Luận án Tiến sĩ Triết học: Nâng cao năng lực tư duy lý luận cho giảng viên các trường chính trị tỉnh khu vực đồng bằng sông Cửu Long trong giai đoạn hiện nay

Những công trình nghiên cứu về thực trạng tư duy lý luận và thực trạng năng lực tư duy lý luận của đội ngũ giảng viên lý luận chính trị ở các tỉnh vùng Đồng bằng sông Cửu Long .... Phươn

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VÕ MINH HIẾU

NÂNG CAO NĂNG LỰC TƯ DUY LÝ LUẬN

CHO GIẢNG VIÊN CÁC TRƯỜNG CHÍNH TRỊ TỈNH

KHU VỰC ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG

TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

Ngành: CNDVBC&CNDV LS

Mã số: 922 90 02

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Lương Khắc Hiếu

HÀ NỘI – 2023

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các trích dẫn

và số liệu được sử dụng trong luận án là trung thực và có nguồn gốc, xuất xứ

rõ ràng Những kết luận rút ra trong luận án là kết quả tìm tòi, nghiên cứu nghiêm túc của bản thân tác giả và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào

Tác giả luận án

Võ Minh Hiếu

Trong quá trình học tập và thực hiện luận án tiến sĩ, tôi xin chân thành cảm

ơn sự giúp đỡ của Lãnh đạo Học viện Khoa học xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, quý thầy, cô giáo Khoa Triết học và cán bộ, nhân viên của Học viện đã giúp tôi hoàn thành chương trình khóa học

Tôi xin trân trọng cảm ơn sâu sắc đến người hướng dẫn khoa học PGS.TS Lương Khắc Hiếu đã tận tình hướng dẫn cho tôi hoàn thành luận án của mình

Tôi xin chân thành cảm ơn đơn vị công tác, bạn bè và gia đình đã giúp đỡ tôi trong suốt thời gian nghiên cứu và tạo điều kiện tốt cho tôi thời gian học tập và hoàn thành luận án tiến sĩ

Hà Nội, tháng năm 2023 Tác giả luận án

Võ Minh Hiếu

STT TỪ VIẾT TẮT NGHĨA

5 ĐT, BD Đào tạo, bồi dưỡng

MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 7

1.1 Những công trình nghiên cứu có liên quan đến các vấn đề lý luận về năng lực tư duy lý luận của giảng viên trường chính trị tỉnh 71.2 Những công trình nghiên cứu về thực trạng tư duy lý luận và thực trạng năng lực

tư duy lý luận của đội ngũ giảng viên lý luận chính trị ở các tỉnh vùng Đồng bằng sông Cửu Long 22 1.3 Những công trình nghiên cứu liên quan đến yêu cầu, phương hướng và giải pháp nâng cao năng lực tư duy lý luận cho đội ngũ giảng viên các trường chính trị tỉnh vùng đồng bằng sông Cửu Long 27 1.4 Những vấn đề đã được nghiên cứu và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu 32

Chương 2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NĂNG LỰC TƯ DUY LÝ LUẬN CỦA GIẢNG VIÊN CÁC TRƯỜNG CHÍNH TRỊ TỈNH CỦA VIỆT NAM HIỆN NAY 36

2.1 Tư duy lý luận và năng lực tư duy lý luận 36 2.2 Năng lực tư duy lý luận với hoạt động giảng dạy lý luận chính trị của giảng viên ở các trường chính trị tỉnh của Việt Nam hiện nay 61

Chương 3: THỰC TRẠNG NĂNG LỰC TƯ DUY LÝ LUẬN CỦA ĐỘI NGŨ GIẢNG VIÊN CÁC TRƯỜNG CHÍNH TRỊ TỈNH VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG HIỆN NAY 73

3.1 Tổng quan về các trường chính trị tỉnh, thành phố vùng đồng bằng sông Cửu Long và hoạt động nâng cao năng lực tư duy lý luận cho giảng viên 77 3.2 Những điểm mạnh và hạn chế trong năng lực tư duy lý luận của đội ngũ giảng viên các trường chính trị tỉnh vùng đồng bằng sông Cửu Long thời gian qua 80

CHỈNH TRỊ TỈNH VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG TRONG

THỜI GIAN TỚI 109

4.1 Những yêu cầu cơ bản của việc nâng cao năng lực tư duy lý luận cho giảng viên các trường chính trị tỉnh vùng đồng bằng song Cửu Long trong thời gian tới 109

4.2 Một số phương hướng cơ bản nhằm nâng cao năng lực tư duy lý luận cho giảng viên ở các trường chính trị tỉnh vùng đồng bằng sông Cửu Long trong thời gian tới 118

4.3 Một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao năng lực tư duy lý luận cho đội ngũ giảng viên các trường chính trị tỉnh vùng đồng bằng sông Cửu Long trong thời gian tới 126

KẾT LUẬN 146

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 149

PHỤ LỤC 160

Bảng 1: Mức độ quan trọng của các năng lực TDLL đối với giảng viên các TCT

tỉnh 82

Bảng 2: Năng lực TDLL của giảng viên các TCT tỉnh hiện nay 89

Biểu đồ 1: Quan tâm của cấp ủy Đảng, chính quyền và TCT các tỉnh vùng

ĐBSCL đến việc nâng cao năng lực TDLL cho giảng viên 79

1 Tính cấp thiết của đề tài

Thời đại chúng ta đang sống là thời đại mà vai trò của tư duy, trí tuệ đang không ngừng tăng lên trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trở thành nguồn lực

vô tận trong sự phát triển Mỗi quốc gia, dân tộc muốn có sự phát triển đột phá đi lên, muốn bước tới đài vinh quang sánh vai cùng các nước văn minh, tiến bộ không thể không bắt đầu bằng sự đổi mới, phát triển đột phá trong tư duy, tư duy lý luận

Tư duy lý luận (TDLL) – mà cơ sở nền tảng của nó là tư duy triết học, đối với nước ta hiện nay lại càng quan trọng, do phải đáp ứng những đòi hỏi cấp thiết của thực tiễn đổi mới đất nước một cách toàn diện, đồng bộ Chính vì vậy mà trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam giai đoạn 2021 – 2030, Đảng ta đặc biệt quan tâm đến vấn đề khai thác, phát huy tiềm năng trí tuệ, khả năng đổi mới sáng tạo và năng lực tư duy của con người Việt Nam, coi đó là nguồn lực, động lực phát triển nhanh, bền vững đất nước Quan điểm đầu tiên trong các quan điểm phát triển đất nước ta từ nay đến năm 2030 được Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng xác định là: Đổi mới tư duy và hành động, chủ động, tích cực tham gia cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư gắn với quá trình hội nhập quốc tế, nắm bắt kịp thời, tận dụng hiệu quả, cơ hội để phát triển kinh tế số, xã hội số

TDLL được hình thành và phát triển trên cơ sở của năng lực TDLL Năng lực TDLL có vai trò rất quan trọng đối với các lĩnh vực hoạt động nói chung, đối với công tác giảng dạy lý luận chính trị nói riêng Chính năng lực TDLL là yếu

tố có ảnh hưởng lớn và trực tiếp đến chất lượng, hiệu quả của công tác nghiên cứu, giảng dạy lý luận chính trị, đến công tác chính trị, tư tưởng trong hệ thống nhà trường ở nước ta Vì vậy, nâng cao năng lực, trình độ TDLL cho đội ngũ cán

bộ lý luận, trong đó có đội ngũ giảng viên các trường chính trị (TCT) cấp tỉnh vùng đồng bằng song Cửu Long (ĐBSCL) hiện nay – những người trực tiếp góp phần vào quá trình đổi mới tư duy, nâng cao năng lực trí tuệ cho cán bộ, đảng viên và nhân dân, nhất là ở các địa phương, cơ sở - có tầm quan trọng đặc biệt

tri thức chuyên môn nghiệp vụ và những tri thức lý luận khoa học Thực tế cuộc sống chứng tỏ rằng, thiếu kiến thức chuyên môn cần thiết, người cán bộ sẽ không thể hoàn thành nhiệm vụ Thiếu tri thức lý luận, nhất là lý luận chính trị - cơ sở

lý luận trực tiếp cho việc hoạch định đường lối, quan điểm, định hướng phát triển đất nước, chúng ta sẽ bị tụt hậu so với khu vực và thế giới, theo đó nước ta khó

có thể giữ vững định hướng XHCN trong quá trình đổi mới Mặt khác, quá trình đẩy mạnh CNH, HĐH gắn với phát triển kinh tế tri thức cùng việc mở rộng hội nhập quốc tế của Việt Nam đang đòi hỏi những cán bộ biết chủ động tiếp cận và làm chủ tri thức, luôn sáng tạo trong nhận thức cũng như trong hành động Để làm được điều đó, đội ngũ cán bộ từ cấp cơ sở phải được nâng cao năng lực tư duy mà trước hết là tư duy lý luận Điều này phụ thuộc một phần không nhỏ vào việc đào tạo của các trường chính trị tỉnh Hiện nay, yêu cầu năng cao năng lực TDLL cho đội ngũ giảng viên các TCT tỉnh khu vực ĐBSCL không chỉ quan trọng mà còn cấp thiết hơn bao giờ hết do năng lực và trình độ trí tuệ, năng lực

tư duy cũng như TDLL của đội ngũ cán bộ này nhiều mặt chưa ngang tầm đòi hỏi của nhiệm vụ cách mạng Chính thực trạng ấy đã, đang và có thể sẽ ảnh hưởng nhiều mặt đối với bản thân chủ thể, đối với người học tại các TCT tỉnh, cũng như ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình đổi mới tư duy, đến công cuộc đổi mới toàn diện, đồng bộ đất nước, đến quá trình phát triển nhanh và bền vững khu vực ĐBSCL – một vùng kinh tế trọng điểm, phát triển năng động ở phía Nam đất nước Do đó, cần phải đi sâu nghiên cứu, đánh giá đúng những mặt mạnh, mặt yếu về năng lực TDLL của đội ngũ giảng viên các TCT tỉnh khu vực ĐBSCL hiện nay, để từ đó xác định phương hướng và giải pháp nhằm nâng cao năng lực TDLL cho đội ngũ cán bộ này

Xuất phát từ đó, việc nghiên cứu đề tài “Nâng cao năng lực tư duy lý luận cho đội ngũ giảng viên các trường chính trị tỉnh khu vực đồng bằng sông Cửu Long trong giai đoạn hiện nay” là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn, vừa cơ bản vừa

trình đổi mới tư duy của đội ngũ cán bộ, đảng viên và nhân dân ngày càng sâu sắc

số yêu cầu, phương hướng và giải pháp cơ bản nhằm nâng cao năng lực TDLL cho đội ngũ giảng viên các TCT tỉnh khu vực ĐBSCL trong thời gian tới

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu, luận án thực hiện các nhiệm vụ sau:

- Phân tích làm sáng rõ những vấn đề chung về năng lực TDLL của giảng

viên các TCT tỉnh của Việt Nam hiện nay

- Phân tích, đánh giá thực trạng và nguyên nhân của thực trạng năng lực TDLL của đội ngũ giảng viên các TCT tỉnh khu vực ĐBSCL hiện nay

- Đề xuất, luận giải cơ sở khoa học về yêu cầu, phương hướng và giải pháp

cơ bản nhằm nâng cao năng lực TDLL cho đội ngũ giảng viên các TCT tỉnh khu vực ĐBSCL trong thời gian tới

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án nghiên cứu về năng lực TDLL của giảng viên các TCT khu vực ĐBSCL

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Theo quy định, đội ngũ giảng viên các TCT tỉnh vùng ĐBSCL gồm có giảng viên cơ hữu và giảng viên kiêm nhiệm, thỉnh giảng Luận án chỉ tập trung nghiên cứu việc nâng cao năng lực TDLL cho đội ngũ giảng viên cơ hữu

ĐBSCL) Các giải pháp đề xuất có ý nghĩa vận dụng đến năm 2030

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở lý luận và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng (DVBC) và chủ nghĩa duy vật lịch sử (DVLS), nhất là những nguyên

lý của lý luận nhận thức và logic học mác xít Luận án cũng dựa trên tư tưởng Hồ Chí Minh, vận dụng các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam, sử dụng kết quả các công trình nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước có liên quan đến đề tài luận án

Để tiến hành nghiên cứu, tác giả luận án đã sử dụng tổng hợp các phương pháp như: phương pháp thu thập thông tin, phương pháp phân tích và tổng hợp; phương pháp kết hợp lịch sử và logic; phương pháp điều tra bằng bảng hỏi, phương pháp thống kê, so sánh Ngoài ra, trong quá trình nghiên cứu, tác giả luận án còn

sử dụng một số phương pháp như: thảo luận nhóm, lấy ý kiến chuyên gia, khái quát hóa, trừu tượng hóa

- Phương pháp thu thập thông tin:

+ Thu thập thông tin thứ cấp: là thu thập thông tin từ các loại sách, báo, tài liệu khoa học có liên quan đến đề tài, đã được công bố Phương pháp này được sử dụng trong việc tổng quan tài liệu nghiên cứu; xây dựng khung lý thuyết về TDLL và năng lực TDLL của đội ngũ giảng viên các TCT tỉnh vùng ĐBSCL; khái quát về tình hình kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, tình hình, đặc điểm các TCT tỉnh vùng ĐBSCL có tác động, ảnh hưởng đến năng lực TDLL của các TCT tỉnh vùng ĐBSCL

+ Thu thập thông tin sơ cấp: là phương pháp thu thập các số liệu, các thông tin chưa từng được công bố ở bất kỳ tài liệu nào, người thu thập thông tin có được thông qua tiếp xúc trực tiếp với đối tượng nghiên cứu bằng các phương pháp khác nhau như: điều tra qua bảng hỏi, phỏng vấn sâu… Trong phạm vi luận án này, thu thập số liệu sơ cấp được thực hiện thông qua phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

quản lý các TCT tỉnh, các ban, ngành trong tỉnh và học viên là những cán bộ, đảng viên đang học tập tại các TCT tỉnh khu vực ĐBSCL Phiếu điều tra được chuẩn bị trước cho mục đích nghiên cứu Các thông tin nghiên cứu định lượng được xử lý bằng phần mềm SPSS Phần Phụ lục của luận án được tổ chức theo nguyên tắc lựa chọn những kết quả nghiên cứu đã được sử dụng trong luận án

- Phương pháp phân tích và tổng hợp: được sử dụng để phân tích các số liệu thu thập được từ điều tra bằng bảng hỏi, qua đó nhận biết thực trạng năng lực TDLL, phân tích các nhân tố tác động đến năng lực TDLL của đội ngũ giảng viên các TCT tỉnh vùng ĐBSCL Phương pháp phân tích và tổng hợp còn được sử dụng

để tổng hợp các số liệu, thông tin, tri thức có được từ hoạt động phân tích tài liệu, trao đổi với chuyên gia nhằm mục đích đưa ra những luận giải, nhận xét và đề xuất của tác giả luận án ở các chương nghiên cứu về thực trạng và xác định yêu cầu, đề xuất phương hướng, giải pháp nâng cao năng lực TDLL cho đội ngũ giảng viên các TCT vùng ĐBSCL

- Phương pháp lịch sử và logic: phương pháp logic được sử dụng để phát hiện ra tính quy luật của quá trình nâng cao năng lực TDLL cho đội ngũ giảng viên các TCT tỉnh vùng ĐBSCL Phương pháp lịch sử được áp dụng khi nghiên cứu về tổng quan tình hình nghiên cứu cũng như nghiên cứu về quá trình hình thành, phát triển năng lực TDLL của đội ngũ giảng viên các TCT tỉnh vùng ĐBSCL trong thời gian nghiên cứu

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

- Góp phần làm sáng tỏ hơn khái niệm, cấu trúc năng lực TDLL, tiêu chí đánh giá năng lực TDLL của giảng viên các TCT, làm rõ những biểu hiện mang tính đặc thù trong năng lực TDLL của giảng viên các TCT tỉnh và những yếu tố ảnh hưởng đến năng lực TDLL của đội ngũ này

- Góp phần làm rõ thực trạng năng lực TDLL của đội ngũ giảng viên các TCT tỉnh khu vực ĐBSCL hiện nay

khu vực ĐBSCL trong thời gian tới

6 Ý nghĩa lý luận thực tiễn của luận án

- Ý nghĩa lý luận: Luận án góp phần làm rõ cơ sở lý luận về TDLL, cấu trúc

năng lực TDLL, các yếu tố tác động đến năng lực TDLL, năng lực TDLL dưới góc độ Triết học

- Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của luận án có thể được sử dụng

làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu, giảng dạy nâng cao tư duy lý luận cho đội ngũ giảng viên lý luận chính trị ở các TCT tỉnh vùng ĐBSCL nói riêng và các trường chính trị, cao đẳng, đại học cả nước nói chung

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận

án gồm 4 chương, 11 tiết

ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1.1 Những công trình nghiên cứu có liên quan đến các vấn đề lý luận

về năng lực tư duy lý luận của giảng viên trường chính trị tỉnh

Tư duy, tư duy lý luận, năng lực tư duy lý luận là những vấn đề nhận được

sự quan tâm sâu sắc của giới nghiên cứu các nước và nước ta trong thời gian qua Nhiều cuốn sách, bài báo, tham luận tại các cuộc hội thảo, v.v đề cập đến vấn đề này ở những góc độ khác nhau Các công trình được đề cập trong các công trình viết về lịch sử triết học, phép biện chứng, lôgíc học, lý luận nhận thức như:

Tác giả Đ.P.Gorki trong công trình “Lôgíc học” cho rằng, chỉ có thể tư duy

đúng đắn khi vận dụng những tư tưởng có nội dung chân thực và đã được chứng minh phù hợp với các quy luật của lôgíc học [20] E.V I.Lencôv trong công trình

“Lôgíc học biện chứng” (Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội, 2003) đã chỉ ra hệ thống

các nguyên tắc của quá trình nhận thức, tầm quan trọng của nguyên tắc lịch sử trong mối tương quan với nguyên tắc lôgíc, sự đồng nhất giữa lôgíc học, phép biện chứng và lý luận nhận thức, mối quan hệ giữa cái cụ thể, cái lôgíc và cái lịch sử

trong tư duy [34] Trong các công trình như: “Nguyên lý lôgíc biện chứng” của

M.M.Rôdentan, tác giả đã đi từ vai trò của lôgíc biện chứng và khẳng định rằng

tư duy là công cụ mạnh mẽ để con người nhận thức và cải tạo thế giới; tác giả cũng chỉ ra những quy luật vận động của tư duy [96]

Tác giả Trần Sỹ Phán Trong bài: " Đổi mới tư duy lý luận - khâu đột phá trong sự nghiệp đổi mới của Đảng ta" [79] Tác giả cho rằng TDLL là quá trình

phản ánh hiện thực khách quan gián tiếp, mang tính trừu tượng và khái quát cao bằng các khái niệm, phạm trù, quy luật Đây là hình thức cao nhất của tư duy Quá trình tư duy là quá trình chủ thể nhận thức sử dụng ngôn ngữ và các công cụ khái niệm để nắm bắt các mối liên hệ bên trong, bản chất, từ đó tìm ra các quy luật vận động nội tại tiềm ẩn ở khách thể trong quá trình nhận thức

trong xã hội, có một bộ óc phát triển bình thường, nắm được những yêu cầu nhất định về ngôn ngữ, lôgíc thì đều có thể trở thành một chủ thể của tư duy Những ai

có NLTD tốt thường sẽ trở thành những người thuộc tầng lớp trí thức xã hội Những người chuyên lao động trí óc, làm việc chủ yếu bằng tư duy thường là những người có NLTD tốt Trong điều kiện cách mạng khoa học và công nghệ, tư duy khoa học hiện đại phát triển mạnh mẽ Các ông cho rằng, sự phát triển ấy sẽ dẫn đến các lý thuyết khoa học mới, tổng quát hơn Tư duy khoa học hiện đại sẽ chuyển hóa về chất thành tư duy khoa học của một nền văn minh mới, cao hơn trong thế kỷ XXI Nhờ đó, loài người sẽ giải quyết được các vấn đề toàn cầu [78]

Tác giả Vũ Văn Viên trong bài “Rèn luyện năng lực tư duy khoa học cho học sinh, sinh viên”[135] đã phân tích và làm sáng tỏ nét đặc thù và sự cần thiết

phải phát triển tư duy khoa học cho học sinh, sinh viên ở nước ta trong giai đoạn hiện nay Tác đã đã chỉ ra những hạn chế của tư duy khoa học ở học sinh, sinh viên và đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao NLTD khoa học cho học sinh, sinh viên hiện nay Tác giả cho rằng, cần tăng cường rèn luyện tư duy chính xác cho học sinh, sinh viên thông qua dạy lôgíc hình thức hay là trang bị các nguyên tắc, phương pháp luận biện chứng duy vật cho các em

Tác giả Nguyễn Mạnh Cương phân tích trong bài viết “Về bản chất tư duy”

bàn về nguồn gốc, bản chất, đặc điểm, lịch sử hình thành và phát triển của tư duy biện chứng duy vật Tác giả khẳng định rằng, tư duy biện chứng mácxít là hình thức tư duy phát triển cao nhất trong lịch sử; tư duy biện chứng phụ thuộc vào hệ thống tri thức và hoạt động thực tiễn của mỗi chủ thể, thiếu vốn tri thức chủ thể nhận thức sẽ không có tư duy sáng tạo Tác giả cũng chỉ ra mối quan hệ giữa tư duy chính xác và tư duy biện chứng duy vật trong quá trình nhận thức [9]

Bên cạnh đó, có các công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề đổi mới tư duy ở nước ta hiện nay Các nhà nghiên cứu đã đặt ra và giải quyết vấn đề tình trạng lạc hậu của TDLL ở nước ta trước thời kỳ đổi mới, chỉ ra nguyên nhân dẫn đến tình trạng lạc hậu của TDLL và cách thức khắc phục tình trạng đó như:

mới tư duy, điều căn bản là phải đổi mới tư duy lý luận" [47, tr.95] Bởi, tư duy lý luận là tư duy ở cấp độ cao, dựa trên các công cụ là khái niệm, phạm trù, phán đoán, suy luận, hướng tới phân tích, tổng hợp, khái quát để tìm ra bản chất, quy luật của hiện thực khách quan, từ đó định hướng, hướng dẫn hoạt động thực tiễn của con người và sáng tạo tri thức mới

Tác giả Nguyễn Ngọc Long, “Năng lực tư duy lý luận trong quá trình đổi mới tư duy” [50] Tác giả đã phân tích bản chất và những yếu tố cấu thành năng

lực TDLL; sự cần thiết phải phát triển năng lực TDLL trong thời kỳ đổi mới đất nước Từ đó, tác giả khẳng định rằng, quá trình đổi mới tư duy phải gắn chặt với việc đổi mới và nâng cao năng lực TDLL; phải khắc phục được những sai lầm trong TDLL của chúng ta

Tác giả Trần Thành (chủ biên) trong cuốn “Tư duy lý luận với hoạt động của người cán bộ lãnh đạo, chỉ đạo thực tiễn” cho rằng: Tư duy lý luận (được

hiểu theo là cái "phủ định biện chứng" của tư duy kinh nghiệm) là tư duy dựa trên tri thức lý luận và phương pháp nhận thức khoa học [114]

Về năng lực tư duy, trước hết các tác giả xuất phát từ khái niệm “năng lực”

nói chung Theo (1977), năng lực là khả năng, là điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó, hoặc năng lực là tổng hợp những phẩm chất tâm - sinh lý của con người khiến cho nó thích hợp với một hình thức nghề nghiệp nhất định đã hình thành trong lịch sử [80] Cách xác định trên, tuy còn nhiều vấn đề cần trao đổi, song theo chúng tôi, phần nào đã lột tả được thực chất khái niệm năng lực Các tác giả nhất trí với quan niệm của Hồ Chí Minh rằng,

“Năng lực của con người không phải hoàn toàn do tự nhiên mà có, mà một phần lớn do công tác, do tập luyện mà có” [61, tr 280] Cũng như bất kỳ một loại năng lực nào khác, năng lực TDLL cũng được hình thành và phát triển nhờ các yếu tố bẩm sinh và rèn luyện qua học tập, hoạt động thực tiễn Tuy nhiên, để làm rõ năng lực TDLL là gì, chúng ta cần tìm hiểu vấn đề một cách cụ thể hơn

luận được hình thành trên cơ sở của tư duy kinh nghiệm; đó là sự phản ánh được các mối liên hệ trong tính tất yếu của nó, trong những quan hệ toàn diện của nó, trong sự vận động mâu thuẫn của nó Tư duy lý luận có thể phân thành nhiều loại khác nhau Mỗi môn khoa học là một hệ thống tri thức lý luận (khác với tri thức kinh nghiệm) về bản chất bởi tư duy lý luận dựa trên cơ sở tri thức kinh nghiệm thực tiễn điển hình cùng với sự tham gia nghiên cứu của các nhà khoa học, các nhà

lý luận

Từ điển triết học do M.M.Rôdentan chủ biên viết rằng, “hoạt động tâm lý đặc biệt của con người tức là năng lực tư duy” [97, tr 874] Cách xác định như vậy tuy còn rất chung, song nó giúp cho việc tiếp tục cụ thể hoá, chi tiết hơn

Tác giả Hồ Bá Thâm trong bài viết “Bàn về năng lực tư duy” cho rằng,

“năng lực tư duy là khả năng biến tri thức thành phương pháp và sử dụng thành thạo chúng để tiếp tục nhận thức, tìm ra bản chất, quy luật, xu hướng tất yếu của sự vật

và vận dụng đúng đắn các quy luật đó trong cuộc sống” [118, tr.7-10] Từ quan niệm chung như vậy, tác giả nhận định cụ thể hơn: “Năng lực tư duy là tổng hợp những khả năng ghi nhớ, tái hiện, liên tưởng, trừu tượng hóa, khái quát hóa và xử

lý tri thức trong quá trình phản ánh, tái tạo, phát triển và vận dụng chúng vào những tình huống thực tiễn nhất định” [118, tr.7 – 10] Có thể nói, cách định nghĩa như trên là quá hẹp, bởi năng lực tư duy nếu chỉ là khả năng biến trí thức thành phương pháp thì chưa nói lên đầy đủ chức năng của hoạt động tư duy

Tác giả Hồ Bá Thâm, cũng đã phân tích và cho rằng, có 3 yếu tố cơ bản

cấu thành năng lực tư duy là: Một là, năng lực tái hiện và ghi nhớ những hình ảnh do cảm tính đem lại Hai là, năng lực liên tưởng để tìm bản chất của vấn đề

đi từ chưa biết đến biết, vạch ra cái mới Ba là, năng lực trừu tượng hóa, khái

quát hóa, phân tích, tổng hợp và tưởng tượng Từ đó, tác giả cũng đưa ra ra định nghĩa về năng lực tư duy và phân tích những yếu tố cơ bản ảnh hưởng tới năng lực tư duy như: trình độ, yếu tố bẩm sinh, phương thức và môi trường của tồn tại

phát triển năng lực tư duy cần khai thác và phát huy hiệu quả vai trò của các yếu

tố ảnh hưởng tới nó, cần thấy được tầm quan trọng của từng yếu tố để có cơ chế khai thác phù hợp mới phát huy được tác dụng [118]

Tác giả Tô Duy Hợp trong bài viết “Phương pháp tư duy - vấn đề kế thừa

và đổi mới” đã chỉ ra mối quan hệ và sự khác biệt giữa các khái niệm phương

pháp, phương pháp tư duy, phương pháp nhận thức, phương pháp hành động, phân biệt các khái niệm phương pháp TDLL, phương pháp tư duy khoa học và phương pháp tư duy biện chứng Tác giả cho rằng, thực chất, phương hướng và phương thức đổi mới phương pháp tư duy ở nước ta là đi từ phương pháp tư duy

cổ điển đến phương pháp tư duy phi cổ điển và phương pháp tư duy mácxít Sự đổi mới là tất yếu khách quan, tuân theo sự vận động chung của nhân loại [26]

Tác giả Nguyễn Bá Dương trong bài “Về đặc trưng của tư duy biện chứng duy vật” đã phân tích 5 đặc trưng cơ bản của tư duy biện chứng duy vật đó là: tư

duy biện chứng là loại hình tư duy phát triển cao nhất so với các hình thức tư duy trong lịch sử; tư duy biện chứng có tính khách quan, nó là tư duy khoa học, cách mạng, có tính phê phán và chiến đấu cao, luôn tạo ra sản phẩm kép; phản ánh hiện thực đang vận động, biến đổi, phản ánh đúng sự vận động, phát triển và những mâu thuẫn vốn có của thế giới khách quan Tác giả cho rằng, tư duy biện chứng có vai trò quan trọng trong nhận thức và cải tạo thế giới Tác giả cũng chỉ

rõ, chỉ có tư duy biện chứng duy vật mới đem lại “chìa khóa vàng” giúp con người mở cửa tiến lên phía trước Con người muốn nhận thức và cải tạo hiện thực hiệu quả thì con người dứt khoát phải có tư duy biện chứng duy vật Nó là

“la bàn” dẫn đường chỉ lối giúp người ta không bao giờ lạc hướng, bước nhầm đường [13]

Tác giả Trần Đình Thỏa trong bài “Một số vấn đề tư duy biện chứng mácxít” đã tiếp cận lịch sử hình thành, phát triển của tư duy biện chứng, so sánh

tư duy biện chứng với các hình thức tư duy khác như tư duy biện chứng cổ đại

tự phát, tư duy siêu hình, tư duy biện chứng duy tâm Tác giả chỉ ra sự khác biệt

và lôgíc, quá trình đi từ trừu tượng đến cụ thể Theo tác giả, để tiến hành đổi mới

tư duy hiệu quả, chúng ta phải loại bỏ tư duy kinh nghiệm, siêu hình, duy tâm, xây dựng TDLL khoa học - tư duy biện chứng mácxít Bởi vì, tư duy biện chứng mácxít trang bị cho chủ thể nhận thức một phương pháp tư duy khoa học trong hoạt động nhận thức và thực tiễn, góp phần tích cực vào việc giải quyết những nhiệm vụ đất nước đang đặt ra [122]

Tác giả Nguyễn Quang Thông trong bài “Những đặc trưng cơ bản của phương pháp tư duy khoa học” đã phân tích mối quan hệ giữa phương pháp tư

duy biện chứng với phương pháp tư duy của các khoa học cụ thể, mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng trong nhận thức và cải tạo thực tiễn, các đặc trưng cơ bản của phương pháp tư duy biện chứng duy vật Theo tác giả, sai lầm trong tư duy về xây dựng chủ nghĩa xã hội (CNXH) là do chưa nắm vững bản chất, đặc điểm của tư duy biện chứng duy vật; để khắc phục được những sai lầm trên chúng

ta phải nhận thức và phát huy vai trò của tư duy biện chứng duy vật [103]

Các tác giả Bùi Thanh Quất, Bùi Trí Tuệ, Nguyễn Ngọc Hà trong bài “Đối tượng, phương pháp nghiên cứu và đặc điểm của lôgíc biện chứng” đã phân tích

đối tượng, phương pháp nghiên cứu và đặc điểm của lôgíc học biện chứng Các tác giả cho rằng, tư duy biện chứng và lôgíc biện chứng có mối quan hệ mật thiết với nhau, tư duy biện chứng vừa là đối tượng nghiên cứu, vừa là công cụ nghiên cứu của lôgíc biện chứng, ngược lại, lôgíc biện chứng có vai trò quan trọng trong việc rèn luyện, phát triển tư duy biện chứng Nghiên cứu lôgíc biện chứng có ý nghĩa quan trọng đối với các nhà khoa học tự nhiên trong việc khái quát các tri thức chuyên ngành, khắc phục tính biện chứng tự phát của tư duy [91]

Tổng quan các công trình nghiên cứu của nước ngoài về tư duy, TDLL và năng lực tư duy, chúng ta có thể rút ra những kết quả nghiên cứu cơ bản sau đây

Thứ nhất, các tác giả nước ngoài khẳng định, tư duy có thể định hướng hoặc

là vào việc hiểu biết hoàn cảnh hiện thực, hoặc vào việc đạt tới kết quả thực tiễn Kiểu tư duy thứ nhất thể hiện dưới các hình thức khác nhau: định hướng trong tình

quyết những nhiệm vụ trong quá trình hoạt động thực tiễn (làm sáng tỏ hệ thống phương tiện đảm bảo đạt tới mục đích đặt ra) Suốt một thời gian dài trong lịch sử triết học, chính kiểu tư duy thứ nhất (đặc biệt là TDLL) được xem là cái biểu thị bản chất của tư duy và đồng thời là giá trị tối cao của con người Nhưng TDLL thậm chí cũng chủ yếu được hiểu là suy lý (trước hết là bằng diễn dịch, sau là bằng quy nạp) Do vậy, các lý thuyết về tư duy là hạn hẹp trong việc nắm bắt những biểu hiện của tư duy hiện thực Hiện nay, có các quan điểm cho rằng, tư duy thiết

kế đang loại trừ tư duy nghiên cứu nói chung và TDLL nói riêng Trên thực tế, kiểu tư duy thứ hai tất yếu đòi hỏi kiểu tư duy thứ nhất: không thể thiết kế hoạt động thiếu hiểu biết về tình huống hiện thực và thiếu việc làm sáng tỏ khả năng nhận được kết quả mong muốn nhờ những phương tiện nào đó [142]

Dựa trên quan niệm về những phương diện nội dung cơ bản của tư duy, chúng ta có thể khái quát các quan điểm cơ bản về tư duy như sau Nếu xét từ góc

độ quan hệ giữa tư duy và kinh nghiệm để đánh giá nội dung của tư duy, cần phải khu biệt giữa chủ nghĩa duy nghiệm và chủ nghĩa duy lý Theo chủ nghĩa duy nghiệm, tư duy trước hết có quan hệ với việc so sánh, phân tích và tổng hợp tất cả

những gì được đem lại trong kinh nghiệm (cảm giác, tri giác) Tư duy cũng có thể thể hiện ở việc kết hợp những biểu tượng như những dấu vết của những tri giác quá khứ Xét từ góc độ này, các khái niệm xuất hiện dựa trên cơ sở tách biệt những dấu hiệu chung của đối tượng đơn nhất được đem lại trong kinh nghiệm (trừu tượng hóa) và ghi nhận chúng nhờ ngôn ngữ Những khái quát kinh nghiệm xuất hiện dựa trên cơ sở quy nạp Suy lý bằng diễn dịch trong lôgíc học và toán học được xem hoặc là cái sinh ra từ kinh nghiệm, hoặc là giải nghĩa một số đặc điểm của ngôn ngữ Như vậy, với cách hiểu như vậy, nội dung của tư duy hoàn toàn do những cái trực tiếp được đem lại trong kinh nghiệm quyết định [133]

Chủ nghĩa duy lý đem kinh nghiệm và tư duy đối lập với nhau Theo quan

điểm này, kinh nghiệm hoặc là không đem lại hiểu biết về hiện thực (Plato), hoặc

những ý niệm "bẩm sinh" tiên nghiệm được đem lại cho chủ thể trong hành vi trực giác trí tuệ Siêu hình học, toán học, khoa học lý thuyết là sản phẩm của tư duy không phụ thuộc vào kinh nghiệm ấy [148]

Theo Hegel, tư duy không đứng đối lập với kinh nghiệm, mà dựa vào nó, nhưng chỉ để vượt ra khỏi giới hạn của nó và làm cho nó phụ thuộc vào bản thân mình Với Hegel, những cái được đem lại một cách không chân thực trong kinh nghiệm sẽ được triển khai dưới dạng chân thực thông qua tư duy mà, trong quá trình tự phát triển của mình, được giải thoát khỏi mọi ràng buộc với cảm tính,

"vượt bỏ" kinh nghiệm (đồng thời cũng bao hàm nó trong mình dưới dạng "vượt bỏ") và thể hiện là tư duy tư biện Theo Hegel, cái chung trong tư duy bao hàm tính đa dạng dưới hình thức cái riêng và cái đơn nhất [142] Những người theo thuyết Kant mới ở thế kỷ XX đã kế tục quan điểm về tư duy của Hegel trên nhiều phương diện, họ hiểu tư duy là tổng hợp bằng phạm trù, tự tạo ra tính đa dạng từ bản thân mình Theo phái Kant mới, thực tại cảm tính không tồn tại với tư cách thực tại độc lập, ngay từ đầu chỉ có những cái định trước, vấn đề được giải quyết thông qua tư duy Kinh nghiệm xuất hiện với tư cách là kết quả phát triển của tư duy đang triển khai những cấu trúc tiên nghiệm của mình [147]

Kant giữ một lập trường đặc biệt trong vấn đề này, không thể coi nó là duy nghiệm hay duy lý Ông phân biệt tri giác và kinh nghiệm Theo ông, tri giác không đòi hỏi tư duy, mà chỉ đòi hỏi tổ chức cảm giác nhờ các hình thức không gian và thời gian tiên nghiệm Song kinh nghiệm chỉ khả thể trên cơ sở áp dụng các phạm trù tiên nghiệm của giác tính vào tri giác cảm tính, tức nó là kết quả hoạt động kiến tạo của

tư duy Tư duy tạo ra tri thức đòi hỏi tổng hợp tính đa dạng cảm tính bằng phạm trù Tổng hợp như vậy là khả thể trong trường hợp khoa học tự nhiên thuần tuý (khoa học

có quan hệ với kinh nghiệm bên ngoài) và toán học thuần tuý (toán học có quan hệ với các hình thức tri giác cảm tính tiên nghiệm) Nó là không khả thể trong trường hợp siêu hình học Tư duy tồn tại với tư cách là tư duy tiên nghiệm trong toán học

nghiệm trong sinh hoạt hàng ngày và trong nhiều bộ phận của khoa học tự nhiên Còn đối với các đối tượng của siêu hình học, thì chỉ có thể tư duy về chúng, nhưng tư duy này không hữu hiệu, vì nó không thể tạo ra tri thức [138]

Hiện tượng học giữ một lập trường độc ấn trong vấn đề này Theo Husserl, những sản phẩm của tư duy chỉ có thể được coi là chân thực trong trường hợp nội dung của chúng trùng hợp với cái được đem lại cho chủ thể như những hiện tượng (phénomène) trong hành vi thể nghiệm tính hiển nhiên Với hiện tượng học, tư duy không kiến tạo kinh nghiệm, mà phụ thuộc vào những hiện tượng được kinh nghiệm đem lại Nhưng những hiện tượng này do các cấu trúc tiên nghiệm của ý thức siêu nghiệm kiến tạo Với quan niệm như vậy, các cấu trúc phạm trù của tư duy cũng có thể được trực giác trực tiếp (“thấu niệm bản chất bằng trực giác”) [141]

Phát triển của triết học, tâm lý học nhận thức và nhận thức luận hiện đại dẫn đến hàng loạt kết luận về quan hệ giữa tư duy và kinh nghiệm [139] Một là không thể tách biệt nội dung kinh nghiệm thuần tuý của tri thức, nội dung không phụ thuộc vào các lược đồ, các khuôn mẫu, các phạm trù xác định (một số trong chúng có thể là bẩm sinh) Hoàn toàn có cơ sở xem xét việc sử dụng chúng là những hành vi tư duy Do vậy, trực giác có thể được hiểu là quá trình giải quyết những vấn đề trí tuệ gắn liền với việc sử dụng những giả thuyết cảm tính Trực giác được xem là việc rút ra thông tin từ thế giới bên ngoài, điều này đòi hỏi tác động của các đối tượng bên ngoài đến chủ thể Tuy nhiên, theo các công trình nghiên cứu hiện đại, việc rút ra thông tin bằng trực giác chỉ là khả thể dựa trên hoạt động tích cực của chủ thể bộc lộ ra ở trong những hành vi bên ngoài, cũng như ở trong việc sử dụng các lược đồ thu thập thông tin Do vậy, khi hợp nhất tính thụ động và tính tích cực của chủ thể thành một chỉnh thể, trực giác thể hiện là một hình thức đặc biệt của tư duy Hai là, tư duy và kinh nghiệm tương tác với nhau Một mặt, các kết quả của hoạt động tư duy được sử dụng theo cách nào đó trong kinh nghiệm và được kiểm tra tính hữu dụng ở trong quá trình này (mặc dù

có các kiểu kinh nghiệm khác nhau, không quy được về nhau và có các kiểu tư duy tương ứng với chúng: kinh nghiệm hàng ngày và tư duy hàng ngày, quan sát khoa học và hoạt động tư duy tương ứng, thí nghiệm với tư cách một phương thức

tư duy đặc biệt và chỉ khả thể dựa trên tư duy lý thuyết Ba là, không có khác biệt triệt để giữa tư duy trong khuôn khổ kinh nghiệm và tư duy ở bên ngoài khuôn khổ ấy Bất kỳ kinh nghiệm nào cũng đòi hỏi các lược đồ tư duy nằm ngoài kinh nghiệm Mặt khác, cả trong các khoa học nằm ngoài kinh nghiệm cũng có các phán đoán, khước từ cái có cảm tưởng là hiển nhiên

Thứ hai, các tác giả đi sâu vào nghiên cứu tính chất lịch sử của tư duy Họ

cố gắng làm sáng tỏ các lĩnh vực đối tượng trong đó tư duy là không khả thể và các phương thức tư duy không tạo ra tri thức, mà đưa tư duy vào bế tắc Xét về phương diện này, tư duy một cách tự giác là khác với trực giác Nếu coi trực giác không đơn giản đem lại một cái thực tại nào cho ý thức, mà là sản phẩm hoạt động tích cực kiến tạo của chủ thể (đây là quan niệm hiện đại), thì dẫu sao vẫn cần phải thừa nhận rằng tính chất của trực giác không phụ thuộc vào hoạt động ý thức của chủ thể Thậm chí con người ý thức được tính chất ảo tưởng của những cái trực giác, thì nó vẫn không thể thay đổi được ảo tưởng dường như do những điều kiện trực giác cụ thể gán ghép cho nó Trong khi đó khả năng né tránh ảo tưởng của tư duy lại phụ thuộc và khả năng người đang tư duy lựa chọn đúng lĩnh vực áp dụng

tư duy và các phương thức tư duy [107]

Các nhà triết học phân tích hiện đại nhấn mạnh rằng, nếu Plato coi tư duy chỉ có thể dẫn tới tri thức trong trường hợp nó định hướng vào các ý niệm không phụ thuộc vào kinh nghiệm cảm tính, vì theo ông, khi quan hệ với các đối tượng kinh nghiệm thông thường, tư duy chỉ tạo ra ý kiến – một cái bất định, không vững chắc và vô căn cứ, thì triết học duy nghiệm châu Âu cận đại lại coi tư duy cần phải tuân thủ nghiêm ngặt kinh nghiệm – nguồn gốc duy nhất của tri thức, vì trong trường hợp tư duy xa lánh kinh nghiệm, nó sẽ tạo ra các ảo tưởng Triết học phân

Theo đó, tư duy chỉ có nội dung khi những kết luận của nó có thể kiểm chứng được thông qua kinh nghiệm cảm tính và khi nó tuân thủ các quy tắc của phương pháp lôgíc Theo K.Popper, tiêu chí về tính có nghĩa của tư duy là khả năng phủ chứng về nguyên tắc của giả thuyết do tư duy đưa ra [145]

Theo các đại diện của triết học văn hóa, sự phát triển của triết học, cũng như sự phát triển lịch sử của khoa học và của văn hóa cho thấy bao giờ cũng có ranh giới giữa cái có thể tư duy và cái không thể tư duy, ranh giới này cũng thường biến theo lịch sử Tính khả thể của cái có thể tư duy được định trước bởi một khuôn khổ lý luận đặc thù của một nền văn hóa Nói cách khác, việc thay thế khuôn khổ

lý luận định trước những cái có thể tư duy và những cái không thể tư duy, do sự phát triển lịch sử của văn hóa và tiến bộ của tri thức khoa học quyết định Tức là,

tư duy hoàn toàn là hiện tượng của lịch sử văn hóa [144]

Thứ ba, các nhà triết học nước ngoài nhấn mạnh tư duy là hoạt động nội tâm Trong lịch sử triết học, bản chất của tư duy được hiểu là suy luận “thầm lặng”

Suy luận thành lời hay hoạt động thực tế thành công chỉ được xem là biểu hiện của hoạt động trí tuệ nội tâm Các nhà triết học duy lý hiểu tư duy là hoạt động của tâm thần, là đối thoại nội tâm diễn ra trong trí tuệ, dựa trên những ý niệm bẩm sinh Các nhà triết học duy nghiệm coi hoạt động trí tuệ chỉ là khả thể dựa trên những biểu tượng như những sao chép của cảm giác và thông qua hình ảnh trong lời nói Hàng loạt trào lưu triết học và tâm lý học hiện đại kịch liệt phê phán quan niệm như vậy Theo họ, tư duy diễn ra dưới các hình thức khác nhau, chứ không chỉ trong trí tuệ Tư duy có thể diễn ra dựa trên trực giác về những đối tượng ngoại tâm hay các hệ thống ký hiệu đặc biệt được đem lại cho chủ thể từ bên ngoài: dưới dạng văn bản, các lược đồ vẽ trên giấy, v.v… Tư duy thường đòi hỏi hoạt động hiện thực cùng với các lược đồ ấy hay thậm chí hoạt động bên ngoài cùng với những đối tượng hiện thực Tư duy thậm chí có thể diễn ra dưới dạng những câu nói của một người riêng biệt, cũng như của một số người đàm thoại đang suy luận

với những tương tác của nó với những người khác, đã làm cho nhiều người hoài nghi Vì chúng ta không biết có thể lĩnh hội được những biểu tượng nằm trong thế giới ý thức như thế nào và ai có thể lĩnh hội chúng và phân tích chúng như thế nào

Do vậy, Witgenstein và J.Ryle đã đưa ra tư tưởng cho rằng các hình thức chủ yếu của tư duy chính là những hoạt động bên ngoài và những suy luận thành lời dựa trên ngôn ngữ Nói cách khác, tư duy trước hết là hoạt động công khai Còn đối với tư duy “thầm kín”, thì nó không phải cái gì khác như là khả năng của những hành động bên ngoài trong tương lai và của những lời nói Theo J.Ryle, quan niệm

về tồn tại của một thế giới “nội tâm” đặc biệt là một thần thoại [146]

Tuy nhiên, một quan điểm khác lại thống trị trong nhận thức luận hiện đại

là nhận thức luận căn cứ trên những nghiên cứu trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo và những kết quả của tâm lý học nhận thức Tất nhiên, không có một thế giới ý thức đặc biệt tự khép kín như Descartes quan niệm Nhưng tư duy như hoạt động trong trí tuệ đồng thời cũng lại là một thực tế Thực tế này có thể được hiểu là việc phân tích những lược đồ nhận thức nhằm rút ra thông tin từ thế giới bên ngoài và những nghĩa có trong ngôn ngữ Các lược đồ nhận thức chủ yếu xuất hiện dựa trên cơ sở tương tác hiện thực với thế giới Nhưng một số lược đồ lại mang tính bẩm sinh Những nghĩa trong ngôn ngữ được nắm bắt dựa trên cơ sở làm chủ ngôn ngữ trong quá trình giao tiếp với những người khác Đồng thời một số cấu trúc ngôn ngữ có thể mang tính bẩm sinh Tất nhiên, những hoạt động ngoại tâm thành công, giao tiếp và hoạt động trong trí tuệ đòi hỏi lẫn nhau [150]

Thứ tư, chủ đề tiếp theo của triết học về tư duy là quan hệ giữa cái hữu thức

và cái vô thức trong tư duy (tư duy về tư duy) Các nhà triết học hiện đại cho rằng, mệnh đề “Tôi tư duy, vậy tôi tồn tại” của R.Descartes chỉ có nghĩa là ý thức về đối tượng của tư duy và về bản thân sự kiện tư duy, chứ không có nghĩa là ý thức cấp một về các phương thức tư duy Ý thức cấp hai chỉ xuất hiện trong các tình huống đặc biệt, khi mà chủ thể hoài nghi các phương thức tư duy trước đó là hiển nhiên

hay các phương thức biểu thị bên ngoài của tư duy Khi đó, vấn đề ở đây là tư duy được thực hiện một cách hữu thức Còn đối với vô số quá trình tư duy được cá nhân thực hiện ở cấp độ vị thức, thì về nguyên tắc, chúng không thể được bản thân

cá nhân ý thức, mà trở thành đối tượng nghiên cứu của các chuyên gia về nhận thức luận [148]

Thứ năm, vấn đề tư duy chủ quan và tư duy khách quan, chủ nghĩa tâm lý

và chủ nghĩa phản tâm lý trong nghiên cứu tư duy Theo quan điểm triết học duy nghiệm, tư duy là một bộ phận những quá trình tâm thần diễn ra trong cá nhân Được những người theo chủ nghĩa duy nghiệm khởi xướng, việc nghiên cứu những quá trình ấy là tất yếu, trở thành đối tượng của tâm lý học ở giai đoạn phát triển thực nghiệm của nó Nghiên cứu tâm lý học về tư duy lúc đầu diễn ra trong khuôn khổ thuyết liên tưởng (associalisme) mà, xét về phương diện triết học, không vượt ra khỏi khuôn khổ của chủ nghĩa duy nghiệm truyền thống Những biến đổi quan trọng về mặt phương pháp luận triết học đã diễn ra trong nghiên cứu tâm lý học thực nghiệm về tư duy ở thế kỷ XX Ngay trường phái Wursburg (O.Kulpe, K.Buler) đã cho thấy không thể hiểu tư duy là cái bắt nguồn từ kinh nghiệm cảm tính và là kết hợp giữa những biểu tượng cảm tính Các nhà tâm lý học hình tượng bác bỏ một cách xác đáng chủ nghĩa duy cảm (sensualisme) và vạch rõ vai trò của các cấu trúc tâm lý, động thái của chúng trong quá trình giải quyết những vấn đề của tư duy, cũng như đã chỉ ra tương tác phức tạp giữa kinh nghiệm quá khứ và kinh nghiệm hiện tại trong quá trình tư duy Những người theo chủ nghĩa hành vi đã phê phán gay gắt quan niệm truyền thống về tư duy như hoạt động nội tâm thuần tuý của ý thức và lưu ý rằng tư duy trước hết diễn

ra như hành vi ngoại tâm hướng vào việc giải quyết các vấn đề Nhân đây họ cố gắng hiểu tư duy "thầm kín" như là sự chuẩn bị cho các hành vi ngoại tâm tương lai, cũng như là cái phụ thuộc vào hành vi ngôn ngữ

hợp quy luật của những quá trình diễn ra trong thế giới chủ quan của cá nhân Nhưng tính hợp quy luật của những quá trình tâm lý trong tư duy và tính hợp chuẩn tắc của tư duy không phải là một Việc vi phạm các quy tắc tư duy có những nguyên nhân, song những vi phạm ấy không thể được minh biện xét từ góc độ chuẩn tắc Vốn có tính chất phổ biến và tất yếu, các chuẩn tắc của tư duy là bắt buộc đối với mọi thực thể biết tư duy và đảm bảo sự phù hợp của tư duy với hiện thực, không thể được làm sáng tỏ dù trên nghiên cứu kinh nghiệm về tâm lý cá nhân Không phải tâm lý học, mà triết học nghiên cứu những chuẩn tắc ấy Chủ nghĩa phản tâm lý trong nghiên cứu tư duy thể hiện dưới các hình thức khác nhau

Theo Kant, nghiên cứu các quy tắc tư duy là lôgíc học hình thức có quan

hệ với tư duy phân tích và là lôgíc học siêu nghiệm có quan hệ với tư duy tổng hợp Các quy tắc này bắt nguồn từ chủ thể siêu nghiệm khác với chủ thể kinh nghiệm như đối tượng của tâm lý học

Với Hegel, tư duy trước hết là quá trình tự phát triển của cái Tuyệt đối, nó diễn ra một cách phù hợp với lôgíc biện chứng khách quan Cá nhân kinh nghiệm chỉ có năng lực tư duy vì nó tiếp cận với lôgíc này

Theo phái Kant mới (Cohen, Natorp, Cassirer), được thể hiện trong các phạm trù và cho phép tổng hợp tính đa dạng, các chuẩn tắc tiên nghiệm của tư duy không phải là sở hữu của cá nhân kinh nghiệm, mà thuộc về "tinh thần khoa học"

và có thể được làm sáng tỏ trên cơ sở nghiên cứu biểu hiện khách quan của tư duy, trước hết là ở trong các văn bản khoa học

Husserl biểu thị đặc biệt gay gắt lập trường phản tâm lý về tư duy Ông đi đến quan điểm cho rằng lôgíc học nói chung không có quan hệ với tư duy (khác với tâm lý học) và chỉ nghiên cứu các mối liên hệ về nghĩa lý tưởng

Các đại diện của triết học phân tích kế tục đường lối này Với họ, triết học

có quan hệ với lôgíc của ngôn ngữ và các tiêu chí về tính có nghĩa của các mệnh đề

Cả hai cái đã đều không đặc trưng cho các quá trình tư duy Như Ya.Lucasevich viết, lôgíc học không nghiên cứu các hình thức tư duy và nói chung, giống như toán học, nó không có quan hệ với việc phân tích tư duy

tượng của nghiên cứu triết học Popper phân biệt tư duy theo nghĩa chủ quan với

tư duy theo nghĩa khách quan Tư duy theo nghĩa chủ quan bao gồm những quá trình diễn ra trong trí tuệ Tư duy theo nghĩa khách quan là nội dung khách quan của tư duy: những vấn đề và những tình huống có vấn đề, những lý thuyết, những suy luận, những luận cứ tự thân chúng Tư duy chủ quan đòi hỏi chủ thể đang tư duy và được tâm lý học nghiên cứu Tư duy khách quan không đòi hỏi chủ thể đang nhận thức và thuộc về "thế giới thứ ba" đặc biệt thể hiện trong các cuốn sách

và các văn bản khác "Thế giới thứ ba" là sản phẩm của hoạt động con người, nhưng sau khi xuất hiện, có được tính độc lập và phát triển theo các quy luật riêng của mình G.P.Shedrovisky cũng cho rằng tư duy có thể được xem là thực thể độc lập, phát triển theo các quy luật khách quan riêng của mình Đại diện của nó có thể là con người, nhưng điều đã không hoàn toàn bắt buộc, vì tư duy cũng có thể xâm chiếm các hệ thống ký hiệu, các máy móc, v.v

Như vậy, nhìn chung các công trình, bài viết ở các góc độ khác nhau và ở những mức độ khác nhau đã bàn đến nhiều vấn đề có liên quan đến đề tài Cách tiếp cận của đề tài là nghiên cứu một cách có hệ thống, sâu sắc về năng lực TDLL

và vấn đề nâng cao năng lực TDLL ở nước ta hiện nay

Bàn về năng lực TDLL, cần chỉ ra các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình hình thành nó Chính các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác – Lênin đã đưa ra những luận điểm mang tính nguyên tắc như sau :

Thứ nhất, các ông khẳng định đó là yếu tố bẩm sinh tiềm ẩn trong bộ não khi

đứa trẻ mới ra đời và những yếu tố di truyền (trí nhớ, cấu tạo gen, cấu tạo của hệ thần kinh, v.v.) Chúng có vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình hình thành các năng khiếu trí tuệ, trí nhớ, khả năng trực giác, sự nhạy cảm như cơ sở, tiền đề cho sự hình thành và phát triển của năng lực tư duy nói chung, năng lực TDLL nói riêng Song, chúng chỉ là yếu tố tiềm năng, nó cần phải được khơi dậy, phát triển Khi phân tích

về TDLL, Ph.Ăngghen nhận xét: “Tư duy lý luận chỉ là một đặc tính bẩm sinh dưới dạng khả năng của người ta mà thôi” [56, tr.487]

bản tác động tới việc phát triển năng lực tư duy nói chung, năng lực TDLL nói riêng Ph.Ăng ghen đã nhận xét đúng đắn rằng: “Chính việc người ta biến đổi tự nhiên chứ không phải một mình giới tự nhiên với tính cách giới tự nhiên là cơ sở trực tiếp nhất, chủ yếu nhất của tư duy con người và trí tuệ con người đã phát triển song song với việc người ta đã học cải tiến tự nhiên” [56, tr.720]

Thứ ba, đó là môi trường văn hóa xã hội như yếu tố tác động lớn tới năng lực

TDLL Môi trường văn hóa xã hội là toàn bộ những điều kiện về kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa, khoa học tạo nên hoàn cảnh khách quan trong đó chủ thể tư duy sống

và hoạt động Môi trường ấy có tác động lớn đến năng lực TDLL của chủ thể Ph.Ăngghen đã có nhận xét đúng đắn rằng: “TDLL của mỗi thời đại, cũng có nghĩa

là cả thời đại chúng ta là một sản phẩm lịch sử mang những hình thức rất khác nhau trong những thời đại khác nhau và do đó có một nội dung rất khác nhau” [56; tr.487]

Thứ tư, đó là lợi ích như yếu tố luôn tác động mạnh mẽ đến sự hình thành

và phát triển năng lực tư duy Con người sống và hoạt động luôn đòi hỏi phải được thỏa mãn các nhu cầu nhất định Đến lượt nó, nhu cầu khi đòi hỏi được đáp ứng lại làm nảy sinh các quan hệ lợi ích Việc đạt được một lợi ích nào đó luôn là động lực thôi thúc con người hoạt động Song mọi hoạt động của con người đều phải thông qua đầu óc của họ Từ đó có thể thấy, lợi ích chính là yếu tố quan trọng tác động đến sự phát triển tư duy khoa học của chủ thể - cá nhân và xã hội Về điều này chính VI.Lênin đã khẳng định rằng: những lợi ích thúc đẩy đời sống của các dân tộc và các cá nhân [43, tr.981]

1.2 Những công trình nghiên cứu về thực trạng tư duy lý luận và thực trạng năng lực tư duy lý luận của đội ngũ giảng viên lý luận chính trị ở các tỉnh vùng Đồng bằng sông Cửu Long

1.2.1 Những công trình nghiên cứu về thực trạng tư duy lý luận

Các công trình nghiên cứu trực tiếp hoặc gián tiếp đã đề cập đến TDLL, năng lực TDLL của đội ngũ giảng viên lý luận Mác-Lênin ở các TCT tỉnh, cũng như trình độ tư duy, năng lực tư duy của họ, đánh giá những hạn chế, yếu kém về

TDLL của đội ngũ giảng viên lý luận chính trị Đó là các công trình: “Mấy vấn đề

trong quá trình đổi mới tư duy ở nước ta” của Vũ Văn Viên (Tạp chí Lý luận chính trị 12-2001), "Phát triển năng lực tư duy của người lãnh đạo, quản lý hiện nay”của

Hồ Bá Thâm (Tạp chí Cộng sản, số 23 (8-2002) [119] Các công trình trên đã đề cập đến những hạn chế về năng lực TDLL của đội ngũ cán bộ, giảng viên lý luận chính trị nói chung Như vậy, năng lực TDLL của đội ngũ giảng viên lý luận chính trị cấp tỉnh ở ĐBSCL vẫn là mảng đề tài cần tiếp tục nghiên cứu làm sáng tỏ

Tác giả Đào Duy Tùng trong cuốn sách “Bàn về đổi mới tư duy”[130] cho

rằng, sự cần thiết phải đổi mới tư duy, TDLL về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội là do sự lạc hậu về kinh tế, chính trị, xã hội, sự yếu kém nhận thức về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội Tác giả chỉ ra phương hướng, biện pháp để đổi mới tư duy, khẳng định đổi mới tư duy là yêu cầu bức thiết, là mệnh lệnh của cuộc sống và là nhiệm vụ quan trọng trong sự nghiệp đổi mới đất nước Theo tác giả, muốn kết hợp đổi mới nội dung, phương pháp tư duy thì phải nắm vững tư duy biện chứng mácxít, đẩy mạnh công tác tổng kết thực tiễn, khái quát lý luận, kiểm tra lại hệ thống tri thức, nghiên cứu lịch sử tư duy dân tộc và tư duy nhân loại, đổi mới công tác thông tin, khắc phục chủ nghĩa cá nhân, xuất phát từ thực tiễn, giải quyết những vấn đề thực tiễn đặt ra [130]

Trần Hữu Tiến trong công trình "Mấy vấn đề cấp bách đổi mới TDLL”,

tác giả đã phân tích nguyên nhân, biện pháp, phương hướng khắc phục những căn bệnh trong TDLL của chúng ta Tác giả chỉ rõ hai căn bệnh chủ yếu là bệnh chủ quan và bệnh giáo điều trong TDLL, đồng thời phân tích các nguyên nhân khách quan và chủ quan của hai căn bệnh trên Nguyên nhân chủ quan là ở chỗ chúng ta chưa phát huy tốt vai trò TDLL, lạc hậu, hoạt động lý luận không được dân chủ do cơ chế bao cấp, công tác đào tạo cán bộ còn lạc hậu Nguyên nhân khách quan là do tính mới mẻ của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội; do nền kinh tế vốn đã lạc hậu lại bị chiến tranh tàn phá nặng nề; do trình độ văn hóa của mọi tầng lớp nhân dân Việt Nam còn thấp, do sự lạc hậu về công tác tổng kết

mạng của chủ nghĩa Mác-Lênin, phân tích thực trạng KT - XH của đất nước, kết hợp tư duy kinh tế và tư duy chính trị, đẩy mạnh công tác tổng kết thực tiễn, nghiên cứu lý luận, dân chủ hóa trong nghiên cứu khoa học và đời sống [107]

Trong tác phẩm “Quá trình đổi mới TDLL của Đảng từ năm 1986 đến nay”

các tác giả cho rằng, hoạt động thực tiễn của con người đòi hỏi sự soi sáng và dẫn đường của lý luận, một lý luận phản ánh đúng bản chất của thực tiễn và phù hợp với sự phát triển của thực tiễn Lý luận đó phải đủ sức làm sáng tỏ con đường XHCN như là lựa chọn một hình thức hợp lý và có triển vọng hơn cả đối với sự phát triển xã hội của thế giới ngày nay Nghiên cứu lý luận Mác- Lênin với tư cách

là kim chỉ nam cho hành động thì cần phải làm cho lý luận đó thực hiện được vai trò cơ sở khoa học của đổi mới, phải không ngừng phát triển lý luận đó phù hợp với những biến đổi thực tế của tình hình trong nước và thế giới [98]

Tác giả Nguyễn Ngọc Long trong công trình “Năng lực tư duy lý luận trong quá trình đổi mới tư duy [50, tr.45-51] đã phân tích bản chất và những

yếu tố cấu thành năng lực TDLL, tác giả khẳng định sự cần thiết phải phát triển năng lực TDLL trong thời kỳ đổi mới đất nước; quá trình đổi mới tư duy

ở nước ta phải gắn chặt với việc đổi mới và nâng cao năng lực TDLL; đồng thời, đổi mới tư duy phải đi đôi với khắc phục yếu kém, sai lầm, chậm đổi mới, sự xa rời lý luận với thực thiễn của nước ta trước thời kỳ đổi mới

Tác giả Lại Văn Toàn trong bài viết “Đổi mới TDLL, TDLL trong sự nghiệp đổi mới” khẳng định rằng, đổi mới tư duy chính là làm cho tư duy bao quát được

biện chứng của sự vận động, phát triển của thế giới khách quan; còn đổi mới TDLL chính là làm cho tư duy năng động, sắc sảo hơn, nắm bắt, phát hiện bản chất của

sự phát triển một cách chính xác và kịp thời, hiệu quả Tác giả cũng thống nhất cho rằng TDLL được hiểu ở đây chính là tư duy biện chứng duy vật [109]

Tác giả Phạm Hồng Quý trong bài “Tư duy lý luận và bản chất của nó”

[93], cho rằng, TDLL có được là do dựa trên cơ sở khái quát hóa lý luận, do vậy,

Quý khẳng định rằng, xét về bản chất thì TDLL là quá trình sáng tạo lại hiện thực dưới dạng tinh thần, đi sâu vào nhận thức bản chất, quy luật của sự vật, hiện tượng bằng hệ thống những khái niệm, phạm trù khoa học theo những quy luật lôgíc chặt chẽ

Đặc thù và vai trò của năng lực TDLL của đội ngũ cán bộ, giảng viên lý luận chính trị chưa được nghiên cứu sâu và có hệ thống Hơn nữa, đánh giá thực trạng năng lực TDLL của đội ngũ cán bộ, giảng viên lý luận chính trị, nhất là ở các TCT tỉnh ở ĐBSCL, cũng như xác định các yêu cầu nâng cao nó trong sự nghiệp đổi mới hiện nay, còn là vấn đề mới; mặc dù từ sau Đại hội Đảng lần thứ

VI (1986), nhiều tác giả có nghiên cứu sâu về đổi mới tư duy, phân tích những yếu

tố kém trong năng lực, trình độ TDLL

Như vậy, mặc dù đã có một số kết quả trong việc nghiên cứu thực trạng và những điều kiện khách quan và chủ quan ảnh hưởng đến năng lực TDLL, nhưng việc nghiên cứu về phương hướng, quan điểm, giải pháp cụ thể để nâng cao năng lực và trình độ TDLL cho đội ngũ giảng viên lý luận chính trị ở các TCT tỉnh nói chung, ở các TCT tỉnh vùng ĐBSCL nói riêng, thì còn ít được nghiên cứu có hệ thống, nhất là dưới góc độ triết học

1.2.2 Những công trình nghiên cứu về thực trạng năng lực tư duy lý luận của đội ngũ giảng viên các trường chính trị tỉnh ở vùng đồng bằng sông Cửu Long

Ở Việt Nam, có thể nói mới chỉ có một vài công trình đề cập một cách gián tiếp tới vấn đề năng lực TDLL lý luận cho giảng viên lý luận Mác-Lênin ở các TCT tỉnh nói chung, các công trình tiêu biểu như:

Luận án tiến sĩ Triết học của Nguyễn Đình Trãi về “Nâng cao năng lực TDLL cho giảng viên lý luận Mác-Lênin ở các TCT tỉnh” [126] Công trình đã

đánh giá chung thực trạng TDLL ở các trường đại học ở nước ta Tác giả đã phân tích tính tất yếu và sự cần thiết phải nâng cao năng lực TDLL cho đội ngũ giảng viên lý luận Mác - Lênin ở TCT tỉnh nói chung Bởi vì, giảng viên lý luận Mác -

lãnh đạo quản lý chủ chốt ở đây Tác giả cũng phân tích thực trạng TDLL của đội ngũ cán bộ này, chỉ ra những yếu kém và nguyên nhân của yếu kém trong tư duy của họ, đề xuất một số giải pháp cơ bản nhằm nâng cao năng lực tư duy của đội ngũ giảng viên lý luận Mác - Lênin ở TCT tỉnh

Tác giả Vũ Thanh Bình với Luận án Tiến sĩ “Vấn đề chất lượng đội ngũ giảng viên lý luận chính trị trong các trường đại học, cao đẳng ở nước ta hiện nay” đã làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về chất lượng đội ngũ giảng viên lý

luận chính trị trong các trường đại học, cao đẳng ở nước ta, phân tích thực trạng, đánh giá ưu điểm, hạn chế của đội ngũ đó, chỉ ra nguyên nhân hạn chế, đề xuất một số quan điểm, giải pháp nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên các môn lý luận chính trị trong các trường đại học, cao đẳng ở Việt Nam thời gian tới [5]

Tác giả Đặng Nguyên Hà trong bài: "Tư duy lý luận chính trị của cán bộ lãnh đạo và quản lý ở Việt Nam hiện nay" [24] Tác giả cho rằng, đội ngũ cán bộ

lãnh đạo và quản lý thuộc hệ thống chính trị được hình thành từ nhiều nguồn, nhưng đều trưởng thành từ công cuộc xây dựng và bảo vệ tổ quốc Những cán bộ lãnh đạo và quản lý này tuyển chọn và bổ nhiệm vào các chức vụ lãnh đạo và quản

lý thuộc hệ thống chính trị theo quy định nghiêm ngặt và chặt chẽ Đa số họ có hiểu biết nhất định về một chuyên môn nghề nghiệp nào đó và có hiểu biết ở trình độ

cơ bản về LLCT Tác giả cũng đã phân tích và chỉ rõ những nguyên nhân hạn chế của đội ngũ này về trình độ TDLL, tuy có bằng cấp nhưng việc học tập chưa thực lực; thiếu hiểu biết về tình hình kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa; chưa nắm bắt được tình hình thực tiễn của đất nước, yếu kém trong tổng kết hoạt động thực tiễn

Tô Huy Rứa, Hoàng Chí Bảo, Trần Khắc Việt, Lê Ngọc Tòng (Chủ biên),

trong cuốn: "Quá trình đổi mới tư duy lý luận của Đảng từ 1986 đến nay" đã chỉ

ra thực trạng và yêu cầu của TDLL ở Việt Nam: việc đổi mới tư duy lý luận của Đảng những năm vừa qua vẫn còn chậm, chưa đáp ứng được yêu cầu của công cuộc đổi mới Các ông cho rằng, một số vấn đề lý luận hết sức cơ bản của công cuộc

của mỗi chặng ra sao, tiêu chuẩn kết thúc thời kỳ quá độ là gì? Ở Việt Nam có hình thành giai cấp tư sản không? Các tiêu thức để đánh giá hoàn thành công nghiệp hóa, hiện đại hóa; nội dung cơ bản của thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN của nước ta là gì Bên cạnh đó, các tác giả cũng phân tích nguyên nhân của thực trạng yếu kém về TDLL các tác giả trong cuốn sách cũng đã chỉ ra như: chậm trễ của TDLL, phải chờ thực tiễn vận động đến mức chín muồi nhất định, sự vật bộc lộ hết những đặc điểm cơ bản của nó mới có cơ sở để tổng kết và khái quát thành lý luận [98]

Cuốn sách của Nxb Chính trị quốc gia “Tổng kết thực hiện Nghị quyết NQ/TW của Bộ Chính trị về công tác lý luận trong giai đoạn hiện nay”[73] Cuốn

01-sách cũng đã trình bày vấn đề đào tạo lý luận chính trị, các vấn đề trong công tác đào tạo lý luận chính trị, đổi mới nội dung, phương pháp nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy các môn LLCT cho sinh viên các trường đại học và cao đẳng Các tác giả cũng đặc biệt nhấn mạnh cần đổi mới đào tạo lý luận chính trị nhằm nâng cao năng lực tư duy lý luận cho sinh viên

1.3 Những công trình nghiên cứu liên quan đến phương hướng và giải pháp nâng cao năng lực tư duy lý luận cho đội ngũ giảng viên các trường chính trị tỉnh vùng đồng bằng sông Cửu Long

Những công trình nghiên cứu liên quan đến phương hướng và giải pháp nâng cao năng lực TDLL có một số những công trình nghiên cứu sau:

Tác giả Trần Văn Phòng trong bài: "Giải pháp nâng cao năng lực tư duy biện chứng, chống bệnh giáo điều, bệnh kinh nghiệm và chủ quan duy ý chí" cho

rằng, để nâng cao năng lực tư duy biện chứng, tư duy lý luận cần chống bệnh kinh nghiệm, bệnh giáo điều và chủ quan duy ý chí Đồng thời, để nâng cao năng lực

tư duy biện chứng, tư duy lý luận cần phải tăng cường tổng kết kinh nghiệm, quán triệt nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn trong nhận thức cũng như trong hành động [82]

để nâng cao năng lực TDLL cần phải đẩy mạnh công tác nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn nhằm tiếp tục làm sáng tỏ hơn nữa lý luận về chủ nghĩa xã hội và con

đường tiến lên chủ nghĩa xã hội; cần hoàn thiện cơ chế về mối quan hệ giữa cơ quan

lý luận với các cơ quan lãnh đạo của Đảng và Nhà nước để tạo thị trường cho công tác lý luận, cho người làm công tác lý luận; Phát huy vai trò của các cơ quan lý luận, của các tổ chức hội những người làm công tác lý luận trong việc quy tụ lực lượng,

tổ chức nghiên cứu lý luận và tổng kết thực tiễn; Đổi mới công tác giáo dục trong Đảng và trong xã hội về chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh; Tổ chức lại một cách căn bản hệ thống đào tạo cán bộ lãnh đạo của Đảng và cán bộ quản lý

của Nhà nước theo hướng tập trung đầu mối, tránh trùng lặp trong nội dung đào tạo, tạo sự liên thông về chứng chỉ học tập Phát huy vai trò trung tâm nghiên cứu

và giảng dạy lý luận của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh; Đẩy mạnh việc xây dựng đội ngũ cán bộ làm công tác lý luận Nâng cao trình độ phương pháp luận duy vật biện chứng, hiện đại hóa các phương pháp tiếp cận cụ thể để nâng cao chất lượng nghiên cứu lý luận; Đổi mới chính sách đối với cán bộ làm công tác lý luận, tạo điều kiện thuận lợi cho đội ngũ cán bộ này tiếp cận sâu sắc với thực tiễn cuộc sống; Tăng cường đầu tư ngân sách cho hoạt động lý luận; Mở rộng hoạt động quốc

tế và tăng cường hợp tác quốc tế trong công tác lý luận

Tác giả Ngô Đình Xây trong bài "Ph.Ăngghen bàn về những điều kiện hình thành tư duy lý luận " [137] cho rằng, muốn có tư duy lý luận, chúng ta phải có sự

nghiên cứu một cách nghiêm túc toàn bộ lịch sử triết học Bởi vì tư duy lý luận chỉ tồn tại dưới dạng năng lực tiềm tàng và nó chỉ được hình thành từ chính việc nghiên cứu một cách nghiêm túc, khoa học toàn bộ tư tưởng triết học của nhân loại

Tác giả Nguyễn Đức Quyền trong bài: "Nâng cao năng lực tư duy lý luận cho đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp huyện ở nước ta hiện nay" [94] cho rằng để nâng

cao năng lực tư duy lý luận cho đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp huyện cần phải tiếp tục đẩy mạnh phát triển kinh tế - xã hội nhằm tạo bước chuyển biến tích cực về đời

cao trình độ học vấn, trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, trình độ lý luận, khả năng nắm bắt, xử lý thông tin đầy đủ, chính xác, kịp thời cho đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp huyện; đồng thời, nâng cao năng lực tổng kết thực tiễn cho họ Mặt khác, cũng cần bố trí, sử dụng cán bộ dựa trên tiêu chuẩn về năng lực tư duy lý luận Để làm được điều đó, chúng ta phải động viên, khuyến khích họ thường xuyên trau dồi và rèn luyện phương pháp tư duy biện chứng duy vật Năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ chủ chốt cần phải được trau dồi, rèn luyện thường xuyên và phải thông qua hoạt động thực tiễn Từ đó, tạo cho họ có thói quen tư duy khoa học, tính linh hoạt, nhạy cảm, chính xác trong suy nghĩ cũng như trong hành động

Tác giả Đặng Nguyên Hà trong bài viết "Tư duy lý luận chính trị của cán bộ lãnh đạo và quản lý ở Việt Nam hiện nay" [24] cho rằng để nâng cao năng lực TDLL

cho cán bộ lãnh đạo, quản lý thì cần phải tăng cường giáo dục TDLL cho đội ngũ cán

bộ lãnh đạo và quản lý Trong cuốn: "Triết học và đổi mới" của tác giả Dương Phú

Hiệp [25] cho rằng muốn nâng cao TDLL, cần phải học tập và vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác nói chung và triết học Mác nói riêng trong việc nâng cao năng lực TDLL

Tác giả Lê Văn Quang trong bài: "Vai trò của Triết học Mác - Lênin trong đổi mới tư duy lý luận ở Việt Nam hiện nay" [86] cho rằng, tư duy triết học không chỉ là

cơ sở để nâng cao tư duy lý luận cho cán bộ của Đảng, công chức của Nhà nước, mà còn góp phần xây dựng các đề án trong xây dựng, chỉnh đốn Đảng để ngang tầm với nhiệm vụ lãnh đạo cách mạng Việt Nam trong thời kỳ mới

Tác giả Nguyễn Đình Trãi với luận án tiến sĩ Triết học: "Nâng cao năng lực

tư duy lý luận cho cán bộ giảng dạy lý luận Mác - Lênin ở các TCT tỉnh" [126]

Theo tác giả luận án, giảng viên LLCT của các TCT tỉnh cần phải trau rồi và rèn luyện phương pháp tư duy biện chứng duy vật; tăng cường tổng kết thực tiễn; tiếp tục đổi mới công tác đào tạo, bố trí, sử dụng giảng viên đồng thời phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong việc tự phấn đấu, rèn luyện nâng cao năng lực

tư duy lý luận

Tác giả Nguyễn Ngọc Long trong bài: "Chống chủ nghĩa chủ quan, duy ý chí, khắc phục bệnh kinh nghiệm, giáo điều, trong quá trình đổi mới tư duy lý luận" [51] Theo tác giả, nâng cao năng lực TDLL phải từng bước, gắn với sự phát

triển kinh tế - xã hội, nâng cao dân trí cho cán bộ, đảng viên và nhân dân; nâng cao năng lực TDLL gắn liền với việc nâng cao trình độ học vấn, chuyên môn nghiệp

vụ và tăng cường rèn luyện đạo đức cách mạng Từ đó, giúp cho việc kế thừa một cách có chọn lọc quan điểm về TDLL để nghiên cứu năng lực TDLL của đội ngũ giảng viên các trường đào tạo, bồi dưỡng cán bộ

Dương Minh Đức với luận án: "Nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo chủ chốt cấp tỉnh vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay" [19]

Để nâng cao năng lực và trình độ TDLL của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp tỉnh vùng đồng bằng sông Hồng, cùng với việc nâng cao kiến thức văn hóa, xã hội, khoa học, trình độ lý luận thì việc nghiên cứu về lôgíc học, về phép biện chứng và việc vận dụng, rèn luyện phương pháp tư duy biện chứng là có ý nghĩa trực tiếp Tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ cấp tỉnh là giải pháp cơ bản và quan trọng, mang tính quyết định đến việc nâng cao năng lực tư TDLL cho đội ngũ cán bộ cấp tỉnh đáp ứng yêu cầu đẩy mạnh quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá của tỉnh

Tác giả Vũ Đình Chuyên trong công trình: "Nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp huyện ở nước ta hiện nay qua thực

tế ở tỉnh Kiên Giang" [11] cho rằng, các giải pháp đổi mới tư duy và quá trình đào

tạo nâng cao trình độ TDLL cho đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp huyện qua khảo sát, thực tế tại Kiên Giang là phải được bồi dưỡng toàn diện, trước hết là đường lối chính trị, quản lý nhà nước, về kiến thức kinh tế thị trường, kiến thức và kỹ năng quản lý nền kinh tế thị trường, xây dựng tư duy kinh tế mới trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường và trong xu thế mở cửa và hội nhập kinh tế quốc tế, kết hợp với việc nâng cao chất lượng đào tạo, bồi dưỡng trình độ lý luận chính trị, quản lý hành chính Nhà nước mở rộng đối tượng đào tạo tới đội ngũ cán bộ là công chức cấp huyện Tiến hành cải cách, đổi mới nội dung, chương trình đào tạo, bồi dưỡng

cán bộ, phù hợp với yêu cầu của quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá, phù hợp với điều kiện nền kinh tế và bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế Nội dung đào tạo, bồi dưỡng cán bộ chủ chốt cấp huyện cần dựa trên nhiệm vụ cụ thể của từng chức danh cán bộ, xuất phát từ mục tiêu, căn cứ vào đặc điểm của đối tượng mà đưa ra chương trình, nội dung đào tạo thích hợp Tránh tình trạng đào tạo tràn lan, lấy thành tích về số lượng; chú trọng xây dựng chương trình đào tạo, kế thừa những mặt ưu điểm của các chương trình đã và đang được sử dụng, bổ sung vào chương trình những kiến thức mới phù hợp với mục tiêu, yêu cầu đào tạo; khắc phục những hạn chế, trước hết là khắc phục sự trùng lặp, dàn trải về nội dung trong chương trình đào tạo, bồi dưỡng; đào tạo theo hướng tập trung vào nâng cao kỹ năng tác nghiệp, thực hành cho cán bộ, giảm bớt lý luận thuần tuý trong đào tạo

Tác giả Nguyễn Văn Phúc trong bài: "Nâng cao năng lực tư duy lý luận cho cán bộ chủ chốt cấp cơ sở quận Dương Kinh, thành phố Hải Phòng hiện nay" cho

rằng, giải pháp khải thi là: nâng cao năng lực TDLL gắn với chiến lược xây dựng

và phát triển kinh tế - xã hội bền vững tại địa phương, gắn việc đổi mới năng lực TDLL với công tác luân chuyển cán bộ, nâng cao năng lực tổng kết thực tiễn cho đội ngũ cán bộ chủ chốt Cũng theo tác giả, khi kinh tế - xã hội phát triển cũng sẽ tạo điều kiện để nâng cao dân trí cho cán bộ và nhân dân Một khi đời sống được nâng lên, con người sẽ có điều kiện phát triển cả trí tuệ lẫn thể chất Một khi kinh

tế - xã hội phát triển sẽ là điều kiện khách quan để phát triển, hoàn thiện cơ sở sinh học của tư duy, tạo tiền đề phát triển năng lực trí tuệ, tư duy Kinh tế - xã hội phát triển tạo điều kiện để cán bộ lãnh đạo có điều kiện rèn luyện, học tập và phát triển nâng cao về mọi mặt một cách có hệ thống Nhờ kinh tế - xã hội phát triển, họ có

cơ hội trau dồi, rèn luyện, phát triển năng lực TDLL của mình Chính việc nâng cao năng lực TDLL cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo cấp cơ sở làm cho TDLL của họ thêm sắc bén, năng động và sáng tạo hơn trong quá trình phản ánh hiện thực, từ đó

họ kịp thời phát hiện những vấn đề đặt ra và có những đề xuất sắc bén, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động thực tiễn ở cơ sở

Tác giả Khăm Phủi Chăn Thavadi "Một số giải pháp nâng cao chất lượng

đào tạo, bồi dưỡng lý luận chính trị cho đội ngũ cán bộ chủ chốt ở các tỉnh phía Bắc Cộng hoà dân chủ nhân dân Lào" [32] cho rằng, nâng cao trình độ lý luận

chính trị cho đội ngũ cán bộ, đặc biệt là cán bộ chủ chốt các cấp ở các tỉnh ở phía Bắc nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào cần tập trung vào các giải pháp như: đổi mới nội dung, phương pháp dạy và học Giáo án, giáo trình phải được xây dựng khoa học, cập nhật thường xuyên các vấn đề mới trong lý luận và thực tiễn Đội ngũ nhà giáo phải thường xuyên được tập huấn về phương pháp và TDLL Giữ vững quan điểm của Đảng về mục tiêu, phương châm đào tạo, bồi dưỡng cán

bộ, nâng cao nhận thức của các cấp ủy tổ chức đảng đối với công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ Các chương trình đào tạo, bồi dưỡng lý luận chính trị phải được thực hiện theo phân cấp, ưu tiên phát triển năng lực tư duy, trình độ lý luận chính trị cho đội ngũ cán bộ chủ chốt và đội ngũ cán bộ trong nguồn quy hoạch; đổi mới chế độ, chính sách trong đào tạo, bồi dưỡng cán bộ

Như vậy, các công trình nghiên cứu đã phân tích làm rõ mặt tích cực và hạn chế của việc phát huy và nâng cao năng lực TDLL, chỉ ra nguyên nhân cơ bản của những hạn chế, yếu kém đó Các nhà khoa học đã có những đóng góp chỉ ra được những phương hướng, những giải pháp chủ yếu nhằm phát triển tư duy của con người, đặc biệt là đội ngũ trí thức - nhân tài

Có thể thấy, những công trình, đề tài nghiên cứu liên quan đã có những đóng góp quan trọng về mặt khoa học giúp cho tác giả luận án tiếp cận, nghiên cứu, tham khảo, phục vụ cho đề tài nghiên cứu

1.4 Những vấn đề đã được nghiên cứu và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu

Qua việc tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài, có thể nhận thấy, các công trình nêu trên và nhiều công trình khác đã góp phần làm sáng

rõ thêm các vấn đề sau đây từ góc độ triết học:

Một là, các công trình nghiên cứu đã ngày càng làm sáng rõ hơn, sâu sắc

hơn các khái niệm cơ bản từ góc độ triết học như: nhận thức, tư duy, TDLL, TDKN, mối quan hệ giữa TDLL và TDKN, tư duy biện chứng

Hai là, các công trình đã công bố tập trung nghiên cứu về vai trò của TDLL

đối với hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người Nhiều công trình đã đi sâu nghiên cứu vai trò của TDLL đối với hoạt động nghiên cứu khoa học, hoạt động học tập và giảng dạy, hoạt động lãnh đạo, quản lý ở các cấp hành chính như cấp Trung ương, cấp tỉnh, cấp huyện, cấp cơ sở

Ba là, các công trình đã nghiên cứu thực trạng TDLL, thực trạng năng lực,

trình độ TDLL, tư duy biện chứng của các nhóm đối tượng như học sinh, sinh viên, giảng viên, cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp Liên quan đến việc nghiên cứu thực trạng, nhiều công trình còn mở rộng vấn đề, đi sâu nghiên cứu tác động, ảnh hưởng của các nhân tố khách quan, chủ quan đến năng lực, trình độ TDLL của các nhóm đối tượng trên Những nghiên cứu loại này góp phần làm rõ hơn nguyên nhân, nguồn gốc của những thành tựu, hạn chế trong năng lực, trình độ TDLL của các nhóm đối tượng

Bốn là, các công trình công bố đã đưa ra các nghiên cứu về phương hướng,

quan điểm, giải pháp phát triển TDLL, nâng cao năng lực, trình độ TDLL của một

số nhóm đối tượng đã nêu trên

Những kết quả nghiên cứu trên là cơ sở lý luận và thực tiễn quan trọng, là những luận cứ khoa học xác đáng, là những gợi mở thiết thực để tác giả luận án lựa chọn đề tài và triển khai nội dung nghiên cứu của mình

Tuy nhiên, về các vấn đề đã nêu trên đây, nhiều nội dung nghiên cứu còn chưa mang tính hệ thống, nhiều công trình nghiên cứu đã lâu, kết quả nghiên cứu không còn phù hợp với thực tiễn hiện nay

Cũng từ việc tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận

án, tác giả nhận thấy cần tiếp tục đi sâu nghiên cứu một số vấn đề liên quan đến năng lực TDLL như:

- Về mặt khái niệm: cần tiếp tục nghiên cứu làm rõ hơn khái niệm tư duy,

tư duy lý luận, năng lực tư duy lý luận và một số vấn đề liên quan như mối quan

hệ giữa ngôn ngữ và tư duy, tư duy với tư cách hoạt động nội tâm của trí tuệ, cái hữu thức và cái vô thức trong tư duy Làm rõ những khái niệm này từ góc độ triết