Vì vậy, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Dạy học phát triển năng lực học sinh thông qua hoạt động tự làm mô hình khi tìm hiểu kiến thức “Cấu trúc tế bào” - Sinh học 10 THPT” với mong muốn đượ
Nhiệm vụ nghiên cứu
Nghiên cứu lý luận về phương pháp sử dụng mô hình trong dạy học Sinh học tại trường THPT, bao gồm các hình thức tổ chức và quy trình áp dụng phương pháp này.
Khảo sát và nghiên cứu thực trạng áp dụng mô hình trong việc phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh môn Sinh học tại các trường THPT huyện Anh Sơn, từ đó đề xuất các giải pháp thực hiện hiệu quả.
Phân tích cấu trúc nội dung chủ đề “Cấu trúc tế bào” Sinh học 10, đề xuất những nội dung có thể vận dụng phương pháp sử dụng mô hình
Thiết kế các hoạt động học tập theo phương pháp hướng dẫn học sinh tự làm mô hình trong chủ đề “Cấu trúc tế bào”
Thực nghiệm sư phạm trong dạy học chủ đề “Cấu trúc tế bào” của môn Sinh học 10 nhằm kiểm chứng giả thuyết về hiệu quả của đề tài, đồng thời áp dụng phương pháp dạy học này tại các trường THPT.
Phương pháp nghiên cứu
5.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết
Tổ chức khảo sát tình hình giảng dạy môn Sinh học của giáo viên và học sinh tại các trường THPT ở các huyện miền núi Tây Nghệ.
- Thống kê theo kết quả điều tra giáo viên, học sinh trước khi áp dụng đề tài
Sau khi áp dụng đề tài, chúng tôi đã thống kê kết quả điểm số và chỉ tiêu năng lực của học sinh, cũng như sản phẩm mô hình của các em Các dữ liệu này được xử lý và tính toán bằng phần mềm Excel để đảm bảo tính chính xác và hiệu quả trong việc phân tích.
Giả thuyết khoa học
Sử dụng phương pháp tổ chức học sinh tự làm mô hình trong dạy học chủ đề “Cấu trúc tế bào” Sinh học 10 - THPT sẽ giúp phát triển phẩm chất và năng lực của học sinh, từ đó nâng cao chất lượng dạy học.
Điểm mới trong kết quả nghiên cứu của đề tài
Việc áp dụng phương pháp tổ chức hoạt động tự làm mô hình trong dạy học Sinh học ở trường THPT không chỉ làm phong phú thêm phương pháp giảng dạy của giáo viên mà còn giúp phát triển các phẩm chất và năng lực cho học sinh Điều này dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc, nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục và khuyến khích sự sáng tạo của học sinh.
Đề tài này nhằm đánh giá thực trạng việc áp dụng phương pháp tổ chức hoạt động tự làm mô hình trong giảng dạy Sinh học tại các trường THPT.
+ Đề tài đưa ứng dụng CNTT vào hỗ trợ quá trình dạy học và nghiên cứu như các ứng dụng Google form, azota, Youtube…
Đề xuất quy trình thiết kế các hoạt động dạy học sử dụng mô hình đã được thử nghiệm thành công, mang lại hiệu quả cao trong việc cải thiện chất lượng giảng dạy.
+ Rút ra được một số kinh nghiệm dạy học theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh
Bài viết này cung cấp tài liệu tham khảo hữu ích cho giáo viên bộ môn Sinh học về việc đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) và cải tiến phương pháp kiểm tra, đánh giá hoạt động học tập của học sinh Điều này nhằm phát triển năng lực học sinh theo chỉ đạo của Bộ GD&ĐT, phù hợp với chương trình giáo dục phổ thông mới được áp dụng từ năm học 2022 – 2023.
Phương pháp dạy học bằng mô hình đã được nghiên cứu và phát triển trên toàn thế giới, với ý tưởng mô hình hóa trong giáo dục được đề xuất từ sớm bởi Aristodes C.Barreto Phương pháp này được hình thành dựa trên những thành tựu của khoa học tâm lý, giáo dục, toán học, logic học và ứng dụng các kỹ thuật hiện đại.
Mục tiêu của phương pháp mô hình và phương pháp dạy học tích cực là phát triển năng lực cho học sinh trong việc phát hiện, đặt ra và giải quyết vấn đề.
Phương pháp dạy học tích cực đã xuất hiện từ cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, đặc biệt phát triển mạnh mẽ trong những năm 50, 60 tại Liên Xô và các nước XHCN Tuy nhiên, những tư tưởng này chủ yếu mang tính triết lý và chưa tạo ra sức mạnh công nghệ trong dạy học Sự chuyển đổi từ phương pháp khoa học sang phương pháp dạy học thông qua xử lý sư phạm nhằm phát triển năng lực sáng tạo và giải quyết vấn đề đã thực sự mang lại sự đổi mới cho giáo dục Đồng thời, phương pháp mô hình hóa ngày càng phát triển và giữ vai trò quan trọng trong quá trình dạy học.
Phương pháp mô hình là một phương pháp cao cấp với khả năng khái quát hóa, đòi hỏi học sinh và giáo viên cần có kiến thức nền tảng liên quan V.G Razumovxki đã chỉ ra rằng trong giai đoạn xây dựng mô hình, việc tìm kiếm các đối tượng trừu tượng phù hợp để thay thế cho các sự vật, quá trình, và hiện tượng nghiên cứu là rất khó khăn Do đó, học sinh thường gặp khó khăn trong việc tự thực hiện, dẫn đến tính tự lực của họ trong giai đoạn này bị hạn chế.
Kaiser Messmer đề xuất hai hướng khai thác mô hình: Thứ nhất, áp dụng mô hình để hiểu và giải quyết các vấn đề thực tiễn, đặc biệt là trong giảng dạy tại trường phổ thông Thứ hai, sử dụng mô hình cho các mục đích nghiên cứu khoa học.
Vào những năm 2000, nhiều tác giả đã nghiên cứu mô hình theo hướng thứ nhất, trong đó Barbosa nhấn mạnh rằng mô hình hóa đóng vai trò quan trọng trong dạy học, tạo môi trường cho học sinh khám phá và tìm hiểu kiến thức.
Phương pháp dạy học bằng mô hình tại Việt Nam vẫn còn mới mẻ đối với giáo viên, và hiện chưa có nhiều nghiên cứu về việc áp dụng phương pháp này trong giảng dạy ở trường phổ thông.
Mặc dù một số tác giả đã đề cập đến tính chất và chức năng của mô hình trong dạy học sinh học, nhưng hầu hết chưa xây dựng quy trình thiết kế các hoạt động dạy học cho các chủ đề cụ thể Việc đánh giá khoa học theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh, đặc biệt là thông qua mô hình học sinh tự làm, vẫn còn rất hiếm Do đó, phương pháp này chưa được áp dụng thường xuyên và hiệu quả trong các trường học, đặc biệt là ở bậc THPT.
Mô hình là khái niệm phổ biến trong ngôn ngữ hàng ngày và khoa học, mang nhiều ý nghĩa khác nhau Trong giáo dục, học sinh thường tiếp xúc với các mô hình như động cơ đốt trong hay trái đất, là những phiên bản thu nhỏ mô phỏng cấu trúc và hoạt động của đối tượng nghiên cứu Trong lĩnh vực khoa học, các mô hình phân tử và nguyên tử giúp mô tả các vật thể mà chúng ta chỉ có thể biết được tính chất mà không thể quan sát trực tiếp Tóm lại, có nhiều định nghĩa khác nhau về mô hình.
Mô hình, theo định nghĩa của Wikipedia, là một đại diện cho một hệ thống, được hình thành từ các thành phần và khái niệm nhằm giúp con người hiểu và mô phỏng một chủ đề cụ thể mà mô hình đó đại diện.
Trong Sinh học, mô hình vật chất được định nghĩa là công cụ dạy học hình khối, phản ánh tính chất và cấu trúc cơ bản của vật Giá trị sư phạm của mô hình nằm ở khả năng truyền đạt thông tin về sự phân bố và tương tác giữa các bộ phận trong mô hình Ngoài ra, còn có mô hình tượng trưng hay mô hình tưởng tượng như sơ đồ, bảng biểu và đồ thị.
2.2 Các loại mô hình sử dụng trong dạy học sinh học