chủ nghĩa tư bản độc quyền và chủ nghĩ tư bản nhà nước

- Tiếp theo giai đoạn cạnh tranh tự do, chủ nghĩa t bản phát triển lên giai đoạn cao hơn là giai đoạn chủ nghĩa t bản độc quyền và sau đó là chủ nghĩa t bản độc quyền nhà n ớc - Thực

- Tiếp theo giai đoạn cạnh tranh tự do, chủ

nghĩa t bản phát triển lên giai đoạn cao hơn

là giai đoạn chủ nghĩa t bản độc quyền và sau

đó là chủ nghĩa t bản độc quyền nhà n ớc

- Thực chất đây là những nấc thang mới trong quá trình phát triển và điều chỉnh của chủ

nghĩa t bản cả về lực l ợng sản xuất và quan

hệ sản xuất để thích ứng với những biến động mới trong tình hình kinh tế và chính trị thế giới từ cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX đến nay

Vận dụng sáng tạo những nguyên lý của chủ nghĩa Mác vào điều kiện lịch sử mới của thế giới,

V.I Lênin đã chứng minh rằng chủ

nghĩa t bản đã b ớc sang giai đoạn mới

là chủ nghĩa t bản

độc quyền.

Mục đích yêu cầu

- Nắm đ ợc nguyên nhân hình thành và bản chất

của chủ nghĩa t bản độc quyền

- Hiểu rõ các đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ

nghĩa t bản độc quyền

- Phân tích rõ nguyên nhân ra đời và những

hình thức chủ yếu của chủ nghĩa t bản độc quyền

Néi dung ch ¬ng Vi

I Chủ nghĩa tư bản Độc quyền

II Chủ nghĩa tư bản Độc quyền nhà nước

III Những nét mới trong sự phát triển của Chủ nghĩa

tư bản hiện đại

IV Vai trò, hạn chế và xu hướng vận động của Chủ nghĩa tư bản

I Chủ nghĩa t bản độc quyền

Nội dung:

1 Nguyờn nhõn chuyển biến của CNTB từ tự

do cạnh tranh sang độc quyền

2 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của CNTB

độc quyền

3 Sự hoạt động của quy luật giá trị và quy

luật giá trị thặng d trong giai đoạn CNTB

độc quyền

1 Nguyờn nhõn chuyển biến của CNTB từ tự

do cạnh tranh sang độc quyền

C.Mác và Ph.Ăngghen đã dự báo rằng: cạnh tranh tự do

sinh ra tích tụ và tập trung sản xuất, tích tụ và tập trung sản xuất phát triển đến một mức độ nào đó sẽ dẫn đến độc quyền

Tự do

cạnh

tranh

Tích tụ tập trung sản xuất

Độc quyền

Vận dụng sáng tạo những nguyên lý của

chủ nghĩa Mác vào điều kiện lịch sử mới

của thế giới, V.I Lênin đã chứng minh rằng chủ nghĩa t bản đã b ớc sang giai đoạn mới

là chủ nghĩa t bản độc quyền.

* Nguyên nhân chủ yếu ra đời

Chủ nghĩa t bản độc quyền

XÝ nghiÖp quy m« lín

TÝch luü t b¶n

XÝ nghiÖp võa vµ nhá ph¸ s¶n

XÝ nghiÖp lín cµng

lín h¬n

XN lín tån t¹i vµ ph¸t triÓn

TÝn dông

ph¸t triÓn TÝch tô tËp

trung t b¶n TËp trung s¶n xuÊt

* Khái quát nguyên nhân hình thành CNTBĐQ

LLSX

Độc Quyền

KH- KT cuối TK 19

Cạnh tranh

Khủng hoảng

kinh tế

Tác động của quy luật kinh

tế Tín dụng

phát triển

• Từ những nguyên nhân trên, V.I Lênin

khẳng định:

" cạnh tranh tự do đẻ ra tập trung sản xuất và

sự tập trung sản xuất này, khi phát triển tới một mức độ nhất định, lại dẫn tới độc quyền”

(V.I.Lênin: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005,

t.27.tr.402)

V.I Lênin đã nêu ra năm đặc điểm kinh tế cơ

bản của chủ nghĩa t bản độc quyền

2 Những đặc điểm cơ bản của CNTB độc quyền

a - Tập trung sản xuất và các tổ chức độc quyền

H/t s ố ít xí nghiệp lớn

Cạnh tranh gay gắt

Thoả hiệp, thoả thuận

Tích tụ,

tập trung

sản xuất

Tổ chức

độc quyền

Tổ chức độc quyền là tổ chức liên minh giữa các nhà t bản lớn để

tập trung vào trong tay phần lớn việc sản xuất và tiêu thụ một số loại hàng hoá nào đó nhằm mục đích thu lợi nhuận độc quyền cao

Tổ chức

độc quyền

Các ten Xanhdica

Tờ rớt Côngxoocxiom Côngôlơmêrat

Thoả thuận về giá cả,

quy mô, thị tr ờng …

Việc l u thông do một ban quản trị chung.

Việc sản xuất, tiêu thụ

do ban quản trị chung Liên kết dọc của các

tổ chức ĐQ.

Công xoocxiom

Tổ chức

độc quyền

Côngôlơmerat

Cácten Xanhdica

Tờ rớt

m

b - T bản tài chính và bọn đầu sỏ tài chính

Ngân hàng nhỏ

Phá

sản

Sát nhập

T bản tài chính

Tổ chức

độc quyền ngân hàng

Tổ chức

độc quyền công nghiệp

Cạnh tranh khốc liệt

Lê nin: “T bản tài chính là kết quả của sự hợp nhất gi a TB

ngân hàng của một số ít ngân hàng ĐQ lớn nhất với TB của liên minh độc quyền các nhà công nghiệp”

(V I.Lênin: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, t.27.tr.489)

Vai trò của

ngân hàng

Vai trò cũ

Vai trò mới

Trung gian trong việc thanh toán tín dụng

Thống trị chính trị

Chế độ tham dự Thủ đoạn

* Sự phát triển của t bản tài chính dẫn đến một nhóm nhỏ độc quyền chi phối toàn bộ đời sống kinh tế và chính trị của toàn xã hội t bản gọi là bọn đầu sỏ tài chính

t b¶n

Nguyªn nh©n

TÝch luü t

b¶n ph¸t triÓn

TÝch luü khèi l îng t b¶n lín

Nguyªn liÖu rÎ

XuÊt khÈu t

b¶n

Trùc tiÕp (FDI)

Gi¸n tiÕp (ODA)

Môc tiªu

Kinh tÕ

ChÝnh trÞ

H×nh thøc

Chủ thể:

Tạo điều kiện cho

t bản t nhân Kinh tế

Chính trị

Quân sự

H ớng vào các ngành thuộc kết cấu hạ tầng

Thực hiện chủ nghĩa thực dan mới

Đặt căn cứ quân sự trên lãnh thổ

Ngành chu chuyển vốn nhanh và lợi nhuận độc

d - Sự phân chia thế giới về KT giữa các tổ chức độc quyền

Tổ chức

độc quyền quốc tế

e - Sự phân chia thế giới về l nh thổ giữa các c ờng quốcã

Sự phát

triển không

đều về

kinh tế

Phát triển không đều về chính trị quân

sự

Xung đột

về quân sự

để phân chia lãnh thổ

Chiến tranh thế giới

Sự phát

triển không

đều về

kinh tế

Phát triển không đều về chính trị quân

sự

Xung đột

về quân sự

để phân chia lãnh thổ

Chiến tranh thế giới

3 Sự hoạt động của quy luật giá trị và giá trị

thặng d trong giai đoạn CNTB độc quyền

a - Mối quan hệ giữa cạnh tranh và độc quyền

Cạnh tranh

L u ý: Độc quyền sinh ra từ cạnh tranh tự do, độc quyền đối lập

với cạnh tranh tự do, nh ng sự xuất hiện của ĐQ không thủ tiêu

đ ợc cạnh tranh mà còn làm cho cạnh tranh trở nên đa dạng và gay gắt hơn

Giữa các tổ chức

độc quyền với xí nghiệp ngoài độc

quyền

Giữa các

tổ chức

độc quyền với nhau

Nội bộ tổ chức độc quyền

Cùng ngành

Khác ngành

Thị phần sản xuất, tiêu thụ

Một bên phá sản

Hai bên thoả hiệp

Nguồn nguyên liệu, nhân công,

b, Biểu hiện hoạt động của quy luật giá trị và giá trị thặng d trong giai đoạn CNTB độc quyền

do giản đơn

Quy luật giá cả

độc quyền (K+PĐQ PĐQ = p + PSN

Quy luật giá cả sản xuất ( K + p )

Quy luật giátrị (W=c+v+m)

Quy luật lợi nhuận độc quyền cao

Quy luật

p và ’ và p

Quy luật giá trị thặng d

LĐ không công ở các n

ớc thuộc địa

và phụ thuộc

Lợi nhuận

độc quyền cao

II Chủ nghĩa t bản độc quyền

1 Nguyên nhân hình thành và bản chất của CNTB độc

quyền Nhà n ớc

a Nguyên nhân ra đời của CNTB độc quyền Nhà n ớc

Tất yếu CNTB độc

quyền

CNTBĐQ Nhà n ớc

Mâu thuẫn g/c

TS và VS cao

Xoa dịu bằng CSNN

> < Giữa các TCĐQ QT

Nhà n ớc can thiệp

Xu h ớng

quốc tế hoá

Ngành nghề mới ra đời

Hình thành cơ cấu kết

b Bản chất của CNTB độc quyền Nhà n ớc

CNTB độc quyền nhà

sản

Quan hệ kinh tế chính

trị x hộiã

Là sự kết hợp sức mạnh của các tổ chức ĐQ t nhân với sức mạnh của nhà n ớc TS trở thành một thiết chế và thể chế thống nhất nhằm phục vụ lợi ích của cỏc tổ chức ĐQ

và cứu nguy cho CNTB

2 Những biểu hiện chủ yếu của CNTB độc quyền Nhà n ớc

KÕt hîp

v ề con ng

êi

H×nh thµnh

së h÷u Nhµ n íc

Sù ®iÒu tiÕt kinh

tÕ cña nhµ n íc

T s¶n

Bé m¸y nhµ n íc

ChÝnh s¸ch

HÖ thèng tiÒn tÖ tÝn dông– tÝn dông

* Sù can thiÖp trùc tiÕp cña Nhµ n íc vµo qu¸ tr×nh TSXXH

Ng©n hµng

ThÞ tr êng nhµ n íc

* Cơ chế của CNTB độc quyền Nhà n ớc

Cơ chế của CNTBĐQNN

Điều tiết của Nhà n ớc

Thị Tr ờng

Quy luật

kinh tế

Định h ớng các mục tiêu

Điều tiết sản

xuất

Độc quyền t nhân

III Những nét mới trong sự phát triển của chủ nghĩa t

bản hiện đại

1 Sự phát triển nhảy vọt về lực l ợng sản xuất

- Thứ nhất, cách mạng công nghệ thông tin (IT) và

công nghệ cao phát triển mạnh mẽ.

- Thứ hai, giáo dục đ ợc tăng c ờng và tố chất của ng

ời lao động đ ợc nâng cao rõ rệt

- Thứ ba, kinh tế tăng tr ởng nhanh, năng suất lao

động đ ợc nâng cao hơn Thành quả khoa học kỹ

thuật nhanh chóng chuyển hoá vào sản xuất, kinh doanh

2 Nền kinh tế đang có xu h ớng chuyển từ kinh tế

công nghiệp sang kinh tế tri thức

* Cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật lần thứ nhất 200 năm tr ớc, thúc đẩy chủ nghĩa t b ả n chuyển đổi từ kinh

tế nông nghiệp sang kinh tế công nghiệp, cách mạng

KH-CN hiện nay đang thúc đẩy nền kinh tế t b ả n chủ

nghĩa chuyển từ kinh tế công nghiệp sang kinh tế tri

thức

* Cùng với sự chuyển đổi loại hình kinh tế, kết cấu

ngành nghề của chủ nghĩa t bản cũng đ ợc điều chỉnh và nâng cấp hơn, chuyển sang dịch vụ hoá và công nghệ cao hoá Điều này thể hiện ở chỗ: trong ba ngành nghề lớn, vị trí của nông nghiệp hạ thấp, vị trí của dịch vụ,

đặc biệt là ngành dịch vụ có liên quan đến công nghệ mới đ ợc tăng lên r t cao ất cao

3 Sự điều chỉnh về quan hệ sản xuất

và quan hệ giai cấp

- Thứ nhất, quan hệ sở hữu cũng có những thay đổi, biểu hiện nổi bật là sự phân tán quyền nắm cổ phiếu tăng lên.

- Thứ hai, kết cấu giai cấp cũng đã có những biến

đổi lớn, các giai cấp, tầng lớp, đoàn thể xã hội và tập

đoàn cùng tồn tại và tác động lẫn nhau Nổi bật nhất

là sự xuất hiện của tầng lớp trung l u (hay còn gọi là giai cấp trung sản), chiếm khoảng 40 - 50% dân số

- Thứ ba, cùng với sự tăng tr ởng của sản xuất và sự

điều chỉnh về quan hệ sản xuât, thu nhập bằng tiền l

ơng của ng ời lao động cũng có đ ợc mức tăng tr ởng

khá lớn

4 Thể chế quản lý kinh doanh trong nội bộ doanh

nghiệp có nh ữ ng biến đổi lớn

Trong điều kiện mới của cách mạng khoa học kỹ thuật và kinh

tế tri thức, thể chế quản lý kinh doanh trong nội bộ các doanh

nghiệp đã thực hiện các b ớc điều chỉnh và cải cách lớn.

- Thứ nhất, doanh nghiệp cải cách cơ chế quản lý, thiết lập cơ cấu tổ chức hàng ngang và mạng l ới

- Thứ hai, dùng công nghệ cao cải cách cơ chế quản lý sản xuất

- Thứ ba, thực hiện cải cách quản lý lao động lấy con ng ời làm gốc, yêu cầu đối với công nhân chủ yếu không phải là điều kiện thể lực

mà là phải có kỹ năng và tri thức cao hơn, để họ phát huy tính chủ

động và tính sáng tlạo, từ đó nâng cao năng suất lao động và tăng c ờng thế cạnh tranh của doanh nghiệp.

- Thứ t , thay đổi hình thức tổ chức doanh nghiệp xuất hiện xu thế hai loại hình lớn hoá và nhỏ hoá cùng hỗ trợ nhau tồn tại

5 ĐiÒu tiÕt vÜ m« cña NN ngµy cµng ® îc t ă ng c êng

ph¸t triÓn kinh tÕ, nh»m n©ng cao søc c¹nh tranh tæng thÓ cña quèc gia

- Thø hai, sù lùa chän chÝnh s¸ch thùc dông

- Thø ba, c¨n cø vµo t×nh h×nh ph¸t triÓn kinh tÕ kh¸c nhau cña tõng thêi kú, vËn dông linh ho¹t chÝnh s¸ch tµi chÝnh vµ chÝnh s¸ch tiÒn tÖ, kÞp thêi ®iÒu chØnh m©u thuÉn cung cÇu trong x· héi vµ m©u thuÉn gi÷a c¸c

tÇng líp x· héi kh¸c nhau

6 Các công ty xuyên quốc gia (TNC) có vai trò ngày

càng quan trọng trong hệ thống kinh tế t bản chủ nghĩa,

là lực l ợng chủ yếu thúc đẩy toàn cầu hoá kinh tế

Thế hiện ở những điểm sau đây:

- Các công ty xuyên quốc gia đã thúc đẩy toàn cầu hoá sản xuất

và nguồn vốn, thúc đẩy mạnh mẽ phân công lao động quốc tế sâu sắc hơn, dựa vào nhau trong đời sống kinh tế, thúc đẩy buôn bán quốc tế phát triển nhanh.

- Truyền bá khoa học kỹ thuật và kinh nghiệm quản lý trên phạm

vi toàn cầu, tạo không gian rộng lớn để phát triển lực l ợng sản

xuất và điều chỉnh quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa trên quy mô quốc tế.

- Chiếm đoạt thị tr ờng toàn cầu, xuất khẩu vốn và hàng hoá trên qui mô lớn, thu về nhiều ngoại tệ, phát triển thực lực trong n ớc, tăng c ờng kiểm soát của t bản độc quyền trên phạm vi toàn cầu

Nh ng mặt khác, trong quá trình xuất khẩu vốn và kỹ thuật ra thị

tr ờng thế giới cũng có khả năng làm cho kinh tế trong n ớc "trống rỗng", khiến nạn thất nghiệp thêm trầm trọng, cũng có khả năng bùng nổ mâu thuẫn và xung đột với các n ớc sở tại.

=>

- Tạo cơ hội và cả những thách thức to lớn cho các n ớc đang

phát triển Tuy nhiên, để độc lập tự chủ trong phát triển kinh

tế dân tộc, trong khi lợi dụng những cơ hội mà các TNC đ a

đến, các n ớc đang phát triển cũng cần có biện pháp đối phó với những thách thức đang gặp phải, giảm bớt tình trạng dựa dẫm vào các TNC, đề phòng các công ty đó thâm nhập về chính trị

và kiểm soát về kinh tế, bảo vệ nền độc lập chính trị và lợi ích căn bản của nhà n ớc dân tộc.

- Ảnh h ởng lớn tới lĩnh vực tài chính, tiền tệ Các TNC thao

túng nguồn vốn tín dụng quốc tế khổng lồ, hình thành thị tr ờng tiền tệ lớn, trở thành các nhà kinh doanh ngoại tệ lớn nhất và lực l ợng chủ yếu thúc đẩy l u thông vốn trên toàn thế giới, ảnh h ởng trực tiếp đến việc ổn định thị tr ờng tiền tệ và cân bằng cán cân thanh toán quốc tế

7 Điều tiết và phối hợp quốc tế đ ợc tăng c ờng

Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, nhà n ớc

của các quốc gia t bản chủ nghĩa ngày càng chú trọng phối hợp chính sách kinh tế vĩ mô Vì vậy, những xung

đột kinh tế nh chiến tranh mậu dịch, chiến tranh tỷ giá hối đoái, chiến tranh lãi suất mà tr ớc đây th ờng có giữa các n ớc ph ơng Tây đã giảm xuống Việc giải quyết mâu thuẫn giữa các n ớc ph ơng Tây th ờng áp dụng hình thức

th ơng l ợng, thoả hiệp chứ không đối kháng gay gắt nh

tr ớc

IV Vai trò, giới hạn và xu h ớng vận động của Chủ Nghĩa T Bản

1 Vai trò của CNTB đối với sự phát triển của nền sản xuất xã hội

a Sự ra đời của chủ nghĩa t bản đã giải phóng loài ng

ời khỏi "đêm tr ờng trung cổ" của xã hội phong kiến,

đoạn tuyệt với nền kinh tế tự nhiên, tự túc, tự cấp

chuyển sang phát triển kinh tế hàng hoá t bản chủ

nghĩa, chuyển sản xuất nhỏ thành sản xuất lớn hiện đại

Trong “Tuyờn ngụn của Đảng CS”, M và Ă Đó Khẳng định:

“Giai cấp tư sản trong quỏ trỡnh thống trị giai cấp chưa đầy một thế

kỷ, đó tạo những lực lượng sản xuất nhiều hơn và đồ sộ hơn lực lượng sản xuất của tất cả cỏc thế hệ trước kia gộp lại”

b Phát triển lực l ợng sản xuất

Quá trình phát triển của chủ nghĩa t bản đã làm

cho lực l ợng sản xuất phát triển mạnh mẽ với trình

độ kỹ thuật và công nghệ ngày càng cao: từ kỹ

thuật thủ công lên kỹ thuật cơ khí, từ cơ khí hóa

sang giai đoạn tự động hoá, tin học hoá và công

nghệ hiện đại

Cùng với sự phát triển của kỹ thuật và công

nghệ là quá trình giải phóng sức lao động, nâng cao hiệu quả khám phá và chinh phục thiên nhiên của con ng ời

c Thực hiện xã hội hoá sản xuất.

- Đó là sự phát triển của phân công lao động xã hội, sản xuất tập trung với quy mô hợp lý, chuyên môn hoá sản xuất và hợp tác lao động sâu sắc, mối liên hệ kinh tế

giữa các đơn vị, các ngành, các lĩnh vực ngày càng chặt chẽ làm cho các quá trình sản xuất phân tán đ ợc liên kết với nhau và phụ thuộc lẫn nhau thành một hệ

thống, thành một quá trình sản xuất xã hội

- Chủ nghĩa t bản tổ chức lao động theo kiểu công x ởng

do đó đã xây dựng đ ợc tác phong công nghiệp cho ng ời lao động, làm thay đổi nề nếp thói quen của ng ời lao

động sản xuất nhỏ trong xã hội phong kiến

- CNTB đã thiết lập nên nền dân chủ t sản, xây dựng

trên cơ sở thừa nhận quyền tự do thân thể của cá nhân

2 Hạn chế của chủ nghĩa t bản

•Bên cạnh đóng góp tích cực nói trên, chủ nghĩa t bản

cũng có những hạn chế về mặt lịch sử, đó là:

Một là: Chủ nghĩa t bản ra đời gắn liền với quá trình tích luỹ

nguyên thuỷ của chủ nghĩa t bản Thực chất, đó là quá trình tích luỹ tiền tệ nhờ vào những biện pháp ăn c ớp, t ớc đoạt đối với

những ng ời sản xuất hàng hóa nhỏ và nông dân tự do; nhờ vào hoạt động buôn bán, trao đổi không ngang gía qua đó mà thực hiện sự bóc lột, nô dịch đối với những n ớc lạc hậu

• ó là lịch sử đầy máu và bùn nhơ, không giống nh một câu Đó là lịch sử đầy máu và bùn nhơ, không giống như một câu

chuyện tình ca, nó đ ợc sử sách ghi chép lại bằng những trang

đẫm máu và lửa không bao giờ phai (C.Mác)