội làng nghề và tâm lý xã hội của mỗi làng nghề khác nhau

Như vậy, cho thấy rõ sự pha trộn và cùng chung sống của các thành phần gia đình về mặt kinh tế và cấu trúc, loại hình gia đình Bên cạnh đó, đa số cư dân làng nghề đồ gỗ Vạn Điểm có tâm lý muốn sống nhiều người cùng một hộ gia đình; mặt khác do cách thức sản xuất đồ gỗ theo mô hình hộ gia đình phần nào cũng làm cho số nhân khẩu trong gia đình nhiều hơn

3.4.2.2 Cấu trúc xã hội - gia đình nghề theo số lượng lao động nghề

Đối với gia đình nghề, những người thợ làm nghề phần lớn là các thành viên của gia đình như bố, mẹ, con trai, con gái ở độ tuổi lao động trong gia đình, tức là các thành viên của gia đình đều có thể tham gia vào một hoặc nhiều khâu của quy trình sản xuất nghề nghiệp tùy theo trình độ tay nghề, giới tính để làm những công việc phù hợp Trong đó, thường chủ hộ gia đình là người chịu trách nhiệm chính về kỹ thuật, quản lý, điều hành và giao dịch với khách hàng và bạn nghề, gia đình nghề khác trong làng Qua khảo sát cho thấy, số người làm nghề truyền thống trong gia đình như sau: đa số có 2 người làm nghề - chiếm 60,3%; 3 người làm nghề - chiếm 22,3% Về cấu trúc nguồn nhân lực của các gia đình làm nghề có sự khác nhau giữa hai làng nghề

3.4.2.3 Cấu trúc xã hội - thế hệ của gia đình nghề

Về số thế hệ làm nghề truyền thống trong các gia đình nghề, tác giả phát hiện thấy cấu trúc xã hội chủ yếu là gia đình 2 thế hệ, điều này có nghĩa là nghề nghiệp được tái tạo, kế tục và phát triển từ thế

hệ bố/mẹ sang thế hệ con

Trong các làng nghề vẫn có sự lưu truyền nghề truyền thống qua các thế hệ, mặc dù đã có sự tác động của nền kinh tế thị trường đối với quy mô gia đình, khiến quy mô gia đình nhỏ đi và ít thế hệ, nhưng giữa các thế hệ vẫn có mối liên hệ chặt chẽ, nhất là quan hệ

“di truyền xã hội - nghề nghiệp” từ thế hệ trước cho thế hệ sau trong

hệ thống cấu trúc xã hội - gia đình nghề Số hộ gia đình 2 thế hệ ở

làng nghề đồ gỗ Vạn Điểm có tới 85% số hộ gia đình 2 thế hệ cùng

làm nghề, như vậy có sự tiếp nối nghề truyền thống của làng

3.4.3 Cấu trúc xã hội - nghề nghiệp

Đối với cả hai làng nghề, số lượng các gia đình làm nghề nông

nghiệp chiếm tỉ trọng rất nhỏ bé Đây là một đặc trưng của cấu trúc

các ngành kinh tế đã chuyển dịch theo chiều hướng tăng nhanh giá trị

sản xuất công nghiệp tiểu thủ công nghiệp Qua điều tra cho thấy,

việc giảm mạnh các hộ chuyên sản xuất nông nghiệp là do cư dân

trong làng không chú trọng phát triển kinh tế nông nghiệp vì thu nhập

rất thấp, mặt khác do việc chăn nuôi khó có thể tiến hành song song

với việc làm nghề cùng nơi ở của cư dân Đây cũng là một đặc trưng

chuyên môn hóa của làng nghề

Tuy nhiên, về sự phân hóa nghề nghiệp của các hộ gia đình ở hai

làng nghề, kết quả điều tra mẫu 515 hộ gia đình, có 70,7% các hộ gia

đình làm nghề truyền thống có kết hợp với nghề nông nghiệp Điều

này chứng tỏ gốc gác xã hội của cư dân làng nghề chủ yếu là nông

nghiệp, nông dân Số hộ gia đình chuyên làm nghề truyền thống thoát

ly khỏi nông nghiệp chỉ chiếm 11,8%

3.4.4 Cấu trúc xã hội - mức sống

Cấu trúc xã hội - mức sống của cư dân làng nghề được tác giả tìm

hiểu qua cách tự đánh giá của chủ hộ gia đình, bằng phiếu thu thập

thông tin Kết quả điều tra chọn mẫu 515 hộ gia đình, như sau: Có tới

36,9% tỉ lệ người trả lời ở mức sống khá giả, 0,7% ở mức giàu Như

vậy, có hơn một phần ba các chủ hộ được hỏi tự đánh giá là mức

sống khá giả trở lên Phần lớn người dân có mức sống trung bình

(61,4%) và chỉ còn một phần nhỏ tỉ lệ người dân ở mức nghèo

(0,9%) Có thể thấy rằng mức sống của người dân tại hai làng nghề

đạt ở mức cao, điều đó chứng tỏ sự phát triển hiệu quả, nhanh chóng

và vượt bậc hoạt động nghề nghiệp Trong luận án này, tác giả sử

dụng cụm từ “nhóm thu nhập”, “nhóm chi tiêu” nhằm đánh giá thực

trạng cấu trúc xã hội - mức sống của cư dân làng nghề đồ gỗ Vạn

Điểm và làng nghề sơn mài Hạ Thái Các nhóm thu nhập, nhóm chi

tiêu ở đây được xác định là năm nhóm (ngũ nhị phân), nghĩa là mỗi

nhóm chiếm 20% tổng số các hộ gia đình (chủ hộ gia đình)

Mức thu nhập trung bình của các chủ hộ gia đình trong làng nghề

là 5.744.077,67 đồng/tháng Mức thu thập trung bình của chủ hộ gia

đình làm nghề truyền thống là 6.227.764,71 đồng/tháng Mức thu

nhập bình quân một tháng của chủ hộ gia đình cao nhất là 40.000.000 đồng/tháng và mức thấp nhất là 1.000.000 đồng/tháng Mức chi tiêu trung bình của các chủ hộ gia đình trong làng nghề là 4.142.330,10 đồng/tháng Mức chi tiêu trung bình của chủ hộ gia đình làm nghề truyền thống là 4.440.941,18 đồng/tháng Mức chi tiêu bình quân một tháng của chủ hộ gia đình cao nhất là 25.000.000 đồng/tháng và mức thấp nhất là 800.000 đồng/tháng

3.5 PHÂN TÍCH MÔ HÌNH CÔNG TY NGHỀ VÀ MÔ HÌNH GIA ĐÌNH NGHỀ CỦA LÀNG NGHỀ GỖ VẠN ĐIỂM VÀ LÀNG NGHỀ SƠN MÀI HẠ THÁI

3.5.1 Cấu trúc xã hội - nghề nghiệp: mô hình gia đình nghề

Đặc trưng nghề của mô hình gia đình nghề: Thứ nhất là thu nhập

của gia đình phụ thuộc chủ yếu vào hoạt động nghề nghiệp của ít nhất một thành viên làm nghề trong gia đình mà các nguồn thu nhập

khác của gia đình chỉ mang tính chất phụ thêm Thứ hai là việc huy

động các thành viên khác của gia đình tham gia dưới hình thức này hoặc hình thức khác trong khung thời gian, không gian đặc thù là của gia đình, ví dụ mặt bằng sản xuất đồng thời là mặt bằng sinh hoạt hàng ngày của gia đình

Về hệ giá trị và quy tắc phân công lao động của gia đình nghề

Vận dụng cách tiếp cận lý thuyết cấu trúc hóa của Giddens ở làng nghề đồ gỗ Vạn Điểm như: Quy tắc về thanh toán và giao dịch nghề; Quy tắc về vận chuyển và giao nhận; Quy tắc về bảo hành Ở làng nghề sơn mài Hạ Thái như: Quy tắc là khoán sản phẩm cho người lao động; quy tắc phải có tính kiên trì của người thợ sơn mài; Quy tắc trả sản phẩm đúng thời gian hợp đồng của gia đình nghề

Đặc biệt những gia đình nghề có thể sử dụng các nguồn lực của gia đình như mặt bằng sản xuất, tranh thủ được thời gian tại nhà, kết hợp cả làm việc nội trợ trong nhà, kèm cặp con cái Điều này có nghĩa là với tính cách là một hệ thống xã hội - bốn chức năng theo lý thuyết của Parsons, các thành viên của gia đình như là các tiểu hệ thống thực hiện các hoạt động nhằm đáp ứng các yêu cầu đặt ra từ cả

hệ thống làng nghề

3.5.2 Cấu trúc xã hội - nghề nghiệp: mô hình công ty nghề

Cấu trúc xã hội công ty nghề và cấu trúc xã hội gia đình nghề có nhiều đặc điểm khác nhau, nhưng đều gắn bó mật thiết với xã hội nông thôn qua việc sử dụng các nguồn lực: mặt bằng sản xuất, nguyên liệu, lao động, thị trường và các nguồn lực khác Do vậy, sản phẩm đồ gỗ của công ty nghề thường là kết quả của sự liên kết giữa