Luận Văn Phương Pháp Giảng Dạy, Vật Lý, Định Luật Bảo Toàn.pdf

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN THỊ LOAN XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP VÀ HƯỚNG DẪN HOẠT ĐỘNG GIẢI BÀI TẬP CHƯƠNG CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN – VẬT LÝ 10 NHẰM BỒI[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ LOAN

XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP VÀ HƯỚNG DẪN HOẠT ĐỘNG GIẢI BÀI TẬP CHƯƠNG CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN – VẬT LÝ 10 NHẰM BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÝ

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ LOAN

XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP VÀ HƯỚNG DẪN HOẠT ĐỘNG GIẢI BÀI TẬP CHƯƠNG CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN – VẬT LÝ 10 NHẰM BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÝ CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC VẬT LÝ

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS ĐINH VĂN DŨNG

HÀ NỘI – 2015

LỜI CẢMƠN

Luận văn này là kết quả quá trình học tập và nghiên cứu của em tại trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc Gia Hà Nội Nhân dịp này em được

bày tỏ long biết ơn sâu sắc của mình tới các Thầy, các Cô trong trường Đại

học Giáo dục - Đại học Quốc Gia Hà Nội đã tận tình giảng dạy và giúp đỡ

em trong quá trình họctập

Đặc biệt em xin được bày tỏ long biết ơn sâu sắc tới PGS.TS ĐINH VĂN DŨNG, người đã trực tiếp hướng dẫn chỉ bảo giúp đỡ em trong suốt

quá trình tra cứu tài liệu, học tập nghiên cứu các kiến thức quan trọng và cần

thiết để hoàn thành luậnvăn

Em cũng xin được gửi lời cảm ơn đến Sở Giáo dục và đào tạo Hà Nội, cảm ơn Ban Giám Hiệu trường THPT CAO BÁ QUÁT – GIA LÂM –

Hà Nội, tập thể các giáo viên tổ Vật Lý trường THPT CAO BÁ QUÁT –

GIA LÂMđã tạo điều kiện thuận lợi, có những ý kiến đống góp để giúp đỡ

em trong quá trình nghiên cứu luậnvăn

Xin cảm ơn các bạn học viên lớp Cao học lý luận và phương pháp dạy học khoá 9 - Đại học Giáo dục - Đại học Quốc Gia Hà Nội đã luôn ở bên

động viên khích lệ em trong suốt quá trình học tập và nghiêncứu

Xin được cảm ơn gia đình than yêu, bạn bè gần xa đã luôn động viên giúp đỡ và tạo điều kiện cho em thực hiện luận vănnày

Hà Nội tháng 10 năm 2015 Tác giả luậnvăn

Nguyễn ThịLoan

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

MỤC LỤC

LỜI CẢMƠN i

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT ii

MỤC LỤC iii

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 5

1.1 Công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý 5

1.1.1 Học sinh giỏi và học sinh giỏi Vật lý 5

1.1.2 Bồi dưỡng học sinh giỏi 9

1.1.3 Một số biện pháp bồi dưỡng học sinh giỏi 14

1.2 Bài tập Vật lý trong dạy học ở trường trung học phổ thông 25

1.2.1 Khái niệm về bài tập Vật lý 25

1.2.2.Vai trò, tác dụng của bài tập Vật lý 25

1.2.3 Phân loại bài tập Vật lý 26

1.2.4 Hướng dẫn học sinh giải bài tập Vật lý 29

1.3 Thực tiễn về công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý ở trường THPT hiện nay 31

1.3.1 Một số thông tin về các kỳ thi học sinh giỏi Vật lý hiện nay 31

1.3.2 Sử dụng bài tập vật lí nhằm phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi 31

1.3.3 Tình hình thực tế về công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý trường THPT Cao Bá Quát – Gia Lâm 33

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 37

CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP VÀ HƯỚNG DẪN HOẠT ĐỘNG GIẢI BÀI TẬP 38

2.1 Phân tích nội dung chương “Các định luật bảo toàn” để bồi dưỡng học sinh giỏi 38

2.1.1 Vị trí, tầm quan trọng của chương “Các định luật bảo toàn” trong phần “Cơ học” – Vật lý 10 để giải các bài tập “Cơ học” 38

2.1.2 Cấu trúc nội dung chương Các định luật bảo toàn 39

2.1.3 Nội dung chương “Các định luật bảo toàn” 40

2.2 Mục tiêu chương “Các định luật bảo toàn” 46

2.2.1 Mục tiêu kiến thức 46

2.2.2 Mục tiêu kĩ năng 47

2.2.3 Mục tiêu thái độ 47

2.3 Nguyên tắc xây dựng hệ thống bài tập 48

2.3.1 Nguyên tắc chungxây dựng hệ thống bài tập 48

2.3.2 Phương pháp xây dựng hệ thống bài tập chương “Các định luật bảo toàn” 50

2.4 Hệ thống bài tập và hướng dẫn hoạt động giải bài tập 52

KẾT LUẬT CHƯƠNG 2 96

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 97

3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 97

3.2 Đối tượng của thực nghiệm sư phạm 97

3.3 Nội dung thực nghiệm sư phạm 97

3.3.1 Tổ chức lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 97

3.3.2 Tiến hành thực nghiệm 97

3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm 98

3.4.1 Tiêu chí đánh giá 98

3.4.2 Kết quả thực nghiệm sư phạm 98

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 103

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 104

TÀI LIỆU THAM KHẢO 105

PHỤ LỤC 107

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Giáo dục được coi là cuốc sách hàng đầu của nước ta, hiện nay ngành giáo dục đang có đổi mới và được quan tâm đặc biệt Trong đó đào tạo nhân

tài vẫn là mục tiêu quan trọng nhất của ngành giáo dục, các trường chuyên là

một mũi nhọn tiên phong trong quá trình đào tạo nhân tài cho đất nước Hệ

thống các trường chuyên, lớp chọn trung học phổ thông trên cả nước đã và

đang đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện, bồi dưỡng học sinh giỏi là

cái nôi để đào tạo các nhà khoa học, nhà quản lý và các doanh nhân giỏi

Bồi dưỡng học sinh, học sinh giỏi ở bậc trung học phổ thông (THPT) là một

quá trình mang tính khoa học đòi hỏi phải có chiến lược lâu dài và có phương

pháp phù hợp

Trong quá trình giảng dạy ở trường phổ thông nhiệm vụ phát triển tư duy

cho học sinh là nhiệm vụ rất quan trọng, đòi hỏi tiến hành đồng bộ ở các môn,

trong đó Vật lý là môn khoa học tự nhiên đề cập đến nhiều vấn đề của khoa

học, sẽ góp phần rèn luyện tư duy cho học sinh ở mọi góc độ đặc biệt là phần

giải bài tập vật lý Bài tập Vật lý không những có tác dụng rèn luyện kỹ năng

vận dụng, đào sâu và mở rộng kiến thức đã học một cách sinh động, phong

phú mà còn thông qua đó để ôn tập, rèn luyện một số kỹ năng cần thiết về Vật

lý, rèn luyện tính tích cực, tự lực, trí thông minh sáng tạo cho học sinh, giúp

học sinh hứng thú trong học tập Cũng thông qua bài tập Vật lý giáo viên

kiểm tra, đánh giá việc lắm vững kiến thức và kỹ năng Vật lý của học sinh

Trong các lớp chuyên Vật lý trung học phổ thông của nước ta hiện nay

Học sinh được luyện nhiều bài tập khó dẫn đến quen, còn nặng về tính toán,

đôi khi chưa phát huy được óc quan sát, khả năng phát hiện vấn đề Còn thiếu

những nghiên cứu và hướng dẫn chi tiết cho công tác bồi dưỡng học sinh giỏi

Vật lý ứng với từng chương bài và chủ đề cụ thể

Vì các lý do trên nên tôi quyết định chọn đề tài nghiên cứu “Xây dựng hệ

thống bài tập và hướng dẫn hoạt động giải bài tập chương Các định luật

bảo toàn – Vật lý 10 nhằm bồi dưỡng học sinh giỏi trung học phổ thông

chuyên” nhằm góp phần nâng cao chất lượng bồi dưỡng học sinh giỏi, nâng

cao chất lượng giảng dạy Vật lý ở các lớp ban A Vật lý THPT hiện nay

2 Mục đích nghiên cứu

Xây dựng hệ thống bài tập và hướng dẫn hoạt động giải bài tập chương Các định luật bảo toàn - Vật lý 10 nhằm bồi dưỡng học sinh giỏi THPT

chuyên

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu đặc điểm, năng lực của Học sinh giỏi, học sinh giỏi Vật lý THPT chuyên

- Tìm hiểu lý luận về phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi, học sinh giỏi Vật lý ở trường THPT chuyên

- Tìm hiểu lý luận về vai trò, tác dụng, phương pháp giải bài tập Vật lý

- Nghiên cứu nội dung kiến thức chương Các định luật bảo toàn– Vật lý

10 THPT

- Lựa chọn xây dựng hệ thống bài tập Các định luật bảo toàn

- Định hướng xây dựng phương pháp giải bài tập và hướng dẫn hoạt động giải bài tập chương Các định luật bảo toàn

- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá ưu điểm, nhược điểm và hiệu quả của hệ thống bài tập và phương pháp hướng dẫn hoạt động giải bài tập

chương Các định luật bảo toàn

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

- Khách thể nghiên cứu: Học sinh lớp ban A trường THPT Cao Bá Quát – Gia Lâm

- Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống bài tập và phương pháp hướng dẫn hoạt động giải bài tập chương Các định luật bảo toàn

5 Vấn đề nghiên cứu

Xây dựng hệ thống bài tập và hướng dẫn hoạt động giải bài tập chương Các định luật bảo toàn - Vật Lý 10-Trung học phổ thông như thế nào sẽ bồi

dưỡng được học sinh giỏi Vật lý ở trung học phổ thông ?

6 Giả thuyết khoa học

Xây dựng được hệ thống bài tập đa dạng, phong phú có chất lượng kết hợp với việc hướng dẫn hoạt động giải bài tập theo các phương pháp có sự

định hướng và phát triển tư duy cho học sinh sẽ giúp nâng cao được khả năng

suy luận logic, rèn luyện năng lực tư duy sáng tạo góp phần bồi dưỡng học

sinh giỏi Vật lý ở Trường học phổ thông

7 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

- Áp dụng với chương Các định luật bảo toàn – Vật lý 10

- Nghiên cứu cho học sinh học môn Vật lý ở khối 10 ban A trường THPT Cao Bá Quát – Gia Lâm

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

- Ý nghĩa lý luận: Tìm hiểu những đặc điểm và yêu cầu cần có của học sinh giỏi, học sinh chuyên Lý Trung học phổ thông Từ đó biên soạn hệ thống

bài tập chương và áp dụng các phương pháp hướng dẫn giải bài tập phù hợp

giúp bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý

- Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong việc giảng dạy chương Các định luật bảo toàn – Vật lý 10 Trung học phổ thông ở

các trường THPT chuyên khác trong cả nước Đồng thời nó còn có giá trị

tham khảo cho các thầy cô ở các trường THPT khi luyện tập cho học sinh giỏi

để tham gia các kỳ thi học sinh giỏi các cấp

9 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Tham khảo sách báo, tạp chí chuyên nghành, sưu tầm tài liệu về bài tập Vật lý, phương pháp hướng dẫn

giải bài tập Vật lý và vai trò của bài tập Vật lý trong dạy học

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Phương pháp thực nghiệm, phương pháp điều tra

- Phương pháp thống kê toán học

10.Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn được trình bày trong 03 chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiến

Chương 2: Xây dựng hệ thống bài tập và hướng dẫn hoạt động giải bài tập

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý

1.1.1 Học sinh giỏi và học sinh giỏi Vật lý

Trên thế giới việc phát hiện và bồi dưỡng HSG đã có từ rất lâu Ở Trung Quốc, từ đời nhà Đường những trẻ em có tài đặc biệt được mời đến sân

Rồng để học tập và được giáo dục bằng những hình thức đặc biệt

Trong tác phẩm phương Tây, Plato cũng đã nêu lên các hình thức giáo dục đặc biệt cho HSG Ở châu Âu trong suốt thời Phục hưng, những người có

tài năng về nghệ thuật, kiến trúc, văn học đều được nhà nước và các tổ chức

cá nhân bảo trợ, giúp đỡ

Nước Mỹ mãi đến thế kỉ 19 mới chú ý tới vấn đề GD học sinh giỏi và tài năng Đầu tiên là hình thức GD linh hoạt tại trường St Public Schools

Louis 1868 cho phép những HSG học chương trình 6 năm trong vòng 4 năm;

sau đó lần lượt là các trường Woburn; Elizabeth; Cambridge…

Và trong suốt thế kỉ XX, HSG đã trở thành một vấn đề của nước Mỹ với hàng loạt các tổ chức và các trung tâm nghiên cứu, bồi dưỡng học sinh

giỏi ra đời Năm 2002 có 38 bang của Hoa Kỳ có đạo luật về giáo dục HSG

(Gifted & Talented Student Education Act) trong đó 28 bang có thể đáp ứng

đầy đủ cho việc GD học sinh giỏi

Nước Anh thành lập cả một Viện hàn lâm quốc gia dành cho học sinh giỏi và tài năng trẻ và Hiệp hội quốc gia dành cho học sinh giỏi, bên cạnh

Website hướng dẫn GV dạy cho HS giỏi và HS tài năng

Từ năm 2001 chính quyền New Zealand đã phê chuẩn kế hoạch phát triển chiến lược HSG CHLB Đức có Hiệp hội dành cho HSG và tài năng

Đức

Giáo dục Phổ thông Hàn Quốc có một chương trình đặc biệt dành cho HSG nhằm giúp chính quyền phát hiện HS tài năng từ rất sớm Năm 1994 có

khoảng 57/ 174 cơ sở GD ở Hàn Quốc tổ chức chương trình đặc biệt dành cho

HSG

Từ năm 1985, Trung Quốc thừa nhận phải có một chương trình GD đặc biệt dành cho hai loại đối tượng HS yếu kém và HSG, trong đó cho phép các

HSG có thể học vượt lớp

Một trong 15 mục tiêu ưu tiên của Viện quốc gia nghiên cứu giáo dục

và đào tạo Ấn Độ là phát hiện và bồi dưỡng HS tài năng

Nhìn chung các nước đều dùng hai thuật ngữ chính là gift (giỏi, có năng khiếu) và talent (tài năng) Luật bang Georgia (Hoa Kỳ) định nghĩa HSG

như sau:

“HSG là học sinh chứng minh được trí tuệ ở trình độ cao và có khả năng sáng tạo, thể hiện một động cơ học tập mãnh liệt và đạt xuất sắc trong

lĩnh vực lý thuyết khoa học; người cần một sự giáo dục đặc biệt và sự phục vụ

đặc biệt để đạt được trình độ tương ứng với năng lực của người đó” -

(Georgia Law)

Cơ quan GD Hoa Kỳ miêu tả khái niệm “HS giỏi” như sau: Đó là những học sinh có khả năng thể hiện xuất sắc hoặc năng lực nổi trội trong

các lĩnh vực trí tuệ, sự sáng tạo, khả năng lãnh đạo, nghệ thuật, hoặc các lĩnh

vực lí thuyết chuyên biệt Những HS này thể hiện tài năng đặc biệt của mình

từ tất cả các bình diện xã hội, văn hóa và kinh tế”

Nhiều nước quan niệm: HSG là những đứa trẻ có năng lực trong các lĩnh vực trí tuệ, sáng tạo, nghệ thuật và năng lực lãnh đạo hoặc lĩnh vực lí

thuyết Những học sinh này cần có sự phục vụ và những hoạt động không theo

những điều kiện thông thường của nhà trường nhằm phát triển đầy đủ các

năng lực vừa nêu trên

Cũng có nhiều nước quan niệm: Học sinh giỏi là những đứa trẻ có năng lực trong các lĩnh vực trí tuệ, sáng tạo, nghệ thuật và năng lực lãnh đạo hoặc

lĩnh vực lý thuyết

Có thể nói, hầu như tất cả các nước đều coi trọng vấn đề đào tạo và bồi dưỡng học sinh giỏi trong chiến lược phát triển chương trình GD phổ thông

Nhiều nước ghi riêng thành một mục dành cho HSG, một số nước coi đó là

một dạng của giáo dục đặc biệt hoặc chương trình đặc biệt

Chính vì vậy đã từ lâu, việc bồi dưỡng đội tuyển học sinh giỏi đã trở thành nhiệm vụ của đại đa số các trường THPT đặc biệt là ở các trường

chuyên, trường năng khiếu Kết quả thi của các đội tuyển HSG phần nào phản

ánh chất lượng dạy và học của nhà trường ấy Tài năng là vốn quí của nước

nhà Tài năng sẽ có và đến nhờ năng khiếu song có năng khiếu cũng không

trở thành tài năng được nếu không có quá trình giáo dục, bồi dưỡng một cách

khoa học Vì vậy để thực hiện mục tiêu đào tạo thế hệ trẻ Việt nam trở thành

con người Việt nam có tài có đức kế tục sự nghiệp cách mạng thì nhiệm vụ

của các thầy cô giáo phải kịp thời phát hiện và có kế hoạch bồi dưỡng học

sinh có năng khiếu Đồng chí Lê Khả Phiêu nguyên Bí thư trung ương Đảng

đã từng nói : " Về nhân tài một mặt phải tìm được những cách thích hợp để

phát hiện và bồi dưỡng nhân tài , đồng thời cũng cần lưu ý là nhân tài sẽ có

điều kiện xuất hiện trên một nền dân trí rộng và trên cơ sở việc tổ chức đào

tạo nhân lực tốt và nhân tài là người có trí tuệ sắc bén và những người có bàn

tay vàng có những kỹ năng đặc biệt " Vì vậy công tác bồi dường học sinh

giỏi là một công tác mũi nhọn trong việc nâng cao dân trí, đào tạo nguồn lực,

bồi dưỡng nhân tài cho nhà trường nói riêng, cho địa phương nói chung Bồi

dưỡng học sinh giỏi là một công việc khó khăn và lâu dài, đòi hỏi nhiều công

sức của thầy và trò

Học sinh giỏi Vật lí là người có năng lực quan sát tốt, nắm vững bản chất của hiện tượng Vật lí mong muốn khám phá các hiện tượng Vật lí và vận

dụng tối ưu các kiến thức Vật lí để giải quyết một hay nhiều vấn đề mới, bài

tập mới có thể chưa được học hoặc thấy bao giờ

Nói chung học sinh giỏi và học sinh giỏi Vật lí đều có đặc điểm là tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập có năng lực tư duy phát triển

Trong công tác phát hiện và tuyển chọn HSG cần chú ý đến những tiêu chuẩn sau đây:

- Thông minh , trí tuệ : là những học sinh có năng lực tư duy tốt, hiểu biết và khá thông tuệ mọi vấn đề, có khả năng nhớ lâu, khả năng suy diễn ,

giải quyết xử lý tình huống linh hoạt hiệu quả cao

- Khả năng sáng tạo: luôn có phát hiện mới mẻ độc đáo, luôn chủ động độc lập trong tư duy, có khả năng tự học và tự tìm tòi

- Tinh thần say mê ham học: là những học sinh có chính kiến , biết bảo

vệ chính kiến; trung thực, điềm đạm và nhạy cảm; khiêm tốn học hỏi, say mê

và yêu thích môn học, có ý chí vươn lên để khẳng định mình

Quá trình học bao gồm cả quá trình tự học : Tự học là điều kiện tốt nhất

để phát triển tư duy độc lập và cao hơn nữa là tư duy phát hiện rồi đến tư duy

sáng tạo Cho nên trong bồi dưỡng đội tuyển trước hết thầy giáo cần tạo cho

học sinh tinh thần tự giác tự học Vậy những năng lực và phẩm chất cần có

của học sinh giỏi nói chung và học sinh giỏi Vật lí nói riêng là:

Năng lực và phẩm chất của một học sinh giỏi nói chung được thể hiện qua các

mặt sau:

- Năng lực tiếp thu kiến thức: học sinh luôn hào hứng trong các tiết

học, nhất là bài mới; có ý thức tự bổ sung hoàn thiện kiến thức thu được ngay

từ dạng sơ khởi

- Năng lực suy luận logic: biết phân tích sự vật và hiện tượng qua các

dấu hiệu đặc trưng của chúng, biết thay đổi góc nhìn khi xem xét một sự vật,

hiện tượng,biết cách tìm ra con đường ngắn nhất để đi đến kết luận cần thiết,

biết xét đến đủ các điều kiện để đạt được kết luận mong muốn

- Năng lực diễn đạt: biết diễn đạt chính xác điều mình mong muốn,

biết sử dụng thành thạo hệ thống ký hiệu quy ước để diễn tả chính xác vấn

đề, biết phân biệt thành thạo các kỹ năng viết và nói, biết sử dụng khái niệm

trước mô tả cho khái niệm sau

- Năng lực lao động sáng tạo: biết tổ hợp các yếu tố, các thao tác để

thiết kế một dãy hoạt động nhằm đạt đến kết quả mong muốn

- Năng lực kiểm chứng: biết suy xét sự vật đúng sai từ một loạt các sự

kiện, biết tạo ra các tương tự hay tương phản để khẳng định hoặc bác bỏ một

vấn đề nào đó

- Năng lực thực hành: biết thực hiện một số động tác dứt khoát trong

khi làm thí nghiệm, biết kiên nhẫn và kiên trì trong quá trình làm sáng tỏ một

số vấn đề lí thuyết qua thực nghiệm hoặc có thể mở rộng hiểu biết lí thuyết

1.1.2 Bồi dưỡng học sinh giỏi

1.1.2.1 Một số quan điểm về bồi dưỡng học sinh giỏi

Trên thế giới

Vấn đề phát hiện và bồi dưỡng HSG được các nước trên thế giới đặc biệt quan tâm bởi vì nó cung cấp nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn cao,

có khả năng nghiên cứu khoa học và vận dụng khoa học vào đời sống Đó là

cơ sở của sự phát triển xã hội Đối với các nước phát triển, khoa học cơ bản

góp phần đảm bảo cho họ giữ vững vị trí cường quốc Đối với những nước

đang phát triển, để có thể đuổi kịp các nước phát triển nhất thiết phải đi tắt,

đón đầu trong khoa học kĩ thuật Chính vì vậy các nước như Trung Quốc,

Anh, Mỹ, Hàn Quốc đều có những chiến lược phát triển, chương trình đào

tạo, chế độ đãi ngộ riêng cho HSG

HSG có thể học bằng nhiều cách khác nhau và tốc độ nhanh hơn so với các bạn cùng lớp vì thế cần có một chương trình HSG để phát triển và đáp

ứng được tài năng của họ Từ điển bách khoa Wikipedia trong mục Giáo dục

HSG (gifted education) nêu lên các hình thức sau đây :

Lớp riêng biệt (Separate classes): HSG được rèn luyện trong một lớp hoặc một trường học riêng, thường gọi là lớp chuyên, lớp năng khiếu Nhưng

lớp hoặc trường chuyên (độc lập) này có nhiệm vụ hàng đầu là đáp ứng các

đòi hỏi cho những HSG về lí thuyết (academically)

Phương pháp Mông-te-xơ-ri (Montessori method): Trong một lớp HS chia thành ba nhóm tuổi, nhà trường mang lại cho HS những cơ hội vượt lên

Sở thích riêng (Hobby) một số môn thể thao như cờ vua được tổ chức dành để cho HS thử trí tuệ sau giờ học ở trường

Tuy vậy, cũng có một số nước không có trường lớp chuyên cho HSG như Nhật Bản và một số bang của Hoa kỳ Chẳng hạn: Từ 2001, với đạo luật

“Không một đứa trẻ nào bị bỏ rơi” (No Child Left Behind) giáo dục HSG ở

Georgia về cơ bản bị phá bỏ Nhiều trường không còn là trường riêng, lớp

riêng cho HSG, với tư tưởng các HSG cần có trong các lớp bình thường nhằm

giúp các trường lấp lỗ hổng về chất lượng và nhà trường có thể đáp ứng nhu

cầu giáo dục HSG thông qua các nhóm và các khóa học với trình độ cao

Chính vì thế vấn đề bồi dưỡng HSG đã trở thành vấn đề thời sự gây nhiều tranh luận Nhiều nhà GD đề nghị đưa HSG vào các lớp bình thường

với nhiều HS có trình độ và khả năng khác nhau, với một phương pháp giáo

dục như nhau

Ở nước ta :

Ngay từ thời xa xưa dân tộc ta đã coi trọng việc học, bồi dưỡng nhân tài, nhân tài được tuyển chọn và trọng dụng thông qua các kì thi Tinh thần đó

được thể hiện rõ qua nhận định của nhà giáo Lê Quý Đôn : “Phi nông bất ổn,

phi công bất phú, phi thương bất hoạt, phi trí bất hưng ” muốn đất nước hưng

thịnh phải nhờ vào trí thức, vào hiền tài

Thực tiễn nhiều năm qua cho thấy ngành giáo dục và đào tạo nước ta đã

có những chủ trương, biện pháp quan trọng phát hiện, bồi dưỡng nhân tài và

đến nay đã thu được những kết quả nhất định Nhiều tài năng trẻ đã được bồi

dưỡng và phát triển nhanh chóng Hằng năm số học sinh năm cuối của các

trường trung học phổ thông khối năng khiếu thi đỗ đại học đạt tỷ lệ khoảng trên

90% Khối trường, lớp chuyên đã có những đóng góp rất lớn trong việc phát

hiện, bồi dưỡng nhân tài, tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước

Nhiều địa phương đã có những chính sách riêng khuyến học, khuyến tài, tạo điều kiện thuận lợi để thu hút, trọng dụng nhân tài Chẳng hạn, thành

phố Hà Nội đã thông qua “Quy định tạm thời về ưu đãi, khuyến khích các nhà

khoa học đầu ngành, chuyên gia giỏi, người có cống hiến cho sự nghiệp xây

dựng và phát triển Thủ đô” và “Quy định tạm thời về thu hút, sử dụng, đào

tạo, bồi dưỡng tài năng trẻ và nguồn nhân lực chất lượng cao” Thành phố Đà

Nẵng, tỉnh Bình Dương đã ban hành quy định chính sách đào tạo, thu hút

nguồn nhân lực trình độ cao về công tác tại địa phương Thành phố Hồ Chí

Minh có chương trình đầu tư lớn cho “Vườn ươm tài năng”v.v…

Từ thực trạng nêu trên, để công tác đào tạo, bồi dưỡng tài năng trẻ ở nước

ta đạt được kết quả cao hơn trong những năm sắp tới, Đảng, Nhà nước, các cấp

các ngành cần tập trung thực hiện tốt những định hướng cơ bản sau đây :

Một là, tạo cơ chế chính sách công bằng, thuận lợi để mọi tài năng trẻ đều nỗ lực phấn đấu trong học tập, lao động và cuộc sống, tích cực tham gia

phát triển đất nước Coi trọng việc sử dụng cán bộ trẻ có tài năng trên tất cả

các lĩnh vực của hệ thống chính trị, xã hội

Hai là , tăng cường quản lý nhà nước về công tác đào tạo bồi dưỡng tài năng trẻ Xây dựng hệ thống chính sách tài năng trẻ, tạo khung pháp lý để

đưa công tác quản lý nhà nước về vấn đề này ngày càng hiệu quả Nghiên

cứu đổi mới quy trình phát hiện, tuyển chọn và bồi dưỡng năng khiếu cho học

sinh từ mẫu giáo đến hết trung học phổ thông tạo nguồn tài năng trẻ dồi dào

cho đất nước

Ba là, phát triển mạng lưới các trường,lớp bồi dưỡng năng khiếu bậc phổ thông, đặc biệt là các trường trung học phổ thông chuyên ở các địa

phương và ở một số Trường Đại học có uy tín, chất lượng Đổi mới nội dung,

chương trình và phương pháp đào tạo và các chế độ, chính sách đối với các

loại trường, lớp này

Bốn là, tập trung xây dựng một số Trường Đại học trọng điểm quốc gia ngang tầm khu vực, tiến tới đạt trình độ quốc tế Các trường này phải thực sự

là vườn ươm đào tạo nhân tài cho đất nước

Năm là, quan tâm tổng kết thực tiễn, kịp thời rút ra những bài học kinh nghiệm về thực thi chính sách tài năng trẻ.Tăng cường hợp tác quốc tế trong

nghiên cứu khoa học về nhân tài, đào tạo bồi dưỡng và sử dụng tài năng trẻ

Sáu là, tạo cơ chế, chính sách khuyến khích toàn xã hội tham gia vào

việc phát hiện, bồi dưỡng và phát triển tài năng trẻ Xã hội hóa công tác bồi

dưỡng và phát triển tài năng trẻ

Bảy là, tạo cơ chế, chính sách thu hút nhân tài là người Việt Nam đang sinh sống, làm việc ở nước ngoài về nước góp sức xây dựng tổ quốc và tham

gia đào tạo nhân tài Cho phép trí thức giỏi của Việt Nam có điều kiện thường

xuyên giao lưu,học hỏi, làm việc với các tổ chức quốc tế trong và ngoài

nước.Có chính sách ưu đãi đối với các học sinh tài năng Việt Nam được du

học nước ngoài bằng nhiều nguồn vốn

Tóm lại, nâng cao chất lượng đào tạo và bồi dưỡng tài năng trẻ ở nước

ta hiện nay đang là một đòi hỏi bức thiết, một trách nhiệm nặng nề và vinh dự

lớn lao đối với các Trường Đại học, trung học nói riêng và toàn ngành giáo

dục và đào tạo nói chung

1.1.2.2 Mục tiêu dạy học sinh giỏi

Mục tiêu chính của chương trình dành cho HSG và HS tài năng nói chung gồm những điểm chính sau đây:

- Phát triển phương pháp suy nghĩ ở trình độ cao phù hợp với khả năng trí tuệ của trẻ

- Bồi dưỡng sự lao động, làm việc sáng tạo

- Phát triển các kĩ năng, phương pháp và thái độ tự học suốt đời

- Nâng cao ý thức và khát vọng của trẻ về sự tự chịu trách nhiệm

- Khuyến khích sự phát triển về lương tâm và ý thức trách nhiệm trong đóng góp xã hội

- Phát triển phẩm chất lãnh đạo

1.1.3 Một số biện pháp bồi dưỡng học sinh giỏi

1.1.3.1 Gây hứng thú

+ Tuyển đội tuyển học sinh giỏi

Phát hiện, tuyển chọn, học sinh năng khiếu cho từng bộ môn Theo tôi đây là nhiệm vụ thường xuyên của mỗi giáo viên Vậy công việc phát hiện và

tuyển chọn học sinh năng khiếu được tiến hành như thế nào để đảm bảo chất

lượng?

Phát hiện, tuyển chọn những học sinh có năng khiếu đặc biệt theo từng

bộ môn để giúp đỡ bồi dưỡng cho các em là nhiệm vụ hết sức quan trọng và

không mấy dễ dàng đối với mỗi thầy, cô giáo Thực tế, trong nhiều năm học

trước khi chưa có sự chuẩn bị tốt ngay từ đầu năm, nhà trường và giáo viên bộ

môn thường đến khi tiến hành bồi dưỡng học sinh giỏi thì lấy số học sinh xếp

loại học lực giỏi phân cho các môn để bồi dưỡng, dẫn đến tình trạng nhiều

giáo viên bộ môn cùng thích bồi dưỡng một học sinh nào đó và không đồng ý

bồi dưỡng một vài học sinh khác trong số học sinh giỏi mà nhà trường phân

cho mình bồi dưỡng Làm như vậy kết quả bồi dưỡng không cao, ảnh hưởng

đến tinh thần bồi dưỡng của giáo viên

Cụ thể, sau khi các em học sinh học được một tháng tôi tiến hành điều tra nguyện vọng, sở thích của các em về các môn học, tôi ghi nhận tất cả

những học sinh yêu thích bộ môn Vật lý và có nguyện vọng được học tập

nâng cao hiểu biết của mình về Vật lý học Sau đó hướng dẫn học sinh một số

đầu sách tham khảo nâng cao, đọc thêm: Như bất ngờ và lí thú trong Vật lý,

Vật lý nâng cao dành cho học sinh khá giỏi

Trong quá trình giảng dạy, tôi luôn cố gắng tìm tòi và đưa ra các hiện tượng vật lý thường xảy ra trong thực tế đời sống, có liên quan đến kiến thức

bài học mà sách giáo khoa chưa đề cập tới một cách thật tự nhiên, khéo léo

nhằm phát huy óc tò mò, kích thích hứng thú học tập bộ môn vật lý của học

sinh

Ví dụ: Khi học bài “ Sự bay hơi” vật lý lớp 10, tôi đưa ra câu hỏi: Vì sao nước làm tắt lửa? Một câu hỏi có nội dung rất gần gủi với đời sống hàng

ngày của các em, nhưng để giải thích nó thật không đơn giản chút nào, nếu

không có kiến thức về sự bay hơi và sự cháy Đồng thời giáo viên bộ môn

phải thường xuyên giao cho học sinh khá, giỏi những bài tập nâng cao ngoài

sách giáo khoa, sách bài tập Mặt khác, thông qua mỗi bài kiểm tra viết trên

lớp, kết hợp với quá trình học tập, quá trình tự bồi dưỡng của học sinh rồi

khẳng định năng khiếu của từng em, đề xuất với tổ chuyên môn và nhà trường

để các em có năng khiếu đã được phát hiện ở khối lớp 10 được vào đội tuyển

của nhà trường để bồi dưỡng

Tiêu chuẩn để tuyển chọn học sinh giỏi phải đạt được một số yếu tố sau:

- Yêu thích bộ môn, ham hiểu biết,

thực Điểm số không phải là điều kiện quyết định để lựa chọn nhưng đó là kết

quả trực quan ban đầu để đánh giá và đưa các em vào danh sách tuyển chọn

Bước 2: Xem xét kết quả của quá trình học tập ở nhà trường Một học sinh liên tục cả năm và nhiều năm đạt học sinh giỏi trong các kỳ thi thì đó

chính là một căn cứ tin cậy và có thể có những khả năng phẩm chất của một

học sinh có năng khiếu

Bước 3: Tuyển chọn bằng cách trực tiếp phỏng vấn trao đổi đối với từng cá nhân học sinh Cách này mang lại hiệu quả khá cao bởi vì người dạy

sẽ phát hiện được những học trò thích và ham mê khoa học

Bước 4: Kiểm tra đánh giá sau thời gian bồi dưỡng và tổ chức điều chỉnh thành lớp đội tuyển Bước này được coi là bước cuối cùng trong khâu

tuyển chọn Những học sinh có năng khiếu có thể được học tập và phát triển

năng lực theo sở trường của mình, các em sẽ được học những tài liệu giáo

trình nâng cao, chuyên sâu hơn

+ Mua sắm tài liệu, sách, báo phục vụ cho công tác BDHS giỏi cho HSG

Sách, báo tài liệu tham khảo đóng một vai trò rất quan trọng trong công tác dạy và học Đặc biệt đối với công tác bồi dưỡng học sinh giỏi lại càng

quan trọng hơn Do vậy, hàng năm người giáo viên phải có kế hoạch kết hợp

với cán bộ thư viện để bổ sung những đầu sách, những tài liệu đáp ứng yêu

cầu bồi dưỡng của bộ môn mình phụ trách ( từ những tài liệu luyện tập đơn

thuần cho đến tài liệu nâng cao) Như Lê- nin đã nói: ‘Không có sách thì

không có tri thức, không có tri thức thì không có chủ nghĩa xã hội và chủ

nghĩa Cộng sản” Do đó, muốn làm tốt công tác bồi dưỡng học sinh giỏi thì

Thư viện nhà trường phải có kế hoạch bổ sung tài liệu ngay từ đầu năm học

để cập nhật kịp thời những thông tin mới, đáp ứng được yêu cầu giáo dục

trong mỗi giai đoạn Kế hoạch bổ sung sách, tài liệu tham khảo phải được nhà

trường quan tâm thực hiện thường xuyên, liên tục trong mỗi năm học

Khi thư viện đã có kế hoạch mua sắm tài liệu tham khảo, thì giáo viên

bộ môn phải biết phối kết hợp với cán bộ thư viện, để mua sắm những tài liệu

nào cho phù hợp và thiết thực với công tác bồi dưỡng học sinh giỏi của bộ

trường Đại học quốc gia Hà Nội, thành phố Hồ chí Minh và các loại sách về

chuyên đề Vật lí 10,11,12 của các nhà xuất bản Đà Nẵng Ngoài ra, đối với

mỗi giáo viên bộ môn phải thường xuyên sưu tầm các tài liệu thiết thực phục

vụ cho công tác bồi dưỡng học sinh giỏi, như các tạp chí vật lí và tuổi trẻ, các

bộ đề thi học sinh giỏi ở các năm trước trong huyện, trong tỉnh và của các

trường có thể dạy lồng ghép vào trong từng bài học, tiết học của bộ môn Mỗi

giờ học có thể phát triển một lượng kiến thức nâng cao một cách phù hợp, nhẹ

nhàng, tự nhiên cho đối tượng học sinh khá, giỏi qua nhiều hình thức khác

nhau, như tổ chức trò chơi học tập, học vui vui học Ngoài ra có thể tổ chức

bồi dưỡng nâng cao cho học sinh mỗi tuần một buổi với thời lượng phù hợp

vừa sức với học sinh tránh gò ép, nhồi nhét dẫn đến tình trạng học sinh mất

hứng thú với việc học Bên cạnh việc sử dụng quỹ thời gian hợp lý giáo viên

cần phải bồi dưỡng cho học sinh theo một nội dung chương trình thống nhất

của chuyên môn

 Nội dung chương trình

- Dựa trên định hướng của tổ chuyên môn mỗi giáo viên dạy bồi dưỡng cần chủ động biên soạn nội dung chương trình bồi dưỡng học sinh

giỏi lớp mình phụ trách Ban giám hiệu cần chú trọng khâu phê duyệt chương

trình bồi dưỡng của từng giáo viên, kiểm soát việc cập nhật, bổ sung tư liệu

bồi dưỡng, yêu cầu cao việc đầu tư biên soạn tài liệu, giáo trình bồi dưỡng

học sinh giỏi

- Kiến thức nâng cao phải dựa trên nền tảng nắm vững kiến thức cơ bản

và bồi dưỡng chương trình nâng cao cho học sinh

- Ngoài chương trình sách giáo khoa và tài liệu chuẩn kiến thức kĩ năng môn Vật lý, giáo viên có thể tham khảo thêm một số loại sách sau : Sách bồi

dưỡng học sinh giỏi Vật lý 10,11,12 – NXB TP Hồ Chí Minh Qua việc tham

khảo các tài liệu trên sẽ giúp cho giáo viên và học sinh làm giàu thêm vốn

hiểu biết của mình đồng thời rèn cho các em một thói quen đọc sách, một thói

quen cần thiết của học sinh giỏi

Trên cơ sở của nội dung chương trình đã biên soạn cùng các tài liệu tham khảo phù hợp, giáo viên sẽ chủ động phân chia lượng kiến thức theo

từng thời gian, thời điểm thích hợp

 Tổ chức giảng dạy

 Chuẩn bị của giáo viên Chuẩn bị tinh thần

Tất cả giáo viên trực tiếp nhận nhiệm vụ bồi dưỡng học sinh giỏi, phải

tự chuẩn bị cho mình một tinh thần quyết tâm bồi dưỡng học sinh đạt kết quả

cao Tức là phải có mục tiêu và hướng phấn đấu cụ thể của mình Đồng thời

không được chùn bước khi gặp khó khăn

Ví dụ: Học sinh tham gia học tập với tinh thần uể oải, thiếu tích cực

Tình trạng này giáo viên rất hay gặp khi bắt đầu bồi dưỡng học sinh giỏi Lúc

này giáo viên phải tự đặt ra câu hỏi nguyên nhân nào dẫn đến tinh thần học

tập uể oải, thiếu tích cực của học sinh?

+Chương trình bồi dưỡng quá khó so với kiến thức của các em

+Cách truyền đạt của thầy, cô chưa phù hợp với các em

+Thời gian, áp lực học tập, điều kiện gia đình

+Tuỳ theo từng nguyên nhân mà thầy, cô chúng ta có hướng khắc phục hợp lý và sao cho có hiệu quả nhất

Chuẩn bị tài liệu : Mỗi giáo viên chúng ta phải xác định rằng, sự chuẩn bị này là liên tục

và lâu dài trong suốt cuộc đời làm nghề dạy học của chúng ta Cho nên bất kỳ

mỗi khi có điều kiện thuận lợi chúng ta nên tìm kiếm, thu thập các tài liệu có

liên quan đến công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Theo tôi một số tài liệu cần

chuẩn bị có thể là các loại sách bài tập nâng cao, bài tập chọn lọc dành cho

học sinh khá giỏi, học sinh chuyên, các bài tập chuyên đề của nhà xuất bản

Giáo dục và các nhà xuất bản có uy tín

Các đầu sách của các nhà giáo thuộc các trường Đại học Quốc gia Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh

Các báo và tạp chí có liên quan như Tạp chí Vật lý và tuổi trẻ Các bộ

đề thi ở các năm học trước

Chuẩn bị giáo án:

Công tác này rất quan trong, nó là một phần tất yếu trong quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi Nó quyết định phần lớn kết quả bồi dưỡng học sinh giỏi

Trước khi bồi dưỡng, giáo viên phải có kế hoạch cho nội dung toàn phần của

giáo án cùng với thời lượng thực hiện cho từng nội dung cụ thể

 Chuẩn bị của học sinh Học sinh phải chuẩn bị đầy đủ các dụng cụ thiết yếu cho việc học tập của mình như : Máy tính Casiô, tất cả các loại thước, bút, sổ tay, vở ghi, vở

nháp và các sách Vật lý nâng cao, sách tham khảo, Tạp chí như giáo viên đã

thuận tiện và có hiệu quả cao nhất

 Sổ tay Vật lý và Toán học Ghi đầy đủ các công thức Vật lý và Toán học có liên quan Mỗi học sinh có thể ghi theo một cách khác nhau theo sở trường của riêng mình

Nhưng phải tuân theo một bố cục khoa học và rõ ràng để tiện việc tra cứu khi

cần thiết

 Vở ghi Ghi chép rõ ràng, đầy đủ các bài giải, không nên ghi vắn tắt hoặc ghi

bỏ bớt các bước giải của bất kì một bài toán nào Nếu chủ quan cho rằng bài

toán đó mình đã hiểu rồi thì chỉ ghi vắn tắt là đủ, sau ít ngày cần xem lại, do

đã quên và ghi vắn tắt nên rất mất thời gian tìm hiểu về cách giải của bài toán,

mà lẽ ra không mất nhiều thời gian như thế, nếu như các em ghi chép đầy đủ

và cẩn thận

 Vở nháp Trong thực tế, rất ít giáo viên chú ý tới việc này, vì họ cho rằng đây là chuyện vặt Nhưng thực ra việc chuẩn bị vở nháp đầy đủ là một việc không

thể thiếu được trong quá trình bồi dưỡng học sịnh giỏi, bởi lẽ vở nháp giúp

học sinh:

- Ghi tốc kí lời giảng của thầy khi cần thiết

- Có phương tiện để nháp ngay bài tập, mà không cần tìm kiếm mất thời gian, Vì trong thực tế khi học sinh không có vở nháp, các em sẽ xé vở để

nháp và khi nháp xong thì xả ngay ra phòng học rất mất vệ sinh

- Có thể tìm kiếm thông tin trong vở nháp khi cần thiết

- Có ý thức làm việc khoa học, ngăn nắp và giữ vệ sinh môi trường

- Đồng thời giáo viên có thể kiểm tra vở nháp để đánh giá mức độ chăm học và tinh thần nghiêm túc trong học tập của học sinh

 Tiến hành bồi dưỡng Mỗi giáo viên bồi dưỡng đều phải xác định rõ vai trò học tập của học sinh như trong luật giáo dục năm 2005 đã khẳng định: “ phương pháp giáo

dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động tư duy, sáng tạo của người

học, bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say

mê học tập và ý chí vươn lên” Do vậy, giáo viên phải thường xuyên hướng

dẫn, điều chỉnh phương pháp học tập cho học sinh thật khoa học, hợp lý, thể

hiện được vai trò tự tìm kiếm kiến thức, tránh tư tưởng ỷ lại, lười sáng tạo

Giáo viên giúp học sinh sắp xếp chương trình học tập chính khoá ở nhà, vui

chơi giải trí, tham gia bồi dưỡng chương trình nâng cao thật hợp lý, tránh dồn

ép dẫn đến quá tải trong học tập làm các em dễ chán nản

Trong phân bố nội dung chương trình bồi dưỡng, giáo viên phải hết sức coi trọng khả năng học tập của học sinh, đảm bảo tính vừa sức, tính tăng dần

và tính liên hoàn có hệ thống để giúp học sinh ghi nhớ dễ dàng đồng thời khắc

sâu được kiến thức

Mỗi dạng toán, hoặc mỗi chuyên đề, học sinh phải được thực hành một cách nhuần nhuyễn, rồi mới chuyển sang dạng khác và thường xuyên được

củng cố luyện tập trong quá trình học tập kiến thức mới , việc này vô cùng

quan trọng giáo viên phải thường xuyên chú ý

Song song với tiết bồi dưỡng học sinh giỏi mà nhà trường quy định cho mỗi khối lớp trong một tuần, giáo viên trực tiếp bồi dưỡng học sinh giỏi phải

có kế hoạch giao bài tập về nhà cho các em (tuỳ theo khả năng và quỹ thời

gian của các em), dần dần giáo viên tạo cho các em có được nề nếp giải các

bài tập nâng cao như là một món ăn tinh thần không thể thiếu được trong mỗi

ngày Nếu giáo viên đã có máy tính, muốn tiết kiệm thời gian cho giáo viên

và học sinh, giáo viên có thể soạn bài tập trên máy tính để phát cho học sinh

thực hiện

Như trên tôi đã trình bày nội dung bồi dưỡng được chia làm bốn phần:

Cơ, nhiệt, điện, quang Trước khi bước vào bồi dưỡng mỗi phần tôi dành ra

từ một đến hai tiết để ôn tập và tóm tắt kiến thức của phần đó Trong khi ôn

tập, tóm tắt những kiến thức cần ghi nhớ, tôi đặc biệt chú trọng nhấn mạnh

với học sinh về đơn vị hợp pháp của các đại lượng trong mỗi công thức vật lý

Ví dụ : Nếu các em tính ra kết quả m = 0,5 Nhưng 0,5kg hoàn toàn

khác hẳn với 0.5g ( tuy đều có chung trị số 0,5)

Khi các em giải bài tập, tôi tiến hành theo đúng phương pháp giải bài tập vật lý gồm các bước như sau:

*Đọc đề:

- Tìm hiểu đề bài: Đề cho ta biết gì? Viết tóm tắt đề bài theo ký hiệu

- Thống nhất đơn vị ( nếu có) Vẽ hình khi cần thiết

*Xây dựng lập luận:

- Tìm mối quan hệ giữa các đại lượng đã biết và đại lượng cần tìm

- Xác định công thức, đại lượng cần dùng

- Lập phương trình để giải ( nếu có)

- Ghi kết quả kèm theo đơn vị

* Kiểm tra kết quả:

- Kiểm tra đáp số có phù hợp với thực tế không?

Sau khi học sinh giải xong một bài tập, tôi không coi như thế là đã hoàn tất công việc, mà việc làm tiếp theo là gọi 2-3 học sinh ( tuỳ theo dung lượng

mỗi bài tập để các em có đủ bảng trình bày hết bài tập của mình) không được

cầm vở lên bảng giải lại bài tập đó

Khi các em đã trình bày xong bài làm của mình trên bảng, giáo viên cho tất cả học sinh nhận xét từng bài làm, phân tích, chỉ ra những ưu điểm nên

phát huy và những nhược điểm cần chú ý sửa chữa Trong phần nhận xét này

tôi đặc biệt chú trọng đến cách trình bày một bài tập Vật lý phải khoa học, rõ

ràng từng ý, từng phần, mỗi phần trình bày phải được lôgích với nhau và có lý

luận chặt chẽ Sau những nhận xét về bài làm của các em tôi luôn chú ý

những ưu điểm của các em để khen và động viên các em trong học tập Tôi

quy định mỗi học sinh trong một buổi học đều được lên bảng ít nhất một lần

để trình bày bài làm của mình

1.1.3.3 Hướng dẫn tự học

Hoạt động tự học của HS có nhiều khâu, nhiều bước, được tiến hành thông qua các hoạt động học tập của chính bản thân họ Đây là quá trình tự

giác, tích cực, tự lực chiếm lĩnh tri thức khoa học bằng hành động của chính

mình hướng tới những mục đích nhất định Vì vậy, quá trình tổ chức dạy học

phải làm cho hoạt động học của HS chuyển từ trạng thái bị động sang chủ

động Các hoạt động chủ yếu của GV trong dạy tự học là :

- Chuẩn bị tài liệu tự học cho HS, đồng thời hướng dẫn họ tìm tài liệu học tập phù hợp

- Hướng dẫn HS cách làm việc với tài liệu

- Xây dựng hệ thống câu hỏi của bài học và hướng dẫn HS hoạt động

để họ tự mình chiếm lĩnh tri thức mới

- Theo dõi diễn biến lớp học, kịp thời khen ngợi để kích thích HS tự làm việc cũng như điều chỉnh hoạt động học tập của HS theo đúng hướng

- Kiểm tra hiệu quả học tập của HS thông qua các báo cáo cá nhân, các

ý kiến thảo luận hay các phiếu học tập

- Kết nối các nội dung của bài học thành một chỉnh thể lôgic

1.1.3.4 Thi giải toán học sinh giỏi từng học kỳ

Thi giải toán học sinh giỏi từng học kỳ sẽ tạo cho các em nhiều thử thách

khi thi đấu với những HS giỏi khác, em sẽ cứng cáp hơn về kiến thức

1.1.3.5 Hoạt động ngoại khóa

Hoạt động ngoại khóa là các hoạt động nằm ngoài chương trình học

chính khóa Hoạt động ngoại khóa liên quan đến tất cả các hoạt động văn hóa

- thể thao - giải trí - xã hội ngoài giờ học trên lớp Đây là một trong những sân

chơi để học sinh tự nguyện tham gia theo nhu cầu, khả năng của bản thân Đối

với học sinh hoạt động ngoại khóa đóng vai trò rất lớn không chỉ trong quá

trình tham gia học tập tại trường học mà còn sinh viên sau này

Trước hết, tham gia các hoạt động ngoại khóa giúp học sinh giải tỏa

căng thẳng trong việc học với khối lượng kiến thức lớn ở trường học Ngoài

giờ học, học sinh có thể tham gia các hoạt động thể thao như bóng đá, bóng

chuyển, cầu lông…Các hoạt động ngoại khóa mang lại nhiều ích lợi về sức

khỏe, giúp học sinh, sinh viên năng động hơn cả về thể chất lẫn tinh thần Đây

là một trong những yếu tố quan trọng giúp các bạn cải thiện tốt chất lượng

học tập cũng như các tích cực trong các hoạt động khác

Bên cạnh đó, hoạt động ngoại khóa còn mang lại lợi ích rất lớn trong

việc giúp học sinh phát triển kĩ năng Việc tham gia các phong trào thể thao,

văn hóa, tham gia các hoạt động của các câu lạc bộ trong trường học như: Câu

lạc bộ những người yêu Vật lý, Câu lạc bộ người dẫn chương trình, câu lạc bộ

nói tiếng anh… là một trong những cách để khám phá bản thân, phát triển

những kĩ năng mới và củng cố những gì bạn có Học sinh còn tập làm quen

với việc lập kế hoạch và thực hiện các chương trình giúp triển khai các mục

tiêu, dự định cũng như có thêm nhiều kinh nghiệm quản lý, đào tạo và làm

việc theo nhóm Đây là những kỹ năng mà bạn có thể học và phát triển khi

tham các hoạt động ngoại khóa

Không chỉ vậy, tham gia tích cực vào các hoạt động ngoại khóa giúp

học sinh, sinh viên cân bằng cuộc sống, thư giãn và tiếp thêm sinh lực từ đó

khám phá ra những sở thích mới mẻ, những trải nghiệm thú vị, rèn tư duy khả

năng quan sát các hiện tượng Vật lý Tích cực tham gia các hoạt động để tăng

thêm tính chuyên nghiệp, khám phá cơ hội và mở rộng tầm nhìn ngoài những

kiến thức tích lũy khi học sinh, sinh viên còn ngồi trên ghế nhà trường Hơn

nữa, kỹ năng giao tiếp, ứng xử và giải quyết tình huống của học sinh, sinh

viên được cải thiện rõ rệt thông qua các hoạt động ngoại khóa

Ngoài những lợi ích nói trên, tham gia hoạt động ngoại khóa còn có

nhiều tác động tích cực đến học sinh, sinh viên Chính vì vai trò quan trọng đó

của các hoạt động ngoại khóa tôi rất chú trọng đến việc tạo môi trường để

giúp học sinh, sinh viên tham gia các hoạt động này Nhà trường mà đặc biệt

là Đoàn Thanh niên, Hội sinh viên đã nỗ lực hết sức trong việc tạo ra những

hoạt động thiết thực giúp học sinh nhà trường tham gia như giao lưa học tập

Vật lý với các trường khác, lấy đề học sinh giỏi của trường khác về cho học

sinh làm…

1.2 Bài tập Vật lý trong dạy học ở trường trung học phổ thông

1.2.1 Khái niệm về bài tập Vật lý

Bài tập vật lí là những bài luyện tập được lựa chọn phù hợp với mục

đích chủ yếu là nghiên cứu các hiện tượng, hình thành các khái niệm, phát

triển tư duy vật lí của học sinh và rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức của

học sinh vào thực tiễn

1.2.2.Vai trò, tác dụng của bài tập Vật lý

Dạy giải bài tập vật lí là một phương pháp dạy học giữ vị trí đặc biệt quan

trọng trong việc hoàn thành nhiệm vụ dạy học vật lí ở trường phổ thông

Bài tập giúp cho việc ôn tập, đào sâu, mở rộng kiến thức Trong bài tập, học sinh phải vận dụng những kiến thức khái quát, trừu tượng đó vào những

trường hợp cụ thể rất đa dạng, nhờ thế mà học sinh nắm được những biểu hiện

cụ thể của chúng trong thực tế Bài tập giúp luyện tập cho học sinh phân tích

để nhận biết được những trường hợp phức tạp đó đồng thời là một phương

tiện củng cố, ôn tập kiến thức sinh động Khi giải bài tập, học sinh phải nhớ

lại các kiến thức đã học, có khi phải sử dụng tổng hợp các kiến thức thuộc

nhiều chương, nhiều phần của chương trình

Bài tập có thể là điểm khởi đầu để dẫn dắt đến kiến thức mới Các bài tập nếu được sử dụng khéo léo có thể dẫn học sinh đến những suy nghĩ về

một hiện tượng mới hoặc xây dựng một khái niệm mới để giải thích hiện

tượng mới do bài tập phát hiện ra

Có thể xây dựng nhiều bài tập có nội dung thực tiễn, trong đó học sinh phải biết vận dụng lý thuyết để giải thích hoặc dự đoán các hiện tượng xảy ra

trong thực tiễn ở những điều kiện cho trước

Giải bài tập là một trong những hình thức làm việc tự lực cao của học sinh.Trong khi làm bài tập, do phải tự mình phân tích các điều kiện của đầu

bài, tự xây dựng những lập luận, kiểm tra và phê phán những kết luận rút ra

được nên tư duy học sinh được phát triển, năng lực làm việc tự lực của họ

được nâng cao, tính kiên trì được phát triển

Giải bài tập vật lý là một phương tiện có hiệu quả để kiểm tra mức độ nắm vững kiến thức của học sinh Tùy theo cách đặt câu hỏi kiểm tra, ta có

thể phân loại được các mức độ nắm vững kiến thức của học sinh, khiến cho

việc đánh giá chất lượng kiến thức của học sinh được chính xác

1.2.3 Phân loại bài tập Vật lý

Có nhiều cách phân loại bài tập, tuỳ thuộc vào mục đích sử dụng, tuỳ theo mức độ yêu cầu phát triển tư duy, tuỳ theo nội dung, theo phương thức

cho điều kiện và phương thức giải mà có thể phân loại bài tập theo nhiều cách

phải hiểu rõ bản chất của các khái niệm, định luật vật lý, nhận biết được

những biểu hiện của chúng trong những trường hợp cụ thể Bài tập định tính

làm tăng sự hứng thú của học sinh đối với môn học, tạo điều kiện phát triển

óc quan sát ở học sinh, là phương tiện rất tốt để phát triển tư duy của học sinh,

và dạy cho học sinh biết áp dụng kiến thức vào thực tiễn

- Bài tập định lượng:

Bài tập định lượng là loại bài tập mà khi giải học sinh phải thực hiện một loạt các phép tính để xác định mối liên hệ phụ thuộc về lượng giữa các

đại lượng và kết quả thu được là một đáp định lượng Có thể chia bài tập định

lượng làm hai loại: bài tập tính toán tập dượt và bài tập tính toán tổng hợp

+ Bài tập tính toán tập dượt: là loại bài tập tính toán đơn giản, trong đó chỉ đề cập đến một hiện tượng, một định luật và sử dụng một vài phép tính

đơn giản nhằm củng cố kiến thức cơ bản đồng thời làm cho học sinh hiểu rõ ý

nghĩa của các định luật và các công thức liên quan

+ Bài tập tính toán tổng hợp: là loại bài tập mà khi giải phải vận dụng nhiều khái niệm, định luật, nhiều công thức Loại bài tập này có tác dụng đặc

biệt giúp học sinh đào sâu, mở rộng kiến thức, thấy rõ những mối liên hệ khác

nhau giữa các phần của chương trình vật lý Ngoài ra loại bài tập này còn có

mục đích làm sáng tỏ nội dung của các định luật và các công thức Giáo viên

cần lưu ý cho học sinh về ý nghĩa vật lý trước khi lựa chọn các công thức và

thực hiện tính toán

- Bài tập thí nghiệm:

Bài tập thí nghiệm là bài tập đòi hỏi phải làm thí nghiệm để kiểm chứng lời giải lý thuyết hoặc để tìm những số liệu cần thiết cho việc giải bài

tập Những thí nghiệm này thường là những thí nghiệm đơn giản Bài tập thí

nghiệm cũng có thể có dạng định tính hoặc định lượng Bài tập thí nghiệm có

nhiều tác dụng về cả ba mặt giáo dưỡng, giáo dục và giáo dục kĩ thuật tổng

hợp, đặc biệt giúp làm sáng tỏ mối quan hệ giữa lý thuyết và thực tiễn

- Bài tập đồ thị:

Bài tập đồ thị là bài tập trong đó các số liệu được dùng làm dữ kiện để giải phải tìm trong các đồ thị cho trước hoặc ngược lại, đòi hỏi học sinh phải

biểu diễn quá trình diễn biến của hiện tượng nêu trong bài tập bằng đồ thị

Bài tập đồ thị có tác dụng rèn luyện kĩ năng đọc, vẽ đồ thị, và mối quan hệ

hàm số giữa các đại lượng mô tả trong đồ thị

1.2.3.2 Phân loại theo nội dung

Dựa vào nội dung có thể chia bài tập theo các đề tài vật lý Sự phân chia này mang tính qui ước vì bài tập có thể đề cập tới những kiến thức khác

nhau trong chương trình vật lý Theo nội dung, có thể phân biệt dạng bài tập

có nội dung trừu tượng, bài tập có nội dung cụ thể, bài tập có nội dung thực tế

và bài tập vui

- Bài tập có nội dung trừu tượng: là dạng bài tập mà trong các điều kiện của

bài tập đã nêu bật được bản chất vật lý, những chi tiết không bản chất đã được

lược bỏ

- Bài tập có nội dung cụ thể: là dạng bài tập có tác dụng tập dượt cho học

sinh phân tích các hiện tượng cụ thể để làm rõ bản chất vật lý của nó

- Bài tập có nội dung thực tế: là dạng bài tập có liên quan trực tiếp tới đời

sống, kỹ thuật, sản xuất và thực tế lao động của học sinh, nó có tác dụng rất

lớn về mặt giáo dục kĩ thuật tổng hợp

- Bài tập vui: là dạng bài tập có tác dụng làm giảm bớt sự khô khan, mệt

mỏi,ức chế ở học sinh, nó có thể tạo sự hứng thú đồng thời mang lại trí

tuệ cao

1.2.3.3 Phân loại theo yêu cầu rèn luyện kĩ năng, phát triển tư duy học sinh

trong quá trình dạy học

Có thể phân thành các dạng bài tập luyện tập, bài tập sáng tạo, bài tập nghiên cứu và bài tập thiết kế

- Bài tập luyện tập: là dạng bài tập mà việc giải chúng không đòi hỏi

tư duy sáng tạo của học sinh, mà chỉ yêu cầu học sinh nắm vững cách giải đối

với dạng bài tập đã được chỉ dẫn

- Bài tập sáng tạo: trong loại bài tập này, ngoài việc phải vận dụng một

số kiến thức đã học, học sinh bắt buộc phải có những ý kiến độc lập, mới mẻ

- Bài tập nghiên cứu: là dạng bài tập trả lời những câu hỏi “tại sao”

- Bài tập thiết kế: là dạng bài tập trả lời cho những câu hỏi “phải làm

như thế nào”

1.2.3.4 Phân loại theo hình thức làm bài

- Bài tập tự luận: đó là những bài yêu cầu học sinh giải thích, tính toán

và hoàn thành theo một logic cụ thể Nó bao gồm những dạng bài tập đã trình

bày ở trên

- Bài tập trắc nghiệm khách quan: là loại bài tập cho câu hỏi và đáp

án Các đáp án có thể là đúng, gần đúng hoặc sai Nhiệm vụ của học sinh là

tìm ra câu trả lời đúng nhất, cũng có khi đó là những câu bỏ lửng yêu cầu điền

vào những chỗ trống để có câu trả lời đúng Bài tập loại này gồm:

+ Câu đúng – sai

+ Câu nhiều lựa chọn

+ Câu điền khuyết

+ Câu ghép hình thức

1.2.3.5 Phân loại theo yêu cầu mức độ phát triển tư duy

Qua việc xem xét hoạt động tư duy của học sinh trong quá trình tìm kiếm lời giải bài tập Vật lý phân chia bài tập Vật lý thành hai loại: Bài tập cơ

bản và bài tập nâng cao

1.2.4 Hướng dẫn học sinh giải bài tập Vật lý

Để hướng dẫn giải bài tập cho học sinh hiệu quả, thì trước hết giáo viên phải giải được bài tập đó, và phải xuất phát từ mục đích sư phạm để xác định

kiểu hướng dẫn cho phù hợp Giáo viên cần xác định trước mục đích sử dụng

bài tập, phát hiện những khó khăn mà học sinh có thể gặp khi giải bài tập và

soạn sẵn câu hỏi hướng dẫn học sinh vượt qua khó khăn Giáo viên có thể lựa

chọn hoặc kết hợp những kiểu hướng dẫn sau:

1.2.4.1 Hướng dẫn theo mẫu ( Angorit )

Hướng dẫn theo mẫu ( Angorit ) là sự hướng dẫn chỉ rõ cho học sinh những hành động cụ thể cần thực hiện và trình tự thực hiện các hành động đó

để đạt được kết quả mong muốn

Hướng dẫn theo mẫu ( Angorit ) thường dạy cho học sinh phương pháp giải một bài toán điển hình, luyện cho học sinh kỹ năng giải một dạng bài tập

xác định

1.2.4.2 Hướng dẫn tìm tòi

Định hướng tìm tòi là kiểu định hướng mang tính chất gợi ý cho học sinh suy nghĩ tìm tòi phát hiện cách giải bài toán Hướng dẫn tìm tòi thường

dùng khi cần giúp đỡ học sinh vượt qua khó khăn để giải quyết được bài tập

đồng thời vẫn đảm bảo được yêu cầu phát triển tư duy học sinh muốn tạp điều

kiện để học sinh tự lực tìm tòi cách giải quyết

1.2.4.3 Hướng dẫn khái quát chương trình hóa

Là định hướng tư duy của học sinh theo đường lối khái quát của việc giải quyết vấn đề

Kiểu hướng dẫn này áp dụng khi có điều kiện hướng dẫn tiến trình hoạt động giải bài tập, nhằm giúp cho học sinh tự giải được bài tập đã cho, đồng

thời dạy cho học sinh cách suy nghĩ trong quá trình giải bài tập

Trong quá trình hướng dẫn học sinh giải bài tập không thể theo một khuôn mẫu nhất định, mà tùy thuộc vào nội dung, kiến thức, yêu cầu của bài

toán, và còn tùy thuộc vào đối tượng học sinh mà chúng ta có cách lựa chọn

kiểu hướng dẫn cho phù hợp Đồng thời người giáo viên phải biết phối hợp cả

ba kiểu hướng dẫn trên để phát huy tối ưu tác dụng của việc hướng dẫn trong

việc giải các bài tập tổng hợp

1.3 Thực tiễn về công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý ở trường THPT

hiện nay

1.3.1 Một số thông tin về các kỳ thi học sinh giỏi Vật lý hiện nay

Kỳ thi chọn học sinh giỏi quốc gia trung học phổ thông thường được tổ chức

1 năm 1 lần lần lượt từ cấp trường, cấp cụm, cấp thành phố và cấp quốc gia

Đề thi học sinh giởi mộn vật lý THPT của thành phố Hà Nội hầu như chỉ chủ ý đến cấc bài tập định lượng, còn các dạng bài tập định tính và bài tập

thí nghiệm ít khi được đề cập Dựa trên những đặc điểm đó, tôi đề ra định

hướng chủ yếu vào các bài tập định lượng nhằm tạo điều kiện giúp công tác

bồi dưỡng HSG phù hợp với thực trạng ở địa phương và có kết quả tốt nhất,

đồng thời tôi cũng đưa thêm một số bài tập định tính và bài tập thí nghiệm

cho học sinh tiếp cận thêm những dạng bài mới

1.3.2.Sử dụng bài tập vật lí nhằm phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi

Bồi dưỡng học sinh giỏi là công việc không thể thiếu và diễn ra hàng năm

ở các trường THPT Để làm được điều này, mỗi thầy cô giáo đều có một cách

làm khác nhau tùy thuộc vào điều kiện và năng lực của học sinh, nhưng trong

đó không thể thiếu được sự đóng góp của hệ thống tài liệu, bài tập nhằm bồi

dưỡng học sinh giỏi, đặc biệt đối với những môn khoa học tự nhiên như vật lí

Đối tượng được bồi dưỡng chính là những học sinh có năng lực về môn học, các em không những thực sự giỏi mà còn phải thật sự yêu thích môn

học này bởi vì niềm đam mê là động lực để các em cảm thấy hứng thú học

hỏi, tìm tòi và sáng tạo Chính vì vậy, việc sử dụng các bài tập vật lí nhằm

phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi cần phải có sự quan tâm, đầu tư lựa chọn

nguồn sao cho phù hợp và đạt hiệu quả cao

Để học giỏi môn vật lí đòi hỏi HS có kỹ năng thực hành và vận dụng linh hoạt, sáng tạo kiến thức lí thuyết đã có để giải quyết các vấn đề trong vật

lí cũng như trong thực tiễn… Vì vậy, phát triển năng lực nhận thức và rèn

luyện các kỹ năng là những yêu cầu cơ bản, quan trọng nhất của quá trình bồi

dưỡng học sinh giỏi

Trong dạy học vật lí, bài tập là một phương tiện và phương pháp rất có lợi thế để hình thành các kỹ năng và phát trtiển năng lực tư duy cho HS

Chúng tôi đưa ra một số khả năng để phát triển năng lực nhận thức cho HS:

Phát hiện nhận thức từ việc nghiên cứu hiện tượng vật lí Việc nghiên cứu hiện tượng vật lí có thể giúp học sinh đi đến những nhận xét có tính khái quát hoá cao, từ đó có thể giúp học sinh gỉải nhanh các

bài toán vật lí

Phát hiện nhận thức từ việc đọc đề bài toán

Đây là giai đoạn nghiên cứu đề bài trong quá trình giải bài toán vật lí

Khi đọc đề bài, trước hết học sinh phải hiểu biết từ ngữ, thấy được lôgíc của

bài toán, hiểu được ý đồ của tác giả, hình dung được tiến trình luận giải và

phát hiện những chổ có vấn đề của bài toán

Sử dụng bài tập trí thông minh

Đó là những bài tập khó, hay và trong quá trình tìm tới cách giải có tác dụng phát triển tư duy của HS Khi tư duy được họat hoá thì HS sẽ có cách

giải bài toán thông minh nhất, đó là con đường đi đến kết quả ngắn

nhất và sáng tạo nhất

Thực tế giảng dạy thấy rằng, trước bài toán nhiều HS lựa chọn cách giải là phân tích hiện tượng xảy ra, sử dụng kỹ năng tính toán theo các công

thức, các phương trình để lập bài toán đại số Với cách làm này, một số bài

toán được giải rất nhanh gọn nhưng một số bài toán lại trở nên phức tạp vì có

nhiều phương trình, hệ phương trình chứa nhiều ẩn số…Nếu biết vận dụng

các quy luật vật lí, cách giải bằng đồ thị có thể giải nhanh chóng những dạng

bài tập này

Bài tập để rèn luyện khả năng suy luận, diễn đạt chính xác và lôgíc

Suy luận lôgíc là một trong những phẩm chất rất cần có đối với một HS giỏi

Có năng lực suy luận lôgíc, HS sẽ có cái nhìn bao quát về các khả năng

có thể xảy ra đối với một bài toán, từ đó có cách giải quyết vấn đề, lựa chọn

phương án diễn đạt Cũng nhờ có khả năng suy luận lôgíc mà HS tự mình có

thể phát hiện ra vấn đề nhận thức mới trên cơ sở kiến thức đã có Vì vậy trong

quá trình dạy hoc vật lí cần thiết phải cho HS giải những bài tập đòi hỏi cao

về khả năng suy luận, kỹ năng diễn đạt lôgíc, chính xác

Sử dụng bài tập để rèn luyện kỹ năng thực hành

Vật lí là khoa học bao gồm cả thực nghiệm có lập luận Vì vậy người

HS giỏi vật lí nhất thiết phải có kỹ năng thực hành, có khả năng giải thích

những vấn đề thực tiễn cuộc sống liên quan đến khoa học bộ môn, có ý thức

vận dụng kiến thức đã biết vào cuộc sống Thông qua làm việc tại phòng thí

nghiệm, thực hiện các bài thực hành cũng như ý thức quan sát, sự nhạy bén

trong việc vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống, những năng lực này

của HS được hình thành và phát triển

Như vậy, khi bồi dưỡng HS giỏi vật lí qua hệ thống bài tập, ngoài mức

độ luyện tập thông thường, giáo viên phải yêu cầu ở mức cao hơn đối với HS

là biết vận dụng kiến thức một cách linh hoạt, sáng tạo để giải quyết bài tập

trong những tình huống mới; biết đề xuất đánh giá theo ý kiến riêng của HS,

biết đề xuất các giải pháp khác nhau khi phải xử lí một tình huống

Tóm lại: bài tập vật lí có vai trò lớn trong việc rèn luyện, bồi dưỡng, phát triển năng lực tư duy sáng tạo và các kỹ năng cho HS giỏi trong dạy học

vật lí

1.3.3 Tình hình thực tế về công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý trường

THPT Cao Bá Quát – Gia Lâm

1.3.3.1 Đội ngũ giáo viên Vật lý và thành tích của học sinh giỏi Vật lý ở

trường THPT Cao Bá Quát – Gia Lâm

+ Qua tìm hiểu các tài liệu và thông tin từ trường THPT Cao Bá Quát – Gia Lâm cho thấy tất cả giáo viên trong tổ chuyên môn được phân chia nội

dung ôn luyện theo năng lực, sở trường của từng người Mỗi người chịu trách

nhiệm một phần và mỗi phần khoảng từ 5-10 buổi Đối với các trường khác

nhìn chung nội dung ôn luyện các môn cho HSG thường tập trung vào một số

giáo viên có học sinh được chọn vào đội tuyển Những GV khác không muốn

tham gia dạy bồi dưỡng HSG vì phải đầu tư cho chuyên môn với công sức rất

lớn, cần phải tập trung nhiều thời gian và trí lực

+ Trong quá trình giảng dạy bồi dưỡng HSG, đa số giáo viên đều dạy theo tiến trình : trước tiên củng cố kiến thức, khắc sâu lí thuyết, sau đó cho

học sinh làm bài tập tương đương với nội dung kiến thức và mức độ khó của

các đề thi Nhiều thầy cô giáo cho rằng HS càng giải được nhiều loại bài tập

càng tốt mà chưa chú trọng tới các bài tập tổng quát, để từ đó học sinh có thể

tự vận động giải quyết vấn đề Bên cạnh đó việc lựa chọn các bài tập chưa có

hệ thống và mục đích rõ ràng Các thầy cô phần lớn chỉ tập trung vào việc giải

bài tập theo ý mình mà ít quan tâm tới cách tiếp nhận và suy nghĩ của HS về

việc giải những bài tập đó như thế nào

Thành tích của học sinh giỏi Vật lý ở trường THPT Cao Bá Quát – Gia Lâm thì trường thường dành được giải cao trong kỳ thi HSG cụm Gia Lâm –

Long Biên và dành số lượng HS vào đội tuyển thi thành phố

1.3.3.2 Thực trạng công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý ở trường THPT Cao

Bá Quát – Gia Lâm

Thuận lợi trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý ở trường THPT

Cao Bá Quát – Gia Lâm

Từ nhiều năm nay, nhà trường đã chú ý tới công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Kế hoạch, nội dung bồi dưỡng học sinh giỏi được ban giám hiệu cùng

giáo viên xây dựng dựa trên kế hoạch bồi dưỡng học sinh giỏi của Sở giáo

dục - Đào tạo Nhà trường chọn GV giỏi, nhiệt tình, giàu kinh nghiệm để phụ

trách đội tuyển học sinh giỏi ở từng khối lớp BGH thường xuyên dự giờ,

kiểm tra giáo án, trao đổi góp ý giúp giáo viên nâng cao khả năng của mình