Luận Văn Phương Pháp Dạy Học, Lịch Sử, Dạy Học Theo Chủ Đề, Lớp 11.Pdf

§¹i häc Quèc gia Hµ Néi i ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC TRƯƠNG THỊ HÒA PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ LỚP 11 (VẬN DỤNG Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LƯƠNG[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRƯƠNG THỊ HÒA

PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ LỚP 11 (VẬN DỤNG Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LƯƠNG TÀI, BẮC NINH)

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÀNH SƯ PHẠM LỊCH SỬ

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRƯƠNG THỊ HÒA

PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ LỚP 11 (VẬN DỤNG Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LƯƠNG TÀI, BẮC NINH)

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới giảng viên TS

Hoàng Thanh Tú, người đã chỉ bảo, tận tình hướng dẫn, giúp đỡ và tạo mọi

điều kiện thuận lợi để em hoàn thành luận văn này

Em cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới toàn thể các thầy cô giáo trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội, Thư viện trường Đại học Giáo

dục – Đại học Quốc gia Hà Nội, Thư viện trường Đại học Sư phạm Hà Nội,

các thầy cô giáo và toàn thể các em học sinh trường THPT Lương Tài đã

nhiệt tình giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi trong thời gian em làm luận

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

CNTB Chủ nghĩa tư bản CNXH Chủ nghĩa xã hội CTTG Chiến tranh thế giới

LSTG Lịch sử thế giới LSVN Lịch sử Việt Nam PPDH Phương pháp dạy học SGK Sách giáo khoa

THPT Trung học phổ thông

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1 Bảng tổng hợp ý kiến giáo viên và học sinh về phương pháp dạy

học theo chủ đề trong giờ học lịch sử (Tỷ lệ:%) 36

Bảng 3.1 Bảng thống kê điểm kiểm tra của học sinh lớp đối chứng và lớp

thực nghiệm (Theo nhóm điểm và tỷ lệ %) 97

Biểu đồ 3.2 Biểu đồ thể hiện mức độ tham gia của học sinh vào các hoạt

động được tổ chức trong lớp học ở lớp đối chứng (11D1) và lớp thực nghiệm

(11D2) (Tỷ lệ %) 95

Biểu đồ 3.3 Biểu đồ so sánh kết quả bài kiểm tra của hai lớp đối chứng và lớp

thực nghiệm (Tỉ lệ %) 98

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh mục các chữ viết tắt ii

Danh mục các bảng iiiii

Danh mục các biểu đồ iiiv

MỞ ĐẦU 9

1 Lý do chọn đề tài 9

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 11

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 17

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 17

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 18

6 Giả thuyết khoa học 18

7 Đóng góp của đề tài 18

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 19

9 Cấu trúc luận văn 19

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TRONG MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT 20 1.1 Cơ sở lý luận 20

1.1.1 Một số khái niệm cơ bản 20

1.1.2 Vai trò, ý nghĩa của việc vận dụng dạy học theo chủ đề trong môn LS ở trường THPT 24

1.1.3 Yêu cầu cơ bản khi vận dụng dạy học theo chủ đề trong môn LS ở trường THPT 25

1.1.4 Một số định hướng vận dụng dạy học theo chủ đề trong môn LS ở trường THPT 27

1.2 Thực trạng vận dụng dạy học theo chủ đề trong môn LS ở trường THPT 30

1.2.1 Mục đích, nội dung điều tra, khảo sát 30

1.2.2 Kết quả khảo sát 31

1.2.3 Những vấn đề đặt ra cần giải quyết 39

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG MỘT SỐ CHỦ ĐỀ TRONG CHƯƠNG TRÌNH

LỊCH SỬ LỚP 11 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 42

2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của chương trình Lịch sử lớp 42

2.1.1 Cấu trúc chương trình Lịch sử lớp 11 42

2.1.2 Nội dung kiến thức chương trình Lịch sử lớp 11 43

2.2 Xây dựng các chủ đề trong chương trình Lịch sử lớp 11 ở Trường THPT Lương Tài, Bắc Ninh 46

2.2.1 Cơ sở xây dựng các chủ đề trong chương trình Lịch sử lớp 11 ở Trường THPT Lương Tài, Bắc Ninh 46

2.2.2 Xây dựng các chủ đề Lịch sử 48

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ LỚP 11 Ở TRƯỜNG THPT LƯƠNG TÀI, BẮC NINH THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 70

3.1 Một số nguyên tắc và yêu cầu khi lựa chọn phương pháp dạy học theo chủ đề 70

3.2 Một số phương pháp dạy học phù hợp với các chủ đề của chương trình Lịch sử lớp 11 ở trường THPT Lương Tài, Bắc Ninh 72

3.2.4 Dạy học nêu vấn đề 81

3.2.5 Dạy học theo dự án 84

3.3 Thực nghiệm sư phạm 88

3.3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 88

3.3.2 Đối tượng và thời gian thực nghiệm 89

3.3.3 Nội dung và phương pháp thực nghiệm 89

3.3.4 Kết quả thực nghiệm 91

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 102

TÀI LIỆU THAM KHẢO 104

PHỤ LỤC 107

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đất nước ta đang bước vào giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa với mục tiêu đến năm 2020 Việt Nam sẽ từ một nước nông nghiệp về cơ bản trở

thành nước công nghiệp, hội nhập với cộng đồng quốc tế Xuất phát từ yêu

cầu đó đòi hỏi giáo dục phải có những chuyển biến mới để đào tạo ra lớp

người lao động năng động, sáng tạo và phát triển toàn diện Cùng với các môn

học khác, môn Lịch sử trong trường phổ thông góp phần to lớn trong việc

giáo dục thế hệ trẻ thành nguồn nhân lực chất lượng cao Nâng cao chất lượng

giáo dục được xem là vấn đề sống còn Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc

về giáo dục chỉ rõ: “Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy và

học, phương pháp thi và kiểm tra theo hướng hiện đại, nâng cao chất lượng

giáo dục toàn diện, đặc biệt coi trọng giáo dục lý tưởng, giáo dục truyền

thống lịch sử cách mạng, đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực

hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội” [34, tr.131]

Thực tiễn giáo dục trong những năm gần đây cho thấy, việc giáo dục Lịch sử cho học sinh đã có những bước phát triển nhất định Nhiều giáo viên

cố gắng trong cải tiến phương pháp và nâng cao tính hấp dẫn của môn học

Một số học sinh đã vươn lên đạt điểm cao trong các kì thi học sinh giỏi môn

Lịch sử Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau, hiệu quả giáo dục Lịch

sử còn nhiều bất cập, hạn chế gây ra sự bức xúc và trở thành nỗi lo âu của cả

xã hội Điều đó không chỉ được phản ánh qua điểm số các kì thi tốt nghiệp

phổ thông và thi tuyển vào đại học, cao đẳng mà còn qua kết quả điều tra xã

hội học, qua các sân chơi truyền hình và dư luận xã hội

Dạy học tích hợp là một trong những quan điểm dạy học phù hợp với mục tiêu đổi mới và đáp ứng được nhu cầu học tập của học sinh hiện nay

Dạy học tích hợp góp phần tạo tư duy lôgic cho học sinh, kiến thức cung cấp

cho học sinh mang tính hệ thống và có mối liên hệ chặt chẽ với nhau Dạy học

tích hợp là cách dạy học hiệu quả trong việc hướng dẫn học sinh huy động

những kiến thức đã học, rèn luyện các kĩ năng học tập Vì vậy, nếu áp dụng

dạy học tích hợp để dạy và học các môn học ở trường phổ thông sẽ phát huy

tính tích cực, chủ động và gây hứng thú học tập cho học sinh

Nhiều nước trên thế giới đã vận dụng quan điểm dạy học tích hợp trong quá trình biên soạn sách giáo khoa Ở mức độ cao, nhiều môn học được tích

hợp thành các môn chung (ví dụ như tích hợp các môn Vật lý, Hóa học, Sinh

học thành môn Khoa học tự nhiên…) và thành một môn mới Ở mức độ vừa,

các môn học gần nhau được ghép thành một môn chung, nhưng vẫn giữ vị trí

độc lập, chỉ tích hợp ở các phần trùng nhau Vận dụng trong môn Lịch sử, có

thể dạy học tích hợp nội dung môn Lịch sử theo chủ đề, chuyên đề giúp học

sinh hình thành kiến thức hệ thống Có thể tích hợp liên môn giữa môn Lịch

sử với các môn học khác nhằm làm cho kiến thức các môn bổ sung cho nhau:

Lịch sử và ngôn ngữ, Lịch sử và Kinh tế, Lịch sử và triết học, Lịch sử và Văn

học, Lịch sử và Địa lý…

Trước những hạn chế còn tồn tại trong quá trình dạy và học ở trường phổ thông đặt ra yêu cầu phải đổi mới toàn diện nhằm nâng cao chất lượng

môn Lịch sử, đặc biệt là tích cực chuẩn bị từ sau năm 2015 thực hiện chương

trình giáo dục phổ thông mới Đổi mới quá trình dạy học Lịch sử là đổi mới

từ mục tiêu đến nội dung chương trình, phương pháp và hình thức tổ chức dạy

học, hình thức và nội dung đánh giá cũng như các điều kiện dạy học và đặc

biệt là đội ngũ giáo viên Tại Hội thảo khoa học quốc gia về dạy học Lịch sử

ở trường Phổ thông Việt Nam, các nhà khoa học, nhà quản lý giáo dục, giảng

viên, giáo viên đã đề xuất một số định hướng ban đầu về việc xây dựng

chương trình và SGK môn Lịch sử ở trường Phổ thông sau năm 2015 Một

trong những phương án nhận được sự ủng hộ đông đảo nhất tại hội thảo là đề

nghị áp dụng dạy học Lịch sử theo chủ đề ở trường THPT

Trong công cuộc chuẩn bị cho chương trình mới sau năm 2015 Bộ giáo

dục và đào tạo đã có công văn Số: 4099/BGDĐT-GDTrH về việc hướng dẫn

thực hiện nhiệm vụ Giáo dục Trung học năm học 2014-2015 đã hướng dẫn:

Tạo điều kiện để các cơ sở giáo dục trung học chủ động, linh hoạt trong việc

thực hiện chương trình; xây dựng kế hoạch giáo dục theo định hướng phát triển

năng lực học sinh thông qua việc điều chỉnh nội dung dạy học theo hướng tinh

giản; xây dựng các chủ đề tích hợp nội dung dạy học, đảm bảo chuẩn kiến

thức, kỹ năng và thái độ của từng cấp học phù hợp với điều kiện thực tế của

nhà trường, địa phương và khả năng của học sinh Trên cơ sở kế hoạch dạy

học đã được phê duyệt, tổ/nhóm chuyên môn, giáo viên có thể thiết kế tiến

trình dạy học cụ thể cho mỗi chủ đề mà không nhất thiết phải theo bài/tiết

trong sách giáo khoa Mỗi chủ đề có thể được thực hiện ở nhiều tiết học, mỗi

tiết có thể chỉ thực hiện một hoặc một số bước trong tiến trình sư phạm của

bài học Đây là cơ hội để các trường từng bước tiếp cận với quá trình đổi mới

tuy nhiên việc thực hiện bước đầu còn gặp một số khó khăn

Từ những lí do trên, với mong muốn góp phần nâng cao chất lượng dạy

và học môn Lịch sử và sẵn sàng để tham gia vào đổi mới quá trình dạy học

Lịch sử, tôi quyết định lựa chọn đề tài nghiên cứu: “Phương pháp dạy học

theo chủ đề trong chương trình Lịch sử lớp 11 (Vận dụng ở trường THPT

Lương Tài, Bắc Ninh”

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trong nhiều cuốn sách, các nhà nghiên cứu đã đề cập đến dạy học tích hợp và vai trò, ý nghĩa to lớn của dạy học tích hợp trong quá trình đổi mới và

nâng cao chất lượng giáo dục hiện nay

Trong giáo trình “Phương pháp dạy học Lịch sử tập I” do Phan Ngọc

Liên chủ biên (2010) có đề cập đến dạy học tích hợp Đặc biệt, trong đó đã

nhấn mạnh đến dạy học tích hợp liên môn Việc dạy học tích hợp liên môn

đòi hỏi giáo viên lịch sử không chỉ có kiến thức vững chắc về bộ môn mà còn

phải nắm vững nội dung, chương trình các môn học được giảng dạy ở trường

phổ thông, trước hết là Văn học, Địa lí, GDCD Học sinh có vai trò tích cực,

chủ động trong việc học tập theo hướng tích hợp vì ở đây các em huy động

những kiến thức đã học để hiểu sâu, toàn diện một sự kiện Các em được ôn

tập, củng cố, tổng hợp các kiến thức ở mức cao hơn và biết vận dụng thông

minh trong học tập Tuy không đề cập nhiều theo hướng tích hợp chủ đề

nhưng tài liệu đã tập trung phân tích rõ ý nghĩa của dạy học tích hợp trong xu

thế phát triển chung của giáo dục hiện nay đặc biệt là nhấn mạnh sự tích hợp

liên môn giữa các môn học

Tài liệu được biên soạn với mục đích hướng dẫn ôn tập như: “Hướng dẫn học và ôn tập lịch sử trung học phổ thông” tập 1, tập 2 (2003) cũng do

Phan Ngọc Liên chủ biên chỉ ra: việc ôn tập tổng kết trong môn Lịch sử ở

trường phổ thông phải chú ý đến mối quan hệ giữa lịch sử dân tộc và lịch sử

thế giới Do đó, chúng ta có thể vận dụng dạy học theo chủ đề trong các bài

ôn tập để củng cố kiến thức cho học sinh đồng thời chú ý đến việc xây dựng

các chủ đề tích hợp kiến thức lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam

Phương pháp dạy học Lịch sử theo chủ đề tạo cho giáo viên có thể linh hoạt trong quá trình giảng dạy, học sinh học được nhiều và chủ động tìm tòi,

chiếm lĩnh kiến thức Hơn nữa khi học theo chủ đề sẽ giúp học sinh ôn tập có

hệ thống và dễ dàng ghi nhớ kiến thức Trong cuốn Phương pháp ôn tập Lịch

sử ở trường phổ thông – Một số vấn đề lý luận và thực tiễn (2012) TS Hoàng

Thanh Tú đã chỉ ra việc căn cứ vào trình độ học sinh, loại bài ôn tập trong

chương trình, mục tiêu cần đạt để lựa chọn, cấu trúc nội dung ôn tập phù hợp

với hình thức tổ chức và phương pháp tiến hành “Các nội dung ôn tập có thể

cấu trúc theo hai kiểu điển hình là cấu trúc theo chủ đề khái quát và so sánh

các sự kiện trong mối quan hệ đồng đại/lịch đại và cấu trúc theo chủ đề

tương ứng với các nội dung về chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, khởi nghĩa,

kháng chiến, chiến tranh”[29, tr 215-216] Dạy và học Lịch sử theo các chủ

đề, chuyên đề không chỉ tạo tư duy logic cho học sinh, tăng khả năng hiểu

bài…mà còn giúp quá trình ôn tập hiệu quả hơn Trên cơ sở đó học sinh được

ôn tập, củng cố, tổng hợp các kiến thức ở mức độ cao và biết vận dụng sáng

tạo trong học tập

Trong giáo trình “Phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THPT”

của PGS.TS Vũ Quang Hiển và TS Hoàng Thanh Tú đồng chủ biên (2014)

đã trình bày khái niệm chung về dạy học tích hợp và nhấn mạnh vận dụng tích

hợp trong môn Lịch sử, nhiệm vụ của giáo viên và học sinh cũng như những

ưu điểm của dạy học tích hợp Theo đó, môn Lịch sử có thể được tích hợp lại

thành các chủ đề, chuyên đề vì giữa các chương, các bài, các phần có mối

quan hệ chặt chẽ giúp cho học sinh hình thành kiến thức một cách có hệ

thống Có thể tích hợp liên môn giữa môn học Lịch sử với các môn học khác

làm cho kiến thức các môn học bổ sung cho nhau, giúp học sinh hiểu sâu sắc

hơn các sự kiện đã học Giáo viên là người chủ động trong việc phân tích nội

dung chương trình và lựa chọn các phương pháp, phương tiện phối hợp trong

quá trình dạy học tích hợp Và khâu chuẩn bị bài của học sinh là một yếu tố

quan trọng quyết định sự thành công của phương pháp này

Trong cuốn “Một số chuyên đề phương pháp dạy học Lịch sử”(2002)

TS Ngô Minh Oanh trong bài viết “Về mối quan hệ giữa kiến thức lịch sử thế

giới và lịch sử Việt Nam ở trường phổ thông” đã nêu lên cơ sở thực tiễn và cơ

sở khoa học của vấn đề và con đường, biện pháp sử dụng kiến thức lịch sử thế

giới để dạy tốt lịch sử Việt Nam Vận dụng kiến thức lịch sử thế giới để dạy

tốt lịch sử Việt Nam là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học và vai trò

của người giáo viên là vô cùng quan trọng trong việc vận dụng sáng tạo các

phương pháp và biện pháp dạy học thích hợp Từ mối quan hệ mật thiết gắn

bó giữa lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam chúng ta có thể xây dựng được

các chủ đề lịch sử phù hợp dựa trên sự tích hợp kiến thức lịch sử thế giới và

Việt Nam góp phần giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn tiến trình lịch sử dân tộc,

so sánh với các dân tộc trên thế giới cũng như sự đóng góp của dân tộc vào

về tích hợp các kiến thức bộ môn khoa học xã hội (chủ yếu là Địa lý, Văn

học, GDCD) trong dạy học lịch sử Tuy chỉ khái quát về xu hướng tích hợp

liên môn trong dạy học Lịch sử mà không đề cập đến tích hợp lịch sử theo

chủ đề nhưng bài viết đã nhấn mạnh xu hướng tích hợp ngày càng phổ biến ở

trong nước cũng như trên thế giới và hiệu quả to lớn khi dạy học tích hợp

Ở một góc nhìn khác, nhà sư phạm N.G.Đai-ri (1973) lại tiến hành phân tích và chỉ rõ những yêu cầu quan trọng nhất của giờ học và việc chuẩn

bị giờ học lịch sử trong chuyên khảo “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế

nào?” Tác giả nhấn mạnh đến việc thiết lập hệ thống kiến thức trong các bài

học vì “Nội dung của hầu như giờ học nào cũng đều gắn bó chặt chẽ với

những giờ học trước và giờ học sau” [11, tr 98] Việc xây dựng thành các

chủ đề trong môn Lịch sử sẽ giúp học sinh thấy rõ hệ thống kiến thức vì các

sự kiện có mối quan hệ gắn bó với nhau

Trong luận văn thạc sĩ “Một số biện pháp đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử ở trường phổ thông trong xu thế hội nhập quốc tế hiện nay”

(2010) của Trần Thùy Chi cũng đã trình bày vận dụng dạy học theo quan

điểm tích hợp liên môn Theo đó, khi vận dụng liên môn trong dạy học Lịch

sử có thể vận dụng dạy học tích hợp các chuyên ngành Lịch sử trong một giai

đoạn lịch sử và dạy học tích hợp các chuyên ngành Lịch sử theo một chủ đề,

chuyên đề và dạy học tích hợp liên môn giữa Lịch sử với Văn học, Địa lí,

GDCD… Dạy học tích hợp theo quan điểm liên môn là một phương pháp dạy

học phù hợp với đặc trưng môn học, yêu cầu đổi mới của giáo dục

“Xu thế tích hợp môn học trong nhà trường phổ thông” đăng trên Tạp

chí giáo dục 2/2002 của TS Nguyễn Minh Phương và TS Cao Thị Thặng đã

nêu lên những quan điểm chung về tích hợp, xu hướng tích hợp ở nước ngoài

và đề xuất xây dựng môn học theo quan điểm tích hợp ở Việt Nam Theo đó,

ta thấy được tích hợp là một xu hướng mới đã và đang được nhiều nước trên

thế giới quan tâm thực hiện với nhiều hiệu quả to lớn

Nước ta đang tiến tới xây dựng một chương trình và bộ SGK Lịch sử phù hợp với yêu cầu của đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục phổ thông sau

năm 2015 PGS.TS Nghiêm Đình Vỳ trong báo cáo tham luận “Một số suy

nghĩ ban đầu về định hướng xây dựng chương trình và SGK môn Lịch sử ở

trường phổ thông sau 2015” tại Hội thảo khoa học quốc gia về dạy học Lịch

sử ở trường phổ thông Việt Nam đã nhấn mạnh: Hiện nay môn Lịch sử ở

THPT đang được học theo chương trình đồng tâm với THCS, nhưng mức độ

chưa được tốt Chúng tôi đề nghị không nên học lặp lại mà nên áp dụng dạy

theo chủ đề cả về lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam Nói như vậy không có

nghĩa là môn Lịch sử là môn tự chọn, mà như trên tôi đã đề nghị phải là môn

cơ bản, bắt buộc Nhưng vẫn nên theo xu thế là trong nội bộ môn Lịch sử có

những chủ đề bắt buộc và có cả chủ đề tự chọn” Xuất phát từ thực trạng dạy

và học môn Lịch sử ở trường phổ thông hiện nay thì yêu cầu đổi mới là vấn

đề cấp bách Dự kiến dạy học lịch sử theo những chủ đề là một trong những

hướng đi phù hợp và đúng đắn với thực tế giáo dục của chúng ta hiện nay Đó

là xu thế phát triển chung mà nhiều nước trên thế giới đã và đang thực hiện

với nhiều những thành tựu to lớn

TS Nguyễn Xuân Trường trong bài viết“Nhìn nhận lại chương trình, SGK Lịch sử hiện hành và một số vấn đề trao đổi, định hướng xây dựng

chương trình, SGK sau năm 2015” tại Hội thảo khoa học quốc gia về dạy

học Lịch sử ở trường phổ thông Việt Nam đã đề xuất ở cấp THPT, nội dung

kiến thức lịch sử không lặp lại tiến trình như THCS, mà được thiết kế thành

các chủ đề Tuy nhiên, phải đảm bảo tính toàn diện giữa các chủ đề về chiến

tranh với chủ đề về kinh tế, văn hóa Như vậy, có thể thấy dạy học theo chủ

đề là một trong những định hướng được nhiều nhà nghiên cứu, nhà quản lý

giáo dục đưa ra tại hội thảo và đây là một trong những hướng đi đúng đắn,

phù hợp với thực trạng dạy và học Lịch sử ở nước ta hiện nay góp phần xây

dựng chương trình SGK mới sau năm 2015

Tháng 10 năm 2013 một hội thảo quốc tế “Đổi mới và hiện đại hóa chương trình và sách giáo khoa theo định hướng phát triển bền vững” được

tổ chức tại Hà Nội nhằm tăng cường hợp tác, nghiên cứu, trao đổi kinh

nghiệm phục vụ cho chương trình đổi mới sau năm 2015 Trong hội thảo, TS

Hoàng Thanh Tú đã trình bày quan điểm của mình về vai trò của SGK và đề

xuất ý kiến cho SGK mới trong bài viết “Biên soạn và sử dụng sách giáo

khoa lịch sử phổ thông theo định hướng phát triển năng lực của học sinh”

Qua khảo sát ý kiến đánh giá mong muốn của GV và HS về SGK Lịch sử,

cũng như ưu điểm trong SGK của các nước như Vương quốc Anh và

Australia tác giả đề xuất ý kiến cho việc biên soạn SGK mới trong dạy học

môn học Lịch sử ở Việt Nam theo định hướng phát triển năng lực của HS

THPT Về nội dung, theo các chủ đề của chương trình quốc gia, SGK được

biên soạn theo hướng tích hợp lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam, các sự

kiện quan trọng được lựa chọn làm chủ đề nghiên cứu sâu (bắt buộc hoặc tự

chọn), tập trung vào những vấn đề gắn với thực tiễn cuộc sống hoặc có ý

nghĩa với HS trong hiện tại và tương lai

Cũng tại hội thảo này, PGS TS Nghiêm Đình Vỳ đã đề xuất “Đổi mới việc biên soạn SHK Lịch sử ở trường phổ thông trong quá trình hội nhập

quốc tế” Trong đó trình bày dự kiến SGK ở trường trung học phổ thông nên

viết dưới dạng chủ đề Chủ đề cũng chính là sự tích hợp kiến thức môn học

gồm những nội dung có tính tổng quát, có thể riêng biệt cũng có thể liên quan

đến nhiều lĩnh vực, liên quan giữa thế giới và Việt Nam, gắn liền với thực

tiễn Tác giả cũng nhấn mạnh đây là xu thế hiện nay của nhiều nước trên thế

giới

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu ở trên đã trình bày những nội dung cơ bản về dạy học tích hợp và nhấn mạnh vận dụng dạy học tích hợp

trong môn Lịch sử, nhiệm vụ của giáo viên và học sinh cũng như những ưu

điểm của dạy học tích hợp Khẳng định tích hợp là một xu hướng chung của

nhiều nước trên thế giới và là xu thế tất yếu trong quá trình đổi mới ở nước ta

Tuy nhiên, các tài liệu chưa đi sâu vào việc xây dựng các chủ đề tích hợp

trong môn Lịch sử, vận dụng các phương pháp dạy học vào dạy các chủ đề

Lịch sử Trên cơ sở đó, luận văn sẽ đi sâu vào trình bày cơ sở lí luận, thực tiễn

của dạy học Lịch sử theo chủ đề, đề xuất một số chủ đề và phương pháp dạy

học các chủ đề đó trong chương trình Lịch sử lớp 11 THPT và áp dụng cho

đối tượng học sinh tại trường THPT Lương Tài

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Phương pháp dạy học theo chủ đề trong chương trình Lịch sử lớp 11 ở trường THPT

Về hình thức tổ chức dạy học: tập trung vào bài nội khóa

Về địa bàn thực nghiệm: THPT Lương Tài, Bắc Ninh

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu trên, đề tài thực hiện các nhiệm vụ:

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT

- Tiến hành điều tra cơ bản đối với giáo viên và học sinh ở một số trường THPT để đánh giá thực trạng việc dạy học Lịch sử theo các chủ đề

- Nghiên cứu chương trình, SGK môn Lịch sử ở trường THPT

- Đề xuất một số cách thức xây dựng các chủ đề tiêu biểu trong chương trình Lịch sử ở trường THPT và PPDH phù hợp

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở phương pháp luận

Dựa trên những quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí

Minh, quan điểm đường lối của Đảng và Nhà nước ta về lịch sử, giáo dục

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu lý luận: Sưu tầm, tổng hợp, phân tích hệ thống, khái quát hóa những tài liệu từ sách, báo, tạp chí…về lý luận phương

pháp dạy học, đổi mới phương pháp dạy học, dạy học theo các chủ đề, phân

tích nội dung chương trình, SGK lớp 11

Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: quan sát, dự giờ, trao đổi với giáo viên, học sinh, điều tra xã hội học để đánh giá về thực trạng dạy học theo chủ

đề trong dạy học Lịch sử ở trường THPT; điều tra bằng phiếu hỏi và thực

nghiệm SP nhằm kiểm tra, đối chứng kết quả nghiên cứu của luận văn

Phương pháp thống kê toán học: xử lý số liệu bằng phần mềm SPSS 22.0

6 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được các chủ đề và tổ chức tốt các hoạt động dạy học Lịch sử theo chủ đề ở trường trung học phổ thông theo hướng đề xuất của đề

tài sẽ góp phần tạo tư duy logic cho học sinh, đồng thời đóng góp đề xuất vào

quá trình biên soạn các chủ đề trong chương trình môn Lịch sử sau năm 2015

7 Đóng góp của đề tài

Thực hiện tốt những nhiệm vụ đề ra, luận văn góp phần:

Khẳng định vai trò, ý nghĩa của phương pháp dạy học theo chủ đề đặc biệt là vận dụng trong dạy học Lịch sử ở trường THPT theo hướng phát huy

hứng thú, tính tích cực, chủ động của học sinh

Đề xuất một số cách thức xây dựng các chủ đề trong dạy học Lịch sử ở trường THPT và lựa chọn PPDH phù hợp

Đặc biệt trong xu thế chung của việc đổi mới chương trình và SGK lịch

sử sau năm 2015 theo hướng tích hợp các chủ đề sẽ cung cấp cho giáo viên và

học sinh có bước tiếp cận ban đầu, sẵn sàng và chủ động trong dạy và học lịch

sử theo yêu cầu mới

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Ý nghĩa khoa học: làm phong phú thêm lí luận PPDHLS nói chung và vấn đề xây dựng các chủ đề, phương pháp dạy học các chủ đề trong chương

trình môn Lịch sử ở trường THPT nói riêng

Ý nghĩa thực tiễn: là nguồn tài liệu tham khảo cho sinh viên các trường Cao đẳng, Đại học Sư phạm, Đại học Giáo dục; GV môn LS và bản thân tác

giả luận văn vận dụng trong quá trình DHLS ở trường THPT

9 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục luận văn gồm có 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc vận dụng dạy học theo

chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT

Chương 2: Xây dựng một số chủ đề cho chương trình Lịch sử 11 ở

trường THPT

Chương 3: Một số phương pháp dạy học theo chủ đề trong dạy học

Lịch sử 11 ở trường THPT Lương Tài, Bắc Ninh Thực nghiệm sư phạm

các hoạt động khác nhau, các thành phần khác nhau của một hệ thống để bảo

đảm sự hài hòa chức năng và mục tiêu hoạt động của hệ thống ấy

Theo Đại từ điển Bách khoa toàn thư Xô Viết, “Tích hợp là một khái niệm của lí thuyết hệ thống, chỉ trạng thái liên kết các phần tử riêng rẽ thành

cái toàn thể, cũng như quá trình dẫn đến trạng thái này” [19, tr 259]

Theo từ điển Tiếng Việt: “Tích hợp là sự kết hợp những hoạt động, chương trình hoặc các thành phần khác nhau thành một khối chức năng.Tích

hợp có nghĩa là sự thống nhất, sự hòa hợp, sự kết hợp” [37, tr 168]

Theo từ điển Giáo dục học: “Tích hợp là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực

khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học” [36, tr 342] Khái niệm này

được sử dụng rộng rãi trong giáo dục nói chung và vận dụng vào quá trình

dạy và học ở trường phổ thông nói riêng

1.1.1.2 Dạy học tích hợp

Dạy học tích hợp là định hướng dạy học giúp học sinh phát triển khả năng huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng, thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau

để giải quyết có hiệu quả các vấn đề trong học tập và trong cuộc sống, được

thực hiện ngay trong quá trình lĩnh hội tri thức và rèn luyện kỹ năng; phát triển

được những năng lực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề [2, tr.5]

Như vậy, có thể coi tích hợp là một nguyên tắc của quá trình dạy học,

nhưng có thể vận dụng như một phương pháp dạy học cụ thể “Phương pháp

dạy học tích hợp là cách thức giáo viên hướng dẫn học sinh vận dụng những

kiến thức, kĩ năng đã có trong việc hình thành kiến thức, kĩ năng mới trong

cùng môn học hoặc của môn học khác” [12, tr 109]

1.1.1.3 Dạy học tích hợp theo chủ đề

Dạy học tích hợp theo chủ đề là cách tiếp cận giảng dạy liên ngành theo

đó các nội dung giảng dạy được trình bày theo các đề tài hoặc chủ đề Mỗi đề

tài hoặc chủ đề được trình bày gồm nhiều nội dung để người học có thể hiểu

rõ và liên hệ với những gì mà người học đã biết Cách tiếp cận này tích hợp

kiến thức từ nhiều ngành học và khuyến khích người học tìm hiểu sâu về các

chủ đề, tìm đọc tài liệu từ nhiều nguồn và tham gia vào nhiều hoạt động khác

nhau Việc sử dụng nhiều nguồn thông tin khuyến khích người học tham gia

vào việc chuẩn bị bài học, tài liệu, và tư duy tích cực và sâu hơn so với cách

học truyền thống với chỉ một nguồn tài liệu duy nhất Kết quả là người học sẽ

hiểu rõ hơn và cảm thấy tự tin hơn trong việc học của mình

Dạy học theo chủ đề là một trong những mô hình dạy học trong đó nội dung kiến thức được tổ chức theo hướng tích hợp thành các chủ đề làm cho

nội dung học có ý nghĩa hơn, thực tế hơn và học sinh có thể tự hoạt động

nhiều hơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn.Dạy học theo chủ đề

là sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống và hiện đại, ở đó giáo viên

không dạy học chỉ bằng cách truyền đạt kiến thức mà chủ yếu là hướng dẫn

học sinh tự tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức được học vào giải quyết các

nhiệm vụ có ý nghĩa thực tiễn Dạy học theo chủ đề là một mô hình mới cho

hoạt động lớp học thay thế cho lớp học truyền thống (với đặc trưng là những

bài học ngắn, cô lập, những hoạt động lớp học mà giáo viên giữ vai trò trung

tâm) bằng việc chú trọng những nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan

đến nhiều lĩnh vực, với trung tâm tập trung vào học sinh và nội dung tích hợp

với những vấn đề gắn liền với thực tiễn

Đặc điểm của dạy học theo chủ đề

Dạy học theo chủ đề hướng tới mục tiêu chiếm lĩnh nội dung kiến thức khoa học, hiểu biết tiến trình khoa học và rèn luyện các kĩ năng như: quan sát,

thu thập thông tin, dữ liệu; xử lý (so sánh, sắp xếp, phân loại, liên hệ thông

tin); suy luận, áp dụng thực tiễn

Dạy học theo chủ đề được tổ chức lại theo hướng tích hợp những nội dung trong chương trình học Kiến thức thu nhận được là các khái niệm trong

một mỗi liên hệ mạng lưới với nhau Trình độ nhận thức có thể đạt được ở

mức độ cao: phân tích, tổng hợp, đánh giá Kết thúc một chủ đề học sinh có

một tổng thể kiến thức mới, tinh giản, chặt chẽ hơn Kiến thức gần gũi với

thực tiễn do yêu cầu cập nhật thông tin khi thực hiện chủ đề Trong khi đó dạy

học truyền thống như hiện nay vẫn là dạy từng bài riêng lẻ với một thời lượng

cố định Kiến thức thu được rời rạc, hoặc chỉ có mối liện hệ một chiều theo

thiết kế chương trình học Kết thúc một chương học, HS không có một tổng

thể kiến thức mới mà có kiến thức từng phần riêng biệt hoặc có hệ thống kiến

thức theo trật tự bài học Kiến thức còn xa rời thực tiễn mà người học đang

sống do sự chậm cập nhật của nội dung sách giáo khoa Khi dạy theo chủ đề

GV không được coi học sinh là chưa biết gì trước nội dung bài học mới mà

trái lại, luôn phải nghĩ rằng học sinh có thể biết nhiều hơn những gì giáo viên

mong đợi vì thế cần cố gắng tận dụng tối đa kiến thức, kinh nghiệm, kỹ năng

có sẵn của học sinh và khuyến khích khả năng hiểu biết của học sinh về một

vấn đề mới để giảm tối đa thời gian và sự thụ động của học sinh trong tiếp

nhận kiến thức mới, để tăng hiểu biết lên nhiều lần so với nội dung cần dạy

Việc học sinh lĩnh hội kiến thức trong quá trình giải quyết nhiệm vụ học tập

cũng mang lại một lợi thế to lớn là mở rộng không gian, thời gian học, tinh

giản thời gian dạy và độ ứng dụng thực tế cao hơn

Nội dung một chủ đề là tổng thể kiến thức mới, tinh giản, chặt chẽ về những nội dung trong sách giáo khoa, kiến thức gần gũi với thực tiễn xuất

phát từ yêu cầu cập nhật thông tin liên tục khi thực hiện các chủ đề Chính vì

vậy việc lựa chọn các phương pháp để dạy học theo chủ đề đa dạng, hiệu quả

hơn trong việc phát huy tính tích cực, chủ động của HS Trong quá trình dạy

học hiện nay các GV vẫn tập trung vào một số phương pháp thuyết trình, vấn

đáp nhưng dạy học theo chủ đề có thể phát huy được sự đa dạng các phương

pháp trực quan, tích hợp, dự án mà HS rất hứng thú Việc sử dụng đa dạng,

hiệu quả các phương pháp dạy học cũng tạo điều kiện cho việc thực hiện kiểm

tra đánh giá được khách quan hơn, liên tục hơn trong quá trình học tập chủ đề

Dạy học theo chủ đề, vai trò của giáo viên và học sinh thay đổi căn bản

so với dạy học truyền thống Người giáo viên từ chỗ là trung tâm trong mô

hình truyền thống chuyển sang là người hướng dẫn, học sinh là trung tâm

Các nhiệm vụ học tập được giao, học sinh quyết định chiến lược học tập với

sự chủ động hỗ trợ, hợp tác của giáo viên

1.1.1.4 Phương pháp dạy học theo chủ đề

Phương pháp dạy học lịch sử là con đường, cách thức tổ chức hoạt động hợp tác, tương tác của giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học

nhằm hướng dẫn học sinh hình thành tri thức lịch sử, tư tưởng, phẩm chất,

đạo đức và phát triển năng lực tư duy, hành động

Vận dụng các phương pháp vào dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử

là việc giáo viên lựa chọn phương pháp, phương tiện phù hợp để phối hợp

trong quá trình dạy học các chủ đề môn Lịch sử

Trong mỗi chủ đề sẽ vận dụng một phương pháp dạy học chủ đạo nhưng phải có sự kết hợp giữa các phương pháp để kiến thức trong mỗi chủ

đề được cung cấp đến học sinh một cách có hệ thống, logic, sinh động và hấp

dẫn Có như thế mới đem lại sự hứng thú và khuyến khích sự say mê tìm tòi

Trong luận văn, chúng tôi nhấn mạnh đến việc vận dụng các phương pháp dạy học theo chủ đề trong môn học Lịch sử nói chung và chương trình

Lịch sử lớp 11 THPT (Chương trình chuẩn) nói riêng góp phần phát huy tính

tích cực, chủ động và gây hứng thú học tập môn Lịch sử cho học sinh

1.1.2 Vai trò, ý nghĩa của việc vận dụng dạy học theo chủ đề

trong môn LS ở trường THPT

Dạy học tích hợp góp phần tạo tư duy logic cho học sinh Điều này được thể hiện rất rõ trong việc thực hiện “tính kế thừa” trong nhận thức các

nội dung của lịch sử dân tộc và thế giới từ cổ đại đến hiện đại làm cho học

sinh hiểu rõ sự phát triển của xã hội một cách liên tục, thống nhất, đồng thời

giúp cho học sinh nhận thấy mối liên hệ hữu cơ giữa các lĩnh vực của đời

sống xã hội, tính toàn diện của lịch sử Đặc biệt khi các nội dung kiến thức

lịch sử được tích hợp thành chủ đề giúp cho kiến thức của học sinh mang tính

hệ thống và luôn có mối liên hệ chặt chẽ với nhau Các kiến thức được khai

thác từ các chủ đề có thể liên quan đến một hay nhiều lĩnh vực, nhiều chuyên

ngành khác nhau

Đặc điểm của tri thức lịch sử mang tính hệ thống, nội dung kiến thức có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, vì vậy khi các nội dung được tích hợp lại thành

những chủ đề sẽ giúp học sinh rèn luyện khả năng phân tích, tổng hợp, so

sánh các sự kiện từ đó tìm ra bản chất, quy luật chi phối sự phát triển của lịch

sử

Dạy học theo chủ đề còn tăng cường khả năng hiểu bài, khả năng huy động những kiến thức đã học để hiểu sâu, toàn diện các kiến thức lịch sử cho

học sinh Trên cơ sở đó học sinh được ôn tập, củng cố, tổng hợp các kiến thức

ở mức cao hơn và biết vận dụng sáng tạo trong học tập

Dạy học theo chủ đề hướng dẫn học sinh biết cách vận dụng những kiến thức đã học, đã biết tiếp thu kiến thức mới Do vậy tiết kiệm được “thời

gian vật chất” trong dạy học Giáo viên sẽ không dạy lại những nội dung học

sinh đã biết, tránh được sự trùng lặp nội dung kiến thức làm cho học sinh

nhàm chán

Tối đa hóa sự tham gia của người học, hạn chế đến mức tối thiểu quyết định và can thiệp, áp đặt của người dạy trong quá trình học tập Dạy học tích

hợp là cách dạy học hiệu quả trong việc hướng dẫn học sinh huy động những

kiến thức đã học, rèn luyện các kỹ năng học tập Vì vậy phát huy tính tích

cực, chủ động và gây hứng thú học tập cho học sinh

1.1.3 Yêu cầu cơ bản khi vận dụng dạy học theo chủ đề trong

môn LS ở trường THPT

Theo I.F Khar-la-mốp (1978), bậc thang của việc học bao gồm: “tri giác tài liệu mới, hiểu thấu, ghi nhớ, luyện tập vận dụng kiến thức vào thực

tiễn, hệ thống hóa và tiếp tục khái quát hóa” [9, tr 4] Hơn nữa, chương trình

môn Lịch sử ở trường phổ thông cung cấp những sự kiện cơ bản trong tiến

trình lịch sử thế giới và lịch sử dân tộc Toàn bộ nội dung chương trình được

phân chia thành các chương, các bài, các phần cụ thể Chính vì vậy, giáo viên

nên xây dựng nội dung kiến thức thành các chủ đề và lựa chọn phương pháp

triển khai phù hợp nhằm giúp học sinh hình thành kiến thức một cách có hệ

thống Khi tiến hành công việc này giáo viên cần chú ý 5 yêu cầu cơ bản sau:

Thứ nhất, xác định rõ mục tiêu học tập Trong quá trình dạy học, mục

tiêu được coi là cái đích mà người dạy và người học hướng tới Mục tiêu sẽ

quy định nội dung và là cơ sở lựa chọn hình thức, phương pháp dạy học cũng

như phương pháp kiểm tra đánh giá kết quả học tập của người học

Trên cơ sở mục tiêu của môn học, người giáo viên xác định mục tiêu của từng chủ đề Mục tiêu của từng chủ đề định hướng trên các mặt: kiến thức

cần đạt, kĩ năng được rèn luyện và thái độ cần hình thành sau khi hoàn thành

từng chủ đề cụ thể

Thứ hai, xây dựng các chủ đề phù hợp Để xây dựng được một chủ đề trước hết giáo viên cần xác định được nội dung kiến thức cơ bản Đó là “kiến

thức không thể thiếu được, cần thiết cho sự hiểu biết của học sinh về một thời

đại, một nước (dân tộc và toàn thế giới), về một nhân vật, một diễn biến lịch

sử cụ thể” [18, tr 430] Dạy học lịch sử theo chủ đề không chỉ hướng đến

việc giúp học sinh ghi nhớ các sự kiện lịch sử riêng lẻ mà giáo viên cần hệ

thống hóa, khái quát hóa, “cấu trúc hóa” nội dung kiến thức theo các chủ đề

Từ đó, phân phối thời gian hợp lí cho từng chủ đề cũng như lựa chọn hình

thức tổ chức phù hợp Điều này giúp giải quyết được “mâu thuẫn” giữa lượng

kiến thức của chương trình môn học với thời gian thực tế trên lớp

Khó khăn nằm ở việc xây dựng các chủ đề Rất khó để biên soạn các chủ đề thống nhất, vì vậy nó khuyến khích sự sáng tạo của giáo viên Tùy

thuộc vào đặc điểm, điều kiện, hoàn cảnh mà giáo viên tổ chức dạy học các

chủ đề sao cho đạt được mục tiêu chất lượng và hiệu quả nhất

Thứ ba, vận dụng đa dạng các phương pháp dạy học, hình thức tổ chức dạy học phù hợp với các chủ đề đã xây dựng góp phần phát huy tính tích cực

của học sinh

Tiêu chí để đánh giá phương pháp dạy học tích cực là mức độ người học chủ động, sáng tạo tham gia vào hoạt động học tập thay cho việc thụ động

tiếp nhận kiến thức từ người dạy như việc tiếp nhận kiến thức truyền thống

Do vậy, bản thân các phương pháp dạy học không bao giờ là thụ động, vấn đề

chính là người dạy sử dụng phương pháp đó như thế nào Các phương pháp

dạy học cần được vận dụng mềm dẻo cho phù hợp với nội dung của chủ đề và

hình thức tổ chức dạy học đạt hiệu quả, tránh áp dụng một cách công thức,

cứng nhắc

Với vai trò là người tổ chức, hướng dẫn hoạt động học tập, giáo viên cũng cần tạo ra một môi trường học tập tích cực trong lớp học Trong đó, học

sinh không chỉ là người chủ động thực hiện các nhiệm vụ học tập mà còn biết

giao tiếp, hợp tác với bạn học cùng hoàn thành nhiệm vụ; biết tự đánh giá kết

quả học tập của mình và đánh giá bạn học

Tự học là một khâu trong quá trình thống nhất của việc dạy học Việc

tự học của học sinh diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau, trong đó có tự

học dưới sự hướng dẫn của thầy, cô giáo Vì vậy, để đạt hiệu quả dạy học, vấn

đề hướng dẫn học sinh tự học là rất cần thiết Theo hình thức này, giáo viên

cần định hướng cho học sinh nội dung học tập của một chủ đề nhất định, thiết

kế nhiệm vụ phù hợp và hướng dẫn học sinh độc lập hoàn thành, cung cấp tài

liệu tham khảo nếu cần thiết, kiểm tra đánh giá thường xuyên… Điều quan

trọng hơn cả là hướng dẫn học sinh phương pháp học phù hợp Mỗi người có

một hệ thần kinh với những đặc điểm nổi trội riêng vì thế mỗi người sẽ có

một phong cách học (hay kiểu học) riêng Giáo viên cần quan tâm đến phong

cách học để hướng dẫn học sinh phương pháp tự học hiệu quả nhất

Thứ tư, kiểm tra đánh giá thường xuyên kết hợp với hướng dẫn học sinh tự đánh giá Kiểm tra đánh giá trong dạy học lịch sử là quá trình thu

thập, xử lý thông tin về tình hình lĩnh hội kiến thức, bồi dưỡng tư tưởng đạo

đức, hình thành kĩ năng, kĩ xảo của học sinh… so với mục tiêu học tập Đánh

giá, kiểm tra giúp cho giáo viên hiểu rõ học tập của học sinh, có cơ sở thực tế

đánh giá kết quả học tập của các em, phát hiện những thiếu sót trong kiến

thức, kỹ năng để kịp thời sửa chữa, bổ sung Việc kiểm tra, đánh giá thường

xuyên của giáo viên kết hợp chặt chẽ với việc hướng dẫn học sinh tự kiểm tra,

đánh giá là một yêu cầu quan trọng để học sinh xác định được mục đích học

tập, thái độ và tâm lý trong học tập

Tuy nhiên, để học sinh tự kiểm tra đánh giá theo đúng yêu cầu đặt ra, quá trình này cần diễn ra dưới sự hướng dẫn của giáo viên và theo những trình

tự nhất định Đặc biệt, các chủ đề trong dạy học lịch sử thường có nội dung

tổng hợp, chuyên sâu và hướng đến mục tiêu nhận thức cao hơn so với các bài

học thông thường nên việc hướng dẫn học sinh tự kiểm tra đánh giá cần có

những công cụ hỗ trợ Khi tổ chức các hoạt động học tập trên lớp hay giao

nhiệm vụ để học sinh học sinh chuẩn bị ở nhà, giáo viêc cần cung cấp các

công cụ với các tiêu chí cụ thể nhằm định hướng cho học sinh trong việc tự

đánh giá kết quả đạt được

1.1.4 Một số định hướng vận dụng dạy học theo chủ đề trong

môn LS ở trường THPT

Theo chúng tôi, SGK Lịch sử THPT nên viết dưới dạng chủ đề Xu thế hiện nay của nhiều nước trên thế giới là dạy học theo chủ đề đặc biệt là đối

với chương trình môn Lịch sử ở trường THPT Chủ đề cũng chính là sự tích

hợp kiến thức môn học gồm những nội dung có tính tổng quát, có thể riêng

biệt, cũng có thể liên quan đến nhiều lĩnh vực (chính trị, văn hóa, kinh tế ),

liên quan giữa thế giới và Việt Nam, gắn liền với thực tiễn

Mục tiêu của môn Lịch sử ở trường THPT là: Trên cơ sở những hiểu biết cơ bản đã được học từ trung học cơ sở kết hợp với đặc điểm của lịch sử

Việt Nam có nhận thức tổng quát về quá trình hình thành và phát triển của

lịch sử dân tộc trong mối quan hệ với lịch sử thế giới; hiểu được lịch sử nước

ta có những đặc trưng văn hóa đa dạng, mặc dù có sự tiếp thu văn hóa các dân

tộc khác trong quá trình phát triển, giao lưu với thế giới bên ngoài nhưng vẫn

duy trì bản sắc người Việt Nam Học sinh THPT cần hiểu một cách có phê

phán sức mạnh mà dân tộc Việt đã và đang phát huy trong dòng chảy của lịch

sử thế giới với tư cách là quốc gia có lịch sử và truyền thống lâu đời Từ đó

bồi dưỡng niềm tự hào là người Việt với tư cách một công dân thế giới nhưng

mang bản sắc văn hóa Việt Nam Từ mục tiêu trên, ở THPT, chương trình sẽ

được thiết kế theo chủ đề và trong mỗi chủ đề lại có chủ đề nhỏ (phụ thuộc

vào nội dung lịch sử mỗi chủ đề và số tiết quy định cho nó) Trong các chủ đề

này lại có một phần “đồng tâm” để khái quát lại những nét cơ bản nhất về lịch

sử thế giới, lịch sử khu vực và lịch sử dân tộc, mà trọng tâm là các vấn đề về

chính trị, tư tưởng, văn hóa, kinh tế và quan hệ quốc tế Ví dụ, các chủ đề về

cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam, truyền thống yêu

nước, chủ đề tìm hiểu các nền văn minh tiêu biểu Trung Quốc, Ấn Độ , bình

luận các nhân vật lịch sử trên thế giới và Việt Nam

Về nội dung, SGK có thể được biên soạn theo hướng tích hợp theo chủ

đề lịch sử thế giới và lịch sử dân tộc, các sự kiện quan trọng được lựa chọn

làm chủ đề nghiên cứu sâu, tập trung vào những vấn đề gắn với thực tiễn cuộc

sống hoặc có ý nghĩa với HS trong hiện tại và tương lai Trong đó cũng cần

chú ý đến nội dung chính trị, văn hóa Giữa kiến thức lịch sử thế giới và lịch

sử dân tộc thì nội dung lịch sử dân tộc là chủ yếu Trong phần nội dung về

lịch sử thế giới thì nên thiết kế các chủ đề theo hướng tập trung nhiều hơn vào

lịch sử các nước có liên quan đến Việt Nam

Trong điều kiện chưa có bộ sách giáo khoa cụ thể xây dựng các chủ đề như hiện nay, giáo viên có thế tự xây dựng các chủ đề phù hợp với điều kiện

nhà trường, lớp học, trình độ học sinh, nội dung kiến thức cung cấp cho học

sinh Có thể xây dựng chủ đề bắt buộc và chủ đề tự chọn Chủ đề bắt buộc là

những chủ đề được xây dựng trên cơ sở kiến thức cơ bản và yêu cầu tất cả học

sinh phải học tập Chủ đề tự chọn do giáo viên có thể tự xây dựng phù hợp

với học sinh Khái quát nội dung kiến thức theo các chủ đề chính, có chủ đề

nâng cao cho học sinh khá giỏi lựa chọn và nghiên cứu nhằm mở rộng vốn

hiểu biết Với những nội dung cơ bản nhất, giáo viên sẽ cấu trúc thành những

chủ đề phù hợp Có thể xây dựng những chủ đề nghiên cứu kiến thức chuyên

sâu cho học sinh khá giỏi và hướng dẫn học sinh học tập qua các bài tập thực

hành, bài tập nghiên cứu, qua các dự án học tập (kèm theo công cụ hướng dẫn

và tiêu chí đánh giá cụ thể) Cách thức này có tác dụng là tăng cơ hội dạy học

phân hóa theo đối tượng học sinh cũng như tăng cơ hội học tập tích cực cho

toàn lớp Học sinh thường hứng thú học khi được lựa chọn nội dung tự học, tự

nghiên cứu hơn là theo sự “bắt buộc” hay giao nhiệm vụ của giáo viên

Trong khi chờ Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố danh mục các chủ đề học tập và tài liệu học tập tương ứng; sở giáo dục và đào tạo có thể căn cứ vào

tình hình kinh tế - xã hội, các nghề ở địa phương xây dựng bổ sung một số

chủ đề học tập phù hợp Các trường trung học phổ thông tập hợp nguyện vọng

của học sinh, căn cứ điều kiện cụ thể và năng lực của trường để tổ chức dạy

học các chủ đề học tập đảm bảo phù hợp, chất lượng, hiệu quả Khả năng đáp

ứng dạy học các chủ đề học tập của mỗi nhà trường sẽ được tăng cường qua

các năm học Từ đó, giáo viên sẽ xây dựng các chủ đề phù hợp và áp dụng

giảng dạy trong quá trình dạy học bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông mà

mình công tác

Giáo viên vận dụng đa dạng các phương pháp trong quá trình dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh Vận dụng các phương

pháp dưới sự hỗ trợ của công nghệ thông tin để nội dung bài học phong phú,

sinh động và hấp dẫn hơn đối với học sinh Phương pháp dạy học dựa trên

nguyên tắc chủ đạo là khuyến khích, tạo cho học sinh được trải nghiệm, sáng

tạo trên cơ sở giáo viên là người tổ chức cho học sinh tham gia các hoạt động

lĩnh hội kiến thức Kết hợp các hình thức học nhóm, học ở lớp, học thực địa

bảo tàng, học theo dự án học tập, tự học, trong quá trình dạy các chủ đề

Hoạt động học tập học tập đa dạng, phong phú và có các hoạt động rèn luyện kĩ năng như điền thông tin vào sơ đồ trống, sắp xếp sự kiện, phân tích

nguồn sử liệu, chọn sự kiện quan trọng, bình luận ý kiến Nội dung kiểm tra

đánh giá phải tuân theo yêu cầu cần đạt về năng lực, hạn chế yêu cầu ghi nhớ

máy móc Hình thức kiểm tra, đánh giá chủ yếu là bài thi (bài kiểm tra) viết,

kiểm tra miệng, trình bày kết quả dự án/sản phẩm học tập Kết hợp tự đánh

giá, đánh giá lẫn nhau, đánh giá quá trình

1.2 Thực trạng vận dụng dạy học theo chủ đề trong môn LS ở

trường THPT

1.2.1 Mục đích, nội dung điều tra, khảo sát

Phong trào đổi mới phương pháp dạy học trong các môn học ở trường phổ thông nói chung, môn Lịch sử nói riêng những năm gần đây đã đưa đến

những thay đổi nhất định góp phần nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn

Tuy nhiên, có một thực tế hiện nay là học sinh không hứng thú với việc học

môn Lịch sử, chất lượng giáo dục lịch sử còn thấp Việc tiến hành điều tra,

khảo sát về thực trạng dạy học Lịch sử nói chung, thực trạng tổ chức hướng

dẫn học sinh học tập Lịch sử theo chủ đề ở trường THPT là hết sức cần thiết

Kết quả điều tra, khảo sát là cơ sở đưa ra những kết luận chung cũng như

những yêu cầu đặt ra cần giải quyết nhằm nâng cao chất lượng dạy và học

môn Lịch sử Trong đó đặc biệt nhấn mạnh vận dụng các phương pháp dạy

học vào dạy các chủ đề trong môn Lịch sử ở trường phổ thông

Việc điều tra, khảo sát được tiến hành ở một số trường phổ thông trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh: THPT Thuận Thành 1, THPT Gia Bình 1 và THPT

Lương Tài 1

Về phương pháp tiến hành: Tiến hành qua phỏng vấn một số giáo viên, học sinh; điều tra bằng phiếu thăm dò ý kiến 15 giáo viên và 170 học sinh ở

các trường nêu trên

Nội dung điều tra khảo sát tập trung vào các vấn đề cơ bản sau:

Tìm hiểu quan niệm giáo viên về các vấn đề như: vai trò, sự cần thiết của việc dạy học Lịch sử theo chủ đề; mức độ, thời điểm giáo viên xây dựng

và dạy học theo các chủ đề; thực trạng sử dụng các phương pháp, hình thức tổ

chức dạy học, kiểm tra đánh giá trong dạy học lịch sử nói chung và dạy học

Lịch sử theo chủ đề nói riêng; những thuận lợi, khó khăn của giáo viên khi

triển khai dạy học Lịch sử theo chủ đề và đề xuất của giáo viên đối với

chương trình sách giáo khoa Lịch sử mới

Đối với học sinh, nội dung điều tra khảo sát tập trung tìm hiểu quan niệm, hứng thú của học sinh với môn Lịch sử nói chung và việc dạy học theo

các chủ đề nói riêng; mức độ và thời điểm học sinh được học các chủ đề trong

môn lịch sử; ý kiến đánh giá của học sinh về phương pháp dạy học, hình thức

tổ chức dạy học, kiểm tra đánh giá của giáo viên và mong muốn của học sinh

đối với chương trình sách giáo khoa mới

1.2.2 Kết quả khảo sát

Điều tra khảo sát được tiến hành ở một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh với việc phát ra 17 phiếu thăm dò ý kiến giáo viên (Phụ lục 1),

180 phiếu thăm dò ý kiến học sinh (Phụ lục 2) và đặt một số câu hỏi phỏng

vấn nhanh Chúng tôi tổng hợp được 15 phiếu dành cho giáo viên, 170 phiếu

dành cho học sinh và thu được kết quả như sau:

a) Quan niệm của giáo viên và học sinh

Thứ nhất, quan niệm của giáo viên về dạy học lịch sử theo các chủ đề

Kết quả điều tra cho thấy phần lớn ý kiến giáo viên được khảo sát (93,3%) thống nhất cho rằng cần thiết dạy học Lịch sử theo các chủ đề

Sở dĩ, cần thiết dạy học Lịch sử theo chủ đề vì vai trò, ý nghĩa to lớn của việc vận dụng dạy học các chủ đề vào dạy học Lịch sử ở trường phổ

thông Có 86,7% giáo viên cho rằng dạy học Lịch sử góp phần: tạo tư duy

logic cho học sinh; cung cấp kiến thức một cách có hệ thống; tăng khả năng

hiểu bài, huy động kiến thức đã học để hiểu sâu và toàn diện các kiến thức

Lịch sử cho học sinh; phát huy tính tích cực, chủ động và gây hứng thú học

- Mức độ yêu thích của học sinh đối với môn học

- Hứng thú của học sinh đối với việc học tập Lịch sử theo các chủ đề

- Vai trò, ý nghĩa của học tập Lịch sử theo chủ đề Kết quả cho thấy phần lớn học sinh vẫn thờ ơ chưa có hứng thú với môn học Trong tổng số học sinh điều tra thì kết quả thu được là 53,5% số học

sinh được khảo sát tỏ thái độ bình thường và 5,3% các em tỏ rõ thái độ không

thích môn Lịch sử Đây là một thực tế đáng suy ngẫm về thực trạng dạy và

học Lịch sử ở trường phổ thông Nó trở thành chủ đề thảo luận sôi nổi trên

các diễn đàn báo chí, các nhà khoa học cũng như các giáo viên Lịch sử và thu

hút sự quan tâm chú ý của toàn xã hội

Tuy phần lớn học sinh không yêu thích môn Lịch sử nhưng khi được hỏi mức độ hứng thú của các em khi học lịch sử theo chủ đề thì rất nhiều học

sinh tỏ thái độ hào hứng, sôi nổi Các em đặt ra nhiều câu hỏi, thắc mắc và

bày tỏ sự hứng thú của mình với việc dạy học theo chủ đề Các em cũng nhấn

mạnh về vai trò ý nghĩa to lớn của việc dạy học theo chủ đề Có 1,2% số học

sinh cho rằng học Lịch sử theo chủ đề góp phần tạo tư duy logic cho học sinh;

19,4% thấy học theo chủ đề cung cấp kiến thức có hệ thống cho học sinh;

17,1% học sinh thấy tăng khả năng hiểu bài hơn khi được học các chủ đề lịch

sử; 12,4% học sinh khác chủ động, tích cực hơn trong quá trình học các chủ

đề Trong khi đó, có 50% số học sinh được khảo sát nhận thấy được tất cả các

vai trò, sự cần thiết trên khi học tập lịch sử theo chủ đề

Kết quả trên chứng tỏ học sinh đã ý thức được vai trò to lớn, sự cần thiết của việc học tập các chủ đề trong môn Lịch sử ở trường phổ thông Điều

này cũng lý giải được vì sao học sinh mong muốn được giáo viên giảng dạy

theo các chủ đề tích hợp nhiều hơn là việc học các bài riêng lẻ như hiện nay

b) Thực trạng của việc dạy và học theo chủ đề Thứ nhất, về thực trạng áp dụng dạy và học theo các chủ đề lịch sử ở trường phổ thông

Khi được hỏi về mức độ thường xuyên dạy và học theo chủ đề thì cả giáo viên và học sinh đều có câu trả lời tương đối thống nhất Trong tổng số

giáo viên được hỏi có 53,3% số giáo viên cho biết thỉnh thoảng đã áp dụng

dạy và học theo các chủ đề lịch sử Và 48,2% số học sinh đã trả lời rằng mình

thỉnh thoảng có được học các chủ đề trong môn Lịch sử Có 6,7% số giáo viên

cho rằng họ không bao giờ dạy bất kì một chủ đề nào trong khi giảng dạy môn

Lịch sử mà chỉ dạy hoàn toàn theo tiến trình bình thường của sách giáo khoa

và 10,6% số học sinh cũng đồng ý là họ không được học một chủ đề lịch sử

nào

Tổng hợp các ý kiến cho thấy các chủ đề mà thầy cô xây dựng và học sinh được học là những chủ đề đa dạng: chủ đề lịch sử thế giới, chủ đề lịch sử

Việt Nam, chủ đề lịch sử thế giới kết hợp với lịch sử Việt Nam và chủ đề tích

hợp các môn học Ý kiến của các thầy cô đối với các chủ đề xây dựng lần lượt

là: 40% là xây dựng các chủ đề tích hợp; 33,3% thầy cô dạy các chủ đề lịch

sử thế giới, 20% dạy các chủ đề lịch sử Việt Nam và con số này ở các chủ đề

kết hợp LSTG với LSVN là 6,7% Trong khi đó, câu trả lời của HS cũng khá

tương đồng với câu trả lời của GV: 35,3% số HS trả lời họ được học các chủ

đề kết hợp giữa LSTG và LSVN; 24,7% số HS được học các chủ đề tích hợp;

21,2% học các chủ đề LSTG và 18,8% học các chủ đề LSVN Không có sự

chênh lệch lớn giữa các loại chủ đề mà các thầy cô xây dựng trong quá trình

giảng dạy Lí giải cho vấn đề này có thể thấy rằng hiện nay chưa có một bộ

khung chương trình chuẩn cho việc xây dựng các chủ đề trong môn Lịch sử

nên chủ yếu các chủ đề là do các thầy cô tự xây dựng cho phù hợp với đặc

điểm HS, nhu cầu người học, điều kiện cơ sở vật chất của từng trường

Một minh chứng khác cho vấn đề này đó là khi được hỏi thời điểm các thầy cô dạy học các chủ đề thì câu trả lời phần lớn tập trung vào ý kiến dạy

vào thời điểm bất kì mình tự chọn trong năm học (59,4%) Trong khi đó, HS

cũng nhất trí rằng họ học theo các chủ đề mà thầy cô tự xây dựng (66,7%) Và

thời điểm ôn tập, tổng kết cũng là lúc các giáo viên lựa chọn dạy học theo chủ

liệu tham khảo trong quá trình dạy học theo chủ đề môn lịch sử Kết quả điều

tra ở học sinh về cơ bản trùng với ý kiến của giáo viên Điều này phản ánh

việc giáo viên vẫn lựa chọn những phương pháp truyền thống trong quá trình

dạy học môn Lịch sử, chưa thực sự khai thác và vận dụng những phương pháp

mới phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh như dạy học theo dự án,

dạy học tích hợp, phương pháp trực quan Đây là một trong những nguyên

nhân làm cho học sinh không có hứng thú đối với môn Lịch sử Thực tế đặt ra

đòi hỏi giáo viên phải tích cực sử dụng các phương pháp dạy học đa dạng, hỗ

trợ học sinh tham gia vào quá trình học tập, phát huy tính tích cực, chủ động

và sáng tạo của học sinh Điều đó sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy và

học trong môn Lịch sử ở trường phổ thong hiện nay

Bảng 1.1 Bảng tổng hợp ý kiến giáo viên và học sinh về phương pháp

dạy học theo chủ đề trong giờ học lịch sử (Tỷ lệ:%)

Mức độ Phương pháp

Thường xuyên

Thỉnh thoảng

Không bao giờ

Trực quan (tranh ảnh, phim tư liệu) 60 15,3 40 60 0 24,7

Sử dụng SGK, tài liệu tham khảo 80 71,2 20 22,9 0 5,9

Tổ chức dự án 6,7 15,3 53,3 61,2 40 23,5 Hướng dẫn học sinh tự học, tự

nghiên cứu

6,7 29,4 80 61,8 13,3 8,8

Trong quá trình dạy học các chủ đề, các GV vẫn tập trung lựa chọn và

sử dụng một số phương pháp thuyết trình, vấn đáp, sử dụng SGK nhưng

không thể phủ nhận rằng các thầy cô đã và đang nỗ lực vận dụng một số

phương pháp mới như dự án, tích hợp nhằm phát huy tính tích cực chủ động

của HS Đặc biệt khi được phỏng vấn các thầy cô đều khẳng định các phương

pháp dạy học dự án, tích hợp, trực quan rất phù hợp với dạy học theo chủ đề

môn Lịch sử nên sẽ tích cực phát huy và vận dụng

Về hứng thú của học sinh đối với các phương pháp dạy học trên, kết quả khảo sát cho thấy đa số HS đều thích những phương pháp: thảo luận

nhóm, tích hợp, trực quan, dạy học dự án Có 48,2 % học sinh thích phương

pháp tích hợp; 75,3% học sinh thích trực quan và 51,2% thích học theo dự án

Trong khi đó với phương pháp thuyết trình chỉ có 25,3% học sinh yêu thích;

30% học sinh thích vấn đáp, 25,3% thích sử dụng sách giáo khoa…Bản thân

mỗi giáo viên cũng đều biết được mức độ hứng thú của HS với các phương

pháp trên vì khi được phỏng vấn các GV đưa ra câu trả lời khá tương đồng

với HS Các thầy, cô đưa ra câu trả lời: 53,3% GV cho rằng HS thích phương

Hình thức tổ chức dạy học mà các thầy cô lựa chọn khi dạy học theo chủ đề là hết sức đa dạng: 33,3% số GV dạy học theo chủ đề ở trên lớp;

26,7% các GV dạy theo chủ đề ở ngoài lớp và 40% các thầy cô tổ chức các

hoạt động ngoại khóa khi dạy theo chủ đề

Tuy nhiên, đa số HS lại khẳng định các chủ đề mà các em được học lại được dạy ở trên lớp (96,5%) Nhận thấy sự khác nhau trong câu trả lời giữa

GV và HS chúng tôi đã tiến hành phỏng vấn nhanh một số GV và nhận được

lời giải thích rằng dạy học theo chủ đề phù hợp với tất cả các hình thức tổ

chức dạy học Đa số kiến thức môn học được tập trung dạy theo chủ đề trên

lớp nhưng trong quá trình thực hiện nhiều GV đã lồng ghép các chủ đề ngoại

khóa lịch sử vào giờ chào cờ để cung cấp thêm kiến thức và tạo sự hứng thú

cho HS

Về hình thức kiểm tra đánh giá thì cả GV và HS đều nhất trí rằng cả hai hình thức kiểm tra thường xuyên và kiểm tra viết định kì đều được sử dụng

khi dạy học theo chủ đề (60% ý kiến của GV và 84,1% ý kiến của HS)

Đây cũng chính là một trong những thuận lợi lớn đối với GV khi áp dụng dạy học theo chủ đề Vừa có thể tổ chức đa dạng các hình thức dạy học

vừa dễ dàng sử dụng cả hai hình thức kiểm tra đánh giá

Ngoài ra, khi được phỏng vấn các GV cũng chia sẻ họ được định hướng nhiều từ Bộ giáo dục và đào tạo; đặc biệt là sự ủng hộ của Sở giáo dục và đào

tạo Bắc Ninh cũng như Ban giám hiệu các trường Việc đẩy mạnh áp dụng

dạy học theo chủ đề đã và đang được triển khai nhanh chóng ở các trường với

những cuộc thi như dạy học tích hợp liên môn hay giao lưu dạy học giữa các

cụm trường

Khó khăn lớn nhất của các thầy cô khi triển khai dạy học theo chủ đề là còn lúng túng trong khâu xây dựng các chủ đề (20%) và mất thời gian chuẩn

bị và tiến hành (80%) Tuy nhiên, khó khăn này sẽ nhanh chóng được khắc

phục khi trong tương lai sẽ đẩy mạnh đổi mới giáo dục với nội dung chương

trình và SGK mới

c)Ý tưởng, mong muốn, đề xuất của giáo viên và học sinh đối với chương trình sách giáo khoa mới sau năm 2015

Nhằm nâng cao chất lượng dạy và học môn Lịch sử ở trường phổ thông

và đặc biệt để sẵn sàng chờ đón chương trình, sách giáo khoa mới sau năm

2015, chúng tôi ghi nhận những đề xuất, nguyện vọng của các giáo viên và

học sinh ở một số trường phổ thông trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh Đa số các

giáo viên đều cho rằng chương trình sách giáo khoa mới nên tích hợp thành

các chủ đề nhưng cần có những hướng dẫn cụ thể để giáo viên không bỡ ngỡ

cũng như khó khăn trong quá trình triển khai các chủ đề Nội dung SGK cần

ngắn gọn, hình ảnh trực quan sinh động, tư liệu phong phú Hơn nữa các chủ

đề nên được xây dựng đa dạng, có chủ đề bắt buộc và tự chọn để phù hợp với

đặc điểm và điều kiện cụ thể của từng trường phổ thông Theo ý kiến của cô

Nhâm Thị Tươi – giáo viên lịch sử trường THPT Lương Tài: Dạy học theo

chủ đề là một trong những hướng đi đúng đắn, phù hợp với thực tế hiện nay

nhằm phát huy được sự chủ động, sáng tạo và hứng thú của HS Đặc biệt, cần

chú trọng đến việc xây dựng các chủ đề về chính trị và văn hóa

Về phía học sinh, đa số ý kiến của các em mong muốn chương trình sau năm 2015 sẽ tích hợp thành các chủ đề khái quát, không yêu cầu học sinh ghi

nhớ những sự kiện khô khan, hình ảnh minh họa trong sách đa dạng, kiến

thức lịch sử gắn liền với thực tiễn cuộc sống, các hoạt động học tập phong

phú chú trọng rèn luyện cả kĩ năng

Đây là những ý kiến, những đề xuất quan trọng từ thực tế dạy và học lịch

sử ở trường phổ thông hiện nay góp phần tạo cơ sở lý luận và thực tiễn để

chúng tôi thực hiện đề tài này

1.2.3 Những vấn đề đặt ra cần giải quyết

Điều tra, khảo sát ý kiến giáo viên và học sinh không chủ giúp cho việc đưa ra những đánh giá, nhận xét về thực trạng dạy học nói chung, vấn đề tổ

chức và hướng dẫn học sinh học môn Lịch sử theo chủ đề nói riêng mà còn là

cơ sở nêu ra những vấn đề cần giải quyết nhằm nâng cao chất lượng dạy học

môn học

Thứ nhất, môn Lịch sử trong nhà trường phổ thông chưa phải là môn học được nhiều học sinh yêu thích Nguyên nhân chủ yếu là do phương pháp

dạy học của giáo viên chưa thực sự phù hợp với nhu cầu của học sinh Giáo

viên vẫn chủ yếu chú trọng mục tiêu nhận thức cho học sinh mà chưa chú ý

giáo dục đạo đức, tư tưởng

Thứ hai, nhiều giáo viên vẫn gặp khó khăn trong quá trình dạy học theo chủ đề

Một số giáo viên vẫn gặp khó khăn trong quá trình xây dựng các chủ đề cũng như mất thời gian trong quá trình triển khai Mặc dù nhận thức được ý

nghĩa to lớn của việc triển khai dạy học Lịch sử theo chủ đề song giáo viên

chưa chú ý đúng mức đến việc hướng dẫn học sinh học tập các chủ đề, chưa

thiết kế được công cụ hỗ trợ phù hợp cho hoạt động học tập và kiểm tra đánh

giá của học sinh

Thứ ba, do nặng về dạy nội dung hơn là hướng dẫn phương pháp học nên nhiều giáo viên tổ chức giờ học theo hướng một chiều: giáo viên luôn là

người cung cấp kiến thức còn học sinh là người tiếp nhận mà chưa hướng tới

việc thiết kế các hoạt động học tập trên lớp hoặc ở nhà để học sinh là người

thực hiện Nhiều giáo viên đã chú ý đổi mới phương pháp dạy học theo hướng

phát huy tính tích cực của học sinh, song chưa đa dạng hóa các hoạt động học

tập nhằm hướng đến các đối tượng học sinh với phong cách học và sở thích

khác nhau Các phương pháp dạy học hướng nhiều đến việc rèn luyện khả

năng tư duy logic, khả năng nêu và giải quyết vấn đề, khả năng tự định hướng

như: thảo luận nhóm, dạy học nêu vấn đề, dạy học dự án ít được giáo viên lựa

chọn để triển khai dạy học các chủ đề

Sự đánh giá của giáo viên và học sinh về mức độ hứng thú đối với các phương pháp dạy học đặt ra vấn đề về việc giáo viên vận dụng, lựa chọn các

phương pháp dạy học khác nhau để tổ chức các hoạt động học tập gây hứng

thú đối với học sinh Nhất là trong điều kiện phát triển của khoa học kỹ thuật,

công nghệ thông tin, đổi mới phương pháp dạy học có sự hỗ trợ của công

nghệ góp phần nâng cao hiệu quả dạy học Lịch sử nói chung và dạy học các

chủ đề Lịch sử nói riêng Đây là cơ sở để chúng tôi đề xuất một số chủ đề và

phương pháp dạy học theo chủ đề trong chương trình Lịch sử lớp 11 và vận

dụng tại trường THPT Lương Tài