Cảm Hứng Giễu Nhại Trong Sáng Tác Của Hồ Anh Thái,.Docx

PhÇn më ®Çu 1 PhÇn më ®Çu 1 Lý do chän ®Ò tµi Sau chiÕn dÞch lÞch sö Hå ChÝ Minh ®¹i th¾ng n¨m 1975, ®Êt níc ViÖt Nam thèng nhÊt, hoµ b×nh vµ cã nh÷ng bíc chuyÓn m×nh lín lao vÒ kinh tÕ x héi Thêi ®¹i[.]

Phần mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Sau chiến dịch lịch sử Hồ Chí Minh đại thắng năm 1975, đất nớc ViệtNam thống nhất, hoà bình và có những bớc chuyển mình lớn lao về kinh tế- xãhội Thời đại mới tạo điều kiện cho sự phát triển của con ngời về nhiều mặttrong đó có ý thức cá nhân Trong lĩnh vực văn học, chính sự phát triển của ýthức cá nhân ấy đã thôi thúc các nhà văn (bao gồm cả lớp nhà văn trớc, trongchiến tranh và đội ngũ những nhà văn trẻ sau 1975) phải có những tìm tòi, đổimới cả về đối tợng, nội dung t tởng và cách viết Một trong những biểu hiện rõnhất cả về nội dung lẫn hình thức nghệ thuật của văn học sau 1975 là sự hồisinh mạnh mẽ của tiếng cời, của cảm hứng trào lộng Trên cơ sở những tiền đềkinh tế - xã hội, những quan điểm mới về hiện thực và con ngời và cái gốctiếng cời, cảm hứng trào lộng của văn học, cảm hứng giễu nhại trong văn xuôisau 1975 có điều kiện hình thành và phát triển mạnh mẽ

Trong quá trình đổi mới, một số nhà văn thuộc thế hệ thứ t của văn họcViệt Nam nh Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, PhạmThị Hoài, Phan Thị Vàng Anh…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọngcó nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọnghơn đã có những đóng góp nhất định Trong số những nhà văn thành danh ấy,

Hồ Anh Thái đợc xem nh một cây bút có dấu ấn riêng Một đặc điểm mànhiều bạn đọc dễ nhận thấy trong văn chơng Hồ Anh Thái chính là cảm hứnggiễu nhại Tuy nhiên cho đến nay, vẫn cha có những công trình nghiên cứuriêng biệt, có quy mô về văn chơng của anh nói chung, về cảm hứng giễu nhại

nói riêng Đi sâu nghiên cứu vấn đề Cảm hứng giễu nhại trong sáng tác của

Hồ Anh Thái, chúng tôi hớng tới mong muốn góp phần khẳng định vị trí và

tài năng của nhà văn này

2 Lịch sử vấn đề

Mặc dù đợc coi là nhà văn đã có những thành công nhất định nhng sángtác của Hồ Anh Thái chủ yếu mới đợc bạn đọc tiếp nhận dới giác độ thởng thức,giải trí Độc giả phổ thông dờng nh cha biết nhiều đến Hồ Anh Thái và tác phẩmcủa anh trong khi anh có một lợi thế lớn: vừa là nhà ngoại giao vừa là Chủ tịchHội nhà văn Hà Nội D luận về cây bút tài năng đã đợc khẳng định này chủ yếutập trung trong giới chuyên môn qua một số bài viết, phê bình, đánh giá, giớithiệu sách và một số khóa luận, luận văn tốt nghiệp của sinh viên, học viên.Những đánh giá của bạn đọc nói chung, các nhà nghiên cứu, phê bình nói riêng

về sáng tác của tác giả này trong thời gian qua có giá trị định hớng, và khơi gợi

sự khám phá Chúng tôi nhận thấy một điểm chung trong đánh giá, nhận xét của

đồng nghiệp và giới phê bình về sáng tác của Hồ Anh Thái là chất giọng hài hớc,trào lộng đậm nét trong nhiều sáng tác của anh

Sau một vài truyện ngắn có d vị hài hớc trong tập truyện ngắn Mảnh vỡ của đàn ông, d luận đã bắt đầu chú ý nhiều hơn đến chất giọng hài hớc, trào lộng của Hồ Anh Thái trong tập truyện ngắn Tự sự 265 ngày Đối tợng hài h-

ớc, châm biếm của tập truyện là giới công chức mà tập trung nhất là những trí

thức thời đổi mới Trong bài Có ai chẳng muốn đùa, nhà văn Ngô Thị Kim

Cúc nhận xét: “Thật thú vị khi đợc dẫn đờng bởi một ngời hiểu chuyện, hómhỉnh và biết đùa nh thế ở đâu, với ai, trong chuyện gì Hồ Anh Thái cũng tìm

ra đợc bao nhiêu là cái hài hớc, đáng cời, mà lại cời một cách rất đúng mực,chỉn chu, rất an toàn Tởng có thể cời mãi với Hồ Anh Thái cho đến lúc buôngsách ra” [5; 231] Đọc Hồ Anh Thái “ngời ta có thể cời một cách vô t nhngcũng đầy xót xa” [5; 235]

Sau khi nhận xét khá sắc sảo về cái tôi cô đơn của Hồ Anh Thái, Lê

Quang Toản trong bài Che giấu sự cô đơn cũng không quên nhắc đến cái chất

cời cợt, trào tiếu của tập truyện: “Hồ Anh Thái cần có nơi để đùa cợt, để xảsoupape hay là tác giả đã quá khéo léo che giấu sự cô đơn của mình trong

những tiếng cời rất đời” [5; 239] Vân Long trong Một giọng văn khác đã

viết: “ở tập truyện ngắn này, nhà văn hình thành một giọng văn hoàn toànkhác thời kỳ đầu: Trào lộng, châm biếm, hóm hỉnh và sắc sảo những câuchuyện, những thói tật đáng cời trong xã hội Đọc tập truyện này, ngời đọc

nhiều chỗ phải bật cời thành tiếng nh đọc Số đỏ của Vũ Trọng Phụng, truyện

ngắn Nguyễn Công Hoan hay Azit Nêxin” [5; 245] Trên báo Nông nghiệpViệt Nam ngày 05/10/2001, Trần Thị Trờng dẫn ra ý kiến của ngời khác cho

rằng trong “Tự sự 265 ngày có cái cời nửa miệng của thi hào Gôgôl, có cái

giọng điệu hiện thực huyền ảo của Milan Kundera…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọngnếu muốn cời mà lòng

vẫn đau đủ chín khúc thì hãy đọc Tự sự 265 ngày Cời ngời hay cời mình lẫn

lộn cả nhng đọc rồi cũng thấy muốn cời một tí…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng” [5; 247] Bằng lập luận kiểu

phản đề, Nguyễn Chí Hoan trong bài Nhà văn không cời đã viết: “có lẽ nói

cho đúng, nhà văn cời nhng chỉ nhếch mép…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọngToàn bộ 11 truyện trong tập đềumột lối hoạt kê, không thể không cời song “ý tại ngôn ngoại” ở đây thì đều

đắng đót” [5; 249]

Từ Tự sự 265 ngày đến Bốn lối vào nhà cời, đối tợng giễu nhại đã mở

rộng ra cả cõi nhân sinh bằng bốn lối Sinh - Lão - Bệnh - Tử Giới thiệu tập

truyện ngắn Bốn lối vào nhà cời, báo điện tử Vietnamnet.vnn.vn viết: “Cuộc

đời theo Hồ Anh Thái nh một cái nhà cời mà bốn con đờng đi vào ngôi nhà ấy

là Sinh - Lão - Bệnh - Tử”, “Hồ Anh Thái viết nh để giảm stress bởi bốn con

đờng vào nhà cời của anh đều lát đá hoạt kê Cái giọng văn hài hớc, ngôn ngữ

đờng phố, chợ búa đầu thế kỷ XXI đọc để giải sầu” [38] Có điều đặc biệt là

“ở lối vào nhà cời nào cũng có tiếng cời, nó biến giọng văn của Hồ Anh Tháithành giọng của một trí thức châm chọc, giọng hoạt kê, đả kích bằng thứ ngôn

ngữ đáo để, hài hớc” [38] Báo Sài Gòn tiếp thị nêu nhận xét: “ở Bốn lối vào nhà cời, tiếng cời thật chua chát, bật lên đợc ý thức tự trào của một ngời Việt

tự trào Từ những chuyện vặt nhng khả năng phóng chiếu, châm biếm của nóthì không vặt chút nào, bởi nó chạm đến phần nhạy cảm trong tính cách conngời ta Nếu tự tri ngộ tức là tự cời mình để thoát ra tứ đại khổ, nhìn xuống

nhân sinh có khi chợt thấy một nhà cời” [38] Tạp chí Sức khoẻ và đời sống

cũng có những đánh giá khá thống nhất với những gì dẫn ra trên đây: “Nhàvăn Hồ Anh Thái đã mang đến cho bạn đọc những giây phút sảng khoái cời.Ngòi bút trơn lớt, anh viết hấp dẫn, giọng văn châm biếm, trào lộng; ngôn ngữhoạt kê hiện đại…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng Cái sự gây cời nhiều hơn là ở những chi tiết đắt giá” [38]

Gần đây, Hồ Anh Thái đã cho ra mắt độc giả tập truyện mới Sắp đặt và diễn Có thể nói, tập truyện này là sự sắp đặt các truyện ngắn trong ba giai

đoạn sáng tác của anh: Giai đoạn trớc ấn Độ, giai đoạn viết về ấn Độ và giai

đoạn sau ấn Độ Hầu hết những truyện ngắn trong giai đoạn sau ấn Độ đã đợc

in trong tập Bốn lối vào nhà cời, Tự sự 265 ngày Nhà văn Nguyễn Thị Thu

Huệ trong cuộc nói chuyện với Phạm Xuân Nguyên đã nhận xét: “Tôi khôngthấy những chuyện tởng chỉ để cời nếu đọc thoáng qua chỉ đơn thuần lànhững chuyện cời cho vui, mà ở đây là cời ra nớc mắt” [46]

Trên đây là những đánh giá về truyện ngắn Về tiểu thuyết của Hồ Anh

Thái xét trên đặc điểm đang bàn chúng tôi nhận thấy đáng chú ý nhất là Cõi ngời rung chuông tận thế và Mời lẻ một đêm.

Tiểu tuyết Cõi ngời rung chuông tận thế không phải ngay từ khi ra đời

đã đợc công chúng đón nhận nhiệt tình Nét nổi bật ở tiểu thuyết này theonhiều ngời đánh giá là chất giọng đa thanh nhng cũng không ít ngời đã nhận

ra giọng hài hớc, trào lộng Trong bài Cái ảo trên nền thực tác giả Vân Long

viết: “Về mặt này, Hồ Anh Thái đặc biệt mài sắc đợc giọng kể trào lộng, châmbiếm có duyên…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng giọng văn trào lộng, hóm hỉnh nhà văn nh chỉ dành cho nhậnvật phản diện…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng” [53]

Trần Duy Hiển trong Rung chuông cảnh tỉnh con ngời nhận xét: “Đọc Cõi ngời rung chuông tận thế, ngời ta thấy nụ cời chua chát của nhà văn trớc

mọi nhố nhăng của đời sống…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng” [4, 325] Ghi nhận tài năng của lớp trẻ, nhà

văn Ma Văn Kháng khẳng định trong Cái mà văn chơng ta còn thiếu rằng:

“Tôi thích giọng văn của Hồ Anh Thái Nó có cái thông minh, hóm hỉnh, vừasâu sắc vừa có tính truyền thống Hơn nữa, cái này mới là cái thật thích đây:Chất trào phúng, giễu nhại cay chua mà tâm thiện, chất này văn chơng ta thiếu

quá Không có tài, chịu đấy!” [4; 326, 327] Phạm Chí Dũng trong bài ám

ảnh và dự cảm đăng trên báo Văn nghệ ngày 22/11/2003 đã nhận định: “Cõi ngời rung chuông tận thế có lẽ là một trong số ít những sự phơi bày đợc văn

học hoá thành công bởi ngoài yếu tố mạch truyện chuyển động nhanh, hiện

đại, đi thẳng vào vấn đề của xã hội hôm nay nh nhà văn Tô Hoài nhận xét; cònvì bút pháp châm biếm trào lộng mặc dù có đôi chỗ hơi thái quá nhng quả tình

là đặc biệt và đặc sắc, với cả một kho ngôn ngữ dân gian ẩn dụ và tả thực phảinói là rất phong phú, cùng với điểm nhìn xuất phát từ góc độ khách quan vàthái độ giễu cợt của nhà văn với những mặt trái của xã hội cứ thế mà tuôn trào

ra, đợc lôi tuột ra, không che giấu gì cả…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng đã làm cho cuốn tiểu thuyết này trở

nên cuốn hút” [4; 334, 335] Đánh giá chung về Cõi ngời rung chuông tận thế và một số sáng tác giai đoạn sau của Hồ Anh Thái, tác giả Nguyễn Đăng

Điệp trong bài nghiên cứu Hồ Anh Thái, ngời mê chơi cấu trúc đã khái quát:

“Trong sáng tác của Hồ Anh Thái nhất là giai đoạn sau, ta bắt gặp khá nhiềuchất giọng giễu nhại Sự xuất hiện của loại giọng này hiếm khi xuất hiện trong

t duy nghệ thuật sử thi Cái nụ cời chua chát về cõi nhân sinh, khả năng lật tẩynhững trớ trêu, nghịch cảnh trong đời chỉ có thể có đợc khi nhà văn khôngnhìn đời bằng cảm hứng lãng mạn thuần tuý màu hồng mà nhìn nó nh nhữngmảnh vỡ…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng” [4; 348]

Gần đây nhất, Hồ Anh Thái đợc bạn đọc đón nhận bằng tiểu thuyết mới

Mời lẻ một đêm Trong Nhà văn đích thực phải là ngời tử tế đăng trên Tạp

chí Thể thao - Văn hóa ngày 15/4/2006, Ngọc Lan viết: “Giữa thời buổi ngờikhôn của khó, sách in 1000 bản bán vẫn còn lay lắt, Hồ Anh Thái vẫn sốngkhỏe, sống tốt nhờ những cuốn bestseller…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng Mới đây nhất là Mời lẻ một đêm.

Vẫn thấy cái chất giễu nhại, sự sắc sảo nh đọc thấu gan ruột thiên hạ của HồAnh Thái…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng những câu chuyện khiến ngời ta phải cời thắt ruột, cời ra nớc

mắt” [10; 321] Tác giả Tuyền Lâm trong bài viết ngắn Nghìn lẻ một chuyện

đời đã đa ra cảm nhậm về tiểu thuyết này: “Vẫn một sân khấu cuộc đời nhng

không phải cời xong…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng đỏ mặt mà cời xong để xót, để suy t Đọc Hồ Anh Thái

xong còn muốn ngứa tay để viết văn, mà khó” [10; 328] Đời cời trong Mời lẻ một đêm là bài viết của Thuý Nga đăng trên báo Tuổi trẻ Thành phố Hồ Chí

Minh ngày 01/3/2006 trong đó có đoạn: “Hồ Anh Thái hay đùa, có lần đùa hơi

dai với nhân vật văn hoá lớn Giọng bỡn cợt và hài hớc theo suốt chiều dàicuốn tiểu thuyết mới nhất này của anh” [10; 330] “Khá giống với phong cách

và giọng điệu của ba cuốn tiểu thuyết và truyện ngắn gần đây, Hồ Anh Thái

đem đến cho độc giả từ đầu đến cuối là một giọng điệu châm biếm, hài hớc vàcời cợt quen thuộc những trò lố lăng, kệch cỡm về đời sống thị dân, giới tríthức nửa mùa, những kẻ bất tài mang danh nghệ sĩ…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng” [10; 332] là nhận xét

của Lê Hồng Lâm về Mời lẻ một đêm đăng trên tạp chí Đàn ông tháng 3/2006 Với một cái tên gây ấn tợng mạnh Tiếng cời trên từng trang đăng

trên tờ Tin tức cuối tuần tháng 6/2006, tác giả Từ Nữ ca ngợi Hồ Anh Thái:

“Một cuốn tiểu thuyết hơn 300 trang với cách viết hài hớc, tràn đầy chi tiếtCarnaval khiến nó trở thành cuốn sách đợc yêu thích nhất trong tháng 3/2006

Không ai lạ lẫm gì lối viết Thị Mầu của nhà văn Hồ Anh Thái nhng bạn đọc

vẫn vấp từ bất ngờ này sang bất ngờ khác” [10; 333] “Mời lẻ một đêm đợc

viết bằng giọng hài hớc chủ đạo, thậm chí có đoạn đợc lồng vào cả truyện dângian Câu văn thụt thò, dài ngắn có chủ đích Chơng 1, chơng 2 cái ngảnghiêng còn liu riu, rồi cái sự ngả nghiêng cứ tăng dần…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng (Ngả nghiêng trần”

thế - Sông Thơng, báo Thanh niên ngày 11/4/2006) [10; 337] “Tiểu thuyết Mời lẻ một đêm của nhà văn Hồ Anh Thái có thể khiến ngời ta phải bật cời

bởi tính chất hài hớc của nó…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng Có thể thấy, giọng văn ở đây là kiểu giọng phátngôn tng tửng, nó đợc xuyên thấm bởi tính chất bỡn cợt, giễu nhại” [55]

Qua liệt kê cha đầy đủ nhng những đánh giá trên đây đều có điểmchung là khẳng định tính chất hài hớc, trào lộng, giễu nhại trong giọng điệu,ngôn ngữ nghệ thuật, nghệ thuật xây dựng nhân vật…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng nhằm qua đó thể hiệnnội dung giễu nhại trong sáng tác của Hồ Anh Thái Điều đó chứng tỏ đây làmột đặc điểm nổi trội, xuyên thấm nhiều sáng tác của nhà văn này Tuy nhiênnội dung giễu nhại trong sáng tác của Hồ Anh Thái cha đợc các tác giả tìmhiểu một cách hệ thống, cha đặt thành những luận điểm rõ ràng đồng thời chachỉ ra đợc ý nghĩa xã hội và thẩm mỹ của nó Bên cạnh đó, các biểu hiện củacảm hứng giễu nhại thâm nhập sâu vào từng yếu tố của hình thức nghệ thuật

nh nghệ thuật xây dựng nhân vật, giọng điệu, ngôn ngữ…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng cũng cha đợc chú ýkhai thác Chính vì thế, một công trình có tính chất tổng kết, đánh giá trên cơ

sở phân tích kỹ lỡng các tác phẩm cụ thể để có những kết luận về cảm hứnggiễu nhại trong sáng tác của Hồ Anh Thái là một việc làm cần thiết đối vớingời nghiên cứu văn chơng Hồ Anh Thái nói riêng, văn học sau 1975 nóichung

Từ những đánh giá, nhận xét mang tính gợi mở và định hớng trên đây,chúng tôi đặt vấn đề nghiên cứu đề tài Cảm hứng giễu nhại trong sáng tác của

Hồ Anh Thái với mong muốn đánh giá một cách toàn diện và có hệ thống đặc

điểm nói trên ở văn chơng Hồ Anh Thái

3 Mục đích và nhiệm vụ

Qua việc nghiên cứu đề tài, chúng tôi muốn chỉ ra một trong những đặc

điểm nổi bật trong sáng tác của Hồ Anh Thái chính là cảm hứng giễu nhại.Cảm hứng ấy đợc thể hiện trong cái nhìn đời sống và con ngời trong sáng táccủa Hồ Anh Thái cũng nh trong các phơng diện nghệ thuật ở sáng tác của nhàvăn

Qua việc nghiên cứu cảm hứng giễu nhại trong sáng tác của Hồ AnhThái, luận văn khẳng định những đóng góp của nhà văn trong việc khám phá

và miêu tả hiện thực đời sống xã hội và con ngời cũng nh những đóng góp củaanh cho sự đổi mới văn xuôi nghệ thuật Việt Nam đơng đại Để đạt đợc mục

đích nghiên cứu nh trên, luận văn phải giải quyết những nhiệm vụ nghiên cứuchính sau đây:

Tìm hiểu những vấn đề lý thuyết về giễu nhại, văn học nhại và cảmhứng giễu nhại trong văn học

Đặt sáng tác của Hồ Anh Thái vào xu hớng nảy sinh và phát triển cảmhứng giễu nhại trong văn học Việt Nam từ sau 1975

Tìm hiểu sự thể hiện cụ thể cảm hứng giễu nhại trong cái nhìn hiện thực

và con ngời ở sáng tác của Hồ Anh Thái và các phơng thức nghệ thuật đặc

tr-ng của tác giả để thể hiện cảm hứtr-ng ấy

4 Đối tợng và phơng pháp nghiên cứu

4.1 Đối tợng nghiên cứu

Nội dung nghiên cứu của luận văn chính là cảm hứng giễu nhại trongsáng tác của Hồ Anh Thái Tuy nhiên, không phải mọi sáng tác của Hồ AnhThái đều thể hiện tập trung cảm hứng giễu nhại, do đó đối tợng khảo sát củaluận văn chỉ giới hạn trong những tiểu thuyết và tập truyện ngắn sau đây:

- Tiểu thuyết Cõi ngời rung chuông tận thế

- Tiểu thuyết Mời lẻ một đêm

Thông qua việc phân tích các tác phẩm văn chơng của Hồ Anh Thái,chúng tôi tìm ra các biểu hiện của cảm hứng giễu nhại trong từng sáng tác để

từ đó, bằng thao tác tổng hợp khái quát những biểu hiện của cảm hứng ấytrong sáng tác của Hồ Anh Thái nói chung ở những phơng diện nội dung t t-ởng và nghệ thuật, từ đó xây dựng hệ thống luận điểm của các chơng trongluận văn

- Phơng pháp so sánh

Sử dụng phơng pháp so sánh là nhằm làm rõ những nét đặc trng riêngtrong cách thể hiện cảm hứng giễu nhại của Hồ Anh Thái ở các phơng diệnnội dung và nghệ thuật trong tơng quan đồng đại và lịch đại với một số nhàvăn có cùng đặc điểm hài hớc, trào lộng, giễu nhại trong sáng tác

5 Cấu trúc của luận văn

Luận văn gồm ba phần: Phần mở đầu, phần nội dung và kết luận Trong

đó, phần nội dung gồm 3 chơng:

Chơng 1: Giễu nhại, một cảm hứng nổi bật trong văn học việt nam sau 1975

1.1 Giễu nhại trong văn học

1.2 Cảm hứng giễu nhại trong văn xuôi Việt Nam sau 1975

Chơng 2: Cảm hứng giễu nhại trong cái nhìn đời sống và con ngời của HồAnh Thái

2.1 Giễu nhại trong cái nhìn đời sống

2.2 Giễu nhại trong cái nhìn về con ngời

Chơng 3: Cảm hứng giễu nhại với một số thủ pháp nghệ thuật trong sáng táccủa Hồ Anh Thái

3.1 Xây dựng những nhân vật hài hớc, nghịch dị

3.2 Giọng điệu

3.3 Ngôn ngữ nghệ thuật

Phần nội dung Chơng 1 Giễu nhại, một cảm hứng nổi bật trong văn học việt nam sau 1975

1.1 giễu nhại trong văn học

1.1.1 Khái niệm giễu nhại và khái quát về văn học nhại

Nhại theo từ điển tiếng Việt đợc dùng nh nhái với nghĩa động từ tức là

bắt chớc ví nh nhái điệu bộ của ai Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa:

“Một thể văn châm biếm dùng sự bắt chớc để chế giễu một tác phẩm hoặc cảmột trào lu nghệ thuật Phơng tiện chủ yếu của nhại là bắt chớc phong cách

Hai kiểu nhại chủ yếu (đôi khi tách thành những thể tài riêng) là: kiểu khôi hài trong đó đối tợng thấp đợc trình bày bằng một phong cách cao; và kiểu chế nhạo trong đó đối tợng cao đợc trình bày bằng phong cách thấp Sự chế

nhạo có thể nhằm vào phong cách, có thể nhằm vào đề tài, có thể nhằm vàonhững thủ pháp thi ca đã trở thành khuôn sáo, lỗi thời hoặc những hiện tợng

đời sống vốn dung tục không xứng với thi ca Có thể có lối nhại một thi pháp,một tác giả, một thể loại, một thế giới quan…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng” [39; 155]

Nhại (parody) có nguồn gốc từ tiếng Hy lạp paroidia, có nghĩa là “một

bài hát đợc hát cùng lúc với bài hát khác” Trong văn học, từ xuất phát điểm

của khái niệm, nhại là hình thức phê bình châm biếm hoặc là hình thức chế

giễu khôi hài bằng cách bắt chớc phong cách (style) và bút pháp (manner) củamột nhà văn hoặc nhóm nhà văn đặc biệt để nhấn mạnh đến sự non yếu củanhà văn ấy hoặc những quy ớc bị lạm dụng của trờng phái ấy Xét theo quanniệm về kiểu nhại giữa tác phẩm này với tác phẩm khác nh trên, tức là baogồm hầu hết các yếu tố làm nên chỉnh thể tác phẩm nh hình tợng nhân vật, hệthống chi tiết, ngôn từ nghệ thuật, nghệ thuật trần thuật…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng “nhại khác với vớitrò hài hớc (burlesque) ở độ sâu từ sự xâm nhập kỹ thuật của nó vào đối tợngnhại và bởi độ sâu từ sự bôi bác đợc dùng để xử lý những vấn đề đợc đề caotrong bút pháp tầm thờng, nhại thật sự bóc trần một cách tàn nhẫn nhữngmánh lới của bút pháp lẫn t tởng của những nạn nhân của nó, nhng nhại khôngthể đợc thực hiện nếu không có sự đánh giá thấu đáo tác phẩm mà nó chếgiễu” [27; 31]

Xét ở phạm vi rộng hơn, trong văn học còn có những kiểu nhại khác nhnhại chính các đối tợng phản ánh của văn học Kiểu nhại này đa dạng cả về

đối tợng nhại và cấp độ nhại Các vấn đề về thể chế chính trị, văn hoá khoa

tầng lớp, địa vị xã hội…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng Mức độ của nhại có thể đi từ khái quát đến chi tiếttuỳ theo mục đích của chủ thể sử dụng nhại trong tác phẩm của mình Đặc

điểm dễ nhận thấy nhất ở nhại là sự mô phỏng, dựa theo, bắt chớc đối tợngnhại hoặc một đặc điểm nào đó của đối tợng nhại để làm bật nên cái đáng cời,

đáng phê phán, chế giễu Nhại gắn với bắt chớc, mô phỏng âm thanh của đốitợng nhại (một bài hát, điệu hát) nhng nhại còn gắn với bắt chớc, mô phỏng cảdáng hình, cử chỉ, điệu bộ, phong cách của đối tợng là con ngời

Văn học nhại là kiểu sáng tác văn học phổ biến trong thời hậu hiện đại

khi ý thức về cái tôi cá nhân đã trở thành một trong những giá trị định hình để

đánh giá trình độ văn minh của xã hội Con ngời có nhiều cơ hội nhìn nhận,

đánh giá ngời khác và chính bản thân nó nhằm thúc đẩy sự hoàn thiện cácquan hệ xã hội và tự hoàn thiện ứng xử của mình trong quan hệ với cộng đồng.Chính vì thế, các tác phẩm văn học nhại trở thành công cụ thúc đẩy sự tiến bộ

của xã hội Nhìn chung, văn học nhại thờng gắn liền tiếng cời nhằm tống tiễn cái xấu, cái ác và chào đón cái thiện, cái tốt đẹp Tiếng cời của văn học nhại

luôn có tác dụng thanh lọc tâm hồn; cảnh tỉnh, định hớng suy nghĩ và hành

động của con ngời thông qua thái độ phê phán quyết liệt và triệt để của tácgiả Chủ thể nhại khi đã ý thức đợc sức mạnh và sự thắng thế của mình trớc

đối tợng nhại tức là anh ta đã nắm trong tay mình một phơng tiện có giá trịnhằm thực hiện sứ mệnh xã hội và nghệ thuật với t cách là nhà văn Cái khó ở

đây chính là ở chỗ, không phải mọi trờng hợp chủ thể nhại cũng luôn giành sựthắng thế trớc đối tợng nhại bởi trong nhiều trờng hợp, chủ thể và đối tợngnhại cùng tồn tại trong một con ngời Đây là lúc chủ thể nhại bị thử tháchnhiều nhất Anh ta buộc phải vợt lên chính mình, vợt lên trên những xấu xa,nhỏ nhen, ti tiện của bản thân để dũng cảm chỉ ra, vạch ra và lên án nó Đâychính là cơ sở hình thành khái niệm tự nhại trong văn học

Rất gần với nhại, trong văn học còn có giễu Thuật ngữ này chủ yếu đợc

các nhà lý luận, phê bình văn học của Việt Nam sử dụng trong các công trình

nghiên cứu gần đây Khái niệm này đợc sử dụng song hành với nhại một cách

khá phổ biến trong nghiên cứu các tác phẩm văn học chứa đựng yếu tố hài

h-ớc, trào lộng, châm biếm…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng Tuy nhiên nội hàm khái niệm này lại cha đợcnghiên cứu một cách thấu đáo kể cả những công trình mang tính chất công cụ

nh Từ điển thuật ngữ văn học Trong từ điển Tiếng Việt, từ này đợc định

nghĩa nh sau: “Giễu là nêu ra để đùa bỡn, chế nhạo hoặc đả kích”, “giễu cợt lànêu thành trò cời nhằm chế nhạo, đả kích” [73]

Trong nghiên cứu văn học Việt Nam, giễu thờng đi liền với nhại và trở thành một thuật ngữ kép là giễu nhại và đợc sử dụng khá phổ biến trong nghiên cứu, phê bình văn học sau 1975 Qua tìm hiểu thuật ngữ giễu nhại cả trên lý luận và thực tiễn, chúng tôi nhận thấy giễu nhại vừa là sự nhắc lại, mô

phỏng, bắt chớc một lời nói, một cử chỉ hay một phong cách, giọng điệu của

đối tợng nhại (bao gồm cả đối tợng phản ánh của văn học, tác giả văn học vàbản thân văn học) nhằm làm bật lên cái đáng cời, cái tầm thờng, xấu xa, kệch

cỡm đáng phê phán của chúng Trong giễu nhại luôn có sự bắt chớc, mô

phỏng các đặc điểm của đối tợng giễu nhại nhằm tạo ra sự đối lập giữa bảnchất và hiện tợng, nội dung và hình thức, bên trong và bên ngoài…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng ớng ngời h

đọc đến nhận thức cái khiếm khuyết, cái lỗi thời, lạc hậu, phản tiến bộ của đờisống xã hội và trong bản thân con ngời để cùng nhau nhận thức lại, hoàn thiện

bản thân và thúc đẩy tiến bộ xã hội Giễu nhại có quan hệ mật thiết với một số phạm trù và khái niệm nh: cái hài, châm biếm, trào phúng…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng

Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa: Cái hài là một phạm trù mỹ

học, phản ánh một hiện tợng phổ biến của thực tế đời sống vốn có khả năngtạo ra tiếng cời ở nhiều cung bậc và sắc thái khác nhau Đó là sự mâu thuẫn,

sự không tơng xứng mà ngời ta có thể cảm nhận đợc về phơng diện xã hội thẩm mỹ nh hình thức với nội dung, mục đích và phơng tiện, bản chất và hiệntợng…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng Trong đó, hoặc là chính bản thân mâu thuẫn hoặc là những mặt của nó

-đối lập với lý tởng thẩm mỹ cao đẹp Cái hài bao hàm một ý nghĩa xã hội gắn

liền với sự khẳng định lý tởng thẩm mỹ cao cả Nó là sự phê phán mang tínhcảm xúc sáng tạo tích cực và có sức công phá mãnh liệt đối với những cái xấu

xa, lỗi thời Sức mạnh phê phán của nó vừa có tính phủ định lại vừa mang ýnghĩa khẳng định Nó phủ định cái lỗi thời, xấu xa nhân danh cái cao đẹp (một

chiều) Ba yếu tố tạo nên cái hài là bản chất mang tính hài của đối tợng mà ai

cũng dễ nhận thấy; sự cờng điệu những đờng nét, kích thớc và những liên hệcủa chúng trong việc mô tả đối tợng; sự sắc bén, ý nhị, hóm hỉnh của ngời thểhiện làm tăng hiệu quả của tiếng cời Có thể thấy, cảm hứng giễu nhại nằm

trong phạm trù cái hài, là một dạng biểu hiện độc đáo bằng thủ pháp giễu cợt

và mô phỏng (nhại) đối tợng để tạo nên cái hài nh một hiệu quả thẩm mỹ ởngời đọc

Châm biếm là một dạng của văn học trào phúng, dùng lời lẽ sắc sảo,

cay độc, thâm thuý để vạch trần thực chất xấu xa của những đối tợng và hiện

tợng trong xã hội Châm biếm gắn liền với tình cảm xã hội nh yêu nớc, yêu lẽ

phải, tình yêu con ngời Châm biếm khác hài hớc ở mức độ gay gắt của sự phêphán và ý nghĩa sâu sắc của hình tợng nghệ thuật.

Trào phúng là một loại đặc biệt của sáng tác văn học và đồng thời cũng

là một nguyên tắc phản ánh nghệ thuật trong đó các yếu tố của tiếng cời mỉamai, châm biếm, phóng đại, khoa trơng, hài hớc…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng ợc sử dụng để chế nhạo, đchỉ trích, tố cáo, phản kháng những cái tiêu cực, xấu xa, lỗi thời, độc ác trong

xã hội Trào phúng theo nghĩa từ nguyên là dùng lời lẽ bóng bẩy, kín đáo để cời nhạo, mỉa mai kẻ khác, song trong lĩnh vực văn học, trào phúng gắn liền với phạm trù mỹ học cái hài với các cung bậc hài hớc, châm biếm Trào phúng bao gồm nhiều dạng nh khôi hài, châm biếm, đả kích mà sự phân biệt các dạng này là ở mức độ và tính chất cùng với phơng thức thể hiện Còn giễu nhại sử dụng những phơng thức đặc trng nh mô phỏng, giễu cợt nhằm cời cợt,

châm biếm, đả kích đối tợng

Nh vậy, giễu nhại có thể chứa đựng sự châm biếm nhng lối văn châmbiếm không chỉ sử dụng giễu nhại So với các khái niệm trên, sự khác biệt chủyếu của giễu nhại là ở độ sâu của sự xâm nhập vào đối tợng giễu nhại, tức là

sự giễu nhại có thể có ở tất cả các cấp độ trong chỉnh thể tác phẩm từ cảmhứng chủ đạo, nội dung t tởng và hình thức nghệ thuật (kết cấu, hình tợngnghệ thuật, nghệ thuật xây dựng nhân vật, giọng điệu, ngôn ngữ) Khi đờisống văn học xuất hiện những tác phẩm văn học mang tính chất giễu nhại làkhi ấy xã hội cần có một sự thay đổi theo hớng tiến bộ vì bản chất của giễunhại là mang tiếng cời tống tiễn cái xấu xa, độc ác tiếp nhận cái đẹp, cáithiện Một điểm khác biệt nữa của giễu nhại so với các khái niệm gần nó nh

đã nói ở trên là tính đa trị, đa diện mạo của tác phẩm do giễu nhại tạo nên.Giễu nhại thờng tạo ra “độ mờ hoá” cao cho sự kiện, hình tợng Do đó, để hiểu

đợc giá trị của sự kiện, hình tợng giễu nhại và rộng hơn là ý nghĩa tác phẩm là

điều không hề đơn giản Giễu nhại thờng đòi hỏi ở ngời đọc và cả ngời sángtác một tầm trí tuệ cao, một nền tảng kiến thức văn hoá đủ rộng và sâu sắcmới có cơ sở để suy luận, liên hệ, khái quát nên những giá trị của nó Từ đặc

điểm này, văn học nhại tự nó đã phân hoá đợc độc giả: “điểm hấp dẫn của vănhọc nhại so với các dạng tác phẩm khác là nó đáp ứng đợc cả hai dạng độcgiả: bình dân và bác học Với đối tợng độc giả bình dân, tác phẩm nhại chủyếu đợc tiếp nhận ở góc độ giải trí, gây cời; còn đối với đối tợng độc giả báchọc thì đằng sau tiếng cời ấy, ngời đọc có thể khai thác sự kiện, hình tợng ởnhiều cấp độ nghĩa khác nhau” [27; 35]

Trên thực tế, văn học nhại còn gắn với giải thiêng, thay thế Đây là mộtnguyên tắc sống còn của con ngời phơng Tây và vì thế văn học nhại ở phơngTây rất phát triển Có thể nói, cùng với khoa học kỹ thuật, điều này góp phầntạo ra động lực cho sự phát triển cao hơn của xã hội của phơng Tây so với ph-

ơng Đông

1.1.2 Cảm hứng giễu nhại trong văn học

Có thể nói, cảm hứng giễu nhại chính là trạng thái tình cảm phê phán ởmức độ mãnh liệt, say đắm xuyên suốt tác phẩm đợc lồng vào trong những ph-

ơng thức biểu hiện có tính chất hài hớc, trào lộng, gợi lại, vẽ lại, bắt chớc đốitợng giễu nhại để làm bật lên tiếng cời và quan trọng hơn, nó tác động mạnh

mẽ đến nhận thức và tình cảm của chủ thể tiếp nhận tác phẩm văn chơng vềhiện thực mà nó phản ánh

Cảm hứng giễu nhại trở thành một yếu tố của nội dung nghệ thuật, củathái độ, t tởng và cảm xúc phê phán của ngời nghệ sĩ đối với thế giới hiện thực

mà tác giả mô tả, phản ánh trong tác phẩm Trên bình diện này, cảm hứnggiễu nhại có quan hệ thống nhất với chủ đề và t tởng của tác phẩm, chi phối sựlựa chọn đề tài và phơng thức thể hiện nội dung t tởng ấy Nó tạo ra trong tácphẩm một không khí xúc cảm tinh thần là sự phê phán mạnh mẽ không nétránh tất cả những thói tật của con ngời trong xã hội và những quan hệ xã hội

đã lỗi thời, phản tiến bộ qua đó giúp mỗi ngời trong chúng ta tự nhìn lại, tựnhận thức và nỗ lực làm thay đổi, loại bỏ những cái xấu xa, tầm thờng, giảdối…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng ớng tới một cuộc sống tốt đẹp hơn h

1.2 Cảm hứng giễu nhại trong văn xuôi Việt Nam sau 1975

1.2.1 Những tiền đề xã hội chủ yếu làm hồi sinh cảm hứng giễu nhại

Sau đại thắng mùa xuân năm 1975, cả dân tộc bắt tay vào thời kỳ xâydựng lại đất nớc Cùng với tình hình kinh tế - xã hội đất nớc đang gặp rấtnhiều khó khăn, khủng hoảng, văn học cũng chững lại và dờng nh rơi vào

“khoảng chân không” Đứng trớc hiện thực đó, nhu cầu đổi mới đã trở thànhcấp thiết hơn bao giờ hết ở vào thời kỳ đó, “những nhà văn mẫn cảm với cuộcsống và có ý thức trách nhiệm cao về ngòi bút của mình đã không ngừng nỗlực, tìm tòi đổi mới” Cùng thời điểm này, Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VInêu ra yêu cầu đổi mới: “Đối với nớc ta, đổi mới đang là yêu cầu bức thiết của

sự nghiệp cách mạng, là vấn đề có ý nghĩa sống còn, phải đổi mới, trớc hết là

đổi mới t duy, chúng ta mới có thể vợt qua khó khăn…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng” [73; 64] Những đòi

giao lu văn hoá trong khu vực và trên thế giới đã làm nảy sinh những quan hệxã hội mới; thời cơ và thách thức cả trên phơng diện kinh tế và văn hoá; vấn

đề cũ mới, sự suy thoái về đạo đức lối sống; những biểu hiện mới của tínhcách con ngời v.v đã trở thành chất liệu mới của văn học Cuộc sống mới

có nhiều giá trị tốt đẹp song cũng không ít điều tồi tệ, xấu xa Đây là lúc vănhọc có thể ngợi ca và cũng có thể lựa chọn cảm hứng phê phán Với cái xấu

xa, lạc hậu, lỗi thời thì tiếng cời giễu nhại nh một cái chổi quét sạch mọi rác

r-ởi xã hội đã đợc văn học lựa chọn

Trên tinh thần dân chủ của thời đại, quan điểm chỉ đạo văn nghệ thôngthoáng và cởi mở hơn “đã thổi một luồng gió lớn vào đời sống văn học nghệthuật nớc nhà, mở ra một thời kỳ đổi mới của văn học Việt Nam trong tinhthần đổi mới t duy và nhìn thẳng vằo sự thật” [52; 11] Điều đó cho phép conngời thể hiện chính kiến, quan điểm của mình về mọi vấn đề trong đời sống xãhội một cách thẳng thắn, trung thực Có thể nói, ý thức cá nhân, trách nhiệmcá nhân đợc đề cao hơn bao giờ hết Khi văn học bắt đầu đi vào khám phá conngời ở muôn mặt cuộc sống đời thờng thì những giá trị tinh thần, khát vọng cánhân đợc đề cao Cùng với nó, nhu cầu thể hiện cá tính, vai trò cá nhân củacon ngời trong mối quan hệ với tập thể, cộng đồng trở nên bức thiết hơn Nhucầu đợc th giãn, đợc giải toả và đợc đánh giá, bình phẩm về các hiện tợng đờisống mà văn học phản ánh, thể hiện cũng trở nên mạnh mẽ hơn Chính vấn đề

số phận cá nhân, thân phận con ngời và yêu cầu đợc thoả mãn những nhu cầu

ấy trên tinh thần nhìn thẳng vào sự thật đã khơi nguồn cho những cảm hứngphê phán mới mẻ trong văn học Trên cơ sở đó, tiếng cời và cảm hứng giễunhại đã gặp đợc cơ hội hồi sinh Đúng nh Tiến sĩ Nguyễn Thị Bình đã nhận

định: “Trong công cuộc đổi mới đất nớc sau chiến tranh, ý thức cá nhân đợcgiải phóng, ý thức cá tính đợc đề cao trong văn chơng đã là cơ sở cho tiếng cời

nở rộ” [29]

1.2.2 Cảm hứng giễu nhại trong văn xuôi Việt Nam sau 1975

Nhìn một cách đại thể trong văn học Việt Nam sau 1975 nói chung, vănxuôi sau 1975 nói riêng, giễu nhại dờng nh đã trở lại và hồi sinh thành mộtcảm hứng khá rõ nét ở một số cây bút Nó rất gần gũi với cảm hứng trào lộng,châm biếm, trào tiếu…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng vốn đã từng có trong văn học Việt Nam trớc đây Càng

về sau, cảm hứng giễu nhại càng đậm nét và trở thành một cảm hứng chủ đạo

ở nhiều nhà văn trẻ Trớc năm 1975, văn học mải mê đi tìm hình mẫu con ngời

lý tởng mang tầm vóc sử thi, mang vẻ đẹp và khát vọng của thời đại Cảm

hứng tụng ca trở thành tiếng nói có trọng lợng, có sức mạnh trong đời sốngcộng đồng Tiếng cời giễu nhại không có cơ hội nảy sinh và phát triển trongmột môi trờng nghiêm túc, trong không khí sử thi thiêng liêng ấy Đất nớc hoàbình, thống nhất đa con ngời trở về với quỹ đạo đời thờng Con ngời đối mặtvới muôn mặt đời thờng và ở đó mặt trái của cuộc sống luôn mở ra với tất cảmàu vẻ của nó Đó là những bất ổn, những ngang trái, những thói tật của conngời mà không phải đến lúc này mới phát lộ Chỉ có điều, bây giờ họ mới đủbình tĩnh, đủ tâm thế, đủ bản lĩnh để nhìn nhận, để chiêm nghiệm

1.2.2.1 Giai đoạn từ 1975 đến 1986

Nguyễn Minh Châu, nhà văn đợc coi là “ngời mở đờng tinh anh và tài

năng” trong Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh họa đã

nhanh chóng nhận ra vai trò, trách nhiệm của ngời cầm bút trớc yêu cầu đổi

mới của văn học Với Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Chiếc thuyền ngoài xa, Mùa trái cóc ở miền Nam, Sắm vai…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng Nguyễn Minh Châu đã tạo ramột “cú vặn mình” cho sự đổi mới, trong đó ẩn chứa chất giễu nhại đợc gợi ra

từ mối quan hệ giữa thật và giả, những tình huống nghịch lý, dở khóc dở cờitrong cuộc sống hàng ngày Trong mỗi truyện ngắn của ông luôn ẩn giấunhững suy t, trăn trở; những cái cời đùa hóm hỉnh, cái “cời ra nớc mắt”, hoặc

là giọng châm biếm phẫn nộ Đó là hình ảnh nhà văn T trong Sắm vai, một

ngời “dám tự tớc bỏ đi hết cái phù phiếm, những lớp vỏ bề ngoài, tất cả nhữngcái gì lấp lánh có thể lừa dối mình và ngời khác” nhng để chiều lòng ngời vợtrẻ, đã chấp nhận sống một cuộc sống “sắm vai”, sẵn sàng đánh mất mình, tựbiến mình thành một con rối Đó còn là nhà nghệ sỹ nhiếp ảnh và vị quan toànông nổi trớc cuộc sống nh một bể thẳm không cùng của ngời phụ nữ làng

chài Là Toàn trong Mùa trái cóc ở miền Nam, một kẻ hèn nhát, sợ chết trong

chiến tranh, tiểu đoàn trởng mà cha biết đến mùi thuốc súng, đã đẻ ra cái quânlệnh nghiêm ngặt mà vô lý hết sức là bắt “những ngời lính giải phóng vừachiến thắng luyện khoa mục đi đều dới trời ma” [15; 791]

Nếu Nguyễn Minh Châu đợc coi là ngời mở đờng của văn học thời đổimới thì Lê Lựu đợc xem là ngời tạo ra bớc ngoặt của tiến trình đổi mới văn

xuôi nghệ thuật giai đoạn này Thời xa vắng đợc in năm 1986 là một tiểu

thuyết có giá trị nhiều mặt trong đó cảm hứng giễu nhại là một sự thể nghiệm

độc đáo Từ vị trí ngời trần thuật từng trải, hiểu đời, tác giả đã dẫn ngời đọctrở về với “thời xa vắng” đầy bi hài Cái làng Hạ Vị của Giang Minh Sài dẫu

đã lên đến hợp tác xã cấp cao, trải qua những cuộc chiến tranh chống Pháp,chống Mỹ, có đủ cả bộ máy đảng, chính quyền nhng vẫn chỉ là một hình ảnh

thu nhỏ của một vơng quốc “rất ngố”, “rất nhắng” Sự ấu trĩ của những ngờinắm quyền lực, nắm sinh mạng kẻ khác đã giết chết con ngời cá nhân, nhữngmơ ớc khát vọng và tài năng của không ít ngời trong đó có Giang Minh Sài.Tiếng cời xen lẫn d vị chua cay mà tác phẩm tạo ra đợc khai thác ở những

“chuyện thật nh đùa” ngay trong hiện thực đời sống đất nớc sau chiến tranh,vốn trớc nay “vẫn bị dồn nén, che giấu cẩn thận”

1.2.2.2 Giai đoạn từ 1987 đến nay

Bớc sang giai đoạn này, Nguyễn Minh Châu tiếp tục có những thểnghiệm về cảm hứng giễu nhại trong sáng tác Đó là cái nực cời trong cuộc

đối thoại ngầm của lão Khúng và “ngời lãnh đạo huyện” chỉ chăm chăm “cách

cái mạng” của ngời dân quê muôn đời nghèo khổ trong Phiên chợ Giát Vậy

mà cái lão dân quê tăm tối kia không hiểu cứ thận trọng lảng ra Khúng “nínlặng nghe một cách cung kính” ông chủ tịch giảng giải về “hai con đờng” màchỉ chực thốt lên: “tôi gần mời đứa con, vào hợp tác xã để mà chết đói à?”

Ông chủ tịch là nhà cách mạng luôn thờng trực bầu máu nóng “lúc nào cũng

nh cái chảo nớc đang sôi, hễ thích làm gì là làm, bất chấp tất cả” nhng với lãoKhúng thì: “công trờng với chả công triếc…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng toàn là một lũ ăn cắp” Bằng ngòibút của mình, Nguyễn Minh Châu đã giễu nhại những căn bệnh trầm kha củaxã hội mà biểu hiện rõ nhất là những sự phi lý cứ ngang nhiên tồn tại trongcuộc sống

Tô Hoài là nhà văn thuộc lớp những nhà văn mở đờng cũng đã nhậpcuộc với không khí đổi mới bằng một tâm thế đầy hứng khởi Những tác phẩmthể hiện cái nhìn quá khứ vừa nghiêm khắc, vừa hóm hỉnh và có phần tinh

quái Cái áo tế là một trong những truyện ngắn khá tiêu biểu về đề tài tín

ng-ỡng dân gian đợc viết ở thời kỳ đổi mới Cùng với sự phát triển của đời sốngvật chất theo kiểu “phú quý sinh lễ nghĩa”, chuyện thờ cúng, đình đám, chùachiền đợc cả xã hội quan tâm Nhng cũng chính vì thế mà không khó nhận racái nhiêu khê, cái hủ lậu trong cách nghĩ của không ít ngời Chỉ việc tranh cãixem ai xứng đáng là chủ tế của một cuộc lễ hội cũng đã bộc lộ những suynghĩ lạc hậu, thói háo danh, sự ganh tỵ nhỏ nhen của những ngời trong cuộc -những thứ có thể phá vỡ những điều tốt đẹp trong truyền thống văn hoá dântộc Có thể dẫn ra đây suy nghĩ vừa lạc hậu vừa mê tín của những ngời nôngdân qua con mắt hài hớc của tác giả: “Ngài thiêng lắm Đến ngày kỵ, hànggiáp mổ lợn, mổ trâu mặc lòng bao giờ trên bàn thờ, dới tay ngai cũng phảibuộc đôi ếch - phải vào tận trong núi kiếm ếch hơng về nuôi vỗ béo hàngtháng Làng lại kiêng những huý kỵ Con ếch đợc gọi là “Ông ộp”, mà lại phải

Minh Châu, những gợi mở của Tô Hoài đã chuẩn bị cho những bớc phát triểntiếp theo của cảm hứng giễu nhại.

Với những nhà văn trẻ “thuộc thế hệ thứ t”, yêu cầu đổi mới văn học ờng nh đã trở thành một nhu cầu quyết liệt, sống còn Trong công trình nghiên

d-cứu Những đổi mới của văn xuôi nghệ thuật Việt Nam sau 1975 (khảo sát trên những nét lớn) năm 1996, PGS.TS Nguyễn Thị Bình đã khẳng định giễu

nhại là một trong những đặc điểm khá tiêu biểu của văn xuôi sau 1975: “ở lớpnhà văn trẻ, nổi bật là giọng giễu nhại Tuổi trẻ nhạy cảm với cái mới và sớm

đợc hít thở làn gió dân chủ lại nhập cuộc hầu nh cùng cơ chế thị trờng Họcông khai chống lại các thứ quy tắc bảo thủ, lỗi thời, các quy phạm, thói trịnhtrọng cứng đờ, tính giáo huấn, những quan hệ xã giao nhiều đạo đức giả, lốitha gửi khúm núm, những huý kỵ, tóm lại là tất cả những gì trói buộc cá tính.Dờng nh không quá coi trọng văn chơng nh lớp đàn anh nên họ ứng xử với nó

tự do hơn, họ đa vào văn chơng cái nhìn suồng sã, không quan trọng hoá cáigì, có khi cực đoan đến mức không coi cái gì là quan trọng” [28; 123] Tronglời đánh giá trên về quá trình đổi mới của văn xuôi sau 1975, có cả sự cắtnghĩa về những nguyên cớ sâu xa cho sự hồi sinh của cảm hứng giễu nhại

Với Lê Minh Khuê, một cây bút nữ khá nổi bật thì cảm hứng giễu nhạichỉ thấp thoáng trong một số tác phẩm ban đầu, càng về sau càng trở nênmạnh mẽ và đậm nét Bằng cảm quan của mình, tác giả đã tập trung giễu nhại

sự tha hoá và lối sống thực dụng của con ngời thời hiện đại, những bất ổn củacơ chế xã hội, những quan niệm lệch lạc, ấu trĩ của con ngời Tất cả đợc nhàvăn trình bày bằng một giọng văn hài hớc, châm biếm theo kiểu: “đờng vềlàng trồng nhiều cây bạch đàn, con mơng thẳng theo hàng cây Hai cái quánkaraokê đứng cạnh mấy đống rơm…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng bố mẹ Na cũng xây cái hộp vuông nh cáibánh chng, bên trên nhọn hoắt những tháp của ngời ả rập…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng (Làng xi măng).” Nhà văn giễu sự mù quáng của con ngời trớc đồng tiền đến mức tự biến mình

thành một kiểu con vật - ngời (Anh lính Tony.D); giễu chủ nghĩa bình quân, chủ nghĩa lý lịch, chủ nghĩa thành phần (Ga xép) và cũng chẳng ngại ngần châm biếm loại ngời “cỗ máy”, công cụ (Thân phận cu li) Chất giễu nhại

trong văn Lê Minh Khuê đợc bộc lộ ngay trên bề mặt lời văn thông qua từngữ, cách gọi tên nhân vật, hình ảnh, lời trữ tình ngoại đề Cũng có lúc ẩn sâusau lời trần thuật khách quan hoặc trong nhịp văn Tuy nhiên, tiếng nói trongtác phẩm của chị về cơ bản không nhẹ nhàng, kín đáo mà có phần chất chứacay đắng Đằng sau đó là cái nhìn nghiêm khắc đối với hiện thực

Có thể nói, cảm hứng giễu nhại đến Nguyễn Huy Thiệp và Phạm ThịHoài mới thực sự rõ nét cả về nội dung t tởng lẫn hình thức nghệ thuật Nhiềunhà nghiên cứu, phê bình đã khẳng định chất giễu nhại trong sáng tác củaNguyễn Huy Thiệp nh là một nét phong cách ở nhà văn này PGS.TS Lê Huy

Bắc trong bài viết Bậc hiền triết - con chó xồm hay kỹ thuật nhại của Nguyễn Huy Thiệp đã sử dụng chính hình ảnh trong sáng tác của Nguyễn

Huy Thiệp để khái quát thành một đặc điểm trong bút pháp của ông: “Trời rấtxanh Giữa trời có đám mây trắng trông hệt dáng điệu một nhà hiền triết.Thoắt cái, gió xua mây đi, nhà hiền triết biến thành con chó xồm lớn” [52;319]

Nguyễn Huy Thiệp viết về lịch sử bằng một cái nhìn hoàn toàn mới.Vấn đề lịch sử đợc đặt ra để nhìn lại, để suy ngẫm và để đánh giá Chính vì

thế, trong sáng tác của ông có hẳn một mảng đề tài viết về lịch sử nh Phẩm tiết, Kiếm sắc, Vàng lửa…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng với mục đích “giải thiêng”, giải huyền thoại

Trong Phẩm tiết, ngời đọc ngỡ ngàng trớc những lời lẽ thô tục, lỗ mãng chẳng

khác một kẻ hạ dân của Gia Long và cũng ngạc nhiên bởi sự nghiệp lẫy lừngcủa ông ta hoá ra cũng chỉ là thứ trò chơi không hơn không kém: “Mày tởngcông mày to ? Mày ở gần ta mà không biết ta Trò chơi nào chẳng vô công?Mày phạm luật thì mày chịu Đừng trách ta ác…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng Binh đao là trò chơi của trời.Sao mày lại hỏi ta? Ta chơi trò khác, chơi trò đế vơng! Thằng mặt xanh kia!

Kề miệng lỗ còn dê ? Ta cho cắt dái mày! Ta cho mày ăn cứt” [22; 220] Qua

đây, bậc đế vơng dới ngòi bút của Nguyễn Huy Thiệp hiện lên nh bao ngờibình thờng, thậm chí tầm thờng khác Nghệ thuật giễu nhại của Nguyễn HuyThiệp đã giúp nhân vật lịch sử hiện ra thật hơn, đời thờng hơn và trọn vẹn hơn,

điều mà ngời đọc có thể cha nhận thức đợc Với những vấn đề khác của hiệnthực đời sống, nhà văn nói nhiều đến cái lố bịch nảy sinh trong đời sống xã

hội bằng sự phê phán mạnh mẽ Hàng loạt truyện ngắn nh Tớng về hu, Những ngời thợ xẻ, Sang sông, Không có vua…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng ợc tác giả viết bằng cảm đ

hứng giễu nhại Trong Tớng về hu, tác giả đã sử dụng nhại để “giải thiêng”

những quan niệm anh hùng, thi vị hoá cuộc sống Chẳng hạn, tác giả dẫn vàotrong truyện cuộc đối thoại ngắn giữa đứa cháu thơ ngây và ông nội để làmbật lên cái hiện thực trớ trêu của vị tớng giữa đời thờng: “Cái Mi hỏi: Ông đi

ra trận hả ông? Cha tôi bảo: ừ! Cái Vi hỏi: Đờng ra trận mùa này đẹp lắm có

phải không ông? Cha tôi chửi: Mẹ mày! Láo!” [22; 34] ở đoạn khác, nhà vănlấy suy nghĩ của những đứa trẻ để giễu nhại và xót xa về lối sống thực dụng đã

ăn sâu vào tiềm thức mỗi con ngời: “Cái Mi hỏi: Sao chết đi qua đò cũng phải

trả tiền? Sao lại cho tiền vào miệng bà? Cái Vi bảo: Đấy có phải ngậm miệng

ăn tiền không bố? Tôi khóc: Các con không hiểu đâu Bố cũng không hiểu,

đấy là mê tín Cái Vi bảo: Con hiểu đấy Đời ngời cần không biết bao nhiêu là

tiền Chết cũng cần” [22 ; 29] Trong truyện ngắn Sang sông, dờng nh ngòi

bút giễu nhại của tác giả đã hớng về những vấn đề đạo đức, niềm tin tôn giáokhi cho ngời đọc chứng kiến hành động đập vỡ chiếc bình quý của hai tênbuôn đồ cổ để cứu đứa bé bị kẹt tay trong miệng bình Chính ông giáo, mộtbiểu tợng sống của văn hoá, đạo đức phải thốt lên: “Trời! Anh ấy dám đập vỡbình! Thật đúng là một anh hùng! Một nhà cách mạng! Một nhà cải cách! Chịlái đò giấu nụ cời thầm Chị biết, vô phúc cho ai một mình gặp hắn trong

đêm” [22; 235] Kẻ cớp có thể trở thành anh hùng, thậm chí thành Phật nếuchúng ta đối sánh với nhà s - ngời từ đầu đến cuối không hề biểu lộ một lờinói hay hành động nào Đó chính là một vài dẫn chứng minh hoạ cho triết lýmang cảm hứng giễu nhại “bậc hiền triết - con chó xồm” mà Nguyễn HuyThiệp đã sử dụng khá thành công trong sáng tác của mình

Cùng với Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài là một trong số những nhàvăn có ý thức cách tân mạnh mẽ với một mục tiêu “viết nh một phép ứng xử”

Trong Thiên sứ, các mô hình nhân vật lý tởng, mẫu mực đều trở nên “mất

giá” dới ngòi bút của tác giả Đây chính là điều mà có ngời gọi thẳng là “sựphá huỷ kiểu nhân vật truyền thống” Tác giả đã dành nhiều trang viết, sửdụng số lợng nhân vật trí thức “đủ để tạo một dàn hợp xớng trí thức Việt Namthời quá độ” để lật tẩy, phê phán, để phá huỷ hình tợng loại nhân vật này Đó

là những gơng mặt méo mó, đội lốt trí thức, thậm chí là phản trí thức Bố Hoài

su tập sách nhằm mục đích khai báo một “bộ mặt tinh thần tơi tốt” và để “mởhiệu cho thuê sách khi về hu”, ông quan tâm đến độ dày mỏng của cuốn sáchchứ không phải nội dung, t tởng của nó Hùng là một ngời có trình độ (bằng

đỏ Lômôlôxốp) nhng tiếc thay anh ta lại là ngời “trung lập và ôn hoà tuyệt

đối”, “toàn diện và hời hợt”, suốt đời “thủ thế phòng ngự” Kiên là giáo viênnhng chẳng s phạm chút nào mỗi khi giảng bài xong lại “lồm ngồm tìm dép ở

xó nào”, “bọt trào ra trắng xoá hai bên mép” Hoàng thuộc loại ngời làm thầythì bạc nhợc và yếm thế nhng làm con buôn lại mạnh mẽ, tự tin; sẵn sàng bẻnát một “bông cẩm chớng không gai” và đẩy cái đẹp trong sáng, ngây thơ vàovòng xoáy tha hoá Những chuyện học hành, yêu đơng…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọngđều nh là những tròchơi, đều mang tính chất giả dối, sống sợng Ngời đọc phải bật cời chua chátkhi nghe một lời tỏ tình “y nh khẩu hiệu chính trị” của một nhân vật: “Anh

yêu Hoài Nhng chúng ta không thể để tình yêu lấn át lý trí Anh cần ra đi.Nhiều nhiệm vụ cấp bách của cách mạng đang đòi hỏi” [52; 216]

Dù cha điểm hết những tác giả có tác phẩm mang cảm hứng giễu nhạisong có thể thấy sự phát triển mạnh mẽ cả về chiều rộng lẫn chiều sâu trong

đó có sự tìm tòi đổi mới cách thức thể hiện của văn xuôi Việt Nam thời kỳ đổimới là một thực tế không thể phủ nhận Với cái nhìn thẳng vào sự thật, khámphá hiện thực ở nhiều chiều kích khác nhau trên cơ sở của những cảm xúc mới

mẻ trong đó có cảm hứng giễu nhại, các tác giả văn xuôi sau năm 1975 đã

đem đến cho văn học một diện mạo mới, sắc thái mới Qua đó, chúng ta có thểkhẳng định cảm hứng giễu nhại là một đặc điểm khá nổi bật trong văn xuôi n-

ớc nhà sau 1975 đồng thời là một vấn đề cần đợc nghiên cứu tìm hiểu mộtcách nghiêm túc và có hệ thống khi nghiên cứu văn học sau 1975

1.2.3 Giễu nhại, một cảm hứng chủ đạo trong sáng tác của Hồ Anh Thái

Hồ Anh Thái bớc vào làng văn từ cuối những năm 70 của thế kỷ XX

nh-ng phải sau đó gần 10 năm, tác phẩm của anh mới đợc nh-ngời đọc chú ý Khởi

đầu cho những sáng tác thành công của Hồ Anh Thái là tập truyện ngắn mang

tên Chàng trai ở bến đợi xe (1985) Ngay sau đó tiểu thuyết Ngời và xe chạy dới ánh trăng xuất hiện năm 1987 đã chứng tỏ một sự đổi mới rõ rệt về t duy

nghệ thuật của nhà văn ở khả năng khám phá hiện thực Đó là thứ hiện thực

mờ ảo, chập chờn h thực giữa thực tại và những giấc mơ Có thể nói, cảm hứngchủ đạo của tác phẩm là chất trữ tình nhân văn thấm đẫm không gian của thựctại và hồi ức, cả hiện tại và quá khứ của nhân vật trung tâm là Toàn Chiếntranh đợc nhìn nhận từ nhiều góc độ khác nhau, đợc soi chiếu từ chiều sâu tâmhồn con ngời, từ số phận cá nhân Một cái nhìn hiện thực không bằng mắt th-ờng mà bằng tâm linh

Cùng cảm hứng nhân văn với Ngời và xe chạy dới ánh trăng, tiểu thuyết Trong sơng hồng hiện ra, lại hớng góc nhìn vào chiều sâu vô thức, tái

hiện hiện thực qua những giấc mơ, những yếu tố kỳ ảo Qua tác phẩm, tác giả

nh “muốn bày tỏ khát khao của một thế hệ hậu chiến đuợc nhìn xuyên quamàn sơng dày đặc của huyền thoại anh hùng và quyền uy bao phủ lên thế hệchiến tranh” [1; 426 ]

Với một thời gian sống và làm việc tơng đối dài ở ấn Độ cũng nhnghiên cứu văn hoá phơng Đông, Hồ Anh Thái có điều kiện suy nghĩ, chiêmnghhiệm sâu sắc hơn về cõi đời mênh mông, số phận con ngời nhỏ bé Nhữngtác phẩm viết trong “giai đoạn ấn Độ” của anh thấm đẫm cái nhìn cảm động

về số phận con ngời Tác giả đặt con ngời trong mối quan hệ với những hủ tục

ngàn đời (Tiếng thở dài qua rừng kim tớc), trong quan hệ giữa các nền văn minh văn hoá (Cuộc đổi chác, Ngời ấn), hoặc với lịch sử xã hội (Lá quốc th).

Sau giai đoạn ấn Độ, Hồ Anh Thái vẫn tiếp tục con đờng tìm tòi đổimới của mình nhng đã bắt đầu có những thể nghiệm mới Biểu hiện rõ nhấttrong sự đổi mới đó chính là sự trỗi dậy của cảm hứng giễu nhại Tiểu thuyết

Cõi ngời rung chuông tận thế viết về cõi ngời nh một sa mạc mênh mông,

hoang vắng của cái ác, dục vọng và lòng ích kỷ Tởng chừng sự trỗi dậy củacái ác mạnh đến nỗi mà tác giả phải hốt hoảng rung lên hồi chuông cảnh tỉnh.Trong cõi ngời, thiện ác luôn là một vấn đề lớn lao, có tầm ảnh hởng đến mọimặt đời sống con ngời Một trong những điểm mới trong cách thể hiện của tácgiả là việc lựa chọn điểm nhìn trần thuật Anh “đứng trên cỗ xe của cái ác”,gần gũi, tòng phạm, hoá thân vào cái ác để chỉ ra nguyên nhân sâu xa của nó,

để giúp ngnời đọc nhận ra sự thật trần trụi trong cõi đời này là “cái ác vẫn còn

đeo đẳng, khó buông tha ai” Viết về một vấn đề lớn lao với thái độ phê phánquyết liệt nh vậy nhng Hồ Anh Thái vẫn có thể khiến ngời đọc đôi lúc phải bậtcời dù đó là những cái cời ra nớc mắt Từ cách đặt tên nhân vật - những gãthanh niên cao to, đẹp trai có những cái tên rất lạ, gắn liền với tính cách hoặcmang hàm ý giễu nhại nh Bóp, Cốc, Phũ đến hiện thực đời sống làng chài bịcơn lốc kinh tế thị trờng xâm nhập đã biến những bãi biển của những ngời dânchài lam lũ thành một bãi biển sôi động thị trờng kinh doanh vốn tự có Nềnkinh tế thị trờng còn tạo ra một loại ngời háo danh, hám lợi, “công ty TNHHmọc nên nh nấm”, “giám đốc công ty TNHH cũng đội đất chui lên nh rơi” đến

độ “cha lập công ty của cha, mẹ lập công ty của mẹ, con lập công ty của con

úm ba la, ba ta đều là giám đốc!” [4; 139]

Mời lẻ một đêm mới ra mắt bạn đọc gần đây nh là sự tiếp tục khẳng

định lối viết đã định hình của Hồ Anh Thái Cốt truyện kể về một ngời đàn bà

và một ngời đàn ông tình cờ (hoặc cũng có thể không phải thế) bị nhốt trongmột căn hộ chung c trên tầng sáu trong 11 ngày đêm (thực ra là 8 ngày).Trong những ngày bị giam lỏng đó, đã có biết bao nhiêu chuyện xảy ra với họ

và cũng có bao nhiêu chuyện để ngời đọc biết và suy ngẫm Từ nỗi mừng tủitrong ngày gặp gỡ sau bao năm xa cách; chuyện “ẩm thực rồi sex”; chuyện

đời mẹ ngời đàn bà - một bà mẹ năm đời chồng “năm mơi tám tuổi nhng mãimãi có một trái tim thiếu nữ”, đến những chuyện về “hoạ sĩ trồng chuối hột”

có sở thích khoả thân dốc ngợc đầu xuống đất; chuyện vị giáo s khả kính thaothao bất tuyệt cả trong diễn thuyết và ẩm thực lại có tật hay đái bậy; chuyện

ông Víp chồng ngời đàn bà có tật nhắm mắt khi diễn thuyết vì thấy nó nh một

khoái cảm xác thịt v v Có thể nói Mời lẻ một đêm cũng chính là mời lẻ một

chuyện đời, mời lẻ một chuyện hài

Cùng với hai tiểu thuyết tiêu biểu trên đây, những truyện ngắn của HồAnh Thái sau giai đoạn ấn Độ thật sự là những trang văn nổi bật cảm hứng

giễu nhại Tập truyện ngắn Tự sự 265 ngày ngay từ khi xuất hiện trên văn đàn

năm 2001 đã gây đợc sự chú ý của ngời đọc về nhiệt tình tìm tòi, tự đổi mớimình không ngừng nghỉ của tác giả Qua tác phẩm, ngời đọc chứng kiến sựthật trong đời sống của tầng lớp đợc coi là u tú của xã hội Từ quan chức đếnchuyên viên, phục vụ; đủ học vị, học vấn, thành phần giới chức: Nhà khoahọc, nghiên cứu viên, nhà văn, sử học, võ s, nghệ sỹ; phần lớn đợc đặt tên

bằng cách mã hóa hoặc vô danh Có thể nói, những nhân vật trong Tự sự 265 ngày đợc xây dựng nh là những mẫu hình đại diện cho một loại trí thức, công

chức “rởm” và sự nhạt nhẽo, vô nghĩa trong việc làm và lối sinh hoạt của họ

Rất nhiều thói h, tật xấu, sự bất tài vô tớng của giới công chức trong Tự sự

265 ngày đợc chỉ ra dù Hồ Anh Thái không có ý bôi đen cuộc sống Việc

nhận ra và nói thẳng bằng thái độ giễu cợt, trào lộng những thói tật của một bộphận ngời đang có nguy cơ phổ biến trong xã hội là một trong những đónggóp quan trọng của tác giả ở tập truyện này T tởng và cách thể nghiệm này đ-

ợc anh tiếp tục phát huy trong tập truyện ngắn Bốn lối vào nhà cời và một số truyện ngắn trong tập truyện ngắn Sắp đặt và diễn.

Có thể nói, trong các sáng tác ở giai đoạn sau của Hồ Anh Thái, giễunhại đã thực sự trở thành một cảm hứng chủ đạo, có tác động tới hầu hết cácyếu tố của mỗi tác phẩm Qua cảm hứng giễu nhại, Hồ Anh Thái muốn khẳng

định các nguyên tắc thế giới quan nhất quán của mình trong sáng tác Đó làlòng yêu thơng con ngời, yêu thơng cuộc sống Vì yêu thơng nên mới có phêphán để con ngời và cuộc sống ngày một tốt đẹp hơn

Chơng 2 Cảm hứng Giễu nhại trong cái nhìn

đời sống và con ngời của hồ anh thái

Nh đã nói ở trên, giễu nhại đã trở thành một cảm hứng chủ đạo trongcác sáng tác của Hồ Anh Thái giai đoạn sau ấn Độ tập trung ở các tác phẩm

Cõi ngời rung chuông tận thế, Mời lẻ một đêm, Tự sự 265 ngày, Bốn lối vào nhà cời và một số truyện ngắn trong hai tập truyện ngắn Mảnh vỡ đàn ông và Sắp đặt và diễn Trong những tác phẩm này, Hồ Anh Thái đã tập trung thể

hiện cái nhìn đời sống và con ngời không xuôi chiều, dễ dãi mà trên tinh thầnnhìn thẳng vào sự thật, đi sâu khai thác những vấn đề gai góc của đời sống,khám phá những điều mới mẻ trong bản chất con ngời Tất cả đợc dẫn dắt bởicảm hứng giễu nhại độc đáo mà chính nó đã làm nên chiều sâu trong cái nhìnnghệ thuật của Hồ Anh Thái

2.1 Giễu nhại trong cái nhìn đời sống

Trong xu hớng đổi mới văn xuôi sau năm 1975, Hồ Anh Thái là mộttrong những nhà văn mạnh dạn phơi bày sự thật trần trụi của đời sống đất nớctrong thời kỳ đổi mới, lật tẩy những cái tiêu cực của xã hội, nhận chân lại cácgiá trị của đời sống bằng cảm hứng giễu nhại nhất quán Nội dung giễu nhạichủ yếu mà tác giả hớng đến là những nguy cơ làm biến dạng và tha hóa đốivới con ngời; những xác tín bị nghi ngờ, những chuẩn mực bị mất giá; nhữnggóc khuất của đời sống công chức, trí thức; những mảng tối của văn hoá, khoahọc giáo dục, văn chơng nghệ thuật

2.1.1 Những nguy cơ làm biến dạng và tha hoá đối với con ngời

Hiện thực đời sống đa dạng và phong phú luôn là đối tợng phản ánh củavăn học Bằng cái nhìn hiện thực không đơn giản, xuôi chiều đợc soi chiếu bởikinh nghiệm cá nhân, Hồ Anh Thái đã chạm đến, khơi ra những vấn đề gaigóc và bức xúc của đời sống vốn vô cùng phong phú và phồn tạp Điểm chú ý

đặc biệt của tác giả là môi trờng gia đình với t cách là một xã hội thu nhỏ, nơi

có thể sẽ hình thành nên những thói quen xấu, nơi có thể tiềm ẩn những nguycơ làm băng hoại đạo đức, nhân cách con ngời, đẩy con ngời đến sự tha hoá

Trong Cõi ngời rung chuông tận thế chính Đông, ngời chú đã chứng kiến

toàn bộ câu chuyện ba gã trai là Cốc, Phũ và Bóp tìm cách chiếm đoạt một côgái trẻ trên một bãi biển du lịch nhng anh ta không can ngăn thậm chí còn

đồng loã để hai kẻ còn sống thực hiện ý định trả thù cho bạn khi nghĩ rằng côgái là nguyên nhân dẫn đến cái chết của thằng Cốc: “Hai thằng quay nhìn tôi.Tôi im lặng nhìn lại Nh vậy có nghĩa là tôi không đi Tôi cha tin Tất nhiên làcha tin cô gái kia giết thằng Cốc Nhng tôi để mặc hai đứa Hãy để cho chúng

đợc quyền tin điều chúng đang tin…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng Chắc là tôi sẽ không tham gia Nhngcũng chẳng có một lời nhắc nhở thận trọng Con ngời nếu cẩn thận ở nơi này

thì vẫn bất cẩn ở nơi khác Biết ai dại ai khôn hơn ai mà lên giọng khuyên bảo.Những gã trai ngoài tuổi hai mơi đã có thể tự lo liệu và tự chịu trách nhiệm”[4; 48, 49, 51] Nhà văn giễu sự im lặng một cách lạnh lùng và những suy nghĩvô trách nhiệm của bậc cha chú nh Đông Đó chính là nguyên nhân góp phần

đẩy những gã thanh niên vốn hiếu sát nhanh chóng đến với tội ác Phải chăngtrong cuộc sống chỉ có Đông mới có cách nghĩ và cách hành xử nh vậy? Phảichăng mọi ông bố, bà mẹ đều đã biết tôn trọng quyền tự do của con cái mộtcách đúng mực? Chính những kẻ cha chú trong cái gia đình thế lực ấy đãkhông ít lần tiếp tay cho những sai lầm, tội lỗi của con cháu “Một giờ sánganh Thế biết tin thằng Phũ bị giữ cả ngời cả xe ở đồn công an quận thì tám giờsáng anh đã đến đón cả xe cả ngời về Ngay trong đêm anh đã gọi điện chomột ông thứ trởng nội vụ thân tình Gọi cho ông giám đốc bệnh viện để bó bột

cẩn thận cho cái chân gãy của con bé” [4 ; 87, 88] Tác giả Cõi ngời rung chuông tận thế đã giúp ngời đọc nhận thấy rõ sức mạnh của thế lực, địa vị xã

hội, qua đó đặt vấn đề về hệ quả khôn lờng của sự đồng loã với cái ác trongmôi trờng gia đình

Không chỉ có vấn đề thiện ác, môi trờng gia đình có khi là nơi hìnhthành những thói quen xấu của con ngời Chẳng hạn, hãy xem cách giáo dụcgiới tính của Đông - một sinh viên trờng Hàng Hải vốn đã từng có một thời đểnhớ là những cuộc tình giờng tầng, ri đô che tạm trong kí túc xá sinh viên,một thuỷ thủ tàu viễn dơng lọc lõi tình trờng - đối với ông cháu quý hoá làthằng Phũ: “Phũ thật thà kể cho tôi nghe lai lịch từng chiếc một, thứ đồ Thái

có thể bóp gọn trong lòng bàn tay và đút nhanh vào túi quần khi từ giã Màuxanh thiên lý là cái đầu tiên biến Phũ thành đàn ông Màu nâu có bộ ngực đồ

sộ Màu da ngời làm nó đắm chìm suốt một đêm trắng u mê đến mức khôngnhớ nổi bao nhiêu lần…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng Thứ kiến thức giáo dục giới tính tôi truyền cho từnăm nó mời bốn tuổi đủ cho Phũ sống phóng đãng mà không một lần để lạihậu quả” [4; 78] Một cách nhìn hài hớc về mối quan hệ “dân chủ” chú cháugiữa Đông và Phũ trong chuyện thoả mãn dục tính Có cái hí hửng trong việckhoe khoang chiến tích của thằng cháu nhng cũng có sự tự hào, kẻ cả của ôngchú khéo dạy bảo thế hệ sau Và quả thật, Phũ đã hơn đứt ông chú mình về sựlọc lõi, đểu giả đến trắng trợn trong sự ăn chơi sa đoạ: “Tôi giữ chân thằngPhũ tồng ngồng lại không thì nó đạp con kia nát bét Con bé phải khai ngay

Em bị một tuần nay rồi, sau đó ngày nào cô Tì cũng bắt em phải nhận là còntrinh để bán tiếp cho khách đang háo Đúng lúc ấy cô Tì đẩy đợc cửa ngách đivào…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng Thằng Phũ dí cái vật dính dấp trên ngón tay vào mặt cô Tì Đây là bong

bóng cá mè, định lừa bố mày à, bố mày đi làm một quả để thi cuối năm choson mà mày dám đa sọt thủng, lôi ngay con khác ra đền đi, không có à, vậychạy ngay ra đờng mà săn bò lạc, các bố mày chờ” [4; 80] Đến tận lúc Phũchết, ngời đọc còn nhận đợc sự bất ngờ về số chiến lợi phẩm là “101 chiếcquần lót phụ nữ”, đến mức ông chú phải thốt lên bằng một sự so sánh đầy thánphục: “Vậy là trong một quãng đời ngắn ngủi chín năm làm đàn ông, ôngmãnh này đã sống cuộc đời của 101 ngời đàn ông đạo đức suốt đời chỉ biết cómột ngời đàn bà” [4; 81] Thật chua chát khi những thói sống gấp, hởng lạc,

đàng điếm đã lấn át hoàn toàn đạo đức truyền thống

ở một môi trờng hẹp hơn là những “phòng khách” gia đình, ông bố đãdạy cho cậu quý tử những bài học kinh nghiệm vào đời thật bổ ích “Bố tôi dắttôi qua những phòng chiêu đãi nh vậy Hình nh ông có ý cho tôi trải nghiêmthực tế giao tiếp lễ tân để dần dà làm chủ phòng khách gia đình, để dẫn dụ đ a

đẩy mối manh giữa tầng lớp chuyên gia ăn tiệc mới hình thành Lực lợng nàycũng non trẻ hãnh diện nh lực lợng tiểu t sản dân tộc, nh cánh giàu xổinouveaux riche mới hình thành từ sau tám sáu” [5; 22] Phòng khách là “trờng

đại học” nơi có những ông giáo s “đầu bù răng bựa” vừa tham ăn vừa hay tắtmắt; những ngành học thì văn sử dẫm chân lên khảo cổ, “văn chả đợc thì võvậy”; nơi tạo ra một loại ngời “chuyên gia ăn tiệc”, cơ hội, háo danh, thựcdụng

Môi trờng gia đình khi mà nền tảng truyền thống bị phá vỡ là nguyên

nhân sâu xa làm băng hoại các giá trị đạo đức của con ngời Trong Cõi ngời rung chuông tận thế, một thuỷ thủ trên con tàu vợt đại dơng luôn tâm niệm

một chuyến đi an lành phụ thuộc vào sự thuỷ chung của ngời vợ ở nhà Vì vậykhi thoát chết sau vụ đắm tàu trở về, anh ta đã đợc chứng nghiệm sự đúng đắncủa cái lý thuyết kia: “gã về nhà, bắt tận mặt vợ và con gái đang nuôi béo haithằng đĩ đực xấp xỉ tuổi nhau mỗi cặp ở một phòng, ra đụng vào đụng mặtnhau tự nhiên nh không Gã vác dao đuổi chém hai thằng kia chạy tan tác Gã

đuổi chém mụ vợ Căm hờn gấp bội vì gã tin rằng chính sự thập thành của mụ

đã làm biển nổi giận, nhấn chìm con tàu và dìm chết đồng nghiệp của gã Gã

đuổi chém con gái Nhà dột từ nóc dột xuống Gã uất vì dòng giống mình nảynòi ra một thứ ngợm vô luân nh thế” [4; 156] Sự uất hận và hành động cămthù của ngời đàn ông trong câu chuyện qua cái nhìn giễu nhại của Hồ AnhThái là một sự bất lực, một kết cục xót xa của một gia đình đầy nghiệp chớng

Hôn nhân không tình yêu và mải mê chạy theo nhu cầu vật chất củanhững ngời trong cuộc cũng là nguyên nhân dẫn đến những bất hạnh của con

ngời, sự đổ vỡ của gia đình là điều mà Hồ Anh Thái muốn cảnh báo Trong

Mời lẻ một đêm là năm cuộc hôn nhân chợt đến chợt đi luôn mang màu sắc vụ

lợi của bà mẹ “năm lần đò và những cuộc phiêu lu” Với ngời đàn bà ấy,

“Chồng đầu tiên đợc cái nhà để xe Chồng thứ hai đợc chia đôi căn phòng haimơi sáu mét vuông Chồng thứ ba căn hộ tập thể tầng hai Chồng thứ t đợcchín mét vuông phố cổ Chồng thứ năm khá nhất, giáo s viện trởng, căn hộchung c chất lợng cao” [10; 60, 61] Sống với mẹ và chứng kiến những cơn lốcphiêu lu tình ái của mẹ, cô con gái vẫn phải giật mình trớc cái phơng châmsống “chơi xuân kẻo hết xuân đi mà sao giống thứ ẩm thực ăn gỏi nhắm sốngnuốt tơi Cái câu đùa về làm gì, ở lại đây mà ngủ chỉ có một phần đùa, chínphần là thật” [10; 92, 93] Độc giả phải bật cời sau lời giễu nhại của Hồ AnhThái nhng rồi cũng phải gật đầu xác nhận “chỉ có một phần đùa, chín phần làthật” về thực trạng xấu đi của quan hệ gia đình trong xã hội hiện nay Dớingòi bút giễu nhại của Hồ Anh Thái, những quan hệ hôn nhân nh thế khôngchỉ có kết cục ngắn ngủi theo kiểu “mây ma mau tạnh” mà còn tiềm ẩn nhữngnguy cơ tha hoá đối với con ngời Dờng nh đó là những cái bẫy mà sức hút của

nó là bả vật chất luôn giăng ra theo kiểu “cháu giai đang thiếu công ăn việclàm Bố mẹ gửi cháu sang cô có việc gì cô cho cháu giai làm Còn phải làm gìnữa Bỗng dng cô xây nhà mấy tỉ cho cháu giai ở, cô mua xe hơi Nhật tặngriêng cho giai, mỗi tháng cô cho cả chục triệu ăn chơi Cháu nào gặp vận hội

ấy mà chẳng chuyển kênh gội cô bằng em xng anh ngọt lịm Cháu nào chẳng

từ bỏ mẹ cha mà theo cô cho đến khi cô đầu bạc nhuộm răng long hàn” Cả một dây theo nhau đi [6; 245, 246]

Cũng có khi sự đổ vỡ của quan hệ hôn nhân gia đình lại bắt đầu từ sựgiả dối của những ngời trong cuộc mà chỉ đến sắp lìa xa cõi đời họ mới có

những phút thật lòng với nhau hoặc mới lộ ra bộ mặt thật Trong Tự sự 265 ngày là chuyện ông Sử vợ mới chết đợc tám tháng đã có ngay vợ mới là một

cô Mỹ, những tởng gây sốc cho họ hàng nhng “cả làng mừng cho ông vợ chếttám tháng đã có ngời nâng khăn sửa túi” Cái đáng cời nằm ở chỗ đám dânlàng cổ hủ, lạc hậu vẫn hàng ngày “đất lề quê thói ra ngồi cầu tõm tụt quần

thả mồi nuôi cá” lại dễ dàng chấp nhận sự kiện tày đình đến thế Còn trong Cả một dây theo nhau đi, chính tác giả đã phải thốt lên: “Lời trăng trối này mới

thật là thực phẩm đặc sản cho đám trẻ thích giật gân Ông thều thào tôi có lỗivới bà Bà thút thít tôi mới có lỗi với ông Ông vẫn phều phào bà đừng khócnữa, bà bảo cô ấy bế thằng bé đến đây nhận mẹ già nhận các anh các chị.Nghĩa tử là nghĩa tận Dù sao cũng là máu đào của tôi tinh lực của tôi Ngày

mai tôi đi rồi thì phải đoàn kết nhất trí không ngại khó ngại khổ ủng hộ giúp

đỡ nhau xoá đói giảm nghèo” [6; 237] Thật đúng là một vở hài kịch về đờisống vợ chồng mà sự giả dối đã đợc tác giả khéo léo sắp đặt để cả ông cả bàcùng thú nhận Có lẽ cái kết cục nh thế vẫn còn là may bởi còn có những cuộchôn nhân bất hạnh hơn nhiều dù đối với nhiều ngời, đó là những bài học nhãn

tiền Trong Anh xe ôm một chặng đờng núi có chuyện về những ngời đàn

ông đi đâu có vợ đó nhng khi chết bất đắc kỳ tử lại chẳng có lấy một ngời; cóngời dù đã hai vợ vẫn còn “chài thêm con Ôsin của sếp làm vợ ba”, có ba đứacon đều dính hút hít; ngời khác thì mấy cô vợ đều dê, bản thân thì “thân tàn

ma dại”, “mời mấy đứa con chẳng đứa nào học xong phổ thông” [6; 20, 21].Dẫn ra nhiều nh thế hẳn tác giả muốn nhấn mạnh thực trạng ấy phổ biến đếnmức phải báo động đồng thời chỉ ra nguyên nhân và những hệ luỵ của nó đốivới xã hội nh nghèo đói, thất học và những tệ nạn xã hội

Cuộc sống lứa đôi thời hiện đại còn phải đối mặt với tình trạng “ông ănchả bà ăn nem”, những cuộc tình vụng trộm chớp nhoáng nơi nhà nghỉ, kháchsạn, công sở…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng Trong Mời lẻ một đêm dù phản đối cách sống của bà mẹ nhng

trớ trêu thay mệnh phụ phu nhân danh tiếng ấy vẫn không tránh đợc cám dỗcủa tình xa Cuộc “hẹn hò” vô tình trở thành “bị nhốt” trong một căn hộ chung

c ấy đợc Hồ Anh Thái miêu tả bằng cái nhìn giễu nhại: “Quá khứ dan díu ch a

đẩy họ tới việc ấy Dùng từ dan díu e rằng không nói đúng bản chất mối quan

hệ vô t của hai ngời mời sáu năm qua Đúng ra đấy là một tình bạn khá lạlùng, phải đến tận hôm nay họ mới chịu để dẫn tới chuyện thân xác” [10; 8]

Sự “khá lạ lùng” trong tình bạn hai ngời có liên quan đến mối quan hệ tay bagiữa hai ngời đàn bà và ngời đàn ông Khá lạ lùng có lẽ còn vì “chuyện ấyngày nay hơi bị dễ” Nói tóm lại, tất cả đều “hơi bị dễ” thì việc ấy hỏi có khógì?! Những quan hệ bất chính, “mèo mả gà đồng” giữa đàn ông và đàn bàcũng đợc Hồ Anh Thái nhắc đến nh là một thứ mốt của đời sống hiện đại dớihình thức những câu chuyện “tiếu lâm công sở” nhng sự tỉ mỉ, chính xác của

nó lại đợc giễu giống nh “giọng văn của ba cái tạp chí khiêu dâm phơng Tây”.Chẳng hạn: “hai lần trong phòng bà viện phó Gã tập tễnh từ trong đó đi ra,

đến mức thành tục ngữ chị viện phó em chó què Ba lần trong th viện, lạ thaycho th viện hàn lâm bỏ hoang cho mèo mả gà đồng sùng sục đứng trong gócngôi đền tri thức thiêng liêng Bốn lần trong căn nhà áp mái dột nát ẩm mốckích thích tính phiêu lu” [5; 47, 48]

Bên cạnh đó, quan hệ gia đình còn bị đe dọa bởi sự vi phạm nhữngnguyên tắc đạo đức tốt đẹp Sự hiếu nghĩa đôi khi là chỗ để con ngời diễn trò

đạo đức mà thực chất là vô đạo, bất hiếu Trong truyện ngắn Cả một dây theo nhau đi, Hồ Anh Thái đã dựng lại một cảnh diễn trò hiếu nghĩa của cô con

dâu trớc cái chết của bố chồng: “Khóc rống lên Chồm ngay tới vồ lấy cái mũtrên tay chồng Bố ơi là bố Lúc sống bố con mình phố trên phố dới biền biệt,Lúc đi bố con mình bố con mình âm dơng ngăn cách đời đời Xin bố cứ thanhthản mà ra đi, con sẽ không để bố thiếu thốn gì, bố muốn gì con cúng nấy.Voi chín ngà gà chín cựa ngựa chín hồng mao Nem công chả phợng Xe hơi

đời mới, áo quần thời trang Con đốt cho bố mấy mỹ nhân làm hình nhân thếmạng để bố có năm thê bảy thiếp, bõ khi sống bố ăn nhịn để dành Thuốctráng dơng tăng lực viên lắc hút hít không thiếu cái gì, mùa nào thức ấy” [6;247] Đặt sự báo hiếu trả nghĩa làm đối tợng châm biếm, đả kích là một vấn đềkhông mới Trớc Hồ Anh Thái rất lâu, Nguyễn Công Hoan đã có đủ “Báo hiếutrả nghĩa cha”, “Báo hiếu trả nghĩa mẹ”; Vũ Trọng Phụng đã có một vở bi hàikịch về “Hạnh phúc của một tang gia” Điểm mới của Hồ Anh Thái là dùngngòi bút giễu nhại để lật tẩy sự đểu giả trong cái hiếu nghĩa thời hiện đại.Trong những đám tang, những ngời sống không chỉ có hạnh phúc mà đủ cả “ái

ố hỉ nộ” Nội dung châm biếm đả kích trong sáng tác của Nguyễn Công Hoan,

Vũ Trọng Phụng là sự bất hiếu, vô đạo ở cái thời nhố nhăng, phong hoá hủ bại

mà nhà văn với vai trò xã hội của mình phải “đào tận gốc trốc tận rễ” Hồ AnhThái đặt chúng ra ngay trong thời đại mà chúng ta đang cố sức xây dựng mộtnền văn hoá tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc Nỗi xót xa mang d vị cay đắngtrong nội dung giễu nhại của Hồ Anh Thái vì thế có phần khác hơn Có baogiờ một cô con dâu khóc thơng bố chồng mà hứa trả nghĩa bố bằng “nem côngchả phợng”, bằng “mấy mỹ nhân để bố có năm thê bảy thiếp”, bằng “thuốctráng dơng tăng lực viên lắc hút hít”?

Từ môi trờng gia đình đến xã hội là một bớc rất ngắn của những rạn nứt,

đổ vỡ và xuống cấp của các giá trị đạo đức xã hội Trong sáng tác của mình,

Hồ Anh Thái đã khai thác khá triệt để một trong những vấn đề bức xúc của xãhội mà bấy lâu nay văn học ít đề cập hoặc né tránh là những tệ nạn xã hội

Trong Cõi ngời rung chuông tận thế, hiện thực đời sống của ng dân một bãi

biển du lịch nào đó với những nhọc nhằn vất vả của nghề chài lới, làm mắmlại đợc tác giả phơi lật ở những góc nhìn vừa hài hớc vừa đau đớn Ngời đọctrớc có thể cời nhng sau đó là đau xót cho sự đổi thay ghê gớm của cuộc sốnglàng chài trớc sự tác động của đồng tiền, của lối sống sa đọa: “Biển rũ rợi nằmlại, phập phồng thoi thóp nh cô gái đồng trinh sau vụ hãm hiếp tập thể Bấygiờ mới bắt đầu giờ làm ăn của những ngời đàn bà làm nghề buôn hơng bán

phấn Thực ra thì hơng chẳng có mà phấn cũng chẳng có Phần nhiều là mùimắm muối dân chài thất thu một vụ cá, mùi mồ hôi gay gắt đồng quê hạn hán,thậm chí có cả mùi sữa vú em hoi hoi con ơi con ở lại nhà Tất cả đều đợcvụng về át đi bằng một thứ nớc hoa rẻ tiền đồng hạng” [4; 17] Xót xa thaycho thận phận của những cô gái điếm mang nhãn hiệu ng dân, cho những ngờithân trong gia đình của họ Còn đây là hình ảnh một cuộc đốt vía tập thể củanhững cô gái điếm ế khách dới con mắt của thằng Cốc là “một vũ điệu thổ dânngoạn mục”: “Những ngời đàn bà không nhìn rõ mặt, hình hài cũng chậpchờn, đang đứng dạng chân trong t thế com pa mở hai mơi lăm độ Họ cũng

đốt những tờ giấy, lay lay ngọn lửa nhỏ có nốt ngân luyến láy ở cái nơi lànguồn vố tự có của một cái nghề bất chấp mọi quy luật của kinh tế thị truờng

là lấy lỗ làm lãi Ngọn lửa nhấn nhá nh một khúc cải lơng tự sự, rồi bất chợtlao vút lên thành cao trào nh viện đến sự ma móc ban phát của trời xanh trên

đầu Lửa phất phơ cời với ông trời phong tình đến đủ độ, rồi đổ xề một giọngthật đã để cầu xin sự đồng tình của đất Những tờ giấy vừa đốt lên chạy tiếpsức cho những tờ giấy đã cháy hết Vòng lửa lại cháy rừng rực, lại luyến láyphừng phừng từ nơi xuất phát ấy, vung lên tới trời, ngoặt lối ra sau l ng để cầuxin những gì họ bỏ lại đằng sau…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng” [4; 18] Có lẽ hình ảnh những cô gái điếmtrong t thế compa hai mơi lăm độ mà tác giả gọi là “những vũ nữ kiên gan”trên bãi biển nọ đã khiến độc giả bật cời, nhng là cái cời ra nớc mắt bởi nỗi

ám ảnh khôn nguôi về một hiện thực phũ phàng nơi vùng quê nghèo khó ấy.Những ngời phụ nữ ấy vừa là tội nhân vừa là nạn nhân của một môi trờng xãhội bị tha hoá Sự thật là nh vậy nhng có điều bấy lâu nay ngời ta không dámhoặc không muốn thừa nhận thậm chí còn dung túng, tiếp tay cho chúng pháttriển ngày một lớn mạnh Chắc có lẽ chỉ còn số ít ngời phải giật mình nghingờ về sự thật của những vấn đề nhạy cảm mà Hồ Anh Thái đã đặt ra Số đông

sẽ im lặng bởi họ đã “ngấm” cái d vị cay đắng của hiện thực xã hội ấy Cũng

nói về tệ nạn mại dâm, trong Mời lẻ một đêm tác giả viết: “Chuyện ấy ngày

nay hơi bị dễ…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng Hà Nội có thành ngữ chỉ những nơi hứng lên là vào thuêphòng đợc ngay: Ngủ Gia Lâm đâm Thái Hà, thậm chí vừa văn hoá ngủ nghêvừa văn hoá ẩm thực đất Tràng An chó Nhật Tân vần Hồ Tây…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng nhà nghỉ mỗingày đổ vào xe rác cả sọt bao cao su” [10; 8] Do nhu cầu phát triển, các trungtâm kinh tế, đô thị hình thành thay thế những khu phố “lối vào nhà hẹp nh đ-ờng ống dẫn dầu” kéo theo hàng loạt những vấn đề xã hội nhức nhối đặc biệt

là mại dâm Điều đó dẫn đên thực tế “vỡ Gia Lâm chạy về Thái Hà lập căn cứ

địa mới, vỡ Thái Hà chạy về đờng Hoàng Quốc Việt lập lại chiến khu Vỡ Hà

Nội tràn ra ngoại ô, tràn về các tỉnh, cơn lũ quét qua vùng Xuân Mai, trànxuống các ngã ba ngã t sung sớng Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Thanh Hoá Sài Gònkhông vỡ thì Sài Gòn cũng vơn ra ven đô cho tới miệt vờn, Sài Gòn đi tắt đón

đầu xuất khẩu công nghệ về miền viên ngọc Tây Đô, bao quát cả một vùngcon nớc trong về miền đông con nớc đỏ Nớc non đâu cũng là nhà, quê hơng

đâu cũng gọi là vòm chơi” [10; 9] Những vùng đất, những địa danh văn hoácủa đất nớc dới ngòi bút của Hồ Anh Thái đã trở thành những cái tên gắn liền

kỳ tích bất hảo, những khu ăn chơi sa đọa Lời trữ tình của một bài hát bỗngchốc trở thành điệp khúc khó quên về sự lớn mạnh nh “cơn lũ quét” của tệ nạnmại dâm Đó là một thực trạng nguy cấp về sự xâm hại của văn hóa ngoại lai,của tệ nạn xã hội đối với văn hoá truyền thống, đến nền tảng gia đình và hạnhphúc lứa đôi Con ngời nhiễm thói xấu, nhanh chóng thích nghi và hình thànhnhững thói quen sinh hoạt của xã hội hiện đại: “kiu kiu choai choai rủ nhauvào nhà nghỉ thuê phòng ngủ tra, cha đến tuổi có bằng lái thì chìa thẻ họcsinh Bệ vệ sồn sồn thì vào gửi cái đăng ký xe, ở khu vực nhạy cảm thì nhớ

đừng quay biển số xe hơi, xe máy ra ngoài đờng, nhân viên khách sạn có boatốt còn chạy ra khoác áo cho biển số xe của khách An toàn tuyệt đối, dân chủthuận tiện Một giờ hai giờ, một ngày hai ngày, từng đôi từng đôi ra trả phòngrã rời tơi tả hay hả hê tơi mởi, tuỳ khả năng và tuỳ hứng Tuỳ tâm” [10; 9]

Đọc những dòng này, ngời đọc phải bật cời bởi hình nh Hồ Anh Thái đúng là

“con ma xó” vì cái gì cũng biết, cứ nh thể anh là ngời trong cuộc Hay bởi ai

mà chẳng biết vì “những vụ việc nh thế chẳng có gì độc đáo Quá đại trà” [10;10] Có hàng tá những hệ luỵ từ những mối quan hệ thân xác, những cuộc tình

“ma bóng mây” kiểu ấy đã đợc tác giả cảnh báo: giết ngời để trả thù tình;quay phim chụp ảnh để làm bằng chứng tống tiền, tống tình, tống quyền lực,

địa vị; để “bẫy chức, bẫy danh, bẫy ô danh” Đến nỗi mà “khách sạn nhà nghỉthoạt nghe chỉ là cái chốn ngủ nghê hiền lành, nghe thế một hồi thì nó đãthành chốn hang hùm nọc rắn, hầm chông bẫy đá lới trời, có kẻ đợc lên tiên

mà cũng có kẻ xuống cõi âm, không tiên không âm thì thân bại danh liệt” [10;11] Vậy mà trong thực tế vẫn có vô khối kẻ đặt bẫy và bị sập bẫy! ở một khíacạnh nào đó, Hồ Anh Thái đã thẳng thắn giễu sự bất lực của chính quyền vàcác cơ quan chức năng trong việc xác lập trật tự xã hội ở lĩnh vực này Tất cả

đều quá rõ sự thật nhng cách hành xử mới là mấu chốt của vấn đề: “tiếng tămnhững khu ăn chơi xả hơi bình dân phải đợi đến khi khét lên tận mũi lực lợng

an ninh lành mạnh xã hội thì các tụ điểm mới bị rà quét Tìm và diệt Tìm đợcrất ít và diệt ít hơn” [10; 9] Giải thích cho cái kết quả “tìm và diệt” kém cỏi

ấy là “những nguồn giải trí chốc lát cho đàn ông không còn dám đứng tụ tậpdới những gốc cây hẻm phố những khuôn viên nữa Nơi ấy bây giờ đang làhiện trờng của những đợt truy quét Vậy thì chị em ơi lên xe ta lên đuờng, ng-

ời có tiền thì xe máy, kẻ ít tiền thì xe đạp, ta không đứng gốc cây thì ta thànhngời tiếp thị lu động…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng May là đờng vắng tanh, đám gái làm tiền lu độnghoảng hồn lẩn ngay khỏi nơi dễ bị chôm làm nhân chứng, đám cảnh sát thìkhông có mặt ở con đờng vắng, nh thể đã thoả thuận bỏ ngỏ cho chị em làm

cộ Đờng hẹp thì mặc đờng hẹp, đây là thời đại của tốc độ Ăn uống thì có đủmọi thứ ăn liền, học hành và công việc thì có đều có lối đi tắt, vui chơi giải tríthì đều có thứ tàu nhanh, yêu thì cũng là thứ tình yêu tốc độ, đã đợc đảm bảobằng tự do cá nhân và bao cao su OK nhà vô địch cùng thuốc tránh thaichoice…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng chúng lạng lách, chúng đánh võng, chúng cớp đờng, chúng xô ngời

đi đờng ngã chết ngay tại chỗ Tốc độ thôi cha đủ, thanh niên cần những ấn ợng mạnh đánh thẳng vào màng nhĩ và tròng mắt…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng tất cả các tay đua đều giậthết phanh trớc phanh sau ra, đội lên đầu một vành khăn trắng coi nh đã vĩnhbiệt mẹ để thanh thản lao vào cuộc tỉ thí Ngồi đằng sau chúng cũng là những

t-đứa con gái choai choai, đầu cũng chít khăn trắng bày tỏ ý chí đồng quyếttâm, những cổ động viên đắc lực và cuồng nhiệt bậc nhất” [4; 84, 85] Dù HồAnh Thái đã cảnh báo sự thật khó tin này nhng nó vẫn xảy ra và thậm chíngày càng phổ biến hơn bởi “máu chỉ càng làm say máu, tai nạn chỉ càngthêm màu sắc mạo hiểm và iêng hùng…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng cảnh sát rợt đuổi và lùng bắt càngkhiến chúng kiêu hãnh vì tự coi là những phần tử ngoài vòng pháp luật…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng” [4;86]

Thông qua cái nhìn giễu nhại, Hồ Anh Thái đã phơi bày một thực trạng

đáng báo động về tệ nạn xã hội và những cạm bẫy, những nguy cơ làm bănghoại những giá trị tốt đẹp giữa con ngời với con ngời trong quan hệ gia đình,cộng đồng, đẩy con ngời tới sự tha hoá, biến dạng Nhng có lẽ điều sâu xa màtác giả muốn nhấn mạnh ở đây là nguyên nhân dẫn tới thực trạng ấy Chínhcon ngời chứ không phải ai khác, bằng cách này hay cách khác, vô tình hay cố

ý đã và đang tạo ra những cạm bẫy hiểm nguy từ sự vô cảm, vô trách nhiệm,thói ích kỷ và lối sống buông thả, sa đọa.

2.1.2 Những xác tín bị nghi ngờ, những chuẩn mực bị mất giá

Hồ Anh Thái tập trung phơi bày những bức xúc trong quan hệ gia đình,những tệ nạn xã hội đợc coi là những nguy cơ biến dạng và tha hóa của nhâncách con ngời Bên cạnh đó, không ít lần nhà văn còn hớng ngòi bút của mìnhtới một đối tợng khác là những xác tín, những chuẩn mực mà qua cái nhìngiễu nhại của anh, nó trở nên mất giá hoặc đáng ngờ

Trớc hết, Hồ Anh Thái đặt ra những hoài nghi về con đờng đạt đến sự

đốn ngộ của chúng sinh trong kiếp tu hành theo giáo lý nhà Phật Không ít lầntác giả đã làm cho ngời đọc phải ngỡ ngàng về những phát hiện của mình Khitriết lý về sự khôn dại của con ngời trong cõi nhân sinh, Hồ Anh Thái đã nhạilại chính sự lọc lõi của ngời đời trong cái triết lý “khôn cũng chết, dại cũngchết, biết thì sống” bằng việc nhấn mạnh “Chỉ có kẻ biết là sống Nhng biết đ-

ợc rồi, giác ngộ đợc rồi, thì không chết nhng sống khổ sống sở về tinh thần”[4; 53, 54] Ngay đến đức Phật cũng cô đơn, cũng đáng thơng chẳng kémchúng sinh ở giữa cõi khổ ải này Nhà văn đã viết: “Những năm tháng lênh

đênh trên biển tôi đọc nhiều sách Phật Đọc xong tôi chỉ thấy thơng Ngài.Ngài giác ngộ năm ba mơi lăm tuổi, bốn mơi lăm năm sau đó, Ngài phải sốnggiữa cõi ngời tôn sùng Ngài, kính phục Ngài, tin theo Ngài nhng không chắc

đã hiểu Ngài Ngài cô đơn và đáng thơng là ở chỗ ấy” [4; 54] Sự nghiệt gãcủa cuộc đời chính là lúc con ngời đã ngộ ra tất cả nhng vẫn không thể thoát

khỏi vòng luân hồi, bể khổ Trong Cõi ngời rung chuông tận thế, Đông đã

ngấm triết lý đạo Phật về từ bi hỉ xả, sự khoan dung độ lợng, về lẽ đợc mất

nh-ng anh ta vẫn “hành độnh-ng theo cái lý thực tế đanh-ng bừnh-ng bừnh-ng tronh-ng huyếtquản” tức là phải trả thù, “cái chết đòi trả bằng cái chết” Lời dạy của đứcPhật đã không còn ứng nghiệm khi con ngời bị dục vọng che lấp dù có lúc nó

đã từng sám hối: “Này chú, có tiền thì cũng khổ, có tình khổ hơn, có danh làkhổ nhất Trong bằng ấy thứ, tôi đã từ bỏ hết để chỉ chọn lấy một thứ đỡ khổhơn cả Ngờ đâu kết cục lại bi thảm nh vậy ” [4; 102] Tác giả đã giễu cợt sựsám hối hời hợt và sáo rỗng của ngời đàn ông mất con mà anh ta nghĩ mình đãgiác ngộ cái chân lý ở đời ấy

Cái đẹp là một phạm trù thẩm mỹ mà con ngời luôn phấn đấu để hớngtới nhng trong sáng tác của Hồ Anh Thái, đôi khi nó lại chứa đựng, che giấu

cái xấu ở bên trong Trong Cõi ngời rung chuông tận thế, đã có lúc Hồ Anh

Thái đặt ra sự nghi ngờ đối với cái đẹp khi nó chứa đựng những điều xấu xa,

những ẩn họa khôn lờng mà không phải lúc nào con ngời cũng dễ dàng nhận

ra Đó là một tai họa Hồ Anh Thái đã không giấu đợc sự phẫn nộ khi giễunhại vẻ đẹp thánh thiện của một cô sinh viên trờng Hàng Hải mà đằng sau vẻ

đẹp ấy là bản chất ăn chơi đĩ bợm của cô ta “Một gơng mặt đức mẹ đồngtrinh không thể nào bắt bụi trần tục Vẻ đẹp ấy cho tôi niềm an ủi về môi tr-ờng đang sống Lũ thanh niên và đám ngời đến già vẫn không trởng thành th-ờng khó sống đợc nếu không tự dựng lên cho mình một thần tợng”, vậy mà cái

đẹp ấy lại dung chứa một sự thật không thể tin nổi: “một mình hoa khôi chiến

đấu cùng lúc với ba gã con trai trần trụi mà vẫn thừa ra hai gã…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng Tôi khôngchịu đợc cái cảnh một cô gái, một hoa khôi mang gơng mặt đồng trinh đang bị

ba gã trai thô lậu nhấp nhổm leo lên leo xuống leo vào leo ra nh vậy…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng Nàngnằm tênh hênh sóng sợt trên giờng, nụ cời mệt mỏi và thỏa mãn Anh là ngờicuối cùng phải không? Tôi hình dung ra nàng đang bị ba đứa con trai vật lộn

vò xé Tôi rùng mình, nớc mắt ứa ra Khóc bột phát không sao kìm nổi Khóccho nỗi đau đớn của một thân thể đồng trinh Khóc cho gơng mặt đồng trinhbỗng trở nên dâm đãng và tinh quái không ngờ” [4; 110, 111, 112] Tác giả đãnhắc đi nhắc lại - đúng hơn là đay đi đay lại - cái “vẻ đẹp đồng trinh” của côgái nhng bất ngờ nhận thấy cái bản chất “dâm đãng, tinh quái” đằng sau vẻ

đẹp ấy Trong một truyện ngắn có tên là Chợ, Hồ Anh Thái cũng đã lật tẩy cái

ác đằng sau một vẻ đẹp thơ ngây của một cô gái bằng cách nhại lời kể của nạnnhân, ngời bị đánh thuốc mê và bị nẫng hết của cải trên một chuyến xe: “…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng

em không ngờ ngời ác mà có ngời đẹp thế Trông nh sinh viên Da trắng máhồng mắt bồ câu hoang dã…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng em không ngờ ngời đẹp thế mà ác Trông nh sinhviên Có cặp sách hẳn hoi Ngọt ngào lắm…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng” [6;145, 146] Cái điệp khúc “emkhông ngờ” của nạn nhân luôn nhấn mạnh vẻ đẹp ngây thơ, trong sáng, họcthức của cô gái - kẻ lừa đảo - đã làm không ít ngời giật mình về những biếnthái tinh vi của cái ác, sự lừa lọc núp bóng cái đẹp vốn đầy rẫy trong đời sống

dù tác giả không có ý “vơ đũa cả nắm”

Sự trinh tiết, những biểu tợng về sự thuỷ chung, hiếu nghĩa đôi khi cũng

là đối tợng mà Hồ Anh Thái đặt để nghi ngờ và cùng nhìn lại Biểu tợng cho

sự trong trắng của những ngời chết trẻ là vòng hoa trắng trong đám tang đợc

tác giả lật tẩy bằng cái nhìn hài hớc mà đầy d vị triết lý Trong Cõi ngời rung chuông tận thế, nhà văn đã đặt ra câu hỏi về những vòng hoa trắng có xứng

đáng với những gã thanh niên nh Cốc, Bóp, Phũ hay không Độc giả tự phánxét điều đó nhng câu trả lời đã có trong lời giễu nhại khi tác giả hé lộ một sựthật: Trớc khi từ giã cõi đời sau chín năm làm đàn ông thì Phũ, một trong số

những gã trai ấy đã kịp lập cho mình một kỳ tích là “101 chiếc quần lót” tặngphẩm của phụ nữ sau mỗi cuộc giao hoan Sự thật là nh thế và cũng có một sựthật khác đợc khẳng định ngay sau đó: “Và hiển nhiên là cũng gống nh haithằng bạn ra đi từ trớc, đám tang thằng Phũ phủ đầy những vòng hoa trắng”[4; 81]

Qua cách đặt vấn đề của Hồ Anh Thái, những giá trị vốn tởng vững bềnbỗng chốc bị đảo lộn Có hay không tình bạn thực sự giữa đàn ông và đàn bàhay cũng chỉ là một “cái vòng tròn tất yếu mà một ngời đàn ông và một ngời

đàn bà phải khép lại” là chuyện thân xác, tình dục Bản chất của vấn đề nằm ởthời gian vì “chỉ có vấn đề thời gian Thời gian không dứt điểm đợc thì cầnnhiều thời gian Mời năm họ vẫn là bạn là anh em kết nghĩa, nhng sang đếnmời sáu năm đã chuyển lợng thành chất” [10; 167] Có khi hôn nhân chỉ làtrách nhiệm, thậm chí có khi là sự “huỷ diệt” tình yêu, là địa ngục chứ khôngphải thiên đờng Thật tức cời khi tác giả kể chuyện “một ông bị tai nạn ô tô,vừa đợc đa vào viện ông ta mở mắt ra hỏi luôn: Tôi đang ở trên thiên đờngphải không? Bà vợ ngồi bên cạnh bảo: Sao lại thiên đờng, có em ở đây mà”

Làn ranh giới [6;167] Có vợ ở đây, bên cạnh tức là không phải thiên đờng.

Có thể là địa ngục chăng? Ngẫm ra mới thấy điều tác giả muốn nói có khi là

nh thế Khi có chuyện về gơng mặt “đồng trinh” che giấu cốt cách của một kẻ

“tiết hạnh khả nghi” nh Yên Thanh trong Cõi ngời rung chuông tận thế hoặc

khi “sắc đẹp dung nhan hình nh là yếu tố xếp dới đáy một ngời đàn bà” thìcũng có thể có chuyện “Kiều hiện nguyên hình là một cave ăn quà nh mỏkhoét” và là “một kẻ đào mỏ ” [6; 68, 69], và cũng có thể Mỵ Châu thành

“con trăm thằng” [5; 49] Tất nhiên khi giễu nhại cái xấu của con ngời thôngqua những biểu tợng văn hoá lịch sử, Hồ Anh Thái không có ý hạ bệ hay bôixấu những đối tợng ấy mà thông qua chúng để đặt vấn đề nghi ngờ sự chânxác của những giá trị tốt đẹp vốn đợc coi là vĩnh cửu

2.1.3 Những góc khuất của đời sống công chức, trí thức

Vốn nhạy cảm với những chuyển biến của cuộc sống, đón trớc yêu cầunhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật và nói rõ sự thật, Hồ Anh Tháinhanh chóng tiếp cận với đời sống thị dân trong đó nổi bật là đời sống côngchức, trí thức Trong hầu hết các sáng tác là đối tợng mà chúng tôi khảo sát dùmức độ phản ánh hiện thực là khác nhau nhng điểm tập trung nhất trongnhững đánh giá, chiệm nghiệm của tác giả là cái nhìn giễu nhại đối với nhữnggóc khuất trong đời sống công chức, trí thức, điều mà văn học bấy lâu nay ítnói đến nh những tiêu cực trong việc thăng quan tiến chức, những mánh lới

thủ đoạn làm tiền, những trò vô bổ và những thói xấu của con ngời trong vănhoá công sở

ở thời buổi mà “ngời trí thức giỏi giang có chuyên môn sâu đến mấycũng phải có chút hồng, chút quyền mới mong mở mày mở mặt đợc” thìchuyện thăng quan tiến chức là một nhu cầu xem ra có vẻ rất chính đáng Tuynhiên con đờng và cách thức mà số đông công chức thời nay sử dụng để “mở

mặt” với đời thì muôn hình vạn trạng, trăm phơng nghìn kế Trong Cõi ngời rung chuông tận thế, con đờng công danh của Thế bắt đầu từ những chuyến

tháp tùng lãnh đạo công du nớc ngoài nhng thực chất là để quan tâm đến nhucầu thăm thú, mua sắm của quý phu nhân thậm chí có khi còn “phiên dịch đợccả tên những mặt hàng tế nhị” Nhờ thế mà “Thế đợc nhiều cảm tình, Thế đợccô nói khéo qua ông vụ trởng cán bộ Thế cứ thế mà lên” [4; 53] Ngời đàn bà

trong Mời lẻ một đêm sau khi trở thành vợ ông Vip thì “đờng công danh của

chị trở thành đờng cao tốc Loại đờng vận tốc tự do, không có cảnh sát đứngbên đờng bắn tốc độ” [10; 190] Xong tiến sĩ lên trởng khoa, hứa hẹn là phóhiệu trởng, thậm chí phong giáo s, viện sĩ…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng từng nấc thang trơn tru khiến ngờibình thờng có mơ cũng chả dám Với ngời đàn bà này thì khác vì “chị biếtnhững việc ấy đều trong tầm tay” bởi đây là lúc ngời ta trả ơn ông Vip hoặc họvẫn đang mong ông ra ơn ma móc cho “cô em gái đang làm việc ở tỉnh miềnnúi muốn chuyển về làm việc trọng bộ của chồng chị”, cho “con trai mới tốtnghiệp muốn xin về khoa của chị” Đó là một cái vòng quay quyền lực, danhvọng mà bất cứ ai khi đã bớc vào thì không thể đứng nhìn hay cỡng lại Nhẹ ô

dù thì phải nặng lễ lạt, đó là quy luật tiến thân của giới công chức Mà lễ lạtthì cũng phải biết mánh khóe Hãy cứ gõ cửa sau, các “mađam” sẽ đón anh ở

đó và vừng ơi cửa sẽ mở ra ngay Một bà chồng làm quyền vụ trởng đã mấy

năm không cắt đợc cu (Q) chỉ cần nói với “mađam” là ok! Tác giả Mời lẻ một

đêm đã thuật lại đầy đủ một cuộc dàn xếp thấu lý đạt tình nh thế:

“- A lô chị ơi, chị thấy thế nào ?

- A lô cô ơi, nó đặt vấn đề nh vậy là khó cho cô đấy Cô còn phải để yêncho chồng cô làm việc nữa chứ

- A lô chị ơi, em cũng thấy thế, cho nên em mới phải hỏi ý kiến chị

- A lô cô ơi, nhng mà nó với mình là tình chị em Con chị nó đi con dì

nó lớn Mình cũng phải giúp cho chồng nó mở mặt với đời Cô là ngời mới, côkhoan hẵng động vào Cô để đấy cho tôi” [10; 185] Nhại giọng của những ng-

ời trong cuộc, Hồ Anh Thái đã làm bật lên một thứ nghệ thuật mua quyền bánchức của giới phu nhân các ông Cốp, ông Vip trong xã hội hiện nay Hóa ra để

có con đờng thênh thang để các ông tiến bớc, phải có bàn tay sắp đặt của các

bà nơi hậu trờng Theo một nghĩa nào đấy, các ông cũng chỉ là những con rối

mà những kẻ giật dây là các quý bà Quả thực là đàn bà dễ có mấy tay!

Sự thật thì các quan ông cũng không thua kém Thời buổi trăm thứ đềudính dáng đến dự án, đến mức các ông thuộc lòng chân lý “một dự án chánvạn nhà lầu” thì chẳng ai dại gì không nhanh tay vơ vét cho đầy túi tham

“Ông cũng đợc nhà lầu nhng không xây nhà ở bản địa ngứa mắt nhân dân

Ông ôm cục tiền về Hà Nội, mua đất Hà Nội, xây nhà Hà Nội Gửi con gái về

đại học Hà Nội trớc Năm sau sếp của ông đợc điều về tổng cục tiếp tục dự ánmiền núi, sếp xách cổ ông về theo Nh một giấc mơ, bỗng chốc sếp trên sếp d-

ới đều thành ngời Hà Nội ” [6; 235] Đúng là mọi con đờng đều đổ về Hà Nội.Chẳng thế mà hai tiếng “Hà Nội” đợc nhắc lên nghe thân thơng, trìu mến nhvậy Kết quả là bên cạnh Hà Nội của những sếp bản địa, bắt đầu xuất hiệnnhững “phố Quan” là Hà Nội của những sếp ngoại tỉnh, dù “phố Quan” ấy cómọc lên trên nền của những hố chôn ngời tập thể chết đói năm ất Dậu 1945

Không chỉ tham lam, giới “công bộc của nhân dân” ấy còn có vô vànnhững mánh khóe nhằm tranh giành, đấu đá địa vị chức tớc, tàn hại lẫn nhaukhông từ một thủ đoạn nào Để trả thù kẻ đã “cắm sừng” mình, ông chồng một

bà viện phó đã dùng “một lá th tố giác Ông ta không tố giác sớm hơn để gã

đỡ công làm thủ tục, đỡ tiền phí tổn visa, tiền tặng phẩm Ông đã giết là giết

đến nơi đến chốn…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng Sân bay [5; 47] Một nghiên cứu viên viện nghiên cứu”

nọ công khai cái chủ trơng nh một khẩu hiệu thời kháng chiến, sặc mùi bạolực mà cũng đầy âm mu “Tránh: Lực điền tối dạ Đánh: Học giả yếu tim”.Những kẻ lực điền cũng giống nh Chí Phèo, chớ dại mà dây vào, còn học giảphải đánh vì “lý sự nhiều lòi cái tại chức của mình ra, mà ngẫm cho cùng bọn

lý sự chỉ có đánh” Sân bay [5; 62, 63] Còn đây là bộ mặt thật của một anh

chồng làm việc tại một cơ quan ngoại giao trong con mắt cô vợ: “mặt Lập lúcnào cũng quắt lại nh là đầy âm mu, nh là âm mu cả trong nhà, cả ở cơ quan, cả

với đám gà lạc” Bóng ma trên hành lang [5; 70] Trong thế giới đen tối đầy

âm mu ấy, nếu anh biết nhiều một chút là anh đã tự hại chính mình Một lái xecủa sở giáo dục bị đá vào “tổ chờ”, bị mất việc chỉ tại cái sự biết quá nhiềucủa anh ta “Bao nhiêu thầy, bao nhiêu chuyên viên bộ chuyên viên sở trong

xe anh Bao nhiêu ý tởng bao nhiêu kế hoạch bao nhiêu dự án rút tiền ra bànbạc trong xe anh Anh vô tình biết nhiều quá” Thật xót xa khi tai bay vạ giólại giáng xuống đầu anh lái xe chỉ bởi những chuyện anh biết “bao nhiêu” ấyquá phổ biến, quá lộ liễu và cũng tại anh hơn “các giáo s cả đời nghiên cứu

không nghĩ ra nổi cái đề tài nh của anh” Anh trở thành kẻ đối lập với họ bởianh trắng mà họ đen, anh sáng mà họ tối, anh trong sạch ngay thẳng họ dối tráxấu xa…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng Anh trở thành chiếc “kính chiếu yêu” nhìn thấu cái tri thức nôngchoèn, cái tâm địa đen tối của họ Anh mất việc còn là may bởi họ cũng đãtừng nghĩ “loại biết nhiều nh thế giết không đợc mà để cho sống nhơn nhơn

cũng chẳng xong” Anh xe ôm [6; 12].

Đời sống công chức, trí thức còn đợc Hồ Anh Thái công khai trên nhữngtrang viết ở góc nhìn hoạt động công vụ, sinh hoạt hàng ngày Tác giả đãthẳng thắn vạch trần thực chất việc làm của những kẻ “sáng cắp ô đi tối cắpvề” Hoạt động tại các viên nghiên cứu, các công sở đợc phơi ra chủ yếu lànhững công việc nhàm chán, quẩn quanh hoặc những trò vô bổ, những sự ganhghét đố kị nhỏ nhen “Các viện sĩ mỗi sáng thứ năm đến viện lau bụi bàn…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọngmột tháng bốn trăm ngàn, đến viện có bốn ngày, mỗi ngày một trăm ngàn tiền

lơng” Chạy quanh [5; 174] Thủ trởng cơ quan viện nghiên cứu xuát thân là

dân nghiên cứu nhng “chuyên nghiên cứu toán học số đề cấp quận Hoàn

Kiếm, phờng Đồng Xuân” Tự truyện [5; 150] Họ không chuyên tâm cho việc

cơ quan, việc nhà nớc bởi vì họ có hàng tá những việc cần làm ngay nh “ănkhao rửa nhà, rửa xe mới”, “chiêu đãi trúng thầu công trình nghiên cứu hoặccông trình đợc nghiệm thu”, dự tiệc “cốc tay” tại các “phòng khách”, mơ ớc,tranh giành xuất ngoại, yêu đơng bồ bịch, nhảy đầm, du lịch, tá lả…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng thậm chínực cời hơn là ganh đua nhau chơi chim biết nhại tiếng ngời Rỗi việc là họbày ra đủ thứ trò nh đố vui, kể chuyện cời quanh những cuộc “trà d tửu hậu”.Những câu chuyện tiếu lâm công sở “đủ vành đủ vẻ”, “lấp lửng ỡm ờ” chứkhông “huỵch toẹt trắng trợn nh đặc sản đồng quê” đã trở nên không thể thiếutrong đời sống công chức “Đám viện sĩ hàn lâm có mặt vợ xuýt xoa khenchuyện chồng, có mặt chồng tấm tắc đề cao vợ Không có cả vợ cả chồngquay ngoắt, chỉ thơng cho thằng ấy sống với con trăm thằng ấy mà mù dở, sờ

sờ trớc mắt chả trông thấy gì” [5; 48] Cái “lấp lửng ỡm ờ” trong những câuchuyện tiếu lâm ấy khi là chuyện nói xấu sau lng ngời khác, khi là những

“chuyện phiêu lu tình ái công chức” mà “ai cũng hiểu chỉ một ngời khônghiểu” Ngời không hiểu ở đây là kẻ mọc sừng, là “gã tráng men, gã ăn ốc đổvỏ” Cái vẻ ngoài đạo mạo, cái danh sáng giá của giới công chức, trí thức cókhi bị Hồ Anh Thái lột vỏ không thơng tiếc để phơi lộ sự thật là những ti tiện,nhỏ nhen, ganh ghét ngấm ngầm trong quan hệ với nhau: “Các viện sĩ mỗituần gặp nhau một lần, chả ai a ai, chả ai phục ai nhng chỉ chê bai bôi bác sau

lng, trớc mặt chỉ cời nói bắt tay ca mừng đời ta tơi đẹp” Chạy quanh [5;

192] Lý do để họ không a nhau chỉ đơn giản là vì “Gã không giống chúng tôi.Chúng tôi khác gã Khác mới tức”, “Tôi khác gã Khác mới tức”, “Gã khác

chúng tôi Khác mới tức” Tự truyện [5; 148, 150] Từ không a đến tức rồi đến

thù ghét nhau nh kẻ thù tới mức cùng cơ quan cùng làm việc mà nh bị nhốtchung dới địa ngục: “suốt ngày làm việc nhìn thấy mặt nhau Tra tối ăn uống

ở bếp tập thể cũng nhìn thấy mặt nhau Tối xem ti vi ở phòng hội đồng cũngnhìn thấy mặt nhau Mấy giờ ngủ ban đêm cũng có thể thấy mặt nhau trong ác

mộng” Bóng ma [5; 67]

Hồ Anh Thái còn nói đến chuyện viếng đám ma để qua đó lật tẩy sự giảdối, sống sợng, thói đạo đức giả của con ngời mà chính họ nhiều lúc đã trởthành những diễn viên không chuyên trên sân khấu hài kịch “Đến chỗ đám

ma ai cũng sửa bộ mặt rầu rầu thông cảm xót xa” nhng khi xong một cái lập

tức “chuyện trò rôm rả suốt đờng về nh thể chính cả bọn vừa thoát chết” Tự truyện [5; 151] Liệu có bao nhiêu ngời trong chúng ta không một lần nh thế

để rồi thắc mắc rằng tác giả đã nói oan cho mình Trong Phòng khách, nhà sử

học mà tác giả quen gọi là ông Sử khóc vợ chết mà “quay cuồng dứt tóc gàokhóc nh một bà nhà quê chết đời chồng thứ ba Khóc cho cả ba lần dồn góp.Khóc cho chứng tỏ đến lần thứ ba vẫn không chai sạn nỗi đau Khóc cho emnghe em thấu em ơi ơi hời Khóc cho em hiểu lòng anh em ơ ơ hờ” [5; 16].Nhại tiếng khóc của ngời đàn ông thuỷ chung mà so sánh với “một bà nhà quêkhóc đời chồng thứ ba” mà có thể còn có lần thứ t, thứ năm dù tác giả đã cốgắng “bằng một nụ cời nén nhịn” thì độc giả cũng không thể nín cời bởi cũnggiống nh cái cời của ông sếp bà Sử ngời đọc biết rõ chỉ tám tháng sau ông sử

đã cới vợ mới, một cô Mỹ gốc Việt Thế mới có chuyện lạ trong đám tang mà

ai cũng “rền rĩ vui ơi là vui, vui ơi là vui” Mới nghe thì lạ tai thế nhng đọc HồAnh Thái rồi thì thấy không còn lạ mỗi lần đi dự đám tang: “Một trăm bộ mặtngó vào tấm kính là một trăm vẻ đau đớn khác nhau Không mặt nào giốngmặt nào Không ai lặp lại ai Nghệ sĩ nhân dân cũng không thể diễn một trăm

lần không lặp lại nh thế” Cả một dây [6; 243] Dới ngòi bút của Hồ Anh

Thái, văn hóa truyền thống với đạo lý “nghĩa tử là nghĩa tận” đã đợc một bộphận giới công chức biến thành thứ hài kịch thời hiện đại từ sự lạnh lùng vôcảm, sự tha hóa về nhân cách con ngời

Qua việc phơi bày những góc khuất của đời sống công chức, trí thứchình nh Hồ Anh Thái muốn lu ý ngời đọc về một triết lý “trớc lạ sau quen”trong sự tiếp nhận những ảnh hởng xấu của con ngời Rất có thể mỗi ngờitrong chúng ta sẽ không chỉ xót xa chuyện ngời mà có khi còn phải xót xa

chuyện mình Có thể nói, ngòi bút Hồ Anh Thái đã lách sâu vào biết bao nhứcnhối, bao điều khuất lấp để phanh phui, mổ xẻ, đa ra ánh sáng tất cả sự thật

đáng buồn về đời sống của những con ngời có tầm ảnh hởng lớn đối với xãhội Cái nhìn giễu nhại vừa hài hớc trào lộng mà sắc sảo chua cay của nhà vănkhiến ngời đọc khi phải bật cời chua chát, khi phải kìm nén một cái gì đấy nhthể sự uất ức, nghèn nghẹn

2.1.4 Những mảng tối của văn hóa, khoa học giáo dục, văn học nghệ thuật

Không chỉ nhận ra những nguy cơ tiềm ẩn trong đời sống xã hội, nhữnggóc khuất của đời sống công chức, ngòi bút hoạt kê của Hồ Anh Thái còn h-ớng đến những mảng tối của văn hoá, khoa học giáo dục, văn học nghệ thuậtnhằm đa ra ánh sáng những sự thật còn tồn tại, khuất lấp trong đó Điều mànhà văn mong muốn là cùng ngời đọc bàn bạc, nhìn nhận lại những điều vốntởng bình thờng, tốt đẹp của một nền văn hóa, khoa học giáo dục, văn họcnghệ thuật đang phát triển đúng hớng

2.1.4.1 Văn hóa

Với sự nhạy cảm trong cái nhìn và sự già dặn vốn văn hóa, Hồ Anh Thái

đã kịp nhận ra và đa lên trang viết của mình những điểm hạn chế, bất cập củavăn hóa trong đời sống hiện nay

Trớc nhu cầu hội nhập kinh tế, sự mở cửa giao lu với khu vực và thế giới

đã làm nảy sinh sự không ăn nhập, sự lệch pha của các giá trị văn minh, vănhóa giữa Việt Nam và thế giới trong quá trình tiếp biến văn hóa Sản phẩm của

sự lệch pha ấy chính là thứ văn hóa lai căng, mất gốc; văn hóa nghệ thuật dân

gian nhuốm màu sắc vụ lợi hoặc bị lợi dụng một cách trắng trợn Trong Mời

lẻ một đêm, ngời đọc không mấy khó khăn để nhận ra sự kệch cỡm của thứ

“văn hóa giàu xổi” dù ông họa sĩ kiêm bầu sô của một quán quan họ luônmồm nhắc “tất cả vì văn hóa quê hơng Tôi trong sạch Tôi không vụ lợi” Ông

“không vụ lợi” và rất “trong sạch” nhng khi khách bớc vào quán, đào kép của

ông “áo hai dây hở lng hở rốn” và “gằm gằm” tởng hai khách nữ là “cave ở

đâu đến đây tranh khách sộp” mà thoắt cái đã “nền nã e ấp” trong bộ tứ thân

Ông chủ “không vụ lợi” và rất “trong sạch” nhng sẵn sàng cho các cháu “phục

vụ bất cứ ai có nh cầu, phục vụ ngay cả chốn rợu thịt” [10;127] Trong hộiLim, cái hội to nhất vùng Kinh Bắc thì vang vang tiếng loa đài “kêu gọi kháchvào chơi lô đề”, “trò chơi có thởng”, “trò chơi điện tử bắn nhau đùng đùng

đâm nhau xoẹt xoẹt” Cạnh đấy là “mấy tấm áp phích vẽ hình anh hai chị haiquảng cáo máy thu hình, trà xanh, băng vệ sinh” Và đây mới thật là cảnh hội

chính: “Ngay bên đờng là cái ao con con Bờ ao kè xi măng Không còn bờ cỏ

tự nhiên Mấy con thuyền bằng sắt tây chen nhau đi vòng quanh bờ ao Anhhai đi giày Tây, chị hai đi giày khủng bố Anh hai khăn đóng áo dài, chị hai tứthân mớ ba mớ bảy Mỗi ngời cầm một cái micơzô Còn duyên ngồi gốc câythông hết duyên ngồi gốc cây hồng hái hoa Thuyền sắt tây đi men bờ ao ximăng” [10; 128, 129] Bằng một góc quay cận cảnh, Hồ Anh Thái đã chộp đ-

ợc toàn bộ thần thái của một lễ hội dân gian truyền thống nghìn năm văn vậtbỗng trơ ra cái lố bịch, nhố nhăng đầy phản cảm và phi văn hóa Trong trangphục nửa dơi nửa chuột ấy, cái miệng “còn duyên là duyên…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng” của chị hai vẫnkhông quên chen vào điệp khúc “năm nghìn” một khẩu trầu để nhắc nhởkhách nhằm đảm bảo cái thu nhập “kha khá” của mình Liền chị thì lịch sự,nhẹ nhàng mà đợc việc còn liền anh thì “nghe hát không trả tiền à?” Khách

“xin lỗi đa cho năm chục nghìn còn bị lờm” Chủ đã vậy thì khách phải saocho xứng và thế là “anh vứt hai cô lại nhảy lên sân khấu Giật phắt cái khăn

đóng của một anh chàng vừa hát xong Đội ngay lên đầu Quần bò áo bludông

đội khăn đóng Không hát quan họ mà hát nhạc Tây Lấy bách in di am ọpxăm oăn” Hoá ra cái điệp khúc Tây ấy lại có sức cuốn hút hơn cả quan họ tạo

ra một sự kích động “…có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và quan trọng rú rít Hát lại đi Lại đi” [10; 130]

Vẫn trong Mời lẻ một đêm nhng là kỷ niệm chợ vùng cao Bắc Hà, nơi

không có quan họ và những liền anh liền chị Một anh chàng vô ý đá mẻ cáibát vứt chỏng chơ trên lối đi liền bị chửi: “Mày mù à mày thần kinh chậpmạch mày câm à mà mày không trả lời bà?” [10; 134] Mụ chủ quán “thắngcố” thật trờng hơi hay đã quen, nếu không có lẽ đã đứt hơi sau câu chửi liênkhúc ấy Mà đâu chỉ có chửi Cái bát bị bắt đền ba nghìn đồng mới xuôi bởi từ

đầu ngời đọc đã biết mụ “thắng cố” là ngời kinh còn nạn nhân là ngời Mèo

Đọc đến đây những tởng ngời dân tộc thiểu số còn giữ đợc nét bản sắc, chânthật, vô t Ngời đọc ngay đấy có câu trả lời khi cô bán hàng thổ cẩm thấykhách Việt mặc cả ngứa mắt “giật hàng lại Không bán đâu Để bán cho Tâythôi” Rồi chuyện đám du khách cả ta cả Tây chụp ảnh cô gái Mèo làm kỷniệm, bị “cô Mèo” phản ứng giơ tay che mặt không phải vì xấu hổ mà vì

“chụp ảnh phải trả tiền đấy Mỗi ngời đa năm nghìn mới đợc chụp” [10; 135]

Đúng là văn hóa thực dụng chẳng chừa một ai

Trong truyện ngắn Tin thật lòng, Hồ Anh Thái muốn ngời đọc tin

những điều mắt thấy tai nghe một cách thuyết phục về sự lố bịch của phongtrào chấn hng văn hóa dân gian mà công ty NOCO tổ chức Cổng vào “bố tríhai con rồng lớn cao bốn mét đặt ở Hàng Mã”, lối vào “chăng đèn kết hoa