Phát Triển Cnht Của Các Nước Đông Á Và Bài Học Cho Việt Nam.docx

Mục lục Giáo viên hướng dẫn PGS,TS Bïi ThÞ Lý Mục lục LỜI MỞ ĐẦU 1 Tính cấp thiết của đề tài Tại Việt Nam hiện nay, công nghiệp hỗ trợ không còn là thuật ngữ quá xa lạ với các nhà hoạch định chính sác[.]

Mục lục

LỜI MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Tại Việt Nam hiện nay, công nghiệp hỗ trợ không còn là thuật ngữ quá xa

lạ với các nhà hoạch định chính sách cũng như những người làm kinh tế bởi tầmquan trọng của CNHT đã được khẳng định mạnh mẽ Việt Nam cũng đã có một

số bước tiến quan trọng trong việc tăng cường phát triển CNHT Năm 2003,Chính phủ Việt Nam đã chỉ đạo xúc tiến “Sáng kiến chung Việt Nam – NhậtBản” nhằm cải thiện môi trường đầu tư, tăng cường khả năng cạnh tranh của cácdoanh nghiệp Việt Nam, trong đó hạng mục đầu tiên được đề cập phát triển làCNHT Tuy nhiên, CNHT Việt Nam vẫn bị đánh giá là một ngành chậm pháttriển, chưa đáp ứng được nhu cầu của sản xuất lắp ráp Là một nước đang pháttriển, Việt Nam hướng tới công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước, theo đónhiều ngành công nghiệp chế tạo, lắp ráp có cơ hội phát triển mạnh mẽ Sự pháttriển của ngành sản xuất lắp ráp kéo theo nhu cầu lớn về các sản phẩm hỗ trợ,đặc biệt trong các ngành ô tô - xe máy, điện - điện tử, … Điều này đặt ra choViệt Nam bài toán khó trong việc giải quyết nhu cầu sản phẩm CNHT mà phầnlớn hiện nay đang phải nhờ vào nhập khẩu Với nguồn vốn hạn hẹp, trình độnhân công tương đối thấp, Việt Nam nói riêng, các nước đang phát triển nóichung phải làm thế nào để có thể phát triển một ngành công nghiệp đòi hỏi kỹthuật cao, vốn lớn như CNHT? Thực tế cho thấy,tại một số nước Đông Á rấtthành công trong việc phát triển CNHT như Trung Quốc,Nhật Bản ,Hàn Quốc …Vậy họ đã làm thế nào và bài học kinh nghiệm gì có thể rút ra cho Việt Namtrong việc phát triển CNHT chính là câu hỏi người viết muốn đi tìm câu trả lời

khi chọn đề tài nghiên cứu cho khóa luận tốt nghiệp của mình: “Phát triển côngnghiệp hỗ trợ của các nước Đông Á và bài học cho Việt Nam”.

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của khóa luận tốt nghiệp này là xem xét một số kinh nghiệm về phát triển CNHT ở một số nước Đông Á đã thành công, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm, áp dụng vào phát triển CNHT Việt Nam

Nhiệm vụ nghiên cứu:

triển CNHT như :Nhật Bản, Trung Quốc

giải pháp nhằm phát triển CNHT tại Việt Nam

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Trung Quốc, Nhật Bản

số liệu từ cuối những năm 1990 đến nay

4 Phương pháp nghiên cứu

Khoá luận được thực hiện với nhiều phương pháp:

 Phương pháp tổng hợp, thống kê, so sánh, phân tích dự báo… được sử dụng trong việc so sánh số liệu đạt được của năm nay so với năm khác, để nhận thấy được xu hướng phát triển của các ngành CNHT

CNHT để đưa ra các nhận định, rút ra các kết luận có tính chính xác hơn

5 Bố cục của khóa luận

Khóa luận ngoài phần Mở đầu, Kết luận và các phụ lục đi kèm, nội dung chính được chia làm 3 chương:

Chương 1: TỔNG QUAN VỀ CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ

Chương 2: KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ NƯỚC ĐÔNG Á TRONG VIỆC

PHÁT TRIỂN CNHT

Chương 3: VẬN DỤNG KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ NƯỚC ĐÔNG Á

TRONG VIỆC PHÁT TRIỂN CNHT TẠI VIỆT NAM

Do vấn đề còn khá mới mẻ, kiến thức và thời gian nghiên cứu còn nhiều hạn chế nên trong quá trình tìm hiểu và nghiên cứu không tránh khỏi những sai sót Người viết rất mong sẽ nhận được sự đóng góp quý báu từ thầy cô và các bạn để có thể hoàn thiện hơn đề tài này

Người viết xin chân thành cảm ơn PGS TS Bùi Thị Lý đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ để người viết có thể hoàn thành đề tài này

CHƯƠNG I TỔNG QUAN VỀ CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ

I Khái niệm công nghiệp hỗ trợ

1 Khái niệm công nghiệp hỗ trợ của một số nước trên thế giới

Thuật ngữ công nghiệp hỗ trợ (CNHT – supporting industry), hay còn gọi

là công nghiệp hỗ trợ đã được sử dụng rất rộng rãi ở nhiều nước trên thế giới,đặc biệt là những nước công nghiệp phát triển nhưng khái niệm về CNHT vẫnchưa có sự thống nhất

Thuật ngữ CNHT được cho là có nguồn gốc từ Nhật Bản, sau này được dunhập và sử dụng rộng rãi vào các nước châu Âu, châu Mỹ Tài liệu chính thức sử

dụng thuật ngữ này là “Sách trắng về Hợp tác kinh tế” năm 1985 của Bộ Công

CNHT, theo đó, CNHT được dùng để chỉ các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs)

có đóng góp trong việc phát triển cơ sở hạ tầng công nghiệp ở các nước châu Á

khái niệm CNHT với mục đích chính là nhằm thúc đẩy quá trình công nghiệp

năm 1993, trong khuôn khổ Kế hoạch phát triển châu Á mới (New AID plan),Nhật Bản đã giới thiệu thuật ngữ CNHT tới các nước châu Á, lúc đó, CNHTđược định nghĩa là các ngành công nghiệp cung cấp những gì cần thiết nhưnguyên vật liệu thô, linh phụ kiện và hàng hóa cơ bản cho các ngành công nghiệp

ngành CNHT, từ các SMEs thành các ngành công nghiệp sản xuất hàng hóa

1 Từ 1/2001 đổi tên thành METI – Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản

2 Nguyễn Thị Xuân Thúy (2006), CNHT – Tổng quan về khái niệm và sự phát triển, Diễn đàn phát triển Việt Nam (VDF), Hà Nội

3 Bao gồm các nước: Indonesia, Malaysia, Philippines và Thái Lan

4 Kenichi Ohno (Chủ biên) (2007), “Xây dựng công nghiệp hỗ trợ tại Việt Nam” (Tập 1), Diễn đàn phát triển Việt Nam (VDF), Hà Nội Có trên địa chỉ www.vdf.org.vn

trung gian và hàng hóa tư bản, tránh việc đồng nhất CNHT với SMEs như ở một

số nước châu Âu và châu Mỹ Hơn nữa, phạm vi của CNHT đã tính tới cảnguyên liệu thô và nó cũng liên quan nhiều hơn tới sản xuất theo kiểu lắp ráp,nhấn mạnh vào các ngành công nghiệp lắp ráp chính: ô tô, điện và điện tử

Hình 1: Ngành công nghiệp hỗ trợ (theo MITI)

Nguồn: Hiệp hội doanh nghiệp Hải ngoại Nhật Bản JOEA

(Japanese Oversea Enterprise Association)

Ngoài ra, trên thế giới còn có rất nhiều định nghĩa khác nhau về CNHT,mỗi khái niệm ở tùy từng nước lại có sự chênh lệch tương đối trong phạm vitừng ngành CNHT Mỗi khái niệm được đưa ra đều nhằm mục đích đảm bảo sựtương thích giữa định nghĩa đó với mục tiêu của chính sách của mỗi quốc gia

Các giáo sư trường Đại học Waseda, Nhật Bản cho rằng CNHT là kháiniệm để chỉ toàn bộ những sản phẩm công nghiệp có vai trò hỗ trợ cho việc sản

xuất các thành phẩm chính, cụ thể là những linh kiện, phụ liệu, phụ tùng, sảnphẩm bao bì, nguyên liệu để sơn, nhuộm, … và cũng có thể bao gồm cả nhữngsản phẩm trung gian, những nguyên liệu sơ chế.

Khái niệm do giáo sư Michael E.Porter của Đại học Havard đưa ra vàonăm 1990 về “Công nghiệp liên quan và hỗ trợ”, cho rằng CNHT thường đượcđánh giá là một trong 4 yếu tố tạo nên lợi thế so sánh của một quốc gia CNHTtạo ra lợi thế cho các ngành công nghiệp về sau bởi chúng cung cấp nhiều loạiđầu vào rất quan trọng nhằm tạo ra sự đổi mới trong sản xuất và tạo ra nhữngthuận lợi cho việc quốc tế hóa sản phẩm

Bộ năng lượng Mỹ thì cho rằng CNHT là những ngành công nghiệp cungcấp nguyên liệu và quy trình cần thiết để sản xuất ra sản phẩm trước khi chúngđược đưa ra thị trường

Thuật ngữ “công nghiệp phụ thuộc” được sử dụng rộng rãi tại Ấn Độ từđầu những năm 1950 Thuật ngữ này được định nghĩa trong Luật (Phát triển vàĐiều chỉnh) Công nghiệp năm 1951 là “hoạt động trong lĩnh vực công nghiệp cóliên quan đến hoặc có dự định liên quan đến việc chế tạo hoặc sản xuất linh kiện,phụ tùng, cụm linh kiện, công cụ hoặc hàng hóa trung gian, hoặc cung cấp dịch

Còn ở Thái Lan, CNHT được hiểu là Các doanh nghiệp sản xuất linh phụkiện được sử dụng trong các công đoạn lắp ráp cuối cùng của các ngành công

Như vậy, rất nhiều định nghĩa về CNHT đã được đưa ra trên thế giới Mặc

dù có sự khác nhau tương đối trong phạm vi ngành nhưng các khái niệm vềCNHT đều có nhấn mạnh tầm quan trọng của ngành CNHT – một ngành sảnxuất đầu vào cho thành phẩm

5 Nguyễn Thị Xuân Thúy (2006), CNHT – Tổng quan về khái niệm và sự phát triển, Diễn đàn phát triển Việt Nam (VDF), Hà Nội

6 Nguyễn Thị Xuân Thúy (2006), CNHT – Tổng quan về khái niệm và sự phát triển, Diễn đàn phát triển Việt Nam (VDF), Hà Nội

Tuy nhiên, trong bối cảnh Việt Nam hiện nay khó có thể áp dụng bất kỳkhái niệm sẵn có nào về CNHT của nước ngoài vì sự khác biệt về điều kiện kinh

tế cũng như trình độ phát triển Việt Nam cần phải lựa chọn cho mình một địnhnghĩa phù hợp nhất với điều kiện kinh tế xã hội hiện nay

2 Khái niệm công nghiệp hỗ trợ của Việt Nam

Ở Việt Nam, thuật ngữ CNHT được chính thức sử dụng khá muộn, từ năm

2003 khi chúng ta đang chuẩn bị tiến tới kí kết “Sáng kiến chung Việt Nam –Nhật Bản” giai đoạn I (2003 – 2005)

Trước đây, trong thời kỳ kinh tế tập trung, mặc dù ngành CNHT cũng cómột vai trò hết sức quan trọng trong chính sách phát triển công nghiệp nặng củaViệt Nam, nhưng Việt Nam lại không chú ý tới khái niệm CNHT vì lúc này cáclinh phụ kiện dùng cho các sản phẩm cuối cùng của ngành công nghiệp nặng(như máy nông nghiệp, xe đạp, ô tô, …) đều được sản xuất trong cùng mộtdoanh nghiệp theo cơ cấu tích hợp chiều dọc Tới khi thuật ngữ CNHT được giớithiệu rộng rãi ở các nước châu Á tại các cuộc họp của Tổ chức Năng suất châu Á(APO – Asian Productivity Organization) và Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á –Thái Bình Dương (APEC) thì Việt Nam lại đang loay hoay trong giai đoạn đầucủa quá trình Đổi mới, cho nên một lần nữa Việt Nam lại không dành sự quantâm thích đáng cho ngành công nghiệp này

Đến giữa những năm 1990, khi đầu tư nước ngoài vào Việt Nam tăngnhanh, đặc biệt là trong các ngành sản xuất lắp ráp, các nhà đầu tư nước ngoài đãvấp phải vấn đề rất lớn về nguồn cung cấp các sản phẩm đầu vào cho họ Chính

vì thế, các nhà đầu tư nước ngoài, đặc biệt là các nhà đầu tư Nhật Bản đã nêu vấn

đề này tới Chính phủ Việt Nam và đề nghị Chính phủ có những biện pháp thíchhợp để phát triển CNHT, giải quyết vấn đề cho các nhà sản xuất lắp ráp Chính vìvậy, “Sáng kiến chung Việt Nam – Nhật Bản” đã được chính thức ký kết vào

tháng 4 năm 2003, theo Bản kế hoạch hành động triển khai sáng kiến chung đãđược thông qua sau đó gồm 44 hạng mục lớn, hạng mục đầu tiên chính là nhằmphát triển CNHT ở Việt Nam

Mặc dù hiện nay Việt Nam vẫn chưa có định nghĩa cụ thể, chính thức nào

về CNHT trong các văn bản pháp lý, nhưng theo các chuyên gia của Viện nghiêncứu chiến lược và chính sách công nghiệp, Bộ Công nghiệp thì: “CNHT là hệthống các công nghệ và cơ sở sản xuất chuyên đảm nhận việc cung cấp, đảm bảothiết kế nguyên vật liệu, bán thành phẩm và linh kiện… phục vụ cho việc lắp rápđồng bộ các sản phẩm công nghệ cuối cùng.”

Theo chuyên gia của Cục xúc tiến thương mại Nhật Bản tại Hà Nội,Kyoshiro Ichikawa, trong Báo cáo nghiên cứu về ngành CNHT tại Việt Nam đãnhấn mạnh rằng: “Ngành CNHT cần được coi là một cơ sở công nghiệp hoạtđộng với nhiều chức năng để phục vụ một số lượng lớn các ngành lắp ráp, chứkhông nên coi nó là ngành thu thập ngẫu nhiên những linh kiện sản xuất khôngliên quan Bên cạnh đó, ngành CNHT không chỉ sản xuất linh kiện mà quantrọng hơn là thực hiện các quá trình sản xuất hỗ trợ việc sản xuất các bộ phận vàkim loại, ví dụ như cán, ép, dập khuôn.” (Xem Hình 2, trang 6)

Như vậy, qua một số định nghĩa về CNHT, có thể hiểu một cách cơ bảnnhất CNHT là nhóm các hoạt động công nghiệp làm ra các sản phẩm có vai trò

hỗ trợ cho việc sản xuất ra thành phẩm chính Cụ thể hơn nó bao gồm các sảnphẩm là linh phụ kiện, phụ liệu, phụ tùng, bao bì, nguyên liệu để sơn, nhuộm,…hoặc cũng có thể bao gồm những sản phẩm trung gian, những nguyên liệu sơchế Do đó, CNHT có vai trò to lớn đối với sự phát triển của các ngành côngnghiệp chính yếu khác

Hình 2: Ngành công nghiệp hỗ trợ

Nguồn: Kyoshiro Ichikawa – Cục xúc tiến thương mại Nhật Bản tại Hà Nội –

“Báo cáo điều tra xây dựng tăng cường ngành CNHT ở Việt Nam” (2004)

II Phạm vi của ngành công nghiệp hỗ trợ

Các định nghĩa khác nhau về CNHT sẽ dẫn đến những phạm vi ngànhkhác nhau cũng như chính sách khác nhau để điều chỉnh ngành này Hình sauđây minh họa ba khái niệm về CNHT và ba phạm vi tương ứng của ngànhCNHT

Hình 3: Các phạm vi của CNHT

Nguồn: Kenichi Ohno (2006), Xây dựng công nghiệp hỗ trợ ở Việt Nam

Khái niệm hạt nhân trong mô hình trên là phạm vi hẹp nhất với địnhnghĩa: CNHT là những ngành công nghiệp cung cấp linh kiện, phụ tùng và cáccông cụ sản xuất ra các linh kiện, phụ tùng này

Phạm vi mở rộng 1 – tương ứng với khái niệm: CNHT là những ngànhcông nghiệp cung cấp linh kiện, phụ tùng, công cụ để sản xuất linh kiện, phụtùng này và các dịch vụ sản xuất như hậu cần, kho bãi, phân phối và bảo hiểm

Phạm vi mở rộng 2 – tương ứng với khái niệm: CNHT là những ngànhcông nghiệp cung cấp toàn bộ đầu vào vật chất, gồm linh kiện, phụ tùng, công

Trong bối cảnh hiện nay của Việt Nam, theo nội dung Quyết định phêduyệt “Quy hoạch phát triển CNHT đến năm 2010 tầm nhìn 2020” của Bộ Công

7 Kenichi Ohno (Chủ biên) (2007), “Xây dựng công nghiệp hỗ trợ tại Việt Nam” (Tập 1), Diễn đàn phát triển Việt Nam (VDF), Hà Nội Có trên địa chỉ www.vdf.org.vn

nghiệp (7/2007) có thể xác định phạm vi của ngành CNHT Việt Nam tương ứng

Từ việc xác định được phạm vi ngành CNHT ở trên, người viết cũng sẽ sửdụng làm cơ sở cho việc phân tích những đặc điểm và vai trò của ngành CNHT

sẽ được trình bày sau

III Các giai đoạn phát triển của công nghiệp hỗ trợ

Thực tế các quốc gia trên thế giới cho thấy, CNHT có giai đoạn phát triểnkhá rõ ràng Tuy nhiên, quá trình hình thành và phát triển CNHT tại các nướckhác nhau lại không thống nhất Ở các nước phát triển, CNHT hình thành trướchoặc đồng thời với ngành công nghiệp sản xuất chính Ở các nước NICs, CNHTthường hình thành đồng thời với việc tổ chức, lắp ráp, sản xuất các sản phẩmcông nghiệp cuối cùng Còn ở các nước đang phát triển, do thiếu vốn, công nghệ,thị trường tiêu thụ, nên thông thường công nghiệp lắp ráp phát triển trước, ngànhCNHT hình thành sau với tiến trình nội địa hóa các sản phẩm được các tập đoàn,công ty có vốn đầu tư nước ngoài thực hiện trên lãnh thổ của nước sở tại và sau

đó, tùy theo trình độ phát triển và khả năng cạnh tranh của hệ thống các cơ sởsản xuất hỗ trợ, có thể vươn ra xuất khẩu các sản phẩm hỗ trợ sang các thị trườngkhác

Trên thực tế việc tách bạch từng giai đoạn là khá khó khăn vì các giai đoạnđều kế thừa lẫn nhau Sự ngắn dài của mỗi giai đoạn tuỳ thuộc vào sự phát triểncủa nền kinh tế mỗi quốc gia cộng với sự hỗ trợ của các nền kinh tế phát triển đitrước Tuy nhiên, theo tổng kết của các chuyên gia, tại các nước đang phát triển,quá trình phát triển CNHT thường trải qua 5 gia đoạn:

Bảng 1: Các giai đoạn phát triển CNHT

8 Bộ Công nghiệp (7/2007), “Quyết định phê duyệt quy hoạch phát triển công nghiệp hỗ trợ đến năm 2010, tầm nhìn đến 2020”.

Việc sản xuất được thực hiện dựa trên cơ sở sử dụng các cụmlinh kiện nhập khẩu nguyên chiếc Số lượng các nhà cung cấp cácchi tiết, linh kiện đơn giản sản xuất trong nước có rất ít

2

Nội địa hóa thông quan sản xuất tại chỗ Các nhà sản xuất lắp rápchuyển sang sử dụng linh, phụ kiện sản xuất trong nước Thườngnhững linh, phụ kiện này là những loại thông dụng lắp lẫn, dùngchung Tỷ lệ nội địa hóa trong các sản phẩm công nghiệp trongnước có tăng lên nhưng thường là ít tăng số lượng các nhà sảnxuất hỗ trợ, tính cạnh tranh trong sản xuất các sản phẩm nàykhông cao

3

Giai đoạn xuất hiện các nhà cung ứng các sản phẩm hỗ trợ chủchốt như sản xuất động cơ, hộp số đối với ngành ô tô – xe máy,chíp IC điện tử, nguyên vật liệu cao cấp một cách tự nguyện vàđộc lập không theo yêu cầu của các nhà lắp ráp Giai đoạn nàyphát triển mạnh việc gia công tại nước sở tại các chi tiết phụ tùng

có độ phức tạp cao và khối lượng hàng nhập về để lắp ráp giảmdần

4

Giai đoạn tập trung các ngành CNHT Trong giai đoạn này hầunhư toàn bộ các chi tiết, phụ tùng, linh kiện đã được tiến hànhsản xuất tại nước sở tại, kể cả một phần các sản phẩm nguyênliệu sản xuất các linh kiện đó Cạnh tranh giữa các nhà sản xuất

hỗ trợ trở nên gay gắt hơn Xu thế chung của cạnh tranh lúc này

là hạ giá thành sản xuất trong khi vẫn duy trì và phát triển chấtlượng sản phẩm

5

Giai đoạn nghiên cứu, phát triển và xuất khẩu Đây là giai đoạncuối cùng của quá trình nội địa hóa Các nhà đầu tư nước ngoàibắt đầu dịch chuyển các thành tựu nghiên cứu, phát triển tới nước

sở tại Năng lực nghiên cứu, phát triển nội địa cũng đã được củng

cố và phát triển Bắt đầu giai đoạn sản xuất phục vụ xuất khẩutriệt để

Nguồn: Viện Nghiên cứu chiến lược, chính sách công nghiệp (2007),

Quy hoạch tổng thể phát triển các ngành công nghiệp hỗ trợ đến năm 2010,

tầm nhìn đến 2020, Hà Nội, trang 10-11

IV Đặc điểm ngành công nghiệp hỗ trợ

1 Sản phẩm của công nghiệp hỗ trợ thường được sản xuất với quy mô nhỏ tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ

Đây là một đặc điểm xuất phát từ lịch sử hình thành của ngành CNHTcũng như khái niệm về CNHT Khái niệm CNHT được Nhật Bản đưa ra từnhững năm 1980 đã thể hiện đặc trưng của ngành, đó là: CNHT chỉ nhằm hỗ trợviệc sản xuất ra thành phẩm chính và được tiến hành chủ yếu tại SMEs Sự hìnhthành và phát triển của rất nhiều SMEs sản xuất sản phẩm hỗ trợ cho những công

ty sản xuất lắp ráp có thể được lý giải do Chính phủ Nhật Bản đã dành rất nhiềunhững ưu đãi cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa này với các chính sách như “Luật

về hợp tác giữa công ty vừa và nhỏ với các đối tác khác”, hay “Luật ngăn chặntrì hoãn trong thanh toán cho SMEs” Và cho tới nay, mặc dù tại Nhật Bản cónhiều tên tuổi tầm cỡ thế giới như Toyota, Honda, Panasonic, Nissan,… nhưng

số công ty này chỉ chiếm số ít với công việc chủ yếu là lắp ráp, còn phần lớndoanh nghiệp cấp thấp hơn sản xuất các linh phụ kiện cho những công ty này làcác doanh nghiệp vừa và nhỏ

2 Phạm vi của CNHT phụ thuộc vào chính sách

Như đã trình bày ở phần khái niệm về CNHT, hiện nay chưa có một phạm

vi thống nhất về ngành CNHT do việc đưa ra khái niệm CNHT có khác biệt, tùyvào trình độ phát triển, mục tiêu chính sách của từng quốc gia Có thể hiểu phạm

vi của CNHT theo nghĩa rộng: bao gồm toàn bộ các ngành công nghiệp cung cấpđầu vào, hay hiểu nó theo phạm vi hẹp: là ngành công nghiệp chỉ cung cấp linhkiện, phụ tùng và công cụ cho một số ngành công nghiệp nhất định là hoàn toànphụ thuộc vào người sử dụng thuật ngữ Phạm vi của CNHT Việt Nam hiện nay

có thể hiểu theo nghĩa hẹp dựa trên Quy hoạch phát triển CNHT đến năm 2010tầm nhìn đến năm 2020 của Bộ công nghiệp

3 CNHT bao phủ một diện rộng trong các ngành công nghiệp khác

CNHT là ngành cung cấp các sản phẩm đầu vào cho các ngành sản xuấtlắp ráp, chế tạo Thực tế cho thấy, các ngành công nghiệp như công nghiệp điện -điện tử, công nghiệp ô tô, xe máy hay công nghiệp đóng tàu,… đều sử dụng cácsản phẩm của CNHT Để tạo ra các sản phẩm công nghiệp hiện nay đều cầnnhững chi tiết bao gồm các sản phẩm đầu vào bằng nhựa, kim loại,… sử dụngcác máy móc như: máy cán thép, khuôn đúc,… với các quá trình như phun nhựa,

ép kim loại hay gia công máy,… Quá trình sản xuất hàng điện tử dân dụng và xemáy đều sử dụng các linh kiện nhựa được sản xuất qua cùng một quy trình tương

tự như nhau gọi là dập phun Do vậy, có thể nói ngành CNHT là ngành bao phủmột phạm vi rộng các ngành công nghiệp khác, và rất cần thiết cho nhiều ngànhcông nghiệp

4 Công nghiệp hỗ trợ là ngành đòi hỏi đầu tư nhiều vốn và nguồn nhân lực

có trình độ cao

So với ngành công nghiệp lắp ráp (một trong những ngành đòi hỏi vốn cốđịnh cao) thì ngành CNHT cần nhiều vốn hơn Trong khi ở ngành công nghiệplắp ráp, sản phẩm cần nhiều lao động thì việc sản xuất các sản phẩm của ngànhCNHT lại cần nhiều máy móc và ít lao động hơn Hơn nữa, máy móc phục vụquá trình sản xuất lại không thể chia nhỏ, mua từng phần Vì vậy dù các nhà máy

có quy mô nhỏ hay lớn thì việc đầu tư vốn vào hệ thống máy móc khá tốn kém

Số lượng lao động trong ngành CNHT ít hơn trong các ngành khác nhưng lại đòihỏi phải có trình độ cao (các kỹ sư, kỹ thuật viên) để có thể vận hành tốt hệthống máy móc hiện đại Do đặc điểm này mà các ngành CNHT tại các nướcđang phát triển như Việt Nam vẫn chưa phát triển Họ không đủ khả năng tàichính để đầu tư hệ thống máy móc hiện đại và mặc dù có lực lượng lao động dồidào thì chất lượng lao động chưa cao, chưa đáp ứng được nhu cầu của ngành

5 Công nghiệp hỗ trợ có quan hệ mật thiết với đầu tư trực tiếp nước ngoài

Đối với các nước đang phát triển, CNHT và đầu tư trực tiếp nước ngoài cómối quan hệ mật thiết và tương hỗ lẫn nhau, thể hiện trên nhiều khía cạnh

Một mặt, FDI là tiền đề để thúc đẩy ngành CNHT trong nước hình thành

và phát triển Thậm chí có thể nói, không có vốn FDI đầu tư vào các ngành côngnghiệp chế tác - chủ yếu là hoạt động gia công, lắp ráp - thì không có ngànhCNHT ở các nước đang phát triển Các nghiên cứu quốc tế đã nói nhiều đến “tácđộng lan tỏa” của các doanh nghiệp FDI đối với nền công nghiệp nói chung vàngành CNHT nói riêng của nước sở tại

Mặt khác, sự phát triển mạnh mẽ của CNHT trong nước sẽ làm tăng sứchấp dẫn trong thu hút FDI Theo số liệu điều tra do tổ chức JETRO tiến hành tạicác cơ sở lắp ráp cơ khí của các nhà đầu tư Nhật Bản ở Đông Nam Á, chi phílinh kiện, phụ tùng chiếm đến 70-90% giá thành sản phẩm, trong khi chi phí

ngoài (ĐTNN) trong công nghiệp chế tác đều tiến hành các hoạt động thâm dụnglao động, để nâng cao sức cạnh tranh cho sản phẩm của mình, họ vẫn rất cần cóngành CNHT phát triển ở nước sở tại Ngược lại, một nước dù có ưu thế về laođộng nhưng không có CNHT phát triển, thì môi trường đầu tư ở đó vẫn kém hấpdẫn, kém cạnh tranh

Tuy nhiên, để các nước đang phát triển xây dựng thành công ngành CNHTtrong nước, vấn đề không đơn giản Theo tiêu chuẩn sản xuất của các nước tiêntiến, tính cạnh tranh phụ thuộc đồng thời vào 3 yếu tố: chất luợng, chi phí vàgiao hàng (QCD – Quality, Cost, Delivery) Tính chung, với trình độ hiện có củamình, các nước đang phát triển không dễ làm ngay được điều này Một khi chấtlượng đã được đảm bảo, thì vẫn cần cải thiện hai yếu tố sau là chi phí và giaohàng Để giảm chi phí và đẩy nhanh tiến độ giao hàng, đối với các nhà đầu tư

9 Kenichi Ohno (chủ biên, 2007): Building Supporting Industries in Vietnam (Xây dựng công nghiệp hỗ trợ ở Việt Nam), Vol 1, Vietnam Development Forum, Hà Nội - Tokyo (tiếng Anh) Có trên địa chỉ: vdf.org.vn

nước ngoài việc phát triển CNHT ở nước sở tại là rất quan trọng và họ sẵn sàng

hỗ trợ, kể cả đầu tư cho việc hỗ trợ phát triển CNHT tại nước đó

Mối quan hệ này được minh họa cụ thể hơn qua việc tổng kết quá trìnhxây dựng và phát triển ngành CNHT ở các nước đang phát triển của các nhàphân tích Có thể chia làm 3 giai đoạn:

Giai đoạn 1: “Thời kì khởi đầu” Khi chưa có FDI đi vào, trong nướcthường đã có ít nhiều cơ sở CNHT cung cấp linh kiện cho các đơn vị sản xuất,lắp ráp thành phẩm Đến khi có FDI, một số cơ sở CNHT sẽ phát triển mạnh hơnnếu tham gia được vào mạng lưới sản xuất của các doanh nghiệp FDI

Giai đoạn 2: “Thời kì bắt đầu phát triển” Khi FDI tăng mạnh khiến nhucầu về linh phụ kiện gia tăng, làm tăng nhanh số lượng các cơ sở CNHT trongnước phục vụ các doanh nghiệp FDI Những cơ sở nào sớm hình thành mối liênkết với các doanh nghiệp FDI sẽ được hỗ trợ về nhiều mặt như: đào tạo nguồnnhân lực, cung cấp thiết bị kĩ thuật, chuyển giao công nghệ,… và sẽ có bước tiếnvượt bậc

Giai đoạn 3: “Thời kì phát triển cao trào” Sau một thời gian hoạt động,quy mô sản xuất của các doanh nghiệp FDI được mở rộng, tạo ra thị trường ngàycàng lớn cho CNHT, theo đó, nhiều nhà đầu tư nước ngoài cũng có thể tìm đến

6 Sản phẩm của công nghiệp hỗ trợ có thể được dùng trong nước hoặc xuất khẩu

Sản phẩm của ngành CNHT không chỉ phục vụ cho các ngành côngnghiệp nội địa Khi đạt tới mức độ phát triển cao, ngoài việc cung cấp cho cácngành công nghiệp trong nước, các sản phẩm của ngành CNHT có thể xuất khẩu

ra nước ngoài Trong khu vực ASEAN, Thái Lan được coi là một điển hình

10 TS Nguyễn Công Liêm, Nguyễn Mạnh Hà, Trung tâm Thông tin và Dự báo Kinh tế - Xã hội Quốc gia, “Đi tìm lời giải cho ngành công nghiệp hỗ trợ Việt Nam trong kỳ chiến lược tới”, Thông tin và Dự báo Kinh tế - Xã hội,

số 19, tháng 7/2007.

thành công trong việc xuất khẩu các sản phẩm của CNHT Xuất khẩu sản phẩm

hỗ trợ có thể coi là một trong những hướng đi phù hợp với Việt Nam, khi dunglượng thị trường cho ngành CNHT còn nhỏ

V Vai trò của ngành công nghiệp hỗ trợ

1 Công nghiệp hỗ trợ phát triển giúp tăng cường thu hút vốn FDI

Đối với các nhà đầu tư nước ngoài, CNHT phát triển là một trong nhữngtiêu chí lựa chọn môi trường đầu tư tiềm năng Gần đây, chi phí nhân công rẻkhông còn là lợi thế lớn của các nước tiếp nhận đầu tư, mà chính CNHT pháttriển mới là điều hấp dẫn các nhà đầu tư nước ngoài Theo điều tra của JETROtiến hành tại các cơ sở lắp ráp cơ khí của các nhà đầu tư Nhật Bản ở Đông Nam

Á, chi phí linh kiện, phụ tùng chiếm đến 70 – 90% giá thành sản phẩm, chi phí

động nhưng CNHT không phát triển thì môi trường đầu tư cũng trở nên kém hấpdẫn Phát triển CNHT là điều kiện để thu hút nguồn vốn đầu tư từ nước ngoài

Hơn nữa, CNHT phát triển thu hút được nhiều vốn FDI cũng giúp nướcnhận đầu tư phát triển công nghệ, kỹ năng quản lý cũng như đào tạo nhân lực bởi

vì ngoài nguồn vốn tư bản, nhà đầu tư cũng tiến hành chuyển giao công nghệhiện đại và kỹ năng lao động và quản lý chuyên nghiệp sang các nước tiếp nhậnđầu tư Như vậy, CNHT phát triển sẽ góp phần quan trọng trong đổi mới sảnxuất, nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm của một quốc gia Việc pháttriển CNHT dẫn tới thu hút nhiều vốn FDI sẽ dẫn tới sự phát triển toàn diệntrong nền kinh tế của một quốc gia

2 Công nghiệp hỗ trợ phát triển đẩy mạnh quá trình chuyên môn hóa và ứng dụng công nghệ hiện đại trong sản xuất

11 Kenichi Ohno (Chủ biên) (2007), “Xây dựng công nghiệp hỗ trợ tại Việt Nam” (Tập 1), Diễn đàn phát triển Việt Nam (VDF), Hà Nội Có trên địa chỉ www.vdf.org.vn

Thực tiễn ở các nước công nghiệp hiện đại đã cho thấy, chuyên môn hóagiúp tận dụng tối đa lợi thế so sánh của doanh nghiệp, quốc gia, từ đó thúc đẩynền công nghiệp ngày càng phát triển theo hướng có lợi Khi doanh nghiệp phảithực hiện tất cả các công đoạn trong quá trình sản xuất, nguồn lực sẽ bị chia nhỏ,

từ đó không có điều kiện phát huy khả năng nổi trội nhất của mình, hiệu quả sảnxuất sẽ bị giảm sút Phát triển CNHT giúp các doanh nghiệp không phải thựchiện tất cả các khâu từ sản xuất nguyên vật liệu, máy móc, công cụ, lắp ráp…Với sự phát triển của CNHT, các doanh nghiệp chỉ cần tập trung chuyên mônhóa vào một khâu mà mình có khả năng làm tốt nhất và từ đó sẽ đầu tư tiền của,công sức nâng cao hiệu quả, chất lượng của sản phẩm mình làm ra

Hơn nữa, với sự phát triển của các doanh nghiệp chuyên sản xuất linhkiện, phụ tùng, tư liệu sản xuất đầu vào,… các doanh nghiệp lắp ráp, chế tạo sảnphẩm cuối cùng sẽ không phải lo sản xuất hay nhập khẩu các sản phẩm đầu vào.Các doanh nghiệp hỗ trợ sẽ tập trung nghiên cứu, thiết kế để sản xuất ra các sảnphẩm đầu vào ngày càng đạt các tiêu chuẩn chất lượng tốt hơn, năng suất hơnđáp ứng cho các doanh nghiệp sản xuất, lắp ráp Quá trình tạo ra thành phẩm nhờ

đó nhanh hơn, sản phẩm đạt chất lượng tốt hơn, hiệu quả kinh tế nhờ đó cũngtăng lên Việc ứng dụng công nghệ hiện đại vào sản xuất sẽ tạo nên lợi thế cạnhtranh cho sản phẩm hỗ trợ cũng như sản phẩm cuối cùng tại một quốc gia

3 Công nghiệp hỗ trợ phát triển tạo công ăn việc làm và cải thiện cơ cấu lao động theo hướng tích cực

Các quốc gia có nền CNHT kém phát triển thường là những nước cónguồn nhân lực dồi dào nhưng chất lượng lao động thấp Vì thế mà các doanhnghiệp trong nước vẫn phải nhập khẩu các sản phẩm CNHT để tiến hành sảnxuất và xã hội thì vẫn tồn tại một số lượng lớn lao động không có công ăn việclàm CNHT phát triển có vai trò tạo thêm việc làm cho người lao động trong lĩnh

vực công nghiệp CNHT phát triển khiến nhu cầu tuyển dụng của các doanhnghiệp sản xuất trong nước cũng tăng cao, những người lao động ở các làng quêmuốn có công ăn việc làm phải tham gia các lớp học nghề, các trường trung cấphay cao đẳng, đại học để bắt kịp với nhu cầu tuyển dụng của các doanh nghiệp.Với mức bao phủ rộng các ngành công nghiệp, số lượng việc làm mà CNHT tạo

ra sẽ là không nhỏ Môi trường đầu tư sẽ trở nên hấp dẫn hơn nhờ CNHT pháttriển, các doanh nghiệp nước ngoài đầu tư cũng muốn tuyển dụng thêm lao độngphổ thông trong nước để giảm chi phí nhân công CNHT càng phát triển đòi hỏichất lượng lao động cũng phải ngày một nâng cao để đáp ứng yêu cầu tuyểndụng của nhà sản xuất Một bộ phận các doanh nghiệp sẽ thực hiện chủ trươngđào tạo tay nghề cho nhân công để nâng cao chất lượng sản phẩm Cơ cấu laođộng nhờ đó ngày càng phát triển theo hướng tích cực

4 Công nghiệp hỗ trợ giúp phát triển ngành công nghiệp nội địa

CNHT đáp ứng được nhu cầu sản phẩm đầu vào chất lượng cho các ngànhcông nghiệp sản xuất lắp ráp sẽ giúp phát triển ngành công nghiệp nội địa nóichung Có thể thấy, việc phát triển ngành CNHT trong nước sẽ tạo đà cho cácngành công nghiệp khác phát triển do có sự chuyên môn hóa trong khâu cungcấp nguyên liệu, phụ tùng, linh kiện phục vụ sản xuất Hơn nữa, các sản phẩmcuối cùng được giảm giá thành do việc cung cấp nguyên vật liệu trở nên nhanhchóng, thuận tiện hơn Mặt khác, chất lượng sản phẩm cũng ngày một nâng caophù hợp với nhu cầu của người tiêu dùng một khi ngành CNHT được chú trọngphát triển

Để minh họa cho vai trò này chúng ta có thể nhìn vào lịch sử phát triểnkinh tế của Nhật Bản Trong giai đoạn phát triển thần kì của mình, Nhật Bản đãxây dựng cơ cấu kinh tế “hai tầng”, chú trọng ngay từ đầu khâu cung ứng nguyênvật liệu đầu vào, đây chính là nền tảng của việc hình thành nền CNHT sau này

Thời kỳ này Nhật Bản đã thành lập các doanh nghiệp vệ tinh vừa và nhỏ trongnước có khả năng cung cấp và hỗ trợ các doanh nghiệp lớn những sản phẩm cấpthấp hơn hoặc những sản phẩm sơ chế,… để có thể tạo ra thế chủ động trong sảnxuất của các doanh nghiệp này.

5 Công nghiệp hỗ trợ phát triển tạo tiền đề cho phát triển bền vững

CNHT là một mắt xích quan trọng, không thể thiếu trong hệ thống sảnxuất hiện đại Một hệ thống sản xuất hiện đại bao gồm nhiều quá trình: sản xuấtnguyên vật liệu, máy móc, công cụ, các bộ phận, quá trình lắp ráp bán thànhphẩm và thành phẩm,… Trong đó, CNHT thực hiện công đoạn sản xuất các bộphận công cụ, máy móc chất lượng cao hỗ trợ trực tiếp quá trình lắp ráp, sản xuất

ra sản phẩm cuối cùng Như vậy, CNHT phát triển mới tạo nên được sự bềnvững trong hệ thống sản xuất mà nếu không phát triển CNHT thì nền côngnghiệp của một quốc gia sẽ mãi chỉ là gia công, lắp ráp đơn thuần, phải phụthuộc nguyên liệu đầu vào nhập khẩu từ nước ngoài, khi đó giá trị gia tăng chosản phẩm cuối cùng không cao, thu nhập thực tế của người lao động thấp, khôngtương xứng với công sức lao động bỏ ra CNHT cũng giúp cho các ngành côngnghiệp chủ đạo sẽ chủ động trong quá trình sản xuất, nâng cao năng lực cạnhtranh cho các sản phẩm của mình, từ đó thúc đẩy quá trình phát triển kinh tế đấtnước Đây chính là cơ sở cho sự phát triển bền vững trong tương lai

CHƯƠNG II KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ NƯỚC ĐÔNG Á TRONG VIỆC

PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ

I Thực trạng phát triển CNHT tại một số nước Đông Á

Các nước Đông Á bao gồm Nhật Bản, Hàn Quốc, Triều Tiên, Đài Loan vàTrung Quốc là một khu vực kinh tế phát triển nhất châu Á hiện nay Nhật Bản lànền kinh tế phát triển thứ hai thế giới, Hàn Quốc, Trung Quốc hay Đài Loan đều

là những quốc gia có nền công nghiệp phát triển Việc phát triển công nghiệp củacác nước này có nước thì lâu đời có nước mới phát triển nhưng đều thể hiện rõmục tiêu phát triển CNHT rất sớm Nói chung, CNHT tại các nước Đông Á lànhững nền CNHT khá phát triển, quá trình phát triển CNHT của họ có nhiềuđiểm Việt Nam có thể học tập kinh nghiệm

1 Tại Nhật Bản

Nhật Bản là quốc gia có nền công nghiệp phát triển nhất châu Á với hàngloạt các tập đoàn lớn đang khẳng định vị trí dẫn đầu trên thế giới Để có đượcthành quả như hiện nay, trước tiên phải kể đến việc Chính phủ Nhật Bản đã đưa

ra chiến lược phát triển công nghiệp phù hợp, đặc biệt là việc quan tâm phát triểncác ngành CNHT giúp Nhật Bản từ chỗ phụ thuộc vào công nghệ của nước ngoàitrở thành quốc gia tự chủ và dẫn đầu về công nghệ như hiện nay Để phục vụ nhàmáy lắp ráp, Nhật Bản có hàng nghìn các doanh nghiệp vệ tinh khác sản xuất cáclinh phụ kiện hỗ trợ

Ngay từ giữa thập niên 50 của thế kỷ trước, Nhật Bản đã thực hiện chínhsách phát triển công nghiệp phụ trợ một cách bài bản, có chủ đích, có mục tiêutrong từng thời kỳ Theo ông Hirohiko Sekiya – Cố vấn trưởng Cục Hợp tác

quốc tế thuộc Viện Nghiên cứu kinh tế Nhật Bản, từ năm 1956 nước Nhật đã banhành Luật xúc tiến công nghiệp chế tạo máy, được chỉnh sửa năm 1961 và 1966.Nhờ có luật này, Nhật Bản đã áp dụng các chính sách hỗ trợ cụ thể cho cácngành công nghiệp phụ trợ ưu tiên nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế.

Cụ thể, trong giai đoạn 1956 – 1960, đã có 294 công ty, trong đó ¼ thuộc ngànhcông nghiệp công cụ máy móc được vay vốn thay thế các phương tiện lỗi thời.Trong giai đoạn 1961 – 1966, ngành công nghiệp linh kiện ô tô được hỗ trợ đểgiảm khoảng 30% giá thành các linh kiện ô tô Trong giai đoạn 1966 – 1971,ngành linh kiện ô tô tiếp tục được hỗ trợ vốn, kết quả là thị phần của Nhật trênthị trường ô tô thế giới đã tăng từ 3,6% năm 1965 lên 14,2% năm 1970 và 17,9%

Trong ngành CNHT ngành xe máy, Nhật Bản càng ngày càng phát triển.Trước những năm 1955, do Nhật Bản thực hiện phương thức sản xuất xe máykhối lượng nhỏ nên nhiều doanh nghiệp sản xuất xe máy đã thực hiện mua cácphụ tùng (thông qua việc đặt hàng các doanh nghiệp đang sản xuất xe đạp, ô tô)

về lắp ráp để tránh được khâu đầu tư về thiết bị và khâu khai thác sản phẩm.Điều đó khiến ngành CNHT xe máy không có mấy cơ hội để phát triển Tronggiai đoạn này, các nhà máy sản xuất sản phẩm hỗ trợ tổng hợp với sản lượng lớngồm nhiều công đoạn sản xuất liên tục (đúc, luyện kim, gia công cơ khí, hàn,sơn ) xuất hiện

Trong thập kỷ 70 của thế kỷ trước, các chính sách hỗ trợ các doanh nghiệpvừa và nhỏ đã khiến ngành CNHT xe máy phát triển Các doanh nghiệp sản xuất,lắp ráp xe máy đẩy mạnh quan hệ với các nhà cung cấp phụ tùng, linh kiện, tăngcường khả năng khai thác và năng lực kỹ thuật, đa dạng hoá sản phẩm, nghiêncứu phát triển sản phẩm mới với các tính năng ngày càng cao; đặc biệt, cácdoanh nghiệp độc quyền đã chuyển hướng chiến lược xuất khẩu

12 http://www.vinacorp.vn/news/cong-nghiep-phu-tro-viet-nam-vi-sao-phat-trien-i-ach/ct-384171

Hiện nay, các doanh nghiệp Nhật Bản chuyển sang liên kết với các doanhnghiệp nước ngoài, sử dụng có hiệu quả các phụ tùng giá rẻ của nước ngoài Tuynhiên, doanh nghiệp Nhật Bản vẫn duy trì và tăng cường ưu thế về công nghệ vàkhâu khai thác phát triển sản phẩm mới, không ngừng nâng cao chất lượng sảnphẩm, cải tiến mẫu mã và phát triển thương hiệu Bên cạnh đó, do nhu cầu tiêuthụ trong nước rất ít nên Chính phủ Nhật Bản đã chuyển hướng quản lý, hỗ trợcác doanh nghiệp Nhật Bản để mở rộng sản xuất và thâm nhập thị trường ngoàinước Đến nay doanh nghiệp Nhật Bản đã rất thành công trong việc “xuất khẩusản xuất” tổ chức mạng lưới tiêu thụ sản phẩm trên toàn cầu, khai thác hiệu quả

Trong ngành CNHT điện tử Nhật Bản, sự phát triển của các doanh nghiệpsản xuất sản phẩm linh phụ kiện cho ngành công nghiệp điện tử đã trở thành mộtmạng lưới rộng khắp (Xem Bảng 2, trang 21)

Nhìn vào bảng ta có thể thấy mạng lưới sản xuất linh kiện điện tử củaNhật Bản rải khắp đất nước và chiếm vị trí quan trọng trên thế giới Việc xâydựng một mạng lưới CNHT ổn định chính là thành công của công nghiệp điện tửNhật Bản

Bảng 2: Tình hình phân bổ sản xuất các linh kiện điện tử ở Nhật Bản

13 mot-so-nuoc-va-bai-hoc-voi-viet-nam/56198.113207.html

http://www.tinkinhte.com/nd5/detail/viet-nam/ho-so-tu-lieu/kinh-nghiem-phat-trien-cong-nghiep-xe-may-o-Thành phố

Thứ hạngtrên thếgiới

Kim ngạch(TriệuUSD)

Tỷ trọngtrong nước(%)

Tỷ trọngtrong khuvực (%)

Tỷ trọngtrên thếgiới (%)

Tại Trung Quốc, dệt là ngành CNHT cho ngành may, được Chính phủ coi

là mục tiêu phát triển và thực sự đã rất phát triển hết sức thành công Hiện nay,Trung Quốc là quốc gia lớn nhất thế giới về sản xuất một số loại sản phẩm dệtmay, đồng thời cũng là quốc gia xuất khẩu hàng dệt may lớn nhất thế giới Quátrình phát triển công nghiệp dệt may của Trung Quốc được chia làm 3 giai đoạn

Giai đoạn 1: Nhận thức được mối quan hệ mật thiết giữa ngành dệt vàmay, Trung Quốc đã coi ngành dệt là ngành hỗ trợ chủ đạo cho ngành may, và sựphát triển của 2 ngành công nghiệp này là đồng hành, song song cùng tồn tại, sựtăng trưởng của ngành này là nền tảng cho ngành kia Ngành dệt của Trung Quốcđược bắt đầu từ năm 1870 Từ năm 1870 cho đến 1940 là giai đoạn đầu pháttriển ngành dệt Trong giai đoạn này, ngành dệt phát triển với tốc độ thấp,nguyên liệu tự cấp với chất lượng thấp, thiết bị nhập khẩu Hầu hết các nhà máydệt là của tư nhân được bố trí ở dọc bờ biển hoặc đường bộ để thuận tiện chohoạt động chuyên chở và giao thương

Giai đoạn 2: Từ năm 1949 đến cuối thập kỉ 70 Để đáp ứng nhu cầu maymặc của nhân dân Trung Quốc , Chính phủ đã hết sức cố gắng mở rộng năng lựcngành dệt Đến cuối năm 1978, sản lượng sợi hoá học sản xuất ở Trung Quốc đạt

280000 tấn, sản xuất vải trước hết được ưu tiên cho nhu cầu thị trường nội địa

Do vậy, Trung Quốc đã có các chiến lược ngắn hạn phát triển ngành dệt như làmột trong những hàng hoá tiêu dùng

Giai đoạn 3: Cuối những năm 70, Chính phủ Trung Quốc đã ra các quyếtsách nhằm phát triển kinh tế đất nước theo hướng mở cửa thị trường quốc tế Kể

từ đó đến nay, ngành dệt Trung Quốc đã có sự tăng trưởng vượt bậc và có sựthay đổi đáng kể Chủ sở hữu được đa dạng hoá, khu vực ngoài quốc doanh đãphát triển rất mạnh Năng lực sản xuất gia tăng đáng kể, đồng thời ngành dệtcũng được củng cố thêm nhờ đổi mới công nghệ và sản phẩm dệt đã có khả năngcạnh tranh Cũng trong giai đoạn này, khi CNHT đã có một cơ sở vững chắc thìngành may của Trung Quốc cũng có những bước khởi sắc Cùng với hàng dệt,kim ngạch xuất khẩu hàng may tăng đáng kể

Bảng 3: Kim ngạch xuất khẩu hàng dệt – may Trung Quốc

giai đoạn 1997 – 2001

Đơn vị: tỷ USD

II Kinh nghiệm phát triển CNHT tại một số nước Đông Á

Là những nước sớm phát triển nền CNHT, các nước Đông Á có rất nhiềukinh nghiệm trong việc phát triển CNHT mà Việt Nam có thể học tập

1 Phát triển các SMEs

Tại Nhật Bản, từ năm 1936, Nhật Bản đã có rất nhiều biện pháp phát triển

các SMEs trong lĩnh vực CNHT Nhật Bản đã có quỹ tài chính đầu tư vốn choloại hình doanh nghiệp vừa và nhỏ để giúp các doanh nghiệp vay vốn dễ dànghơn và tiếp cận được vốn trong thời gian ngắn Bên cạnh những hỗ trợ về mặt tàichính, Chính phủ Nhật Bản còn hỗ trợ các SMEs về công nghệ Hiện nay, NhậtBản có tới 110 trung tâm hỗ trợ máy móc thiết bị giúp các công ty nhỏ với khảnăng tài chính có hạn có thể tiếp cận được với máy móc, công nghệ mới Vấn đềthông tin cũng rất được quan tâm ở Nhật Bản Mỗi địa phương đều có cơ sở dữ

14 Trung tâm Thông tin Kinh doanh & Thương mại (TBIC) (2008), Công nghiệp phụ trợ ngành dệt may Việt Nam – Thực trạng và những khuyến nghị, Hà Nội

liệu riêng với sự góp sức xây dựng của các cơ quan chính quyền, các doanhnghiệp cũng như các nhà nghiên cứu Các cơ sở dữ liệu này đều có chất lượngcao, chi tiết và dễ dàng tiếp cận, tạo điều kiện tối đa cho các doanh nghiệp hoạt

Ví dụ, trong những năm 1940, nhu cầu về các sản phẩm trong ngành côngnghiệp cơ khí tăng mạnh khiến các doanh nghiệp lớn phải ký hợp đồng với cácdoanh nghiệp nhỏ hơn (cung cấp linh phụ kiện) thay vì mở rộng cơ sở sản xuất

Để điều chỉnh mối quan hệ này, Chính phủ Nhật Bản khi đó đã ban hành Luật vềHợp tác với SMEs năm 1949 nhằm bảo về quyền đàm phán của SME và tạo điềukiện cho họ tiếp cận với công nghệ mới và nguồn vốn vay

Trong những năm 1950, các nhà thầu phụ thường bị các công ty mẹ bóclột lưu trữ hàng đệm, trì hoãn thanh toán Chính phủ đã can thiệp bằng việc banhành Luật Phòng chống trì hoãn thanh toán chi phí thầu phụ và các vấn đề liênquan vào năm 1956 nhằm ngăn chặn tình trạng trì hoãn thanh toán cho các nhàthầu phụ

Trong những năm 1960 và 1970, ngành chế tạo mở rộng nhanh chóng nhờviệc sản xuất hàng loạt dẫn đến cạnh tranh gay gắt giữa các doanh nghiệp lớn.Các doanh nghiệp lớn vì thế rất cần các nhà thầu phụ có khả năng nâng cao hiệuquả sản xuất và giảm chi phí để giúp họ tăng sức cạnh tranh cho sản phẩm củamình Chính phủ hỗ trợ xu thế này thông qua việc ban hành Luật xúc tiến doanhnghiệp thầu phụ vừa và nhỏ năm 1970 để tạo thuận lợi cho các hoạt động thầu

Tại Hàn Quốc, để thúc đẩy liên kết giữa SMEs và doanh nghiệp lớn, Hàn

Quốc đã thực thi chính sách từ trên xuống, chỉ định một số doanh nghiệp lớn vàyêu cầu họ phải mua linh phụ kiện từ các SMEs mục tiêu Ví dụ, Luật xúc tiếnthầu phụ SME được giới thiệu năm 1975 và điều chỉnh năm 1978 đã chỉ định

15 ThS Nguyễn Thị Tường Anh (2009), Phát triển ngành CNHT – Kinh nghiệm của một số nước và bài học cho Việt Nam, Kỷ yếu Hội thảo Phát triển CNHT – Kinh nghiệm của Nhật Bản và một số nước châu Á, Hà Nội

16 Subrahmanya, M.H Bala (2006), Manufacturing SME in Japan: Subcontracting, Structure and Performance, Tokyo

một số ngành công nghiệp cũng như một số sản phẩm trong các ngành côngnghiệp này là các sản phẩm thầu phụ Luật yêu cầu các doanh nghiệp lớn phảimua các sản phẩm đã chỉ định tăng mạnh từ 41 sản phẩm vào năm 1979 lên 1552

Trong số kinh nghiệm phát triển công nghiệp hỗ trợ của nhiều nước trongkhu vực Luật Xúc tiến thầu phụ của Hàn Quốc rất đáng được lưu ý để học tập.Luật này đã xác định một số ngành công nghiệp, sản phẩm công nghiệp là nhàthầu phụ Năm 2005, Chính phủ Hàn Quốc triển khai chiến lược phát triểnnguyên liệu và linh phụ kiện của ngành công nghiệp ôtô và điện tử đã chỉ rõSamsung, Lucky Gold là doanh nghiệp hạt nhân Các doanh nghiệp chuyên cungứng linh kiện, phụ kiện phải phát triển sản phẩm đáp ứng nhu cầu của hai tậpđoàn này; doanh nghiệp hạt nhân phải mua linh kiện của các doanh nghiệp khác.Văn bản quy phạm này đã góp phần kêu gọi được nhiều doanh nghiệp tham giachế tạo; ngăn chặn tình trạng phát triển cát cứ tại các doanh nghiệp chủ lực củanền kinh tế; thúc đẩy sự liên kết giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp Các doanhnghiệp nhỏ sẽ nỗ lực cạnh tranh bằng cách cải tiến quy trình sản xuất, công nghệ

thảo Vượt qua thách thức khủng hoảng: kinh tế Việt Nam 2009 và triển vọng

2010 do Ủy ban Kinh tế tổ chức, các chuyên gia cũng đề nghị, Chính phủ cầnnghiên cứu, học tập các kinh nghiệm phát triển công nghiệp hỗ trợ của nhiều

Năm 2005, Hàn Quốc triển khai Chiến lược Phát triển Nguyên liệu vàLinh phụ kiện nhằm phát triển các linh phụ kiện và nguyên liệu chính sử dụngtrong công nghiệp điện tử và ô tô Chiến lược đã chỉ định các doanh nghiệp lớnnhư Samsung và Lucky Gold Star (LG) là những doanh nghiệp hạt nhân, một sốnhà sản xuất khác là doanh nghiệp thành viên phải tiến hành nghiên cứu và pháttriển linh phụ kiện, nguyên liệu mới thay thế hàng nhập khẩu Chiến lược yêu

17 APO (2002), Strengthening of supporting industries: Asian experiences, Tokyo

18 http://www.tinmoi.vn/Phat-trien-cong-nghiep-phu-tro-Con-duong-thoat-canh-lam-gia-cong-05156178.html

19 http://nguoidaibieu.com.vn/Trangchu/VN/tabid/66/CatID/3/ContentID/103690/Default.aspx

cầu các doanh nghiệp hạt nhân phải mua linh phụ kiện và nguyên liệu này từ các

Tại Đài Loan, Chính phủ Đài Loan cũng hết sức tích cực trong việc phát

triển các SMEs trong ngành CNHT nhưng không can thiệp sâu vào quyết địnhcủa các công ty lớn và nhà thầu phụ, mà đóng vai trò chất xúc tác thông qua hỗtrợ tài chính Hệt thống Hạt nhân – Vệ tinh được triển khai năm 1984, gồm bamối liên kết:

Chính phủ trợ giúp liên kết này thong qua hỗ trợ kỹ thuật, tư vấn quản lý

và hỗ trợ tài chính Các doanh nghiệp hạt nhân có trách nhiệm phối hợp giám sát

và cải tiến hoạt động của các doanh nghiệp vệ tinh của mình Các doanh nghiệphạt nhân tham gia hệ thống này vì được trợ cấp tài chính, còn các doanh nghiệp

vệ tinh tham gia vì muốn nâng cao hiệu quả sản xuất Hệ thống này góp phầnchia sẻ thông tin và tạo ra cơ thế để Chính phủ thực thi các chính sách của

2 Phát triển công nghệ và nguồn nhân lực

Để phát triển CNHT hiệu quả, việc phát triển các nguồn nhân lực và côngnghệ cho ngành là hết sức cần thiết Kinh nghiệm ở các nước Đông Á cho thấy

họ rất chú trọng phát triển các nguồn lực này

2.1 Nhật Bản

Nhật Bản từ lâu đã nổi tiếng là một quốc gia biết tận dụng nguồn nhân lựctrong tình trạng khan hiếm tài nguyên và thường xuyên phải đồi mặt với thiêntai Ở Nhật Bản, có một mô hình mang tên Monozukuri đã được phổ biến và ápdụng hết sức thành công trong các ngành công nghiệp Thuật ngữ Monozukuridịch trực nghĩa là “làm ra một cái gì đó” hay “chế tạo sản phẩm” Tuy nhiên, ý

20 Suzuki, S (2006), Kankoku, bushin-sozai sangyou wo ikusei (Hàn Quốc, thúc đẩy công nghiệp linh phụ kiện

và nguyên liệu), Nihon Keizai Shinbun (Tạp chí Kinh tế Nhật Bản)

21 Nguyễn Thị Xuân Thúy (2006), CNHT – Tổng quan về khái niệm và sự phát triển, Diễn đàn phát triển Việt Nam (VDF), Hà Nội

nghĩa sâu xa của mô hình này là tình yêu tha thiết, mong muốn và lòng quyếttâm của nghệ nhân nhằm tạo ra các sản phẩm ngày càng tốt hơn Ý nghĩa nàychính là mục tiêu cơ bản mà người làm ra sản phẩm luôn hướng tới: chất lượngsản phẩm cao và đáp ứng được nhu cầu khách hàng Tiêu biểu cho tinh thầnMonozukuri Nhật Bản là các kỹ sư, sáng lập viên của nhiều công ty hàng đầunhư Sakichi Toyota (1867 – 1930, Công ty Toyota), Konosuke Matsushita (1894– 1989, Tập đoàn Panasonic), Soichiro Honda (1906 – 1991, Công ty Honda),Akio Morita (1921 – 1999, đồng sáng lập viên của Công ty Sony).

Về cơ bản, nền tảng của mô hình Monozukuri bao gồm sự phát triển hìnhtháp của hoạt động 5S (Dịch từ tiếng Nhật có nghĩa là “Sắp xếp, Sạch sẽ, Sănsóc, San sẻ, Sẵn sàng” tại nơi làm việc)

Các cơ sở đào tạo ở Việt Nam nên tìm hiểu sâu và phát triển mô hình nàytheo điều kiện Việt Nam để hình thành nên những nơi đào tạo và phát triển conngười – vốn nhân lực cho CNHT Việt Nam nói riêng, nền công nghiệp Việt Nam

2.2 Trung Quốc

Nhận thức được sự tụt hậu về công nghệ trong nước, cuối những năm 70của thế kỷ 20 Trung Quốc bắt đầu công cuộc cải cách và mở cửa kinh tế với thếgiới bên ngoài, với mong muốn dựa vào phương Tây để mau chóng tiếp cậncông nghệ mới, đuổi kịp trình độ các nước phát triển, thời kỳ đầu Trung Quốc đãkhuyến khích nhập khẩu công nghệ từ bên ngoài để thay thế công nghệ lạc hậucủa ngành công nghiệp, đây là chìa khoá then chốt để đổi mới và phát triển cácdoanh nghiệp Bên cạnh đó, Trung Quốc cũng luôn đề cao tính độc lập côngnghệ trong nước, đưa ra nhiều chính sách coi trọng cải tiến R & D và đưa ranhững chính sách KH & CN mới So với những giai đoạn trước, mặc dù hiện nayvai trò chỉ đạo của Nhà nước trong R & D đã giảm dần và thay vào đó là sự tănglên vai trò của doanh nghiệp và thị trường Nhưng về cơ bản, các dự án R & Dcông nghệ được thực hiện và tài trợ theo kế hoạch chung của Chính phủ và sự

22 ThS Văn Thị Minh Huyền (2009), Vai trò của các cơ sở đào tạo Việt Nam trong việc phát triển nguồn nhân lực cho CNHT – Học hỏi kinh nghiệm từ Nhật Bản

chỉ đạo của Chính phủ vẫn là những định hướng quan trọng quyết định sự pháttriển của những hoạt động này Nhằm phát triển các ngành công nghiệp, xâydựng cơ sở hạ tầng R & D, nhà nước soạn thảo và tài trợ cho các dự án lớn về R

& D công nghệ hướng tới các mục tiêu trung hạn và dài hạn trong các kế hoạchkinh tế 5 năm của trung Quốc Ngoài mục tiêu trên, các dự án R & D do Chínhphủ thực hiện còn nhằm phát triển và tăng cường công nghiệp hoá và thương mạihoá kết qủa nghiên cứu KH & CN và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bằng các sảnphẩm công nghệ cao có khả năng cạnh tranh trên thị trường địa phương và thếgiới Tiêu biểu là: Chương trình “Đốm lửa” (1986) tập trung đầu tư vào 7 lĩnhvực then chốt: công nghệ sinh học, công nghệ thông tin, công nghệ vũ trụ, côngnghệ laze, tự động hoá, công nghệ năng lượng và công nghệ vật liệu tiên tiến Chương trình “Ngọn đuốc” (1988) được đề xướng nhằm thúc đẩy nhanh việcứng dụng công nghệ trong các doanh nghiệp

Gần đây, Chính phủ Trung Quốc đã nhanh chóng thiết lập nhiều trung tâmphát triển nguồn nhân lực cũng như những khu nghiên cứu khoa học để pháttriển công nghệ cho quốc gia Tại các khu công nghiệp chính, Chính phủ đều đặtcác trường đại học và các khu nghiên cứu khoa học, tiện lợi và kịp thời cung cấpnguồn nhân lực và công nghệ cho các khu công nghiệp, khiến nhà đầu tư có thểyên tâm đầu tư vào các khu công nghiệp rộng lớn của Trung Quốc Có thể thấymột mật độ lưới dày đặc các trường Đại học, Viện nghiên cứu tại một số Khunghiên cứu tập trung bên cạnh một số Khu công nghiệp tại Trung Quốc

Bảng 4: Nguồn nhân lực tại một số Khu nghiên cứu ở Trung Quốc

Khu

nghiên cứu

Việnnghiên cứu

Đại học

Nhà nghiêncứu (nghìn người)

Sinh viên

ĐH (nghìnngười)

-The Electronic Zone

4 (Viện nghiên cứu điện tử)

-Nguồn: Hội đồng quản lý Khu nghiên cứu khoa học Zhongguancun, 2006

Nhìn vào bảng trên ta có thể thấy mối quan tâm của Trung Quốc trongviệc phát triển nguồn lực khoa học công nghệ và nhân lực Đây cũng là mộttrong những yếu tố khiến Trung Quốc trở thành môi trường đầu tư hấp dẫn,khiến nhà đầu tư có thể yên tâm đầu tư vào Trung Quốc

Bên cạnh đó, những nhà đầu tư nước ngoài cũng hết sức năng động trongviệc phát triển nguồn nhân lực và nghiên cứu phát triển tại Trung Quốc Từ

1999, chính sách thu hút FDI chính thức của Trung Quốc đã khuyến khích nhữngnhà đầu tư nước ngoài thiết lập những trung tâm R&D Những chính sách quantrọng gồm có:

nghiệm của các FIEs và sử dụng cho thí nghiệm nghiên cứu

chỉ do các FIEs làm

được giảm 50% thuế thu nhập năm đó cho phần chi phí phát triển côngnghệ

bán một số ít sản phẩm công nghệ cao để thử nghiệm trong thị trường địa

phương, nếu những sản phẩm đó được sản xuất tốt, là kết quả của R&D(China Ministry of Commerce, 2003)

Năm 2002, theo số liệu thống kê, có 400 FIEs đã thiết lập những trung tâmR&D độc lập tại Trung Quốc, trong đó đứng đầu danh sách là Microsoft, GE,Motorola, Intel, GM, Honda, Siemens, Nortel, và Volkswagen Khi mới hìnhthành, những trung tâm này chủ yếu tập trung vào những hoạt động R&D côngnghệ theo hướng nâng cao chất lượng sản phẩm cho những người tiêu dùng trongthị trường nội địa Gần đây, một vài FIEs như Microsoft và GE đã bắt đầu khởixướng những hoạt động R&D hướng tới thị trường toàn cầu FIEs thành lậpnhững trung tâm R&D ở Trung Quốc vì rất nhiều lý do Trước tiên, những FIEsnâng cao phát triển công nghệ để phục vụ nhu cầu của chính họ FIEs có thể cólợi từ việc nâng cao khả năng công nghệ của Trung Quốc Hơn nữa, thiết lậpnhững trung tâm R&D này cũng giúp FIEs đưa sản phẩm của mình được vào thịtrường trong nước Đây là một phương trình win-win cho mọi người tham gia

2.3 Hàn Quốc

Đối với Hàn Quốc, chính sách công nghệ được coi là một bộ phận hợpthành hữu cơ của chính sách công nghiệp mở rộng Hàn Quốc đặc biệt coi trọngthực hiện kết hợp chính sách công nghệ với chiến lược thay thế nhập khẩu,khuyến khích xuất khẩu, đầu tư phát triển tiềm lực R & D cho tập đoàn tư nhânlớn - “Chaebol” và hàng loạt chính sách hỗ trợ có liên quan

Không ỷ lại hoàn toàn vào nhập khẩu công nghệ, Chính phủ Hàn Quốcthực hiện chính sách công nghệ kết hợp thay thế nhập khẩu có sự lựa chọn cùngvới thúc đẩy xuất khẩu, bảo hộ và bao cấp cho các nghành công nghiệp chọn lọctạo ưu thế xuất khẩu tương lai Để tiến hành phát triển công nghiệp nặng, thúcđẩy năng lực R & D nội địa và xuất khẩu quốc tế, không đầu tư vào doanhnghiệp nhà nước, mà Chính phủ Hàn Quốc tập trung vào thúc đẩy sự tăng trưởng

của các hãng tư nhân khổng lồ gọi là các “chaebol”, đây chính là những trụ cộtchính của chiến lược công nghệ Các “chaebol” này được lựa chọn từ nhữnghãng xuất khẩu thành công và được nhận nhiều ưu đãi đặc quyền và trợ cấp như:chế độ bảo hộ của Nhà nước nhằm hạn chế sự cạnh tranh của các công ty xuyênquốc gia Để phát triển năng lực R & D, Chính phủ Hàn Quốc rất chú trọng việcchuyển giao công nghệ nước ngoài cho các doanh nghiệp trong nước, khuyếnkhích các hãng sản xuất tiếp nhận thiết bị và công nghệ mới nhất, cũng nhưkhuyến khích thuê chuyên gia nước ngoài hỗ trợ về mặt kỹ thuật Chính phủ HànQuốc cũng thực thi nhiều chính sách nhằm phát triển các cơ sở nghiên cứuchuyên ngành, nhiều ưu đãi về pháp lý, tài chính và thuế cho các công nghệ lựachọn

Việc nhập khẩu công nghệ cũng được quan tâm bằng các hỗ trợ thích hợp

về chi phí chuyển giao sáng chế và chi phí chuyển giao công nghệ, về miễn thuếthu nhập từ tư vấn công nghệ, miễn thuế thu nhập cho các chuyên gia, kỹ sưnước ngoài Bên cạnh đó, các hình thức hỗ trợ khác cũng được sử dụng rộngrãi: miễn thuế cho các quỹ phát triển công nghệ, nợ thuế đối với các chi phí cho

R & D, nâng cấp nguồn nhân lực, xây dựng viện nghiên cứu công nghiệp, thựchiện khấu hao nhanh, giảm thuế nhập khẩu cho thiết bị nghiên cứu, thuế tiêu thụsản phẩm công nghệ cao

Ngoài ra, với việc thực hiện chính sách license tự do hoá từ những năm

80, Hàn Quốc đã khuyến khích các hãng nhập công nghệ phát triển công nghệnội sinh và nhiều hãng lớn sau này có thể hợp tác bình đẳng với các hãng côngnghệ hàng đầu thế giới, sớm sử dụng công nghệ nhập khẩu để phát triển các cơ

sở năng lực quốc gia trong các hoạt động tiên tiến Nhằm trợ giúp các doanhnghiệp vừa và nhỏ tìm kiếm và mua công nghệ nước ngoài, Chính phủ đã xâydựng cơ sở dữ liệu về nguồn và giá cung cấp công nghệ, cung cấp thông tin trực

tuyến ở các trung tâm công nghiệp chính và phát triển các dịch vụ tư vấn côngnghệ khác

Chính phủ còn hỗ trợ tài chính cho công nghệ mới dưới hình thức tài trợkhông hoàn lại hoặc cho vay ưu đãi Các hình thức bao cấp này góp phần khôngnhỏ vào nâng cao năng lực R & D của nhiều doanh nghiệp Hàn Quốc Chươngtrình R & D chỉ định (triển khai từ 1982) được Bộ KH & CN phê duyệt đã thựchiện hỗ trợ tới 50% chi phí R & D của các hãng lớn và 80% cho các doanhnghiệp vừa và nhỏ Chương trình hỗ trợ phát triển công nghệ công nghiệp (1987)chủ chương bao cấp 2/3 chi phí R & D cho các dự án chung vì lợi ích quốc gia

Hình thức cho vay ưu đãi được Chính phủ thực hiện thông qua việc lậpcác quỹ cung cấp các khoản cho vay với lãi suất thấp để phát triển công nghệ,với nguồn tài chính từ các cơ quan, tổ chức tài chính Hàn Quốc là quốc gia cónền công nghệp tài chính mạo hiểm thuộc hàng lớn nhất và có nhiều thành côngtrên thế giới Hiện Hàn Quốc có 58 công ty tài chính mạo hiểm, cung cấp khoảnvay và đầu tư khoảng 3,5 tỷ USD trong giai đoạn 1990 - 1994 (85% là cho vay)

Dòng công nghệ du nhập của Hàn Quốc chủ yếu là từ Mỹ và Nhật Bảntrong các ngành: điện - điện tử, hoá công nghiệp, máy móc thiết bị, vận tải Đây

là những công nghệ có vai trò quan trọng thúc đẩy sự phát triển các ngành côngnghiệp của Hàn Quốc, đồng thời tạo điều kiện cho công nghệ nước này nhanhchóng đuổi kịp công nghệ các nước tiên tiến

Trong giai đoạn đầu, con đường du nhập công nghệ của Hàn Quốc chủyếu là thông qua các hoạt động chuyển nhượng licence từ các công ty xuyênquốc gia, nhập khẩu công nghệ, thiết bị máy móc Còn trong giai đoạn sau thìHàn Quốc lại chú trọng phát triển năng lực công nghệ nội sinh Từ 2003 đến nay,Chính phủ Hàn quốc đã đưa ra những thay đổi lớn trong chính sách phát triển

KH & CN và đổi mới nhằm tạo ra bước đột phá mới trong phát triển đất nướcdựa trên tiềm năng về KH & CN Trọng tâm ưu tiên của chính sách được đặt vào

mục tiêu thúc đẩy khoa học cơ bản và phát triển nguồn nhân lực có khả năngsáng tạo về khoa học công nghệ Ngoài ra, để nâng cao hiệu quả của đầu tư R &

D, chính sách mới hết sức chú trọng đến thực hiện cải cách hệ thống R & D củakhu vực kinh tế nhà nước và khuyến khích quan hệ hợp tác giữa khu vực kinh tếnhà nước và tư nhân Sự hỗ trợ của Chính phủ cho R & D và đổi mới thuộc khuvực tư nhân cũng có những thay đổi mới về hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho cácdoanh nghiệp: chấp nhận công nghệ như tài sản (tài sản tri thức) để thế chấp vayngân hàng; tài trợ cho doanh nghiệp vừa và nhỏ thuê mướn nguồn nhân lực R &

D, cung cấp thông tin về kỹ thuật, thúc đẩy hợp tác giữa các cơ sở nghiên cứu,trường đại học và nghành công nghiệp

2.4 Đài Loan

Không khuyến khích sự tăng trưởng của các tập đoàn tư nhân lớn kiểu

“Cheabol” của Hàn Quốc trong phát triển công nghệ, Đài Loan lại rất chú trọngđến sự thúc đẩy năng lực R & D của địa phương từ những năm cuối thập niên 50.Đài Loan đã sớm đưa ra chương trình KH & CN (1979) nhằm tập trung vào pháttriển các ngành năng lượng, tự động hoá sản xuất, khoa học thông tin và cáccông nghệ khoa học vật liệu Năm 1982, công nghệ sinh học, điện quang học,công nghệ thực phẩm tiếp tục được quan tâm Chi phí đầu tư cho R & D cũngđược chính quyền Đài Loan tài trợ với tỷ trọng khá lớn Tuy nhiên, khoản tài trợ

bị giảm bớt đi theo thời gian Trên thực tế, thời kỳ đầu R & D của khu vực tưnhân còn yếu vì phần lớn các doanh nghiệp thuộc khu vực này là doanh nghiệpvừa và nhỏ

Sự hỗ trợ của chính quyền cho các chương trình R & D được thực hiệntrong nhiều năm bằng nhiều chính sách ưu đãi, như:

 Tạo điều kiện tài chính thuận lợi cho các công ty phát triển các sản phẩmcông nghiệp “chiến lược”

phẩm bằng các khoản vay lãi thích hợp;

chích sách khấu hao nhanh đối với các thiết bị nghiên cứu;

Chính quyền cũng triển khai côngxoocxiom nghiên cứu quy mô lớn, đượctài trợ cùng với ngành công nghiệp nhằm phát triển các sản phẩm công nghiệpthen chốt

Thực hiện chiến lược công nghiệp hoá thay thế nhập khẩu từ những năm

1950, do vậy bên cạnh sự chuyển hướng sang công nghiệp xuất khẩu, Đài Loanvẫn tiếp tục duy trì bảo hộ hướng tới tăng trưởng công nghiệp, kết hợp chínhsách này với sự can thiệp trong chuyển giao công nghệ để hỗ trợ công nghệ địaphương Những năm 1970, Đài Loan đã chú trọng và hướng tới công nghệ caohơn, ưu tiên đầu tư các lĩnh vực tự động hoá, tin học và các thiết bị đo đạc chínhxác Để thực hiện mục tiêu này vào những năm 1980, các ngành công nghệ caođược phép miễn thuế 5 năm, mức khấu hao nhanh với các thiết bị, mức thuế thấpđối với một số hoạt động được lựa chọn và miễn thuế nhập khẩu đối với các vật

3 Chuyên môn hóa và liên kết công nghiệp

3.1 Xu hướng chuyên môn hóa theo chuỗi giá trị trong ngành công nghiệp điện tử Nhật Bản

Vào những năm 1990, thay vì sản xuất toàn bộ linh kiện cho hàng điện tử,Nhật Bản đã chuyển hướng sang nhập khẩu phụ tùng Kể từ đó, các doanhnghiệp sản xuất hàng điện tử Nhật Bản tập trung chủ yếu vào khâu sản xuất, thiết

23 moi-cong-nghe-va-bai-hoc-cho-viet-nam/37494.113121.html

http://www.tinkinhte.com/nd5/detail/viet-nam/phan-tich-du-bao/kinh-nghiem-cua-mot-so-nuoc-chau-a-ve-doi-kế và phân phối trong chuỗi giá trị hàng điện tử thế giới, đồng thời chuyển việcsản xuất linh kiện, phụ tùng sang những nước đang và chậm phát triển nhưMalaysia, Thái Lan, Đài Loan, … Chính vì vậy, quan hệ giữa những nhà sảnxuất và nhà cung cấp ở Nhật Bản ngày càng trở nên khăng khít Các nhà cungcấp Nhật Bản có xu hướng hội nhập theo chiều dọc một cách tương đối Nhữngnhà sản xuất hàng điện tử đã tăng cường đầu tư trực tiếp bằng việc mở chi nhánhsản xuất linh kiện, phụ tùng ở nước ngoài, và từ đó cung cấp các hỗ trợ về kỹthuật và tài chính cho các nhà cung cấp nước ngoài.

Trong xu hướng quốc tế hóa, ngành công nghiệp điện tử Nhật Bản pháttriển dựa trên sự chuyên môn hóa theo chuỗi giá trị: Thực hiện liên kết các côngđoạn khác nhau trong chuỗi, tăng quy mô toàn cầu Việc quản trị chuỗi trongngành điện tử Nhật Bản cũng cho thấy rõ ràng thuận lợi của các hãng tham gia.Quản trị chuỗi là tiền đề cho các hãng điện tử có thể nắm bắt thông tin về đặcđiểm sản phẩm, giá cả, dự báo sản xuất và đối thủ cạnh tranh Các sản phẩm vớicấu trúc thiết kế hình khối như máy tính cá nhân chắc chắn làm cho năng suất kếtcấu khối như máy tính các nhân chắc chắn làm cho dây chuyền tăng nhiều hơnthế ngay cả khi một khối riêng lẻ liên kết với một chuỗi các hoạt động ví dụ nhưviệc liên kết giữa thiết kế, sản xuất và hoàn thiện sản phẩm Một số công ty nhưAutodesk, Cadence và Mento Graphics đã mạnh dạn tạo thêm các cơ hội mớicho đơn vị chuỗi giá trị bằng cách phát triển và marketing những mẫu thiết kếcông cụ tự động hóa

Nhật Bản là một trong số những quốc gia ít có tính biến đổi về lao động,

cơ sở hạ tầng, tài nguyên thiên nhiên cũng không có gì nổi bật Những thách thứccủa cạnh tranh đối với ngành công nghiệp điện tử của Nhật Bản thực sự xảy ravào cuối những năm 1990 Kể từ thời điểm này, các công ty điện tử của NhậtBản đã bắt đầu quan tâm đến tiêu chí chuỗi giá trị và do sự phát triển khácthường của hệ thống Internet đã dẫn đến nhu cầu khổng lồ trong việc truyền đạt

thông tin dữ liệu và các thiết bị máy tính trong doanh nghiệp có khả năng kết nốiInternet Những công ty này chỉ tập trung vào việc sản xuất các linh kiện riêng

lẻ, các thiết bị điện tử cá nhân và phát triển những hệ thống máy tính thuộcquyền sở hữu của các doanh nghiệp có thể liên hệ với khách hàng thông quađường truyền dữ liệu được thuê bí mật Điều này khiến cho các công ty điện tử ởNhật Bản hoàn toàn không có bất cứ vai trò nào trong sự phát triển chóng mặtcủa Internet, kết hợp với sự suy giảm liên tục của nguồn tài chính đã đưa ngànhcông nghiệp điện tử của Nhật Bản rơi vào một thời kỳ khủng hoảng trầm trọng.Những công ty điện tử có tiếng của Nhật Bản ngày càng hợp tác chặt chẽ trongviệc thiết kế và sản xuất những thiết bị cho cả hệ thống Năm 2001, sự cạnhtranh từ các công ty châu Mỹ trong mạng lưới sản xuất theo mô hình độc lập đãtrở thành một phần thách thức mà các công ty từ Nhật Bản phải đối mặt Cáccông ty như Samsung, LG, và Hyundai đã sáp nhập với nhau một cách chặt chẽ.Tương tự như các công ty Nhật Bản, các doanh nghiệp điện tử lớn của Hàn Quốc

có xu hướng theo đuổi chiến dịch “thiết bị, phụ tùng và sản phẩm”, họ sản xuất

và bán thiết bị, phụ tùng trên toàn thế giới Đến tận những năm 1990, các công tyNhật Bản đã theo đuổi chiến dịch “Đàn sếu bay”, chuyển giao công nghệ sảnxuất phụ tùng lạc hậu cho những công ty của Hàn Quốc và Đài Loan và tiếp tụcứng dụng những công nghệ mới hơn Vào năm 1999, các công ty đặc biệt làSamsung và LG bắt đầu thu hẹp khoảng cách trên thị trường phụ tùng điện tử vớinhững nhóm mặt hàng cụ thể như điện thoại di động, máy ảnh kỹ thuật số, thẻnhớ dung lượng lớn và màn hình siêu mỏng

Năm 2001, các công ty điện tử đã hòa với ngành công nghiệp điện tử toàncầu không chỉ bởi vì họ dẫn đầu trong lĩnh vực này mà bởi chúng là những nhàcung cấp thiết bị máy tính cá nhân và linh kiện chủ yếu của máy tính Do đó việcđình trệ của việc tiêu dùng CNTT kéo theo tiếp cận bong bóng Internet sâu rộng

đã ảnh hưởng đến công ty Nhật Bản và các công ty khác tong ngành công nghệ

Tuy nhiên, những thiệt hại do ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng tài chính châu Ánăm 2001 – 2002 đã gây nên những thua lỗ lớn cho những công ty điện tử NhậtBản

Những thành phần chính trên vi mạch như chất bán dẫn, các loại pin chấtlượng cao, các con chip với bộ nhớ mới được sản xuất ở Nhật Bản Khâu lắp rápcuối cùng được tiến hành ở Nhật Bản được giới hạn bởi một mô hình tiến bộnhưng khá đắt tiền Những sản phẩm kỹ thuật thấp thường được sản xuất ơ nướcngoài, đặc biệt là Trung Quốc, hoặc bởi các chi nhánh hay nhà cung cấp ĐàiLoan Dù đã loại bỏ hết những gì lỗi thời, phi lợi nhuận, không liên quan đếnkinh doanh và đẩy mạnh dây chuyền sản xuất thì chúng cũng chỉ tạo ra một sựtiến triển nhỏ bé trong quá trình sản xuất chuyên môn hóa Việc tăng chuyênmôn hóa, sự liên kết, thúc đẩy vai trò của các doanh nghiệp nước ngoài đã khiếncho giá cả của các nguyên liệu đầu vào Nhật Bản ở nước ngoài tăng lên Chính

vì vậy mà các công ty còn lại cũng đang xem xét tới sự thay đổi đưa ra nhữnggiới hạn của họ ở ba khu vực: Hợp tác, sử dụng nguồn lực bên ngoài và dịch vụ

3.2 Cụm công nghiệp ô tô Quảng Châu, Trung Quốc

Cụm công nghiệp ô tô Quảng Châu thu hút được ba hãng lắp ráp lớn củaNhật Bản là Toyota, Honda và Nissan Các doanh nghiệp hỗ trợ cho Nissan nằm

ở huyện Hoa Đô, doanh nghiệp hỗ trợ cho Honda nằm ở huyện Nam Sa, vàdoanh nghiệp hỗ trợ cho Honda nằm ở huyện Tăng Thành, Quảng Châu Bahuyện trở nên gần nhau hơn (1h đi từ huyện này sang huyện khác) khi tỉnhQuảng Đông xây dựng đường cao tốc vành đai thứ hai quanh thành phố QuảngChâu Cơ sở hạ tầng phát triển đã giúp các doanh nghiệp hỗ trợ phát triển, khôngchỉ bó hẹp ở việc cung cấp sản phẩm hỗ trợ cho riêng công ty nào, mà mở rộng

24 TS Nguyễn Hoàng Ánh, ThS Vũ Thị Hạnh (2009), Kinh nghiệm phát triển ngành công nghiệp điện tử Nhật Bản, Kỷ yếu Hội thảo, Hà Nội