Luận văn Thạc sĩ Luật học: Quyền tiếp cận công lý ở Việt Nam hiện nay

hết là hệ thống pháp luật chưa bảo đảm được cho người dân thực hiện triệt để quyền tiếp cận công lý của mình, sau đó là sự suy giảm lòng tin đối với cách hành xử của các chủ thể của hoạt

NGUYỄN THẾ ANH

QUYỀN TIẾP CẬN CÔNG LÝ

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2015

NGUYỄN THẾ ANH

QUYỀN TIẾP CẬN CÔNG LÝ

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Chuyên ngành : Lý luận và Lịch sử

Nhà nước và pháp luật

Mã số : 60.38.01.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Giáo viên hướng dẫn khoa học: GS.TSKH Đào Trí Úc

HÀ NỘI - 2015

cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Nguyễn Thế Anh

TIẾP CẬN CÔNG LÝ

1.1.1 Khái niệm công lý trong lịch sử tư tưởng nhà nước và pháp luật 7 1.1.2 Mối liên hệ giữa công lý với một số khái niệm khác 19

1.2 Khái niệm và nội dung quyền tiếp cận công lý 23

1.2.2 Cơ sở pháp lý của quyền tiếp cận công lý 27 1.2.3 Các bảo đảm thực hiện quyền tiếp cận công lý 31

Chương 2 THỰC TRẠNG THỰC HIỆN QUYỀN TIẾP CẬN CÔNG

LÝ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

39

2.1 Thực trạng hệ thống quy định liên quan đến các quyền và

2.1.1 Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật 39 2.1.2 Việc áp dụng tập quán pháp trong bảo đảm thực hiện quyền tiếp

2.2 Hệ thống các bảo đảm quyền tiếp cận công lý 47 2.2.1 Vai trò của Tòa án trong việc bảo đảm quyền tiếp cận công lý 47

2.2.3 Hoạt động tư vấn pháp luật và trợ giúp pháp lý 61

Chương 3 CÁC GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY THỰC HIỆN QUYỀN TIẾP

3.2 Đổi mới tổ chức, hoạt động của Tòa án nhân dân bảo đảm

3.3 Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục, tư vấn pháp luật 82

hiện công lý đã là ước mong, nguyện vọng của con người, được đối xử một cách công bằng, bình đẳng, ở thời sơ khai, nó được thể hiện ở việc chia các nguồn lợi phẩm (hoa quả, hoang thú) theo sự đóng góp của các cá nhân trong buổi đi săn bắt,hái lượm

“Không thể có hòa bình nếu không có công lý” là câu khẩu hiệu thường

thấy của đồng bào Công giáo Hội đồng Giám mục Việt Nam cũng thành lập

Ủy ban Công lý và Hòa bình

Có thể thấy, công lý cũng như cuộc chiến để giành công lý” cũng có lịch sử thăng trầm riêng của nó, gắn bó một cách mật thiết với lịch sử phát triển của xã hội loài người Trải qua những hình thái kinh tế - xã hội, những chế độ chính trị, chế

độ nhà nước, dù là dã man nhất (chế độ chiếm hữu nô lệ) hay chế độ dân chủ nhất như hiện nay (chế độ dân chủ tư sản hoặc chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa); dù là

xã hội nguyên thủy nhất hay hiện đại nhất, công lý luôn là cái mang tính tinh thần nhiều nhất trong ý niệm của con người

Ở kỷ nguyên hiện đại, tiếp cận công lý không chỉ thuần túy là một mong ước của con người nữa mà nó còn xuất hiện như là một tiêu chuẩn quan trọng trong đánh giá đối sự phát triển của một quốc gia, một hệ thống pháp luật Bởi đây cũng vừa là quyền của con người và cũng là nghĩa vụ của nhà nước

Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua năm

2013 và Nghị quyết Đại hội Đảng XI đã chỉ ra rõ con đường xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân của nước ta Trong đó, Nhà nước pháp quyền trước hết cần phải có được một hệ thống pháp luật đảm bảo được tính công lý, đó là công bằng và lẽ phải theo nghĩa giản đơn nhất mà ta hiểu được

hết là hệ thống pháp luật chưa bảo đảm được cho người dân thực hiện triệt để quyền tiếp cận công lý của mình, sau đó là sự suy giảm lòng tin đối với cách hành xử của các chủ thể của hoạt động tư pháp

Tòa án từ khi mới thành lập đã có chức năng bảo vệ công lý thông qua hoạt động xét xử Nhận thức sâu sắc được vấn đề đó, Hiến pháp 2013 của

Việt Nam đã khẳng định rõ: “Tòa án nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ công lý”

tại khoản 3 Điều 102 Hay diễn tả theo cách khác thì Tòa án là người bảo vệ cuối cùng cho những tự do của người dân mà không phụ thuộc vào địa vị kinh tế hay địa vị xã hội của họ Do đó, khi công dân mất niềm tin vào người nắm công lý của xã hội thì rõ ràng, hậu quả là rất nghiêm trọng

Với những gì diễn ra trong thời gian gần đây, dư luận xã hội đang bắt đầu đặt nghi vấn về năng lực, trình độ của đội ngũ tư pháp của nước ta Ở một số trường hợp, họ không còn ý nghĩ mang những vụ tranh chấp của mình ra tòa nữa,

mà lại có xu hướng “tự xử” với nhau Dẫu biết rằng, pháp luật chỉ thể hiện một phần nhỏ của xã hội vì ngoài pháp luật, còn những thể chế khác nhau điều chỉnh, tác động lên hành vi của con người (phong tục, tập quán, hương ước, lệ làng…)

và nhiều khi, những thiết chế tương ứng của các thể chế này lại hoạt động có hiệu quả hơn là các thiết chế tư pháp chính thức theo pháp luật

Xét theo khía cạnh đó, tiếp cận công lý vừa là một trạng thái của xã hội, vừa là một đòi hỏi, vừa là nghĩa vụ của nhà nước trong việc tổ chức, thực thi, bảo vệ pháp luật, tạo điều kiện cho các chủ thể nói chung (trong đó cũng có

cả nhà nước) mà quan trong nhất là cá nhân (con người) nói riêng được tiến lại gần hơn lẽ phải và sự công bằng theo đúng nghĩa đên của nó

Tiếp cận công lý và những vấn đề liên quan không phải là vấn đề riêng của một quốc gia, một dân tộc hay một lãnh thổ, mà là vấn đề của “toàn cầu”,

những bước đầu của tiếp cận công lý Việc cho ra đời Báo điện tử Công lý của Tòa án nhân dân tối cao hay việc Thủ tướng Chính phủ phê duyệt dự án “Tăng cường tiếp cận công lý và bảo vệ quyền tại Việt Nam” do Bộ Tư pháp chủ trì, phối hợp với các cơ quan pháp luật và tư pháp khác của Việt Nam thực hiện là các sự kiện thể hiện điều đó

Vì những lý do trên, tôi đã lựa chọn đề tài “Quyền tiếp cận công lý ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài cho Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Nhà

nước và Pháp luật của tôi

1.2 Tình hình nghiên cứu

Công lý và tiếp cận công lý tuy không phải là một nội dung mới nhưng trong những năm gần đây, nó mới được chính thức trở thành một đối tượng nghiên cứu độc lập của nhiều ngành khoa học, trong đó có Luật học

Với nhận thức về tầm quan trọng của công lý trong quá trình xây dựng

và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, lần đầu tiên trong lịch sử lập hiến, sau 4 bản Hiến pháp: Hiến pháp năm 1946, Hiến pháp năm 1959, Hiến pháp năm 1980 và Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001), đến bản Hiến pháp năm 2013, các giá trị cơ bản của công lý đã lần đầu tiên được khẳng định và ghi nhận Tuy nhiên, cho đến nay Việt Nam vẫn chưa có nhiều những công trình nghiên cứu cặn kẽ, đầy đủ về công lý, vấn đề công lý

Đã có một số công trình, tác phẩm nổi tiếng, bàn trực tiếp hoặc gián tiếp về vấn đề công lý, tôi xin trích lại như sau:

- Cuốn sách: “The Philosophy of Law: A very short introduction” (Triết

học luật pháp) của Raymond Wacks, giáo sư danh dự về Luật và Lý thuyết pháp luật của Đại học Hồng Kông (bản dịch của Phạm Kiều Tùng, Nhà xuất

- Cuốn sách: “Bốn tiểu luận về tự do” của Isaiah Berlin (1909-1997) do Nguyễn Văn Trọng dịch, Nhà xuất bản Tri thức, năm 2014 Isaiah Berlin là nhà triết học người Do Thái, là triết gia muốn hướng các nghiên cứu của mình tới đông đảo độc giả chức không phải chỉ dành riêng cho các nhà chuyên môn Ông quan niệm vai trò của triết gia đạo đức học là soi sáng vấn

để để giúp cho công chúng có những phán đoán riêng của họ, chứ không phải hướng dẫn họ sống thế nào

- Cuốn sách: “Justice: Whats’s the right thing to do”, hay “Phải trái,

đúng sai” của giáo sư Đại học Harvard Michale J Sandel (bản dịch Hồ Đắc Phương, tái bản lần thứ 6, Nhà xuất bản Trẻ, năm 2015) Cuốn sách được GS.Ngô Bảo Châu nhận xét rằng: “Trang sách chính là cửa sổ mở sang những cuộc đời khác, những thế giới khác Và cũng là chỗ để ảnh sáng mặt trời rọi vào cuộc đời mình”

Bên cạnh đó, cũng đã có một số tác phẩm nổi tiếng về công lý và tiếp cận công lý được xuất bản trong nước như:

- Cuốn sách: “Đây công lý của thực dân Pháp ở Đông Dương”, Nhà

xuất bản Sự thật, năm 1962 Đây là cuốn sách gồm tập hợp một số bài viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh về công lý trong giai đoạn 1921-1926

- Cuốn sách: “Triết học kinh tế trong “Lí thuyết về công lý” của Nhà triết học Mĩ - John Rawls” của Trần Thảo Nguyên, Nhà xuất bản Thế giới

xuất bản năm 2006 Tác giả tập trung ý nghĩa và khả năng ứng dụng của học thuyết về công lý của John Rawls tại Việt Nam Phân tích mệnh đề công lý như là công bằng của John Rawls, tác giả cho rằng công lý là cái gốc của công bằng, có ý nghĩa sâu sắc và khái quát hơn công bằng

công lý với các nguyên tắc của nền pháp quyền tại Việt Nam

- Cuốn sách: “Quyền con người trong thi hành công lý” của Tòa án

nhân dân tối cao, 545 trang, Nhà xuất bản lao động - xã hội, năm 2010 Cuốn

sách gồm 15 chương, cung cấp những thông tin nhằm giúp người đọc mà chủ yếu là cán bộ tòa án có kiến thức tương đối toàn diện và sâu sắc về các quyền cơ bản của con người và việc bảo đảm các quyền này trong quá trình thực thi công lý

- Báo cáo: “Chỉ số công lý - Thực trạng về Công bằng và Bình đẳng

dựa trên ý kiến của người dân năm 2012” của Chương trình phát triển Liên

hiệp quốc (tháng 7/2013) Chỉ số công lý giới thiệu một hướng tiếp cận mới

để đánh giá kết quả tiến trình cải cách luật pháp và tư pháp đang diễn ra Chỉ

số công lý năm 2012 được thực hiện trên 21 tỉnh, thành phố, dựa trên 5 trục nội dung về thực thi pháp luật và bảo đảm công lý, bao gồm: Khả năng tiếp cận, Công bằng, Liêm chính, Tin cậy và hiệu quả, Bảo đảm các quyền cơ bản Tuy nhiên, khảo sát mới chỉ đưa ra được ý niệm về công lý của người dân trên cở sở cảm nhận tâm lý học xã hội

1.3.Mục tiêu nghiên cứu

1.3.1.Mục tiêu tổng quát

- Làm rõ thêm lý luận khoa học các quan điểm về công lý và quyền tiếp cận công lý;

- Đánh giá được tương đối thực trạng về thực hiện quyền tiếp cận công

lý hiện nay ở Việt Nam để từ đó, có thể đề ra một số giải pháp nâng cao tính hiệu quả của hoạt động này

quả thực hiện quyền tiếp cận công lý hiện nay ở Việt Nam

1.4.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

1.4.1 Đối tượng của đề tài:

- Hệ thống lý luận về công lý,“quyền tiếp cận công lý”

- Thực trạng thực hiện quyền tiếp cận công lý hiện nay ở Việt Nam

- Một số giải pháp nâng cao thực hiện quyền tiếp cận công lý hiện nay

1.4.2 Phạm vi nghiên cứu của đề tài:

“Công lý” là mô ̣t khái niê ̣m rô ̣ng lớn , do đó, nô ̣i dung của quyền tiếp

câ ̣n công lý cũng rất rô ̣ng Tuy nhiên, để phù hợp với quy mô của một Luận văn Tha ̣c sĩ, đề tài chỉ tập trung nghiên cứu quyền tiếp cận công lý trong tư pháp, tức là gắn chă ̣t với viê ̣c xét xử của Tòa án

1.5 Phương pháp nghiên cứu

- Đề tài sử dụng phương pháp lịch sử - cụ thể trong việc tìm hiểu, nghiên cứu các quan điểm về công lý qua các tài liệu sưu tầm được

- Đề tài sử dụng phương pháp điều tra xã hội học trong việc đánh giá thực trạng tiếp cận công lý ở một số nhóm đối tượng trên địa bàn thành phố

Hà Nội

- Nguồn số liệu được sử dụng lấy từ các báo cáo về chỉ số công lý của UNDP, một số cơ quan tư pháp trên địa bàn Hà Nội và qua khảo sát, điều tra

xã hội học của tác giả

2.Kết cấu nội dung luận văn: bao gồm 3 chương, 8 tiết

Khái niệm công lý là khái niệm thu hút được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu khoa học trong nhiều lĩnh vực khác nhau cũng như trong suốt chiều dài lịch sử nhân loại Trong khoa học pháp lý, công lý cần được xem xét trên một số khía cạnh như: lịch sử nhà nước và pháp luật; thực hiện pháp luật; xây dựng pháp luật Trong khuôn khổ luận văn này, tôi sẽ trình bày quan điểm phân loại của mình dựa trên những khía cạnh đó

1.1.1 Khái niệm về công lý trong lịch sử tư tưởng nhà nước và pháp luật

Theo đó, các phân đoạn phát triển của công lý tương ứng với các giai đoạn phát triển của xã hội Luận văn căn cứ vào một số bộ luật tiêu biểu hoặc quan niệm của một số nhà tư tưởng tiêu biểu cho từng thời kỳ phát triển lịch

sử nhà nước để làm cơ sở cho việc phân tích sự biểu hiện của quan niệm về công lý trong thời kỳ tương ứng

1.1.1.1 Thời kỳ cổ đại

Trong thời kỳ này xã hội còn sơ khai, ý niệm về công lý cũng mới bắt đầu được hình thành gắn với sự ra đời của các nhà nước và pháp luật đầu tiên

a) Phương Tây cổ đại

Thật thiếu sót nếu đi tìm hiểu một định nghĩa chỉ ở nơi các nhà tư tưởng hay các triết gia lỗi lạc, đặc biệt ở giai đoạn này ở phương Tây Bởi văn minh phương Tây thời cổ đại gắn liền với hệ thống các truyền thuyết, thần thoại mà ở đó thể hiện sự kiến giải vũ trụ, con người và những khát vọng của

họ Do đó, việc đi tìm quan niệm về công lý xuất phát từ các câu truyện với

sự tồn tại của các vị thần theo tín ngưỡng của người dân thời cổ đại lúc bấy giờ là một điều cần thiết

chủ nhân của Phòng phân xử với tính cách thẳng thắn, đánh giá tất cả bằng

sự xem xét tình cảm thận trọng

Thần thoại Hy Lạp còn lưu giữ đến ngày nay phần lớn thông qua các tác phẩm văn học, nghệ thuật, mang tính nhân văn và tư tưởng triết học, giàu tính duy lý, triết lý Được cho là sự hòa quyện giữa tư duy cảm tình và tư duy lý luận, cả hai hòa quyện tạo thành thể thống nhất và tạo nên những tác phẩm huy hoàng thời cổ đại Trải qua nhiều biến cố, ngày nay thần thoại Hy Lạp chỉ còn giới hạn trong quá khứ, văn học và nghệ thuật Tuy nhiên, chúng

ta không thể phủ nhận được tính giáo dục, triết lý, giá trị sâu sắc và ý tưởng được thể hiện trong thần thoại Hy Lạp

Theo truyền thyết, ở thời cổ đại của Hy Lạp, Bầu trời (Uranus) và Mặt đấy (Gaia) lấy nhau và sinh ra nữ thần Themis, một trong mười hai Titan (thần) tối cao của đỉnh Olympus Themis là người làm ra luật định, thiết lập trật tự và ổn định trên thế gian để đảm bảo công lý Themis tượng trưng cho Công lý, là hiện thân của pháp luật và trật tự tự nhiên, khác với luật và trật tự

do con người đặt ra Themis tham dự các cuộc tranh luận của chư thần, làm

cố vấn cho chư thần trong các dịp đó Themis thường chủ tọa các cuộc họp của thường nhân Những thỏa hiệp kí kết giữa thường nhân đều được sự bảo trợ của Themis Sự chính trực, nghiêm minh của bà đã khiến người Hy Lạp

cổ xưa tạc tượng bà tay cầm kiếm, tay cầm cân, mắt bịt một dải băng để chứng tỏ sự vô tư, không thiên vị của phán quan

Themis có sáu người con với Zeus, một trong số đó đã kế tục bà trở thành hiện thân của công lý, đó là nữ thần Dike, thường được gọi là nữ thần

ngày càng lớn mạnh đến nỗi Dike cai quan không xuể, đành đổi tên thành Astreae có nghĩa là “tinh cầu” và bay về trời, như một ám chỉ: công lý tuyệt đối chỉ có thể được tìm thấy ở chân trời xa tắp, nơi người trần không thể nào vươn tới được

Khi người La Mã thôn tính Hy Lạp từ thế kỷ II Tr.CN, họ đã xây dựng

nữ thần Công lý của họ, nữ thần Justitia dựa trên hình tượng của nữ thần Themis và nữ thần Dike Theo đó, nữ thần Justitia là hiện thân của công lý trong thần thoại La Mã Bà là một trinh nữ sống giữa loài người cho đến khi loài người trở nên hủ bại và tha hóa, buộc bà phải bay lên trời và hóa thân thành chòm sao Xử nữ (Virgo) Hình tượng nữ thần Justitia thường được xuất hiện với một vòng nguyện quế trên đầu, ngồi trên ghế, tay cầm một chiếc gậy dài và một nhành cây Đôi khi, bà xuất hiện khi một tay cầm thanh gươm, một tay cầm cuộn giấy giữa hai con sư tử (dinh tổng trấn trong thành phố Venezia)

Tuy nhiên, không phải ở nơi nào, hình tượng nữ thần tự do cũng xuất hiện với đôi mắt bị kín Có nhiều bức tượng và bức tranh vẽ Nữ thần Công lý không bịt mắt, với lời giải thích rằng, Nữ thần Công lý với quyền năng của mình, không cần bịt mắt vẫn có thể tránh được sự tác động của các yếu tố ngoại cảnh và đảm bảo được việc xét xử công bằng, không thiên vị Điển hình như tượng thần Themis tại Tòa án tối cao Brisbane, tiểu bang Queensland, Australia hay thần Themis ở tòa nhà thượng viện Nga

Qua những hình tượng thần thoại kể trên, chúng ta có thể thấy được, dù

ở các khu vực địa lý, nền văn minh khác nhau nhưng, công lý – ước vọng

Trong nền văn minh Hy Lạp cổ đại, công lý được cho rằng bắt nguồn từ trật tự xã hội, một xã hội ổn định, có trật tự sẽ thúc đẩy sự phát triển của công lý và ngược lại, một nền công lý mạnh mẽ sẽ thúc đẩy một xã hội trật

tự, ổn định Plato, triết gia vĩ đại của Hy Lạp, người mà ảnh hưởng của ông được mô tả một cách tuyệt vời bởi nhà triết học thế kỷ 20 Alfred North

Whitehead: “Nét đặc trưng chung rõ ràng nhất của truyền thống triết học châu Âu là nó bao gồm một chuỗi những phụ chú cho tác phẩm của Plato”,

đã đưa những quan điểm, tư tưởng của mình về vấn đề công lý trong những tranh luận về vấn đề đạo đức và pháp luật, đặc biệt trong cuốn Luật pháp, tác phẩm cuối cùng còn dang dở trước khi ông qua đời

Trong Quyển IV tác phẩm Luật pháp, khi bàn về cuộc sống đức hạnh, Platon cho rằng, công lý hay những nguyên tắc tôn giáo cùng những đạo đức đóng vai trò dẫn dắt cuộc sống của họ:

Này các bạn, Thượng đế, theo truyền thuyết, nắm giữ trong tay Ngài cái đầu, cái giữa và cái cuối của mọi sự vật, nghĩa là chúng vận hành theo luật tự nhiên do Ngài xếp đặt trên một đường thẳng cho đến lúc kết thúc Công lý luôn đi theo Ngài và sẽ trừng phạt những kẻ không thực hành đến nơi đến chốn luật của Thượng đế…hắn bị luận phạt vì công lý không có gì khác hơn là phải thuận nhận mà thôi [2, tr 818] Như vậy, khi nói về pháp luật, Platon nhấn mạnh đến luật tự nhiên, theo

đó, công lý với nghĩa trừng phạt những kẻ vi phạm luật tự nhiên cũng mang tính tự nhiên Ngoài ra, sự “thuận nhận” hay “tâm phục khẩu phục” cũng mang lại ý nghĩa tốt đẹp cho công lý Tức là kẻ làm sai cũng nhận thấy cái

luật quy định, kẻ làm điều sai có thể không “thuận nhận”

Tiếp tục dòng tư tưởng này, Pltaon thể hiện một lần nữa trong Quyển V tác phẩm Luật pháp khi bàn về việc quý trọng linh hồn và những giáo huấn về một cuộc sống đức hạnh: “Kẻ nhập vào bè xấu phải làm và chịu đựng những cái mà những kẻ theo bản chất ấy thường nói và làm đối với nhau, cái đau khổ không phải là công lý nhưng là sự trừng phạt; vì công lý và sự ngay thẳng thì cao quý, còn trừng phạt là sự đau khổ đi liền với sự bất chính” [2, tr.823]

Trong Quyển X, khi bàn về các tội của những người không tin vào Thần linh hoặc có những ý tưởng sai lầm về các ngài Plato thể hiện rõ sự bất khoan dung của mình đối với những người này Thái độ này xuất phải bởi lòng yêu nước của ông, chỉ nhằm chống lại cái mà ông cho rằng sẽ làm tổn thương nền đạo đức quốc gia Về việc trừng phạt đối với những loại người này, Platon nói:

“Mọi vật vốn có linh hồn đã thay đổi và nơi chúng có một nguyên tắc thay đổi, thay đổi theo luật pháp và vận số: những thay đổi nhỏ về bản chất dịch chuyển trên mặt đất, nhưng tội nghiêm trọng thì phải xuống địa ngục, nghĩa là vào chỗ Diêm Vương và những nơi khác của cõi âm, mà nghe tên ai cũng phải kinh hãi Và khi hồn thay đổi nhiều, tốt hơn hay xấu đi theo sự thôi thúc của riêng mình hay chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ những hồn khác, khi nó thông hiệp với đức tính thần linh sẽ trở nên thần linh, nó được đem vào một nơi khác tốt hơn, vốn cũng linh thiêng và hoàn toàn thánh thiện; còn nếu hiệp thông với các xấu, nó cũng phải thay đổi vị trí trong cuộc sống Vì

đó là công lý của các Thần ngự trên trời

ngày chúng sẽ lưu tâm đến các người” [2, tr.846]

Ở đây, cũng cùng tư tưởng với các phần trên, Platon cho rằng, công lý nằm ở chỗ các vị thần Khi tiếp xúc với tư tưởng này, chúng ta có thể thấy có điểm giống với tư tưởng của Phật giáo phương Đông về “luật nhân – quả” Gieo nhân gì, gặp quả nấy, và cũng tuân theo cái lý tự nhiên, hay công lý tự nhiên mà thôi

Còn theo Aristotle, vị triết gia mà ảnh hưởng và uy tín của ông mang tính quốc tế và vượt lên trên mọi trường phái, thì công lý được chia thành

“công lý cải tạo” - nơi mà toà án với các quyết định của mình nhằm sửa chữa một lỗi lầm do một bên gây ra đối với bên khác và “công lý phân phối” – cách thức phân chia thành quả làm ra để công bằng với mỗi người, đúng theo những gì mà người đó xứng đáng được hưởng Theo Aristotle, công lý phân phối chính là mối quan tâm chủ yếu, hàng đầu của các nhà lập pháp Tuy nhiên, cũng cần nhấn mạnh rằng luật pháp và công lý là hai khái niệm không hoàn toàn đồng nhất, thậm chí, trong một số xã hội, luật pháp đôi khi đi chệch hướng hoặc đối nghịch với công lý

b) Phương Đông cổ đại

Nền văn minh Lưỡng Hà thời BaBylon cổ đại lại có quan niệm công lý theo khía cạnh trao đổi, ngang bằng Điều đó thể hiện rất rõ ở bộ luật Hammurabi (khoảng năm 1750 tr.cn và hiện là văn bản luật cổ nhất của con người được bảo tồn khá tốt) Vua là người được các vị thần trao cho trọng trách giữ gìn công lý trong xã hội Theo đó, “vì hạnh phúc loài người, thần Anu và thần Enlin đã ra lệnh cho trẫm, Hammurabi, một vị vua quang minh

lo âu sợ hãi” Công lý được đặt ra “Để cho người mạnh không hà hiếp kẻ yếu, để cho những người cô quả có chỗ nương tựa ở thành Babilon, nơi mà

vị thủ lĩnh của nó được thần Anu và thần Enlin khen ngợi, ở đền Exajin mà nền móng của nó lâu bền cùng với trời đất, để cho toà án trong nước tiện việc xét xử, để cho sự tuyên án trong nước tiện việc quyết định, để cho những kẻ bị thiệt thòi được trình bày chính nghĩa”

Tư tưởng công lý trong bộ luật này được thể hiện rõ sự gắn kết với việc giải quyết các vụ kiện tụng: “Nếu có được dân tự do nào đi kiện mà bị thiệt thòi thì đến trước bức tượng của trẫm tức là đến trước bức tượng của vị vua công bằng đọc cái cột đá mà trẫm khắc chữ, lắng nghe những lời vàng ngọc của trẫm, để cái cột đá của trẫm làm rõ vụ án cho người đó để người đó đựơc xét xử một cách công bằng, để cho lòng được nhẹ nhõm”

Nhưng việc thể hiện cụ thể công lý trong bộ luật Hammurabi lại có phần cứng nhắc và khắc nghiệt khi công lý gắn liền với sự trừng phạt, nó là

sự trả thù ngang bằng, nghĩa là họ phải nhận lại một sự đau đớn về thể xác giống hệt như những gì họ làm cho người khác Một số các điều luật thể hiện nguyên tắc đó rất rõ:

Điều 196: Nếu dân tự do làm hỏng mắt của con của bất cứ người dân tự

do nào, thì phải làm hỏng mắt của y

Điều 197: Nếu dân tự do làm gãy xương của dân tự do, thì phải làm gãy xương của y

Điều 200: Nếu dân tự do đánh gãy răng của người dân tự do ngang hàng với mình, thì phải đánh gãy răng của y

người khác bị thương vì lý do gì thì cũng phải bị trừng phạt y như vậy Đây

là sự trả đũa theo pháp luật tùy theo mức độ nặng nhẹ việc làm ai đó bị thường Dù cho những quan điểm, tư tưởng của các nhà khoa học thời kỳ này tiến bộ đến đâu chăng nữa, nhưng chỉ xuất hiện ở các giai thoại, tác phẩm khoa học… thì tính đại diện vẫn khó có thể so bằng bộ luật thành văn như thế này Như vậy, rõ ràng khi nhắc đến công lý thời kỳ cổ đại, tính chất đặc trưng là sự báo thù

1.1.1.2.Thời kỳ trung đại

Augustine, nhà triết học có ảnh hưởng lớn đầu tiên thời trung cổ, cho rằng công lý cao hơn nhà nước và là vĩnh cửu Công lý tự nhiên cao hơn luật pháp Luật pháp không công bằng thì không phải là luật pháp

Thomas Aquinas, nhà triết học và thần học Italia trong truyền thống kinh viện chủ nghĩa, cũng cho rằng trong thực tế những đạo luật nhân định

có thể công bằng hay không công bằng Công lý là khái niệm cơ sở, có nội hàm rộng hơn khái niệm luật pháp Những giá trị của công lý cung cấp những tiêu chí quan trọng cơ bản để đánh giá, thẩm định các đạo luật thực định Một đạo luật công bằng là một đạo luật dựa trên và không đối lập với các quyền tự nhiên Bất công chính là những hành vi liên quan đến việc vi phạm các quyền tự nhiên như các tội giết người, hành hung, trộm cắp, bắt cóc, nô lệ, hiếp dâm, gian lận hoặc các hành vi gây ảnh hưởng sai lệch nhất định đến sự phân phối thịnh vượng, thu nhập Không có cách phân phối cụ thể nào được coi là công bằng hoặc không công bằng từ sự lựa chọn của các

hiện rất nhiều những tư tưởng lỗi lạc về công lý, đặc biệt ở các nước phương Tây, với nhiều trường phái và nhiều tác giả

Thomas Hobbes (1588-1679) khi bàn về xã ước (thỏa ước xã hội) đã nói thân phân con người trước khi có xã ước là “đơn độc, nghèo khổ, đáng tởm, tàn bạo và ngắn ngủi”, nghĩa là trong tình trạng tự nhiên của mình Ông khẳng định rằng luật tự nhiên dạy chúng ta sự cần thiết phải tự bảo tồn: luật pháp và chính quyền là cần thiết nếu chúng ta cần phải bảo vệ trật tự và an ninh Với xã ước, vì thế chúng ta phải từ bỏ sự tự do tự nhiên của chúng ta

để tạo ra một xã hội trật tự Triết lý của Hobbes, vì thế là hơi độc đoán, đặt trật tự lên trên công lý

Trong tác phẩm Khế ước xã hội của Jean Jacques Rousseau (1712 – 1778), - một nhà triết học thuộc trào lưu Khai sáng có ảnh hưởng lớn tới Cách mạng Pháp 1789, ông viết:

Mọi công lý đến từ Đức Chúa Trời, và Ngài là nguồn gốc duy nhất của công lý; nhưng nếu chúng ta biết cách tiếp nhận nguồn công lý cao siêu như vậy thì chúng ta sẽ chẳng cần đến chính phủ và luật pháp Hiển nhiên là phải có một loại công lý có tính phổ cập đến tất cả mọi người, và

từ lý trí mà ra; nhưng muốn được chúng ta chấp nhận, thì công lý này phải có tính tương hoán giữa người với người Cứ theo bản tính của con người mà nói thì luật pháp của công lý thiên nhiên không có hiệu quả với con người, vì thiếu tính chế tài; chúng chỉ làm lợi cho kẻ xấu và làm hại người công bằng, vì người công bằng tôn trọng luật pháp với tất cả mọi người, trong khi kẻ xấu thì lại bất tuân luật lệ [ 8,tr.75]

1.1.1.4.Thời kỳ hiện đại

Trong xã hội hiện đại, những giải thích về công lý có khuynh hướng tập trung vào việc làm thế nào để xã hội có thể phân phối một cách công bằng nhất những gánh nặng và phúc lợi của đời sống xã hội

Trong tác phẩm xuất bản gần đây tại Việt Nam “ Công lý: Đâu là việc đúng nên làm?, giáo sư Michael Sandel của Đại học Harvard đã đặt ra rất

nhiều giả thuyết, nhiều trường hợp thực tế và đưa những dòng tư tưởng khác nhau của các học thuyết để xử lý cho những tình huống đó Từ đó, ông cho chúng ta nhiều cách nhìn về việc xác định đâu là công lý Công lý dựa trên nguyên tắc của hành động hay công lý dựa trên nguyên tắc của kết quả của hành động đó, vẫn là nhiều vấn đề gây tranh cãi

Một trong những quan niệm về công lý giai đoạn này được đưa ra bởi Raymond Wacks, giáo sư danh dự về Luật và Lý thuyết pháp luật ở trường Đại học Hồng Kông với chuyên môn về các lĩnh vực lý thuyết pháp luật, nhân quyền và quyền riêng tư Ông có một số quan điểm về công lý, được trình bày trong tác phẩm Triết học luật pháp: “Công lý, trong bất kỳ tình huống nào, không hề là một khái niệm đơn giản”[18, tr.112], “Công lý giữa những cá nhân cũng không kém phần khó giải quyết so với sự thách thức của công bằng xã hội: sự tạo dựng những thể chế xã hội và chính trị để chia phần chiếc bánh một cách công bằng” [18, tr.115]

Lý thuyết tìm kiếm sự thật (The truth-finding theory), một trong những học thuyết có nhiều ảnh hưởng trong lĩnh vực tố tụng tại các quốc gia có hệ thống pháp luật phát triển, cũng nhấn mạnh rằng mặc dù các cơ chế tố tụng

đều hướng tới việc tìm ra sự thật khách quan của vụ việc nhưng công lý và

sự thật khách quan của vụ việc không hoàn toàn đồng nhất Công lý là một điều gì đó rộng lớn và có ý nghĩa sâu sắc hơn so với sự thật Sự thật khách quan của vụ việc chỉ là một trong những thành tố cơ bản của công lý John Rawls (1921-2002), nhà triết học chính trị hàng đầu và đại biểu nổi tiếng của chủ nghĩa tự do của Mỹ trong tác phẩm “Một lý thuyết về công lý” (A Theory of Justice) đã đề cập công lí là cái đặc tính đầu tiên của các thể chế

xã hội, cũng hư chân lý là đặc tính của hệ tư tưởng Cái đặc tính trước tiên ở đây lại chính là cái lý tính thực tiễn của I.Kant trong Phê phán lý tính thực tiễn, là tính thứ nhất, hay nó là cái đức hạnh tinh thần, đức hạnh trí tuệ Đó là cái ước muốn tối thượng, là một hình thức hoạt động tinh thần nào đó Do vậy, với Rawls, cái thiện trước hết và dứt khoát phải là cái đúng, cũng như thế cái công lý là đúng, là thiện , là sự hoàn thiện tối cao trong những trật tự khác nhau của nhận thức, chúng giúp cho mỗi người nhận thấy một cách chính xác lợi ích riêng của mình trong mọi tình huống, chúng bổ sung cho nhau, tôn vinh nhau và là điều kiện không thể thiếu được của cuộc sống Ông cho rằng, công lý là mẫu mực của cuộc sống, là cái tiên thiên của luật pháp, nó giúp cho luật pháp giữ gìn sự thanh bình của cuộc sống, nó đảm bảo

sự ổn định và phát triển của kinh tế… Công lý như là cái thế thăng bằng của

xã hội, bản thân nó là ở chính giữa, nếu thái quá nó sẽ là bất công, thiếu sót

nó sẽ làm tổn hại xã hội, công lý còn là bình đẳng, nó có khoảng cách như nhau giữa lợi ích và sự mất mát hay thua thiệt trong quan hệ xã hội Coi công

lý như là công bằng – một phẩm hạnh trọn vẹn, một đặc tính của các thể chế

xã hội, Rawls đã theo sát ý tưởng của Kant về Lý tính thực tiễn, mà xa hơn nữa là ý tưởng của Platon và Aristote về luân lý Với ý nghĩa này, công lý là niềm tin của luật pháp, là hạt nhân của đạo đức và là điều kiện tiêu quyết của

xã hội công dân

Ông còn cho rằng, không thể có công lý khi tự do của một nhóm cá nhân bị hy sinh để đem lại lợi ích cho một tập thể lớn hơn Công lý không cho phép vì lợi ích của nhiều người, bắt vài người phải hy sinh Do vậy trong một xã hội công bằng thì sự bình đẳng về các quyền công dân và các quyền

tự do đối với tất cả mọi người là không thể thay đổi; những quyền được công

lý bảo đảm thì không thể đem ra mặc cả về chính trị hay những tính toán về lợi ích xã hội

Theo Từ điển Luật học (1999), “Công lý có nghĩa là lẽ phải, lẽ công bằng, phù hợp với pháp luật đương thời, không thiên lệch, không tư vị Chế

độ nào cũng coi tòa án là tượng trưng cho công lý, là cơ quan công lý của chế độ ấy” [26,tr.108,109]

Ở Việt Nam hiện nay, trong lĩnh vực tư pháp, công lý và bảo vệ công lý được xác định là một trong những mục tiêu cơ bản của Chiến lược cải cách

tư pháp của Việt Nam đến năm 2020 Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02 tháng 6 năm 2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược Cải cách tư pháp đến năm

2020 và Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng đã khẳng định yêu cầu xây dựng cơ quan tư pháp phải thật sự là chỗ dựa của nhân dân trong việc bảo vệ công lý và quyền con người Chiến lược cũng xác định rõ mục tiêu xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh và bảo vệ công lý Hoạt động tư pháp mà trong đó toà án được xác định giữ vị trí trung tâm và công tác xét xử là hoạt động trọng tâm cần phải được tiếp tục cải cách, nâng cao chất lượng, bảo đảm có hiệu lực và hiệu quả

cao Thủ tục hành chính trong các cơ quan tư pháp cần tiếp tục được đổi mới

nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận công lý Các thủ tục, quy trình tố tụng cần tiếp tục được rà soát, hoàn thiện nhằm tạo một cơ chế tiếp cận công lý hữu hiệu, phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam

Như vậy, khái niệm công lý trong Chiến lược cải cách tư pháp là công

lý trong lĩnh vực tư pháp xét xử Công lý ở đây được hiểu là yêu cầu xử lý các vụ việc bằng các thủ tục tố tụng công bằng, hợp pháp nhằm bảo vệ lợi ích của xã hội và bảo vệ các quyền con người một cách nghiêm minh Công

lý trong tư pháp xét xử không chấp nhận hiện tượng còn để xảy ra tình trạng oan, sai trong điều tra, bắt, giam giữ, truy tố và xét xử Công lý trong tư pháp xét xử cũng đòi hỏi sự đồng thuận cao của xã hội đối với cơ chế tố tụng, cơ quan tư pháp và các bản án, quyết định của cơ quan tư pháp Các giá trị cao

cả của lẽ phải, đạo lý, lương tâm, lương tri, đạo đức, sự vị tha, lòng trắc ẩn

và các giá trị tiến bộ xã hội khác cần phải là điểm tựa, là các chuẩn mực để soi rọi các bản án, quyết định của cơ quan tư pháp

1.1.2 Mối liên hệ giữa công lý với một số khái niệm khác

1.1.2.1 Công lý và công bằng

Công bằng, cũng như công lý, đều là những khái niệm trừu tượng và có nhiều quan điểm, cách hiểu khác nhau Nhưng tựu trung lại có hai quan điểm được nhiều người thừa nhận Thứ nhất, công bằng theo nghĩa là tất cả các đối tượng có hoàn cảnh, điều kiện như nhau đều được đối xử như nhau trong những trường hợp nhất định (Công bằng theo chiều ngang) Hay nói cách khác, đối tượng có hoàn cảnh, điều kiện khác nhau thì cần phải được đối xử khác nhau (Công bằng theo chiều dọc) Thứ hai, công bằng là việc cá nhân được nhận thành quả (phân phối, hưởng thụ) ở mức tương xứng với sự đóng góp của mình

Trong từ điển bách khoa Triết học (Liên xô cũ):

Công bằng là khái niệm đạo đức- pháp quyền, đồng thời cũng là khái niệm chính trị- xã hội Khái niệm công bằng bao hàm trong nó yêu cầu về sự phù hợp giữa vai trò thực tiễn của cá nhân (nhóm xã hội) với địa vị của họ trong đời sống xã hội, giữa những quyền và nghĩa vụ của

họ, giữa làm và hưởng, giữa lao động và sự trả công, giữa tội phạm và

sự trừng phạt, giữa công lao và sự thừa nhận của xã hội Sự không phù hợp trong những quan hệ đó dược đánh giá là sự bất công [24]

Công lý và công bằng, hai khái niệm này có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, và có sự đồng nhất một cách tương đối Trong tiếng Anh, từ Justice được hiểu theo cả hai nghĩa công lý và công bằng, tức là giống nhau Nhưng liệu trong thực tế, công bằng và công lý có đồng nhất với nhau hoàn toàn không Quả thật, đảm bảo thực hiện công bằng, công lý luôn là hai mục tiêu hàng đầu trong mọi thể chế, đặc biệt trong công tác tư pháp

Công lý, thông thường gắn liền với hoạt động pháp luật nói chung, còn công bằng thì rộng hơn, gắn với mọi hoạt động xã hội Tùy trong từng trường hợp cụ thể mà nhấn mạnh tới vai trò của khái niệm nào hơn Trong quan hệ phân phối sản phẩm, dễ hiểu như việc phát quà từ thiện, các trẻ em đều được một phần quà như nhau, không ai khác ai Hay trong trường hợp phân chia lợi nhuận trong một công ty, việc phân chia số lượng khác nhau đối với từng thành viên dựa trên công sức đóng góp của họ cũng là vấn đề công bằng, công bằng giữa nghĩa vụ và quyền lợi, giữa cống hiến và hưởng thụ Trong các trường hợp này, trọng tâm là công bằng, rõ ràng không đặt ra vấn đề công lý ở đây Nhưng khi xử phạt một hành vi vi phạm quy định công

ty đối với công nhân, vấn đề trọng tâm lại là công lý, việc áp dụng các thủ tục xử phạt, hình thức kỷ luật đúng hay sai so với quy định của công ty, quy định của pháp luật Vấn đề này cũng đúng trong trường hợp người có thẩm quyền áp dụng các hoạt động tư pháp khác nhau để giải quyết, xử lý vụ

án cụ thể

Công lý và công bằng nằm trong một mối quan hệ chặt chẽ, chi phối lẫn nhau Trong nhiều trường hợp, yếu tố công bằng là nền tảng cần có để đạt được công lý Thỏa thuận hợp đồng giữa A và B khiến hai bên đều có quyền

và nghĩa vụ đối với phía bên kia A thực hiện sai nghĩa vụ đối với B và bị phạt, việc bị phạt cũng đã nói rõ trong hợp đồng Thoạt nghe, chúng ta cảm thấy việc phạt hành vi không thực hiện đúng nghĩa vụ đối với A là đúng, đã

có tính công lý ở đây Nhưng, nếu ngay từ đầu, thỏa thuận này đã không đảm bảo công bằng, khi A bị cưỡng chế về tâm lý để ký với B, theo đó, A đồng ý làm cho B việc mà A không thể làm được Như vậy, việc ký hợp đồng này liệu có đảm bảo công bằng hay không, khi một bên không được tự do ý chí

ký thỏa thuận với bên kia? Trường hợp này xảy ra rất nhiều trong thực tế, cho thấy rằng, yếu tố công bằng là điều kiện cần để đảm bảo được công lý Trong tác phẩm “Học thuyết về công lý: Công lý như là công bằng”, đặt trong hoàn cảnh xã hội thời bấy giờ của Rawls, ông dùng “như là” để diễn đạt quan điểm của mình về công lý cho ta thấy thái độ của ông về công lý vừa là tuyệt đối, lại vừa là tương đối; công lý vừa chính là công bằng, vừa không phải hoàn toàn là công bằng, nó đúng với thực tại xã hội Mỹ, một xã hội tư bản muốn phát triển cũng phải hướng tới mục tiêu công bằng xã hội Rawls đã tìm ra và chỉ cho người Mỹ biết cái công lý như là công bằng phải được thừa nhận và trở thành cái bắt buộc đối với con người Đây là liều thuốc làm dịu những mâu thuẫn xã hội về vấn đề công bằng

Tính công bằng trong quá trình áp dụng luật pháp cũng có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ công lý Một đạo luật được coi là áp dụng một cách công bằng nếu nó được áp dụng một cách công khai, minh bạch, không thiên vị

và nhất quán Bất công sẽ xảy ra nếu những trường hợp tương tự như nhau không được xử lý bằng một cách thức như nhau Luật pháp cần xử lý với các trường hợp như nhau với cách thức như nhau trừ khi có các tình tiết khác

Qua một số dẫn chứng trên, có thể thấy rằng, công bằng và công lý không đồng nhất với nhau hoàn toàn, nhưng lại có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, phụ thuộc vào từng trường hợp cụ thể mà ta có thể nhận định yếu tố nào là chiếm trọng tâm nhiều hơn

1.1.2.2 Công lý và pháp luật

Công lý và pháp luật có mối quan hệ khăng khít, bao hàm lẫn nhau, đặc biệt trong xã hội hiện đại coi trọng pháp luật Pháp luật hướng tới công lý và công lý có trong pháp luật

“Luật pháp thường được xếp ngang hàng với công lý Các tòa án được mệnh danh là “các tòa án công lý” Các nhà nước lập ra những “bộ tư pháp”

để giám sát việc thi hành của hệ thống pháp lý” [18, tr.111,112]

Luật pháp hay những quy định pháp luật thường được hiểu là các chuẩn mực trong hành vi đối xử trong các mối quan hệ trong xã hội, trong tự nhiên được nhà nước thể chế hóa thành luật, điều chỉnh và duy trì trật tự xã hội, định hướng phát triển xã hội Với quan niệm như vậy, ngay từ đầu, luật pháp bản thân nó đã mang tính công lý Việc pháp luật gắn liền với công lý trong trường hợp này như là một “luật tự nhiên” tức là sinh ra pháp luật là phải có công lý, không thể tách rời Nhưng khi gắn pháp luật với ý chí của nhà nước hay ý chí giai cấp thống trị, trong nhiều xã hội, pháp luật lại có chiều hướng ngược lại, chệch hướng khỏi công lý Luật pháp trong những nhà nước đó lại nhằm mục đích đem lại và duy trì sự bất công trong xã hội

Luật pháp đôi khi đi chệch hướng công lý Tệ hơn nữa, nó có thể thật sự là một công cụ của sự bất công, như ở chế độ Đức Quốc xã, hoặc Nam Phi phân biệt chủng tộc Mặc dù luật pháp có thể, trong những xã hội có đạo đức, mong muốn có công lý, sẽ là một sai lầm nếu xếp cả hai, luật pháp và công lý, vào cùng một loại [18, tr.112]

Công lý không đồng nghĩa với pháp luật, điều này không khó hiểu, khi pháp luật thuộc tính đầu tiên là thể hiện tính giai cấp, luôn phụ thuộc vào ý chí giai cấp thống trị trong xã hội đó Còn công lý không như vậy, nó mang tính xã hội nhiều hơn rất nhiều so với pháp luật Công lý không phải là công

cụ của nhà cầm quyền dùng để quản lý xã hội như pháp luật, mà nó tồn tại độc lập so với ý chí của giai cấp thống trị

Pháp luật tuy có mục đích là đạt tới công lý, nhưng do bị ý chí giai cấp thống trị chi phối, bị quan niệm về công lý của giai cấp thống trị áp đặt, phụ thuộc vào hình thái kinh tế - xã hội của xã hội đó quy định, nên tất yếu, pháp luật không thể đồng nhất với công lý Pháp luật đồng nhất với công lý là một trạng thái xã hội hoàn toàn lý tưởng, gần như không tưởng, vì trong xã hội luôn có tồn tại nhiều giai cấp khác nhau, với quan điểm “ công lý” khác nhau,

bị chi phối bởi nhiều yếu tố xã hội khác (địa lý, giới tính, tầng lớp kinh tế…)

Luật pháp và công lý có mối liên hệ chặt chẽ với nhau Luật pháp phục

vụ công lý nếu nó giúp tạo dựng sự bình yên và bảo vệ các quyền cá nhân của con người bị vi phạm Công lý không có sự nâng đỡ của luật pháp sẽ trở lên yếu đuối, mờ nhạt Luật pháp không dựa trên các giá trị của công lý sẽ trở lên tàn bạo, hà khắc Do Luật pháp có thể tự nó lạm dụng quyền lực để vi phạm các quyền con người hoặc nhằm vi phạm các quyền của bên thứ ba nên luật pháp, ngoài việc thể hiện ý chí nhà nước của giai cấp thống trị xã hội, cần phải phản ánh được đầy đủ nhu cầu, lợi ích của toàn xã hội và phải chuyển tải đầy đủ những giá trị tiến bộ của lương tri, đạo đức, các giá trị nhân văn, nhân đạo, dân chủ, công lý, công bằng, lẽ phải, bảo đảm và bảo vệ các quyền con người

Do đó, xét xử đúng pháp luật cũng không có nghĩa đã là đảm bảo công

lý Pháp luật chỉ là phương tiện chứa đựng công lý và Tòa án hay trực tiếp là Thẩm phán chỉ là nơi chuyển tải công lý đó đến với xã hội Những quy định của pháp luật cũng chính là sự hạn chế việc đem lại công lý qua việc xét xử của tòa án, bởi vì họ có nghĩa vụ xét xử theo pháp luật, dù quy định pháp luật

họ áp dụng trong từng trường hợp là chưa đảm bảo công lý

1.2 Khái niệm và nội dung quyền tiếp cận công lý

1.2.1 Khái niệm quyền tiếp cận công lý

Quyền tiếp cận công lý là một khái niệm mới trong khoa học pháp lý và hiện nay tồn tài nhiều cách hiểu khác nhau Các chuyên gia của Ủy ban Đảm

bảo pháp lý cho người nghèo của Tổ chức Phát triển thế giới (UNDP) cho rằng quyền tiếp cận công lý là một trong bốn trụ cột của quá trình bảo vệ pháp lý cho người nghèo Trong tập 1 Báo cáo của Ủy ban về đảm bảo pháp

lý cho người nghèo, UNDP nhận xét rằng: “Điều tối quan trọng là phải cải cách thể chế công và dỡ bỏ các rào cản pháp lý, hành chính vẫn đang ngăn trở người nghèo dành lấy quyền lợi của họ” Theo UNDP, quyền tiếp cận

công lý là quyền của người dân được tìm kiếm và đạt được sự đền bù hoặc khắc phục thông qua các cơ quan tư pháp chính thức và không chính thức, phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế về quyền con người

Hiện nay, quyền tiếp cận công lý thường được hiểu theo hai quan điểm chính:

Thứ nhất: Quyền tiếp cận công lý là quyền được xét xử công bằng Đây

là cách hiểu mang tính truyền thống và cũng đã được quy định trong luật quốc tế về quyền con người Theo cách hiểu này, quyền tiếp cận công lý được gắn chặt với hoạt động xét xử của Tòa án và trọng tâm của quyền tiếp cận công lý là việc đảm bảo công bằng giữa các chủ thể trong vụ án, ví dụ như quyền được bào chữa, quyền được hỗ trợ pháp lý, quyền được kháng cáo Có thể thấy, việc nhấn mạnh vào việc các quy định của pháp luật đối với các chủ thể tham gia tố tụng và thực thi chúng, chứ không hướng tới sự công bằng thực chất khi áp dụng các quy định đó vào giải quyết vụ án, cách hiểu này dường như hướng tới hoạt động lập pháp trong lĩnh vực tư pháp vậy, yêu cầu nhà nước phải thiết lập được cơ chế xét xử đảm bảo các chủ thể tham gia

tố tụng phải được đối xử công bằng với nhau Và như vậy là chưa đầy đủ, phiến diện

Thứ hai: Quyền tiếp cận công lý là quyền tìm kiếm sự đền bù hoặc sự

khắc phục một cách hợp lý cho những bất công hay thiệt hại mà một chủ thể, đặc biệt là chủ thể thuộc những nhóm xã hội dễ bị tổn thương (người nghèo,

người dân tộc thiểu số, người khuyết tật ) phải gánh chịu do những chủ thể khác gây ra Đây thực sự là một quan điểm mở, và theo quan điểm như vậy thì các bất công, thiệt hại được thể hiện không giới hạn ở trong tố tụng hình

sự mà ở trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội như kinh tế, lao động, dân sự và việc tìm kiếm sự đền bù, khắc phục được thực hiện thông qua việc tiếp cận với các thiết chế tư pháp chính thức và không chính thức Đây

là cách tiếp cận mới, được sử dụng rộng rãi bởi nhiều tổ chức quốc tế, đặc biệt là UNDP

So sánh hai quan điểm trên, chúng ta nhận thấy rõ sự thay đổi về mặt nhận thức liên quan đến khái niệm quyền tiếp cận công lý So sánh hai quan điểm truyền thống và hiện đại nêu trên, chúng ta có thể thấy dường như nguyên nhân chính tạo ra sự thay đổi nhận thức này đó là do những bất cập, hạn chế trong giải quyết các tranh chấp trong xã hội của các thiết chế tư pháp chính thức Đó là các thủ tục rườm rà, phức tạp; thông tin khó tiếp cận; nhiều định kiến đối với các nhóm xã hội dễ bị tổn thương; chi phí lớn; dễ bị ảnh hưởng bởi các chủ thể khác…

Đi sâu vào phân tích, tìm hiểu hai quan điểm truyền thống và hiện đại trên, ta có thể thấy được quan điểm hiện đại đã bù đắp, bổ sung được những mặt khuyết của quan điểm truyền thống

Thứ nhất, Về mặt khái niệm, trong khi quan điểm truyền thống chỉ dừng

ở mức coi quyền tiếp cận công lý chỉ là khả năng của cá nhân có thể sử dụng các dịch vụ pháp lý để có thể được xét xử công bằng thì quan điểm hiện đại coi mục tiêu của quyền tiếp cận công lý là sự đền bù, khắc phục đối với những bất công, thiệt hại mà họ phải gánh chịu thông qua các cơ chế tư pháp chính thức và không chính thức, phù hợp với các nguyên tắc và tiêu chuẩn quốc tế về quyền con người Mặt khác, theo quan điểm hiện đại thì cả hai hệ thống tư pháp chính thức và không chính thức đều có khả năng mang lại sự đền bù, khắc phục đó

Thứ hai, Về đối tượng mà quyền tiếp cận công lý hướng tới Theo đó,

quan điểm truyền thống hướng tới tất cả mọi người, không nhấn mạnh một nhóm người nào cả Ngược lại, quan điểm hiện đại lại coi sự phân biệt đối

xử giữa các nhóm người trong xã hội là nguồn gốc của sự bất công trong việc tiếp cận công lý Theo đó, quan điểm hiện đại về quyền tiếp cận công lý

có trọng tâm hướng tới những nhóm người yếu thế trong xã hội như người nghèo, người dân tộc thiểu số, người khuyết tật, người mắc bệnh hiểm nghèo, người phạm tội (tù nhân), người không quốc tích, người tị nạn, người chuyển giới Ngoài ra, theo quan điểm này, không những thể nhân, mà pháp nhân cũng là đối tượng được hướng tới Bởi vì pháp nhân trong xã hội hiện đại là một chủ thể đặc biệt quan trọng và xuất hiện ở hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội như kinh tế, văn hóa, chính trị Việc nhóm đối tượng là cá nhân bị thu hẹp lại và mở rộng về pháp nhân lại có ý nghĩa lớn trong việc đem lại công lý, công bằng cho mọi đối tượng trong xã hội

Mở rộng hơn, quan điểm hiện đại thừa nhận sự tham gia của nhiều thiết chế, bao gồm cả các thiết chế tư pháp không chính thức và các hệ thống cơ quan giam sát như quốc hội, hội đồng nhân dân, các tổ chức xã hội như Mặt trận Tổ quốc, Công đoàn Nhiệm vụ của các hệ thống này là để hiện thực hóa những giải pháp công bằng cho các tranh chấp đã được quy định trong

hệ thống pháp luật chính thức và không chính thức Mỗi cơ quan trên có chức năng, nhiệm vụ khác nhau, do đó cũng đảm nhận những vai trò khác nhau trong việc bảo đảm thực hiện quyền tiếp cận công lý Cùng với việc thừa nhận nhiều thiết chế tư pháp không chính thức, quan điểm này còn thừa nhận áp việc đảm bảo công lý không những chỉ dựa trên cơ sở các quy định của pháp luật mà còn áp dụng các tập quán, luật tục thích hợp

Theo các phân tích dựa trên hai quan điểm truyền thống và hiện đại ở trên, quyền tiếp cận công lý trong Luận văn được học viên tiếp cận và phân

tích dựa trên khía cạnh như sau: Quyền tiếp cận công lý là quyền của người dân được hưởng thụ/sử dụng những thiết chế trong hệ thống pháp luật để qua đó, tìm kiếm sự công bằng của các bên trong việc giải quyết các tranh chấp Nói cách khác, quyền tiếp cận công lý là nghĩa vụ của Nhà nước cung cấp các dịch vụ, các thiết chế pháp luật để đảm bảo sự bình đẳng của các nhóm xã hội trong việc hưởng thụ/sử dụng chúng để tìm lại sự công bằng

trong các tranh chấp

1.2.2 Cơ sở pháp lý của quyền tiếp cận công lý, sự khác biê ̣t giữa quyền tiếp cận công lý và các quyền con người khác

1.2.2.1 Cơ sở pháp lý của quyền tiếp câ ̣n công lý

Quyền tiếp cận công lý, dù hiểu theo quan điểm truyền thống hay hiện đại, đều có chung cơ sở pháp lý Điều này đã được ghi nhận ở một trong những văn kiện quốc tế quan trọng nhất về quyền con người, cụ thể tại Điều

10 về quyền được xét xử công bằng trong Tuyên ngôn quốc tế về quyền con

người: Mọi người đều bình đẳng về quyền được xét xử công bằng và công khai bởi một tòa án độc lập và khách quan, để xác định các quyền và nghĩa

vụ của họ, cũng như về bất cứ sự buộc tội nào đối với họ

Quyền được xét xử công bằng là một nội dung bắt buộc của mọi hệ thống pháp luật, đặc biệt các quốc gia coi trọng pháp luật, dựa vào pháp luật

để quản lý xã hội Quyền được xét xử công bằng bao gồm nhiều quyền riêng biệt và những yếu tố cấu thành khái niệm quyền được xét xử công bằng cũng được đề cập ở các những điều khác Quyền được xét xử công bằng là một quyền nổi bật trong số những quyền con người được quốc tế ghi nhận Một phần vì nó được chi tiết, cụ thể hóa và được giải thích một cách linh hoạt nhất bởi các tổ chức bảo vệ nhân quyền

Trong Công ước về các quyền dân sự, chính trị (được thông qua năm

1966 và có hiệu lực thi hành năm 1976) , quyền được xét xử công bằng được nhắc đến và cụ thể hóa tại Điều 14:

“1 Mọi người đều bình đẳng trước các toà án và cơ quan tài phán Mọi người đều có quyền được xét xử công bằng và công khai bởi một toà án có thẩm quyền, độc lập, không thiên vị và được lập ra trên cơ sở pháp luật để quyết định về lời buộc tội người đó trong các vụ án hình sự, hoặc để xác định quyền và nghĩa vụ của người đó trong các vụ kiện dân sự Báo chí và công chúng có thể không được phép tham dự toàn bộ hoặc một phần của phiên toà vì lý do đạo đức, trật tự công cộng hoặc an ninh quốc gia trong một xã hội dân chủ, hoặc vì lợi ích cuộc sống riêng tư của các bên tham gia

tố tụng, hoặc trong chừng mực cần thiết, theo ý kiến của toà án, trong những hoàn cảnh đặc biệt mà việc xét xử công khai có thể làm phương hại đến lợi ích của công lý Tuy nhiên mọi phán quyết trong vụ án hình sự hoặc vụ kiện dân sự phải được tuyên công khai, trừ trường hợp vì lợi ích của người chưa thành niên hay vụ việc liên quan đến những tranh chấp hôn nhân hoặc quyền giám hộ trẻ em

2 Người bị cáo buộc là phạm tội hình sự có quyền được coi là vô tội cho tới khi hành vi phạm tội của người đó được chứng minh theo pháp luật

3 Trong quá trình xét xử về một tội hình sự, mọi người đều có quyền được hưởng một cách đầy đủ và hoàn toàn bình đẳng những bảo đảm tối thiểu sau đây:

a) Được thông báo không chậm trễ và chi tiết bằng một ngôn ngữ mà người đó hiểu về bản chất và lý do buộc tội mình;

b) Có đủ thời gian và điều kiện thuận lợi để chuẩn bị bào chữa và liên

hệ với người bào chữa do chính mình lựa chọn;

c) Được xét xử mà không bị trì hoãn một cách vô lý;

d) Được có mặt trong khi xét xử và được tự bào chữa hoặc thông qua

sự trợ giúp pháp lý theo sự lựa chọn của mình; được thông báo về quyền này nếu chưa có sự trợ giúp pháp lý; và được nhận sự trợ giúp pháp lý theo chỉ định trong trường hợp lợi ích của công lý đòi hỏi và không phải trả tiền cho

sự trợ giúp đó nếu không có đủ điều kiện trả;

e) Được thẩm vấn hoặc yêu cầu thẩm vấn những nhân chứng buộc tội mình, và được mời người làm chứng gỡ tội cho mình tới phiên toà và thẩm vấn họ tại toà với những điều kiện tương tự như đối với những người làm chứng buộc tội mình;

f) Được có phiên dịch miễn phí nếu không hiểu hoặc không nói được ngôn ngữ sử dụng trong phiên toà;

g) Không bị buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận là mình có tội

4 Tố tụng áp dụng đối với những người chưa thành niên phải xem xét tới độ tuổi của họ và mục đích thúc đẩy sự phục hồi nhân cách của họ

5 Bất cứ người nào bị kết án là phạm tội đều có quyền yêu cầu toà án cấp cao hơn xem xét lại bản án và hình phạt đối với mình theo quy định của pháp luật

6 Khi một người bị kết án về một tội hình sự bởi một quyết định chung thẩm và sau đó bản án bị huỷ bỏ, hoặc người đó được tha trên cơ sở tình tiết mới hoặc phát hiện mới cho thấy rõ ràng có sự xét xử oan, thì người đã phải chịu hình phạt theo bản án trên, theo luật, có quyền yêu cầu được bồi thường, trừ trường hợp cơ quan tố tụng chứng minh rằng việc sự thật không được làm sáng tỏ tại thời điểm đó hoàn toàn hoặc một phần là do lỗi của người bị kết án gây ra

7 Không ai bị đưa ra xét xử hoặc bị trừng phạt lần thứ hai về cùng một tội phạm mà người đó đã bị kết án hoặc đã được tuyên trắng án phù hợp với pháp luật và thủ tục tố tụng hình sự của mỗi nước.”

Quyền được xét xử công bằng cũng được viện dẫn lại trong nhiều văn kiện quốc tế khác như:

- Điều 6 Công ước nhân quyền châu Âu quy định: “Trong việc xác định các quyền và nghĩa vụ cũng như bất cứ sự buộc tội nào đối với họ, mọi người đều có quyền được xét xử công bằng và công khai bởi một tòa án độc lập và khách quan trong một khoảng thời gian hợp lý Phán quyết sẽ được tuyên bố công khai tuy nhiên báo chí và công chúng có thể không được phép

dự toàn bộ hoặc một phần phiên xét xử vì lí do về đạo đức, trật tự công cộng hoặc an ninh quốc gia trong một xã hội dân chủ, hoặc khi việc giữ kín đời tư của các bên tham gia tố tụng đòi hỏi, hoặc trong những hoàn cảnh đặc biệt, tòa án xét thấy việc xét xử công khai có thể làm phương hại đến việc tìm ra công lý”

- Điểm a Điều 5 Công ước quốc tế về xóa bỏ mọi hình thức phân biệt

chủng tộc năm 1965: “các quốc gia thành viên cam kết sẽ cấm và xóa bỏ sự phân biệt chủng tộc dưới mọi hình thức và đảm bảo quyền bình đẳng trước pháp luật của tất cả mọi ngườii, không phân biệt chủng tộc, màu da, nguồn gốc quốc gia hay sắc tộc, đặc biệt trong việc hưởng những quyền sau đây: a)

Quyền được đối xử bình đẳng trước các tòa án cũng như trước các cơ quan tài phán khác…”

- Koản 2 Điều 15, Công ước về xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử

chống lại phụ nữ năm 1979: “…Các quốc gia thành viên phải trao cho phụ

nữ quyền bình đẳng trong việc giao kết hợp đồng, quản lý tài sản, đối xử với

họ một cách bình đửng trong tất cả các giai đoạn tố tụng trướcc các tòa án

và cơ quan tài phán”

- Khoản 1 Điều 18 Công ước quốc tế về bảo vệ quyền của tất cả những

người lao đọng di trú và các thành viên gia đình họ: “Người lao động di trú

và các thành viên gia đình họ có quyền bình đẳng đối với các công dân của quốc gia liên quan trước các tòa án Trong việc xác định bất cứ cáo buộc hình sự nào đối với họ, hoặc về các quyền và nghĩa vụ của họ trong một vụ kiện, người lao động di trú và các thành viên gia đình họ có quyền được xét

xử công bằng, và công khai bởi một tòa án có thẩm quyền, độc lập và khách quan, được thành lập theo pháp luật”

… 1.2.2.2 Sự khác biê ̣t giữa quyền tiếp câ ̣n công lý và các quyền con người khác

Quyền tiếp câ ̣n công lý , như phân tích ở trên , theo đó cũng là mô ̣t quyền cơ bản trong hê ̣ thống quyền con người Tuy nhiên, quyền tiếp câ ̣n công lý cũng có mô ̣t số đă ̣c trưng khác với các quyền con người khác, cụ thể:

Thứ nhất, quyền tiếp câ ̣n công lý , với cơ sở pháp lý là q uyền xét xử

công bằng chỉ xuất hiê ̣n khi có sự viê ̣c phát sinh tranh chấp giữa các bên và nguyê ̣n vo ̣ng được đòi la ̣i sự công bằng của các bên Các quyền con người khác, như quyền sống, quyền được bảo đảm bí mâ ̣t riêng tư , quyền được bất khả xâm phạm về sức khỏe , tính mạng, thân thể… luôn hiê ̣n hữu dù bất kể trong trường hợp nào Nhưng quyền tiếp câ ̣n công lý không như vâ ̣y , nó chỉ

phát sinh khi có hành vi vi phạm quyền và lợi ích hợp pháp của mô ̣t cá nhân bởi mô ̣t cá nhân /thể nhân khác Và cá nhân bị xâm phạm đó có nhu cầu , nguyê ̣n vo ̣ng đòi hỏi mô ̣t sự đền đáp , khắc phu ̣c từ phía người có hành vi xâm pha ̣m, hay nói cách khác, họ muốn được sự công bằng Có thể nói, hành

vi vi pha ̣m đó là mô ̣t sự kiê ̣n pháp lý để từ đó , phát sinh quyền tiếp cận công

lý của người dân Hay nói cách khác, quyền tiếp câ ̣n công lý quyền phát sinh sau khi các quyền con người khác bi ̣ xâm pha ̣m

Thứ hai, Đối tượng xâm pha ̣m quyền tiếp câ ̣n công lý , thường là các cơ

quan tiến hành tố tu ̣ng Các quyền con người khác , hầu như bi ̣ xâm pha ̣m chủ yếu là bởi một cá nhân bất kỳ khi thực hiện hành vi xâm phạm , như đô ̣t nhâ ̣p nơi ở trái ph ép, giết người, đánh người… Tuy nhiên , với đă ̣c thù chỉ phát sinh khi có hành vi xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân thì quyền tiếp câ ̣n công lý la ̣i dễ bi ̣ xâm pha ̣m bởi chính các cơ quan tiến hành tố tụng Ví dụ như việc có nhiều người bị tạm giam , tạm giữ , hay đang chấp hành hình phạt tù nhưng lại bị chết và gia đình không hài lòng với những lý

do mà cơ quan tiến hành tố tu ̣ng đưa ra ; hay viê ̣c cấp giấy chứng nhâ ̣n bào chữa cho Luâ ̣t sư, khi Luâ ̣t sư có niềm tin rằng bi ̣ can, bị cáo có nguyện vọng bào chữa nhưng khi lấy lời cung thì cơ quan điều tra lại cố tình gây khó dễ không cấp giấy chứng nhâ ̣n bào chữa và viê ̣c ra rất nhiều lý do Rõ ràng, với những hành vi như vâ ̣y, các cơ quan tiến hành tố tụng đã trực tiếp xâm phạm tới quyền tiếp câ ̣n công lý của người dân

Thứ ba, theo nghĩa rô ̣ng hay nghĩa hiê ̣n đa ̣i của khái niê ̣m quyền tiếp

câ ̣n công lý đã nêu ở trên, chủ thể của quyền tiếp cận công lý không những là

cá nhân/ con người, mà còn là các tổ chức/ doanh nghiê ̣p… Đây cũng là mô ̣t

đă ̣c trưng rõ rê ̣t của quyền tiếp câ ̣n công lý Bởi những quyền khác như quyền sống, quyền di cư, quyền được đảm bảo về sức khỏe ,… là quyền gắn với con người/cá nhân Nhưng nếu xét trên khía ca ̣nh xâm pha ̣m quyền và lợi

ích hợp pháp thì tổ chức /doanh nghiê ̣p nói tóm lại là thể nhân cũng là một loại chủ thể dễ bị xâm phạm Và rõ ràng, khi bi ̣ xâm pha ̣m, thể nhân đó cũng

có quyền đi đòi lại một sự đền bù, khắc phu ̣c nào đó đối với mình

1.2.3 Các bảo đảm thực hiện quyền tiếp cận công lý

Quyền tiếp cận công lý có cơ sở pháp lý và ý nghĩa sâu sắc trong việc đảm bảo thực hiện quyền con người Việc thực hiện quyền tiếp cận công lý cần được xoay xung quanh 03 trục cơ bản sau đây, đồng thời đó cũng là các bảo đảm để quyền tiếp cận công lý được thực hiện trong thực tiễn cuộc sống

1.2.3.1 Hệ thống quyền và nghĩa vụ

Hệ thống quyền và nghĩa vụ hay hệ thống các quy định pháp luật về các quyền và nghĩa vụ của các cá nhân, pháp nhân trong các hoạt động xã hội là bảo đảm đầu tiên và là cơ sở của các yếu tố khác

Vấn đề tiếp cận công lý, theo cả hai cách hiểu truyền thống và hiện đại đều chỉ đặt ra khi có sự vi phạm của một cá nhân/pháp nhân làm ảnh hưởng, xâm phạm tới quyền và lợi ích của cá nhân/pháp nhân khác Có thể đó là quyền dân sự (ký kết hợp đồng, thừa kế ), quyền chính trị (bầu cử, tham gia

tổ chức chính trị, xã hội ), quyền kinh tế, thương mại Nhưng chỉ khi nào quyền và lợi ích hợp pháp đó được pháp luật hóa tức là được ghi nhận tại các văn bản pháp luật cụ thể do cơ quan có thẩm quyền ban hành Việc bị thiệt hại hay việc không thực hiện đúng nghĩa vụ của cá nhân/ pháp nhân không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của các cá nhân Do vậy, hệ thống quyền và nghĩa vụ là nền tảng đầu tiên để bảo đảm thực hiện quyền tiếp cận công lý, bởi lẽ chỉ khi có một khuôn khổ các quyền và nghĩa vụ pháp lý, mọi người mới có cơ sở tìm kiếm sự đền bù/khắc phục cho nỗi bất công hay thiệt hại

mà họ đang gặp phải theo một cách thức hợp pháp, an toàn và công bằng Gắn quyền tiếp cận công lý với cơ sở là quyền được xét xử công bằng, nội dung quan trọng chính là hệ thống quyền và nghĩa vụ trong vấn đề xử lý,

giải quyết các tranh chấp Về phía chủ thể của quyền tiếp cận công lý hướng tới là những cá nhân/pháp nhân thì đây là các quyền đảm bảo cho họ được tham gia quá trình tố tụng một cách công bằng, bình đẳng Đối với từng loại chủ thể khác nhau, các nội dung đảm bảo quyền tiếp cận công lý trong tố tụng hình sự cũng khác nhau Chẳng hạn đối với người bị tam giam, người thi hành án phạt tù: phải được đối xử nhân đạo trong quá trình bị giam giữ, bao gồm không bị tra tấn, không bị đối xử tàn bộ, không bị bức cung; phải được bảo đảm các điều kiện sinh hoạt tối thiểu với tư cách con người; phải được giữ mối liên hệ với thế giới bên ngoài Hay đối với trẻ em: phải được quyền bình đẳng với người lớn về mọi quyền tố tụng; không tuyên và thi hành án tử hình với người dưới 18 tuổi, người phụ nữ có thai hay đang nuôi con nhỏ, án phạt tù đối với trẻ em phải luôn thấp hơn mức án áp dụng với người lớn với cùng tội phạm và mức độ hành vi

Một trong những khác biệt giữa hai cách hiểu truyền thống và hiện đại liên quan đến quyền tiếp cận công lý đã trình bày ở phần trên, liên quan đến

hệ thống quyền và nghĩa vụ của các chủ thể liên quan Đó là nguồn áp dụng hay phạm vi hệ thống các quy định liên quan đến quyền và nghĩa vụ của các chủ thể đó Ở cách tiếp cận truyền thống chủ yếu giới hạn trong việc áp dụng các quy định pháp luật của nhà nước, được ghi nhận trong các văn bản quy phạm pháp luật (Luật, Nghị định, Thông tư ) Trong khi đó, cách tiếp cận mới mở rộng hơn rất nhiều khi nó còn thừa nhận việc áp dụng các nguồn không chính thức như tập quán pháp hay luật tục, phụ thuộc vào từng trường hợp cụ thể và cả sự vận dụng linh hoạt giữa các quy định pháp luật quốc gia với các tiêu chuẩn quốc tế có liên quan đến vụ việc

Tập quán pháp là những tập quán được Nhà nước thừa nhận có giá trị pháp lý, trở thành những quy tắc xử sự chung và được Nhà nước đảm bảo thực hiện Khi Nhà nước cần điều chỉnh một quan hệ xã hội, thông thường

Nhà nước sẽ ban hành các văn bản quy phạm pháp luật Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, quan hệ xã hội mà Nhà nước cần điều chỉnh lại đang được điều chỉnh bởi các quy phạm tập quán Vì thế, nếu những tập quán này phù hợp với mục tiêu điều chỉnh các quan hệ xã hội của Nhà nước, nhiều Nhà nước sẽ sử dụng phương pháp thừa nhận, làm cho tập quán đó trở thành quy tắc xử sự có tính bắt buộc chung được Nhà nước đảm bảo thực hiện Như vậy, để được coi là tập quán pháp thì bản thân quy phạm tập quán đó bắt buộc phải được Nhà nước thừa nhận bằng một trong hai cách: hoặc thông qua một quy định mang tính nguyên tắc cho mọi trường hợp, hoặc thông qua một quy định chi tiết cho từng trường hợp cụ thể

Việc thừa nhận một số tập quán cũng đã được ghi nhận trong các văn

bản pháp luật Điều 3 Bộ luật Dân sự năm 2005 quy định: “Trong trường hợp pháp luật không quy định và các bên không có thỏa thuận thì có thể áp dụng tập quán; nếu không có tập quán thì áp dụng quy định tương tự của pháp luật Tập quán và quy định tương tự của pháp luật không được trái với những nguyên tắc quy định trong Bộ luật dân sự” Để cụ thể hóa nguyên tắc

nói trên, trong Bộ luật dân sự năm 2005 cũng đã đưa ra nhiều quy định chi tiết thừa nhận tập quán trong một số trường hợp xác định, ví dụ Khoản 1

Điều 28 Bộ luật Dân sự năm 2005, quy định: “Cá nhân khi sinh ra được xác định dân tộc theo dân tộc của cha đẻ, mẹ đẻ Trong trường hợp cha đẻ và mẹ

đẻ thuộc hai dân tộc khác nhau thì dân tộc của người con được xác định là dân tộc của cha đẻ hoặc dân tộc của mẹ đẻ theo tập quán hoặc theo thoả thuận của cha đẻ, mẹ đẻ” Như vậy tập quán của dân tộc về việc lựa chọn

dân tộc cho con khi cha mẹ khác nhau về dân tộc được nhà nước thừa nhận, coi như pháp luật Hoặc Theo Khoản 1 Điều 126 Bộ luật Dân sự năm 2005, khi giao dịch dân sự có thể hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau thì việc giải