Triết Lý Nhân Sinh, Văn Hóa Dân Gian Việt Nam, Ca Dao, Tục Ngữ, Triết Học.docx

MỞ ĐẦU ĐẠIHỌCQUỐCGIAHÀNỘI TRƢỜNGĐẠIHỌCKHOAHỌCXÃHỘIVÀNHÂNVĂN HÀNỘI 2015 1 LÊTHỊHỒNGNHUNG TRIẾTLÝNHÂNSINHTRONGCA DAO,TỤCNGỮVIỆTNAM LUẬNVĂNTHẠCSĨKHOAHỌCTRIẾTHỌC 2 LÊTHỊHỒNGNHUNG TRIẾTLÝNHÂNSINHTRONGCA DA[.]

ĐẠIHỌCQUỐCGIAHÀNỘI TRƯỜNGĐẠIHỌCKHOAHỌCXÃHỘIVÀNHÂNVĂN

-LÊTHỊHỒNGNHUNG

TRIẾTLÝNHÂNSINHTRONGCA DAO,TỤCNGỮVIỆTNAM

LUẬNVĂNTHẠCSĨKHOAHỌCTRIẾTHỌC

TRIẾTLÝNHÂNSINHTRONGCA DAO,TỤCNGỮVIỆTNAM

Chuyênngành: Triếthọc

Mã số :60.22.03.01

LUẬN VĂNTHẠCSĨKHOAHỌCTRIẾT HỌC

Ngườihướngdẫnkhoahọc:TS.Đinh ThanhXuân

3 Mụcđíchvànhiệmvụnghiêncứu

4 Đốitượngvà phạmvinghiêncứu

5 Cơsởlýluậnvàphươngphápnghiêncứu

6 Đónggópmớicủaluậnvăn

7 Ýnghĩalýluậnvàthựctiễncủaluậnvăn

8 Kếtcấucủaluậnvăn NỘIDUNG

CHƯƠNG1:MỘTSỐVẤNĐ

ỀLÝLUẬNCHUNG 1.1 Kháiquátvềcadao,tụcngữ

ViệtNam 1.1.1 CadaoViệtNam 1.1.2 TụcngữViệtNam 1.1.3 Đặctrưngcủacadao,tụcn

gữViệtNam 1.2 Nhữngđiềukiệnhình

thànhcadao,tục ngữViệtNam 1.2.1 Điềukiệnkinhtế-xãhội 1.2.2 Điềukiệnvănhóa-

tưtưởng

conngười 35

2.2 Quanniệmvềcáchứngxửcủaconngười vớitựnhiên 40

2.2.1 Conngườisốngkhôngthểtáchrờivớitựnhiên 40

2.2.2 Quanniệmvềlaođộngsảnxuấtcảitạotựnhiên 45

2.3.Quanniệmvềcáchứngxửgiữaconngườivớiconngườitrongxãhội 50

2.3.1 Tìnhyêuđôil ứ achânthành,trongsáng,bìnhdị,thiếtth a, mãnhliệtđượcthểhi ệntrongchínhcuộcsốnglaođộnghàngngày 50

2.3.2.Mốiquanhệvợchồngântình,thủychung,nhườngnhịn,sẻchia 54

2.3.3.Mốiquanhệtronggiađìnhtrêndướitônkính,chaconchíhiếu 57

2.3.4 Mốiquanhệanhemthuậnhòa 62

2.3.5Mốiquanhệtônsưtrọngđạo,bạnbètìnhnghĩa 63

2.3.6.Mốiquanh ệgắnbóruộtthịt,tươngthântươngáitrongc ộ n g đồng,q u ốcgiadân tộc 66

2.4 Nhữngg i á trịv à hạnchếc ủatriếtl ý nhâns i n h trongc a dao,tụcngữViệt Nam 72

2.4.1 Vềgiátrị 72

2.4.2 Vềhạnchế 81

Tiểukếtchương2 84

KẾTLUẬN 86

DANHMỤCTÀILIỆUTHAM KHẢO 88

1 Lýdochọnđềtài

MỞĐẦU

TừbaođờinaytrongtâmthứcngườiViệt,vănhọcdângianđượccoin h ư mộtdisản,mộtkhotàngquýgiátíchlũynhữnggìmàloàingườiđãbiếtđượcnhờvàosựtrảinghiệmhàngthếkỉ.Trongđó,cadao,tụcngữđượccoin h ư nhữngviênngọcmàsựlunglinh,kìảocủanóđãlặnsâuvàotrongkíứcconngườinhưmộtảnhtượngcủaquêhươngngànđời

Cadao,tụcngữViệtNamđượmmàusắcdângian,thểhiệntâmtư,tìnhcảmcủanhân dânlaođộngViệtNam.Nólàsựđúckếtkinhnghiệmtừthựctiễnlaođộngsảnxuấtcủachaôngta,làtàisảnvôcùngquýgiácủadântộc.Nhữngđềtàicủacadao,tụcngữbắtnguồntừthựctếcuộcsốnglaođộngsảnxuấtvànhữngsinhhoạtđờithườngnênnộidungcủacadao,tụcngữrấtđadạngvàphongphú.Ngônngữcủacadao,tụcngữViệtNamcũngchínhlànhữnglờiăntiếngnóicủanhândânlaođộngnêncũngrấtdễhiểuvàdễcảm.Chínhvìlẽđó,tronglịchsửđãcórấtnhiềucôngtrìnhnghiêncứukhaithácvềchủđềcadao,tụcngữ.Cácnhànghiêncứuđãtậptrungkhaitháccadao,tụcngữtrênnhiềubìnhdiệnkhácnhauvàđãmanglạinhữnghiệuquảnhấtđịnh

Cadao,tụcngữViệtNamchứađựngnhiềutr

Vìnhữnglýdotrên tácgiảđãchọnnghiêncứuđềtài“Triếtlýnhân sinhtrongcadao,tụcngữViệtNam”làmđềtàiluậnvăntốtnghiệpcủamình.

2 Tổngquantìnhhìnhnghiêncứu

Cadao,tụcngữlàmộtthànhtốquantrọng,gópphầntạonênhệgiátrịtinhthần,bảnsắcvănhóađộcđáocủa

dântộcViệtNam.Bởivậy,cadao,tụcn g ữđãđượcthuhútđượcsựquantâmcủanhiềunhànghiêncứucảtrongvàngoàinướcởnhữnggócđộ,nhữngkhíacạnhkhácnhau.Trướcnhữngnghiêncứuđadạngvàđangànhvềcadao,tụcngữviệctiếpcậntưliệucủađềtàichủyếuđượctriểnkhaitrên hainhómchủđềlớnnhưsau:

Trướchết,lànhữngcôngtrìnhnghiêncứutổngquanvềcadao,tụcngữViệtNam

:

Côngtrìnhsưutập,nghiêncứucủatácgiảVũNgọcPhan“Tục

ngữ,cadaoViệtNam”(1995),tácgiảĐinhGiaKhánh“Vănh ọ cdângianViệtNam”( 2000).Haicuốnsáchnóitrên,cáctácgiảđãlàmrõkháiniệm,nguồngốc,sựhìnhthành

,pháttriển,nộidungvàcáchìnhthứcnghệthuậtcủacadao,tụcngữViệtNamnóichung.Ngoàira,tácgiảcònlàmrõmốiquanhệg i ữa

cadao,tụcngữvớicácthểloạivănhọcdângiankhác

Côngtrìnhsưutậpcadao,tụcngữcôngphunhất,cónộidungphongphúlàbộsác

h“Tụcngữphongdao”củaNguyễnVănNgọc,

xuấtbảnlầnđầuvàonăm1928.Tập1c ủabộsáchnàygiớithiệukhoảng6.500câutụcngữcủacácvùngmiềnBắc,Trung,NamchođếnnayvẫnđượccoilàmộttrongnhữngcôngtrìnhsưutậptụcngữViệtNamcó quymôlớn

Thứhai,nhữngcôngtrìnhtậptrungkhaithácvềnhữngyếutốtriếthọc,triếtlýtro

ngcadao,tụcngữViệtNam.Tiêubiểucónhữngcôngtrìnhsau:

Trongbàiviết“TìmhiểuyếutốtriếthọctrongtụcngữViệtNam”củaVũHùngi ntrênTạpchíTriếthọc,số1/1994,tácgiảđãchỉrasựkhácnhauc ơ bảngiữatụcngữVi

ệtNamvàtriếthọcđồngthờicũngphântíchđểlàmrõmộtsốyếutốtriếthọctrongtụcngữViệtNam.Ởđây,tácgiảmớichỉphântíchmộtcáchchungchungvềcácyếutốtriếthọctrongtụcngữ,chưađisâunghiêncứucụthểvàomộtkhíacạnhnào

Đềtài“NhữngtưtưởngtriếthọctrongtruyệnkểdângianViệtNam”(2006)củ

atácgiảPhạmThịThúyHằngcũngđãtrìnhbàymộts ốt ư tưởngtriếthọcvềthếgiớiquan,nhânsinhquancủaconngườiViệtNam.Đềc ậpđếnnhữngảnhhưởngcủatruyệnkểdângianđốivớiviệcxâydựngnềnvănhóacủadântộc

Đềtài“Mộtsốtưtưởngbiệnchứngtrongtụcngữ,cadaoViệtNam”(2011),Luậ

nvănThạcsĩTriếthọc,Họcviệnchínhtrị-hànhchínhquốcgiaHồChíMinh,củatácgiảHoàngThịÁnhThuđãđềcậpđếntưtưởngbiệnchứngtrongcadao,tụcngữvớihainộidungcơbảnđượcthểhiệnquahaichương.Cụthểlàtrongchương2,tácgiảtrìnhbàytưtưởngvềmốiquanhệbiệnchứnggiữaconngườivớitựnhiêntrongcadao,tụcngữViệtNamvàtrongchương3,tácgiảtrìnhbàyvềtưtưởngvềmốiquanhệbiệnchứnggiữaconngườivớiconngườitrongc a dao,tụcngữViệtNam.Ở đ ề tàinày,t ư tưởngbiệnchứngchủyếuchỉđượcđềcậpởmốiquanhệgiữaconngườivớig i a đìnhvàxãhội.Nhữngvấnđềnhưquanniệmvềsựvậnđộngpháttriển,

quanniệmv ềmốiliênhệg i ữac á c sựvậthiệntượng,giữac á c yếut ốc ấuthànhsựvật,hiệntượngchưađượctácgiảđềcậpđến.

Trongcuốn“Nhữngyếutốduyvậtvàbiệnchứngtrongcadao,tụcngữViệtNam

”(1996),tácgiảVõHoàngKhảiđãlàmsángtỏđồngthờihệthốnghóacácyếutốduyvậ

tvàbiệnchứngtrongcadao,tụcngữđểthấyđượcbảnchấttư duycủangườilaođộngbìnhdân.Mộtsốnộidungduyvậtvàbiệnchứngđãđượctácgiảtrìnhbàykhárõràng

VềchủđềĐạolàmngườitrongcadao,tụcngữ,tácgiảNguyễnNghĩaDânc ó bi êns o ạncuốn“Đạolàmngườitrongt ụcn g ữ,cadaoV i ệtNam”(2011).Tácgiảđãsư

utậphàngnghìncâutụcngữ,cadaoViệtNamvềđạol à m người.Cuốnsáchgồmcóhaiphầnchính:Phầnthứnhấttácgiảtrìnhbàynhữngđặcđiểmcủatụcngữ,cadaovềđạolàmngười,đồngthờitácgiảtiếnhànhphânloạivàtrìnhbàynộidungtụcngữ,cadaovềđạolàmngười.Phầnthứhai,tácg i ảsưutầm,l ựac h ọn,giảithícht ụcn g ữ,c a daov ềđạol à m người.Đâylàmộtcôngtrìnhrấthayvàcóýnghĩa,trìnhbàyrấtđầyđủvàcụt hểnộidungvềđạolàmngườitrongcadao,tụcngữViệtNam

VềTriếtlýnhânsinhtrongcadao,tụcngữcũngđãthuhútđượcsựquantâm,nghiê ncứucủacáctácgiả.Tiêubiểucóđềtài“Triếtlýnhânsinhtrongcadao,tụcngữThừaThi ên-

Huế”(2011)củatácgiảCaoThịHoađãđisâuphântíchvàlàmsángtỏtriếtlýnhânsinhtro

ngcadao,tụcngữThừaThiên-Huế,trêncơsởđórútraýnghĩathựctiễnvềquanniệmsống(nhânsinhquan,thếgiớiquan)củaconngườiViệtNamởtỉnhThừaThiên-

Huế,vậndụngnóởgócđộkếthừa,giữgìnvàpháthuytruyềnthốngvănhóatrongsựnghiệpcôngnghiệphóa,hiệnđạihóađấtnước.Tuynhiên,phạmvinghiêncứucủađềtàimớichỉdừnglạiởviệctìmhiểutriếtlýnhânsinhtrongcadao,tụcngữThừaThiên-

Điểmquatìnhhìnhnghiêncứutrênchothấyviệcnghiêncứuvềtriếtlýnhânsinhtrongcadao,tụcngữViệtNamvẫncầnđượctiếptục.Cáccôngtrìnhtrướcđâymớichỉdừnglạiởviệcđềcậpmộtcáchchungchungvềtriếtl ý nhânsinhhoặccóphântíchsâunhưngmớichỉdừnglạiởphạmvicủamộtvùngmiền,chứchưaphântích,làmrõtriếtlýnhânsinhtrongcadao,tụcngữViệtNam mộtcáchcóhệthống.Vìvậy,việckếthừa,bổsung,gópphầnhoànthiệnlàmsángtỏtriếtlýnhânsinhtrongcadao,tụcngữViệtNamlà việc làmcóýnghĩacảvềmặtlýluậnvàthựctiễn.

3 Mụcđíchvànhiệmvụnghiêncứu

3.1 Mụcđích

Nghiêncứumộtcáchcóhệthốngvềtriếtlýnhânsinhtrongcadao,tụcngữViệtNam,

trêncơsởđórútraýnghĩathựctiễnvềquanniệmsốngcủaconngườiViệtNam,gópphầngìngiữvàpháthuygiátrịvănhóatruyềnthốngcủadântộc

4 Đốitƣợngvàphạmvinghiêncứu

4.1 Đốitượngnghiêncứu

Đốitượngnghiêncứucủaluậnvănlàtriếtlýnhânsinhtrongcadao,t ụcngữViệtNam

4.2 Phạmvinghiêncứu

5 Cơsởlýluậnvàphươngphápnghiêncứu

5.1 Cơsởlýluận

CơsởlýluậncủaluậnvănlànhữngquanđiểmvàphươngphápluậncủatriếthọcMác -Lênin,tưtưởngHồChí Minhvà quanđiểmcủaĐảngCộngsảnViệtNam

7.2 Ýnghĩathựctiễn

Luậnvăncógiátrịlàmtàiliệuthamkhảochoviệcgiảngdạyvàhọct ậpVănhọcdângian,LịchsửtưtưởngViệtNam,triếthọc Mác-Lênin

8 Kếtcấucủaluậnvăn

Ngoàiphầnmởđầu,phầnkếtluậnvàdanhmụctàiliệuthamkhảo,nộidungcủaluậnvăngồmcó2chươngvà7tiết

NỘIDUNG CHƯƠNG1 MỘTSỐVẤNĐỀLÝLUẬN CHUNG

1.1 Kháiquátvềcadao,tục ngữViệtNam

Cadao,tụcngữlàniềmtựhàotolớncủadântộcViệtNam,mộtthểloạivănhọ cdângianđộcđáothểhiệnnghệthuậtsốngđẹp,bảovệchân- thiện-

mỹ,đềcaocáihay,phêphánchỉtríchcáixấutrongxãhội.Đặcđiểmc ủacadao,tụcngữlàphongphúvềnộidungnhưnglạiđượcdiễnđạtbằngngôntừngắngọn,súctích,dễnhớ,hìnhảnhhếtsứcgiảndị,chânthật,gầngũivớiđờisốngcủangườidân.Dođó,chỉcầnđọcquatacóthểnhớđượcdễdàng,nhưngphảiđọcđiđọclạivàsuyngẫmtamớithấyhếtđượccáihay,cáiđẹptrongcáchthểhiệnnộidung.Tụcngữcadaođượchìnhthànhtừcuộcsốngthựctiễn,trongđờisốngsảnxuấtvàđấutranhcủanhândân,donhândântrựctiếpsángtác,đượctáchratừcáctácphẩmvănhọcdângianhoặcngượclại.Chođếnnay,vềmặtvănhọcthìcadao,tụcngữđượcxemxéttrênnhiềulậptrườngkhácnhau,songchỉcótriếthọcduyvậtbiệnchứngmớixácl ậpđượcphươngphápluậnkhoahọcđểtiếpcậnđúngbảnchấtcủacadao,t ụcngữ.Bởitriếthọcduyvậtbiệnchứnggắnliềncadaotụcngữvớithờiđạilịchsửsảnsinhranó,xemnólàkhátvọngcủaconngườimuốngiảithíchvềc á c hiệntượngtựnhiên,xãhộivàbảnthânmình

1.1.1 CadaoViệtNam

TheotừđiểnBáchKhoaViệtNam,tập1,thì“Cadaothườnglànhữngcâuthơ,b àihátdângiancóýnghĩakháiquát,phảnánhđờisống,phongtục,đạođứchoặcmangtí nhchấttrữtình,đặcbiệtlàtìnhyêunamnữ”[tr.303]

TrongcuốnViệtNamv ă n h ọ cs ửyếu,DươngQuảngHàmđ ã địnhnghĩakhái

n i ệmc a dao:“Cadaolànhữngbàihátngắnkhôngcóchươngkhúc”[16, tr 20].

Cũngbànvềkháiniệmcadao,trongcuốnLịchsửvănhọcViệtNam,tập2 củatậ pthểtácgiả,BùiVănNguyên(chủbiên)đãnêu:“ C a daolànhữngbàihátcóhoặckh ôngcóchươngkhúc,sángtácbằngthểvănvầncủadântộc(thườnglàthểlụcbát)đểm iêutả,tựsự,ngụývàdiễnđạttìnhcảm”[34,tr.38].

KhiphânbiệtgiữacadaovàdâncatácgiảVũNgọcPhancũngđãgiảithích:“Ca daolàmộtloạithơdângian,cóthểngâmđượcnhưcácloạithơkhác”[36, tr 42].

Nhưvậy,cadaolàmộtthểloạitrữtìnhcủavănhọcdângian.Nhữngt á c phẩmtrongthểloạinàydùnóilênmốiquanhệgiữaconngườitronglaođộng,trongsinhhoạtgiađìnhvàxãh ộ i,hoặcnóilênnhữngkinhnghiệmsốngvàhànhđộngbaogiờ

cũngbộclộtháiđộchủquanchứkhôngphảimiêut ảmộtcáchkháchquannhữnghiệntượng,nhữngvấnđề.Chonên,trongcadao,cáitôitrữtìnhnổilênmộtcáchrõnét.Cũngnhưcácthểloạivănhọcdângiankhác,cadaophảnánhmọimặtcuộcsốngcủangườidânViệtNamquaquátrìnhlịchsử.Đólàmộtbứctranhsinhđộng,phongphú,đầymàusắcViệtNam,thểhiệnmộtcáchsâusắc,rựcrỡthếgiớiquan,nhânsinhquancủaconngườiViệtNam.Đólànhữngquanniệmvềtrời,đất,vềnguồngốcconngười;đólàtinhthầnlạcquantrongkhókhăn,tinhthầntươngthântươngáig i ữanhữngconngườilươngthiện;đócònlànhữngnhậnthứcsâusắcvềbạn,v ềthù,vềchínhnghĩa.Tómlại,quacadao,tacóthểthấyrõhiệnthựccuộcsốngcủanhândân,cáihiệnthựcvốncóđượchiệnlênmộtcáchchânthựcnhất

Nộidungcủacadaorấtphongphúđadạng.Cadaophảnánhnhữngquanniệm

v ềt r ời,đất,v ềthờithế;phảná n h l ịchs ửcôngcuộcđấutranh

chốngthiênnhiên,chốngápbứcbóclộtvàxâmlược.Cadaomiêutảkháchitiếtphongtụctậpquán,nhữngkinhnghiệmtrongsinhhoạtvậtchấtvàtinhthầncủanhândânlaođộng,nhữngkinhnghiệmtrongsảnxuất,chănnuôi,gieotrồngmùavụ,trongđờisốngriêngtư,đờisốnggiađìnhvàđờisốngxãh ội,quađót h ấ y đượcđ ứ ctínhcầnc ù , c h ịuđựnggiank h ổ,khókhănv à nhữngphẩmchấttốtđẹpcủangườidântrongcuộcđấutranhvớithiênnhiên,vớixãhộiđểsinhtồnvàvươnlêngiànhlấy hạnhphúc.

Nétnổibậttrongbộphậncadaolịchsửlànộidungcủanóđãthểhiệnmộtcáchmạn

hmẽ,sâusắctìnhcảmcủanhândânđốivớiquêhương,đấtnước:“Anhđianhnhớquênhà /Nhớcanhraumuống,nhớcàdầmtương/Nhớaidãinắngdầmsương/

Nhớaitátnướcbênđườnghômnao”[38,tr.299-300].

Haynhữngcâucadaophảnánhnhữngsựkiệnlịchsửcủadântộc,nóil ê n tháiđ

takhibàTriệukhởinghĩachốngquânNgôxâmlược:“Rucon,conngủcholành/Đểmẹ gánhnướcrửabànhchovoi/Muốnc o i lênnúimàc o i /

C o i bàTriệutướngcưỡivoiđánhcồng/Túigấmcholẫntúihồng/

Têmtrầucánhkiếnchochồngđiquân”[38,tr.34].

Cadaocònlàtiếngnóicủatráitim,bàytỏsựuấtức,phẫnnộcủanhândân,làtiếnghátđấutranhchốngáp

bứccủachếđộphongkiến,cườngquyền,chốngquânxâmlược,vạchtrầnnhữngcáixấu,

nhữngtộiácmàchếđộphongkiếnđ ế quốcg â y r achonhândânt a : “Convuathìlạil à

m vua/Consãiở chùathìquétláđa/Baogiờdânnổicanqua/

Convuathấtthếlạiraquétchùa”[38,tr.469].

Hay:“Cáicòmàyđiănđ ê m /Đậuphảicànhm ềmlộncổxuốngao/

Ôngơiôngvớttôinao/Tôicólòngnàoônghãyxáomăng/Cóxáothìxáonướctrong/

Hìnhảnhnổibậttrongnhữngcâucadaonóivềđấtnước,quêhương,dântộc…làhìnhảnhv ềconngườiViệtNamcầncù tronglaođộ ng , dũngcảmt r o n g đ ấ utranh,nhânái,v ịtha,giàuđ ứ ch y sinhtrongquanhệgiữangườivớingườivàluônlạcquan,yêuđời.CadaothểhiệnnhữngphẩmchấttốtđẹpđócủaconngườiViệtNamvàhướ

nghọvươntớicáichân,thiện,mỹtrongcuộcsống.Tiêubiểunhưnhữngcâucadao:“N hiễuđiềuphủlấygiágương/Ngườitrongmộtnướcphảithươngnhaucùng/

Bầuơithươnglấybícùng/Tuyrằngkhácgiốngnhưngchungmộtgiàn”[38,tr.128].

Cadaocònlàtiếnghátnghĩatình,tiếnghátyêuthươngcủaconngười.Phongphúvàđặcsắcnhất,giàucungbậcnhấttrongtìnhcảmcủaconngườil à mảngcadaogiàn

hchotìnhyêuđôilứa:“Đốaiquétsạchlárừng/Đểanhkhuyêngió,gióđừngrungcây/ Rungcây,rungcỗi,rungcành/Rungsaochochuyểnlònganhvớinàng”[38,tr.258].

Cadaotrữtìnhvềtìnhyêunamnữđãkếthợpchặtchẽchủđềtìnhyêuvớichủđềlaođộng,nhữngnétsinhhoạt,nhữngcảnhvậtquenthuộctrongđờisốnghàngngàycủanhândân.Sựkếthợpgiữacácchủđềđólàmchocadaokhôngchỉphảnánhquanhệnamnữtrongkhuônkhổtìnhcảmcánhân,màcòncónộidungxãhộiphongphúvàtínhtưtưởngcao.Ngoàira,cácchủđ ề trongcadaorấtphongphúvàđadạng.Trongcadao,bêncạnhtiếnghátướcmơvềmộtcuộcsốnghạnhphúc,lànhữngtiếngkêuđaukhổ,xótxavềnhữngtrắctrở,ngangtráitrongtìnhyêu.Bêncạnhđó,mộttrongnhữngbộphậnquantrọngcủacadaolànhữngnhậnđịnhvềconngườivàvềviệcđờin h ư làsựtổngkếtcáckinhnghiệm,triếtlý,quanniệmđạođức,nhâncách,làc á c h ứngxử,giaotiếpgiữangườivớingười

Tathấy,trongcadaoViệtNam,tưduytriếthọchìnhthànhtừsựthểhiệntìnhcảm,thểhiệnthếgiớinộitâmbằngnghệthuậtcủangôntừ,bằnghìnhtượngđểtạonêncáctriếtlýsâusắc.Bàicadao“Tátnướcđầuđình”:

triếthọctrongcadaokhôngthểhiệnbằngconđườnglýtrímàtrướchếtthểhiệnbằngtìnhcảm,đểcuốicùngcadaođemlạichoconngườisựxúccảmthẩmmỹ,nhữngtriếtlývềnhânsinh,thếsự.Nếutriếtlýởtục ngữlàkếtquảcủatưduyt r ừutượng,t ư d u y logic,thìt r i ế tlýc ủac a daol à kếtq u ảcủat ư d u yhìnhtượng,lànghệthuậtcủangôntừ,là cácphépẩndụ,sosánh

1.1.2 TụcngữViệtNam

TheoTừđiểnBáchKhoaViệtNam,tập4:“Tụcngữlàmộtbộphậncủavănhọc dângian,gồmnhữngcâungắngọn,cóvầnđiệu,đúc

kếttrithức,kinhnghiệmsống,đạođứcthựctiễncủangườidân”[tr.676].

Trongcôngtrình“TụcngữcadaodâncaViệtNam”(1965)tácgiảVũN g ọcPha

nđ ã địnhnghĩanhưsau:“Tụcngữlàmộtcâutựnódiễnđạttrọnvẹnmộtý,mộtnhậnxé t,mộtkinhnghiệm,mộtlýluận,mộtcônglý,cókhilàmộtsựphêphán”[36,tr.39].

Theoc á c t á c g i ảĐinhGiaKhánh,ChuXuânDiên,VõQuangNhơntrong“Vă

nhọcdângianViệtNam”(1998),doNxbGiáodụcpháthànhthì:“Tụcngữlànhữngc âunóingắngọn,cóýnghĩahàmsúc,donhândânlaođộngsángtạonênvàlưutruyềnq uanhiềuthếkỷ”[26,tr.244].

TheoM.Gorki,nghệthuậtngônngữsinhradoquátrìnhlaođộngcủaconngườitừthờixưa,làxuhướngconngườimuốnđúckếtkinhnghiệmlaođộngvàomộthìnhthứcngônngữdễnhớvàbámchặtvàokíức-

nhữnghìnhthứcthơhaichữ,tụcngữ,truyềnngônlànhữngkhẩuhiệulaođộngthờicổ.Chonên,cóthểkhẳngđịnhrằngtụcngữcótừthờicổ.Đólànhữnglờiăntiếngnóicủanhândânnhằmđúc

kếtnhữngkinhnghiệm,nhữngđiềuquansátđược,nhữngchânlýthôngthườngtrongquátrìnhlaođộngcủanhândânvềc á c hiệntượngtựnhiên,vềlaođộngsảnxuất,vềquanhệgiađình,vềconngườivàđờisốngxãhộiđượclưutruyềnquanhiềuthếkỉ.Nhândânlaođộngdùngtụcngữđểthểhiệnthếgiớiquanvànhânsinhquancủamình.Tụcngữđượcsángtạoratrướchếtnhằmđápứngnhucầutổngkếtvàphổbiếnkinhnghiệmđờisống,kinhnghiệmlịchs ử-

x ã hộicủamỗicộngđồng.Nhữngkinhnghiệmấyđượcrútratrongquátrìnhđấutranhthiênnhiênvàđấutranhx ã hội,đượctrảinghiệm

nhiềulầntrongthựctiễn,đãtrởthànhnhữngchânlýc ó tínhchấtphổbiến,đượctoànthểnhândânlaođộngcôngnhậnvàsửdụng.Tụcngữvừatổngkếtnhữngkinhnghiệmsống,vừathểhiệnlýtưởngsốngc ủanhândân,biểuhiệntrítuệcủanhândântrongviệcnhậnthứcthếgiới,xãhộivàconngười.Tómlại,cóthểnóicáccâutụcngữlàmộtquyểnsáchkhôn,mộtkhotàngkinhnghiệmvàhiểubiếtvềvũtrụvàvềnhânsinh,giúpchodângiantacóđượcmộttrithứcthôngthườngđểlàmănvàcưxửởđời.Tríkhônđórấtphongp

Nộidungtụcngữlànhữngnhậnđịnh,quanniệm,nhữngnhậnxétphánđoán,

nhữngkinhnghiệm,kếtluậncủanhândânvề laođộng,vềtựnhiên,lịchs ử,xãhộivàconngười.Nhữngkinhnghiệmấythôngquatậpthể,đượcđúck ếtbằ

ngnhữngcâunóixuôitaihoặcvầnvèvàđượcphổbiếntrongdângian.Tụcngữphảnánhnhữngkinhnghiệmvềlaođộngsảnxuất.Tụcngữv ềlaođộngsảnxuấtphảnánhmộtsốnétchínhđiềukiệnvàphươngthứclaođộngcủanhândân,phảnánhđặcđiểmđờisốngdântộc.Nhữngkinhnghiệmđượcn ảysinhtrongquátrìnhđ ấ utranh,c ảitạov à chinhphụcthiênnhiênđượcđúckếttrongtụcngữđượcphổbiếnrộngrãi,trởthànhtrithứckhoahọckỹthuậtdângian

Tụcngữvềlaođộngsảnxuấtthểhiệntinhthầnsángtạocủanhândântronglaođộng,songchủyếulàkinhnghiệmthựctiễn,nhiềukinhnghiệmchỉphảnánhnhữngbiểuh

iệncụthểc ủanhữngquyluậtở địaphương,ởtừngthờiđiểmnhấtđịnh:“Đêmthángn ămchưanằmđãsáng/Ngàythángmườichưacườiđãtối”[15,tr.10].

Hay:“Chuồnchuồnbaythấpthìmưa,baycaothìn ắng,bayvừathìrâm”[38,tr.

237]

TụcngữViệtNamchủyếuphảnánhnhữngtậptụcsinhhoạtcủagiađìnhvàxãhội,sinhhoạtvậtchấtvàtinhthầncủanhândântrongthờiphongkiếnv ềmọimặtnhưă n, mặc,ở , cướixin,machay,h ộih è , sinhh o ạttôngiáo…

Khôngnhữngthế,nócònthểhiệntriếtlýdângiancủadântộc,phảnánhnhữngkinhnghiệmsốngvàlốisốngcủanhândân,phảnánhtruyềnthốngt ư tưởngvà

đạođứccủanhândânlaođộng,trongđóbaohàmnhữngtưtưởngchínhtrị,xãhộivàtriếthọc

Tụcngữt h ểhiệnchủnghĩanhânđ ạ ochânchínhc ủanhândânlaođộng,trướchếtlàtưtưởngđềcaoconngườivàgiátrịcaoquýcủaconngười,x e m conngườilàtinhho

acủatrờiđất:“Ngườitalàhoađất”[38,tr.99].

Biểuhiệntháiđộđánhgiávềlaođộng,cáchxétđoánconngườiqualaođộng:“ Taylàmhàmnhai,tayquaimiệngtrễ”[38,tr.59]phảnánhkháphongphúnhữngđứct

ínhtốtđẹpcủanhând â n laođ ộ ng,thểhiệntruyềnthốngtưtưởng,đạođứccủanhândânthôngquanhữngnhậnxét,suyngẫmhếtsứcsâusắcvềhiệnthực.Tụcngữlàtấmgươngphảnánhqualờiăntiếngnóihàngngày,mọibiểuhiệncủađờisốngdântộc,quanniệmcủanhândânv ềlaođộng,vềcác hiệntượnglịchs ử,xãhội,vềđạođứ c,tôngiáo…đềuđượcphảnánhmộtcáchchânthực

Cóthểkhẳngđịnhrằng,t ụcngữViệtNamt h ểhiệnt ư duyt r i ế th ọcphongphúcủachaôngtathôngquaviệcphântích,nhậnđịnhvàkháiquátc á c hiệntượngtựnhiêncũngnhưxãhội.Vềcơbản,tụcngữViệtNamcónhữngtínhchấtsau:

Thứnhất,tụcngữbaogiờcũnglàkếtquảcủamộtquátrìnhnhậnthức,trảinghiệ

mcủadângian,đúc

kếttừhiệnthựcđểchỉramộttrithứcđúng,nênn ó luônhàmchứagiátrịthôngtinmàconngườitruyềnđạtchonhautronghoạtđộngthựctiễntrênnhiềulĩnhvực

Thứhai,tụcngữtồntạidướihìnhthứcnhữngcâunóingắngọn,súctích,cóvầnđ

iệubằnglờiăntiếngnóihàngngàycủadângiannhằmdiễnđạtmộttìnhcảm,quanniệm,tháiđộtrướchiệnthực

Thứba,nộidungcủat ụcngữluônmangtínhkháchquan,nóicáchkhácnộidung

mỗicâutụcngữdođốitượngnóphảnánhquyđịnh

Thứtư,tưtưởngcủatụcngữthườngphảnánhhiệnthựcmộtcáchkháiquát,

nênnóhàmchứanhiều

Từcáctínhchấttrên,ta cóthểnóirằngtụcngữlàsựthốngnhấtgiữatrit h ứcđúngđắnvànghệthuậtngôntừnhằmphảnánhhiệnthực.Cóth ểnóirằngtrongtụcngữViệtNam,tấtcảcácvấnđềphổquátcủatriếthọcđượcthểhiệnmộtcáchsâusắcbằngmộtnănglựctưduytriếthọcrấtphongphúvàsinhđộng.Ởtụcngữ,tabắtgặpsựchắtlọctrítuệdângiantrướcvũtrụnhânsinhvàvềbảnthânconngườiđãđạtđượcsựthâmdiệuvềnhậnthức.ĐặctrưngcủatụcngữViệtNamlàmộthàmlượngtưtưởngkhoahọclớnđượcdồnnéntrongtrongmộtlượngngônngữrấtbélàmnổtungmộtchuỗithôngtinliêntụcđểphảnánhvềmộtvấnđềcủahiệnthực.

1.1.3 Đặctrưngcủacadao,tụcngữViệtNam

Chủnghĩaduyvậtlịchsửđãchứngminhrằngđờisốngtinhthầncủax ã hộihìnhthànhvàpháttriểntrêncơsởcủađờisốngvậtchất,rằngkhôngt hểtìmnguồng ốccủat

ư tưởng,t â m l ý x ã h ộitrongb ảnthânn ó , nghĩalàkhôngthểtìmtrongđầuócconngườimàphảitìmtronghiệnthựcvậtchất.Vớilịchs ửlâuđờiv àbảnlĩnhcủamình,dântộctađãhìnhthànhvàpháttriểntrongmộtquátrìnhđấutranhgiankhổvàvinhquang.Từbốnnghìnnămtrước,cácbộlạcngườiViệtvàcácbộlạckhácởtrênđấtnướctavốncùngchungnguồng ốcNamÁ,đ ã cùngnhaup h ấ n đấux â y dựngvà bảov ệquêhương.Gắnvớisựnghiệpdựngnướcvàgiữnướcấy,vănhọcdângianmàđ ặ cbiệtlàcadao,tụcngữđãđượchìnhthànhvàphảnánhmọimặtđờisốngvậtchấtvàtinhthầncủanhândânta.MácvàĂngghenđãnhiềulầnnhậnxét,c á c sángtácdângiangắnliềnchặtchẽvớilịchsửvàsinhhoạtcủanhândân.Nhờđómàchúngtacóthểtìmthấytrongcadao,tụcngữnhữngtiếngvangcủaquákhứ,nhữngdấuvếtdobaothếhệđểlại

TheoquanđiểmcủatriếthọcMác,ýthứcxãhộilàsựphảnánhtồntạixãhội,vìýthứcxãhộicónguồn

gốctừtồntạixãhội.Cadao,tụcngữViệtNamlàtấmgươngphảnchiếuđờisốngkinhtếxãhộivàcácquanhệxãhộicủangười

vớiýthứcxãhội,chủnghĩaduyvậtlịchsửkhôngxemýthứcxãhộinhưyếutốthụđộng,tráilạicònnhấnmạnhtácdụngtíchcựccủaýthứcxãhộiđốivớiđờisốngkinhtếxãhội,nhấnmạnhtínhđộclậptươngđốicủaýthứcxãhộiđốivớitồntạixãhội.Cũngtươngtựnhưthế,cadaotụcngữViệtNamcóvaitròquantrọngtrongsựnghiệpdựngnướcvàgiữnướccủanhândântatừxưađếnnay.Bằngsựtruyềnđạtnhữnggiátrịtinhthần

củamình,cadao,tụcngữđãgiúpchobaothếhệngườiViệt Namcủngcốlòngtựhàodântộc,

tiếpnốihoàibão,nốigótcácthếhệchaôngđểkhaithácvàlàmgiàuthêmdisảntruyềnthốngcủadântộc

CadaotụcngữViệtNamgắnbóchặtchẽvớiđờisốngsinhhoạtcủangườidânlaođộngViệtNam,làbứctranhtoàndiệnvềcuộcsốnglaođộngv à đờisốngtinhthầncủangườibìnhdân.Tìmtrongcadao,tụcngữchúngtat h ấyđượcmôitrườngsinhhoạtcủacadao,tụcngữsuyđếncùnglàdonhữngđiềukiệnlịchsử-

xãhộicủađờisốngnhândân,

donhữnghìnhthứcsinhhoạtv ậtchấtvàtinhthầncủađờisốngnhândânquyđịnh.Khitìmhiểubứctranhsinhhoạtvậtchấtvàtinhthầncủađờisốngxãhội,tathấytrongbấtkìhìnhtháixãhộinào,sảnxuấtđểdựngnướcvàchiếnđấuđểgiữnướclàhaibánhx e củalịchsử,đólàhainhântốkhôngtáchrờinhaucủasựtồntạivàpháttriểncủaxãhội.Vàởbấtkìnơinào,trongthờiđạilịchsửnàoquầnchúngnhândâncũnglàngườilàmralịchsử.Chínhcuộcsốngsảnxuất,chiếnđấugắnchặtvớiquátrìnhdựngnướcvàgiữnướccủachaôngtađãvẽnênbứctranhsinhhoạtvậtchất,tinhthầnsinhđộngcủaconngườiViệtNamquabaoth ếhệ.Vănhọcdângiannóichungvàcadao,tụcngữnóiriêngđềuxuấtp

Bởivậy,c ó t h ểkháiquátmộts ốđặctrưngcủac a dao,t ụcngữViệtNa mnhưsau:

Thứnhất,phảikhẳngđịnhrằng,cadaotụcngữchínhlànhữngsángt á c củanhâ

ndân,mộtloạihìnhnghệthuậtmangtínhtậpthể.Đặctrưngnàychothấycadao,tụcngữlàsángtáccủanhândânlaođộng,nhữngngườitrựctiếpsángtạonêncủacảivậtchấtlẫntinhthầnchoxãhội.Nhândânlaođộngđồngthờivớiviệcsángtạonêngiátrịvậtchấtlàsángtạonêncácgiátrịtinhthần,cácgiátrịtinhthầnđóđượcbiểuhiệntrướchếtởvănhọcdângianmàc ụthểhơnlàtrongcadao,tụcngữ

Ởđặctrưngnàycònnóilêntínhsángtáctậpthểcủacadao,tụcngữ.Tađềubiếtcadao,tụcngữtừxưađếnnayđềuđượclưutruyềnquacácthếh ệ,cácthờiđại,nólàtácphẩmchungcủacáccộngđồngdâncư.Ởđóthểhiệnsựchắtlọc,gìngiữbằngsựcảmthụtinhtườngcủa“conmắtthếgian”

Thứhai,cadaotụcngữchínhlàmộtloạihìnhnghệthuậtmangtínhtổnghợp.

Đặctrưngn à y c h o tah i ể urằngc a dao,t ụcngữcónghệthuậtriêng,nhưngchúngthểhiệnđượctínhthốngnhấtchungđólàcadao,tụcngữphảnánhđượcthếgiớiquan,nhânsinhquan,tìnhcảm,tâmtrạng,quanniệmcủaconngườitrướchiệnthực

Nghệthuậtmangtínhtổnghợpcủacadao,tụcngữthểhiệnởchỗnók ếthợpnhuầnnhuyễncá c yếutốcủangônt ừvàcácyếutốkháccủanghệthuậtđểtạonênhiệuquảcảmthụcaotrongđờisốngtinhthầncủaconngười.Vìlẽđó,tathấysứclantỏacủacadao,tụcngữcóthểđiđếnmọingócngáchcủatâmhồncánhânvà

đếnmọitầnglớptrongxãhội

Thứba,tanhậnthấyrằng,cadao,tụcngữlàmộtloạihìnhnghệthuậtmangtínhtr

uyềnmiệng

Đặctrưngnàycủacadao,tụcngữchothấyphươngthứctồntạicủanólànói,hát,kể.Trongbuổiđầucủalịchs ửkhiconngườichưacóc hữ viết,chưacósựphâncônglaođộngđểcóngườisángtácvàtruyềnbáthìrõràngc á c tácphẩmnghệthuậtcủavănhọcdângiannhưcadao,tụcngữbaogiờcũnglấycáccánhântrongcộngđồnglàmtácgiả,vàdođó,cộngđồngcũnglàmchứcnăngtruyềnbábằngconđườngtruyềnmiệng.Nhưngkhôngphảib ấtkỳsángtácnàocũngđượctruyềnmiệng,màchỉcónhữngtácphẩmthựcs ựcógiátrịmớiđượclưutruyền.Ởđâychothấysựtruyềnmiệngcủachaôngtacũnglàsựsànglọcvàgọtdũatheocáccảmquanđộcđáocủacảmộtcộngđồng.Chínhvìthế,bằngconđườngnàycadao,tụcngữđãđếnvớiconngườimộtcáchtựnhiên,dễdàng,nógiảitỏamọitâmtư,tìnhcảmcủaconngườitrongcuộcsốngđờithường.

Từcácđặctrưngtrêncủacadao,tụcngữ,trênphươngdiệntriếthọctat h ấycadao,tụcngữlàmộthìnhthứcđặcthùcủasựphảnánhhiệnthực.Điềun à y cónghĩalàtrênbìnhdiệntriếthọc,xéttừcácđặctrưngđếntínhchỉnhthểcủacadao,tụcngữđềuthấyrằngnólàmộtbộphậncơbản,mộtnétchủyếutrongdiệnmạotinhthầncủađấtnướcta.Vàdovậy,xétđếncùng,cadaotụcngữbaogiờcũngphảnánhhiệnthựcbằng“conmắtchung”củanhữngngườil a o độngquacácthờiđại,đóchínhlànétđặcthùcủahìnhtháitinhthầnnày.Nhờvậymàcadao,tụcngữViệtNamđãđónggópmộtphầntolớnvàokhotàngvănhọcdângianViệtNam,đểvănhọcdângianViệtNamđượccoinhư“mộtkhobáchkhoatừđiểnViệtNam,khotàil i ệuv ô t ậnchomọingànhkhoahọcxãhộiViệtNam”

Cóthểnói,cadao,tụcngữrađờitrêncơsởcủamộtlựclượngsảnxuấtpháttriểnnhấtđịnhvàmộtquanhệsảnxuấttươngứngvớilựclượngsảnxuấtấy.Mặtkhác,cadao,tụcngữnảysinhvàpháttriểntrêncơsởnhữngcảmxúct h ẩmmỹc ủac o n ngườiở c á c thờiđạilịchs ửkhácnhau.Bởiv ì trongb ản

chất,cadao,tụcngữlàmộthìnhthứcnghệthuậtcủangôntừ.Nghĩalàkhimàn h ữngđiềukiệnsinhh o ạtvậtchấtcủac o n ngườichophéph ọv ư ợ trakhỏikhuônkhổcủas ựkiếmsốngthuầntúy,t ứcl à khic ảmxúcthẩmmỹkhôngbịlệthuộcvàonhữngnhucầuthựctiễnthôthiển,thìcadao,tụcngữđượcnảysinhtrướchếtlàtừnhữnghoạtđộngthựctiễn,màđặcbiệtlàthựctiễnsảnxuấtvậtchất.Chínhtrongquátrìnhấ ymàcảmquanthẩmmỹcủaconngườiđượchìnhthànhvàpháttriểnđểtạonêncáccâucadao,tụcngữđadạngvàphongphú.

Nhưvậy,cadaotụcngữdùđượcgọibằngngônngữnàođichăngnữathìnóvẫnlàmộthìnhtháiýthứcxãhội,mộthìnhthứccủanghệthuậtngônt ừtồntạibằngphươngthứctruyềnmiệng,xétđếncùngnótừtồntạixãhộimàra,phảnánhtồntạixãhội.Nêncóthểnóirằng,sựhìnhthànhvàvịtrícủac a dao,t ụcngữxéttrênmọiphươngd iệ nđ ã r õràng,v ấ n đề làt ù y gócđộnghiêncứuvàtiếpcậnnó,đồngthời,vịtrícủacadao,tụcngữcònđượcthểhiệnởtínhnhiềuchứcnăngcủanóđã

làmchogiátrịthựctiễncủanósángtỏ.Ở cadaotụcngữtathấyrõchứcnănggiáodục,chứcnăngthẩmmỹ,chứcnăngnhậnthứcvàchứcnăngsinhhoạtthốngnhấtvớinhau,nhờvậy,nólàmộtbộphậncơbảncủavănhóadângian

1.2 Nhữngđiềukiệnhìnhthànhcadao,tụcngữViệtNam

Nhưđãnóiởtrên,cadaotụcngữlàmộthìnhthứcsángtáccủangườixưa,nólàsảnphẩmtấtyếucủalịchsửkhixãhộiđãđạtđếngiaiđoạncanht á c nôngnghiệp,khiyê

uc ầucủat h ựctiễnđấutranhs ảnxuấtđòih ỏ iconngườiphảigiảithíchtựnhiênđểtácđộngvàotựnhiên;đồngthờicũnglàlúcgiaicấpxuấthiệnvà cuộcđấutranhgiaicấpđã bắtđầuđòih ỏi conngườit h ấybứcthiếtphảigiảithíchxãhội,tìmhiểuxãhộivàtỏtháiđộtrongcuộcđấutranhxãhộingàycàngtrởnêngaygắt.Đứngvềmặtlịchsửcủatưduymànóithìcadao,tụcngữrađờicũngcònlàkếtquảcủatrìnhđộkháiquát

1.2.1 Điềukiệnkinhtế-xãhội

CórấtnhiềunghiêncứukhácnhauvềtìnhhìnhkinhtếxãhộiởViệtNamtronglịchsử,songchođếnnay,nhữngnghiêncứuấyvẫnchưađiđếnthốngnhấtởcáchphânkìxãhộitronglịchsửViệtNam.Tuynhiên,khicùngbànđếnmộtkiểuphươngthứcsảnxuấttiêubiểunhấttừngtồntạinhiềunhấttrongnhiềugiaiđoạnlịchs ửở ViệtNamt h ì đó

l à phươngt h ứ

csảnxuấtphongkiếnhaygọilàphươngthứcsảnxuấtchâuÁ-phươngthứcsảnxuấtchủđạonhấttrongnhiềugiaiđoạnlịchsửởViệtNam

TronglịchsửViệtNam,phươngthứcsảnxuấtphongkiếncũngchưabaogiờpháttriểnđếntrìnhđộđiểnhình.Bởivìtrênthựctế,ởcáctriềuđạitronglịchsử,bảnthânphươngthứcsảnxuấtphongkiếnluônđứngtrướchaikhuynhhướng.Mộtlà,khuynhhướngcũngdựatrênchếđộsởhữuruộngđấttốicaocủanhànướcđểcủngcốchếđộphongkiếntậpquyền;hailà,khuynhhướngdựatrêntưhữuruộngđấtdẫnđếnchếđộphongkiếnphânquyềncátcứ.Tuynhiên,nếucoiphươngthứcsảnxuấtchủđạotronglịchsửViệtNamd ù l à phươngt h ứ csảnxuấtphongk i ến(tậpquyềnl à chủyếuvàc ảphânquyền)haylàphươngthứcsảnxuấtchâuÁnóichung,thìtấtcảđềulàmộtkiểuphươngthứcsảnxuấtđanxen,trongđócảphươngthứcsảnxuấtnôlệ,t h ậmchícảkiểuphươngthứcsảnxuấttiềntưbảnchủnghĩa.Chínhsựđanxenấy

đãtạonênmộtkiểuphươngthứcsảnxuấtphongkiếnkiểuchâuÁđặctrưngtronglịchsửViệtNam

Nhưvậy,suyđếncùngchếđộsởhữuruộngđấtchínhlàyếutốquyếtđịnhphươngthứcsảnxuấttrongsuốtchiềudàilịchsửdântộc,màngựtrịởđ â y l à chếđộs ởhữuruộngđấtcông.Tuynhiên,bênc ạnhyếut ốs ởh ữuruộngđấtmangtínhquyếtđịnhấy,việccónhiềuhìnhthứcsửdụngnguồnlao

độngcũnglàyếutốquyếtđịnhnhữnghìnhthứckhácnhaucủaphươngthứcs ảnxuấtkiểuchâuÁđặctrưngởViệtNam.Hơnnữa,cũngvớinềntảngkinhtếấylàviệctổchứchệthốngbộmáychínhquyềnc ơsởđóđượckiếntạongàycàngthểhiệnsựphùhợpvớiđiềukiệnkinhtếđó.Đặcbiệt,kểtừcuộcc ảicáchđầutiêntronglịchsử,từchỗviệcquảnlýtrựctiếpxãhộithôngquav a i tròtầnglớpgiatrưởngvàtộctrưởngởcôngxãnôngthôn,đếnchỗthiếtlậpchínhquyềncơsởđãbướcđầuđặtnềnmóngchoviệcxâydựngchếđộphongkiếntrungươngtậpquyềnmàcáctriềuđạisaunàykhôngngừngcủngcố.Tronggiaiđoạnđầucủachếđộphongkiếnởnướcta(từthờiLêSơtrởv ềtrước),chế

độphongkiếnViệtNamsơkỳvừamanghìnhthứcphânquyềnc á t cứ,vừamangtínhchấtnôlệ.Gọinhưvậylàvì,phầnlớnruộngđấtbịtậptrungtrongnhữngđiềntrangdướiquyềnchiếmhữucủagiaicấpphongkiếnbóclộtnôngnôvàgianô.Nhìnchung,ruộngđấtthuộcquyềnsởhữucủanhàvuachiếmphầnrấtlớn,đạibộphậnđịachủmàruộngđấtphảinộpvẫnthuộcv ềnhàvuavàchiếmgầnhếttổngsốthucủanhàvua.Tuyvậy,doruộngđấtnhàvuabancấpcũngchiếmphầnkhálớnnênmộtbộphậnđịatôkhôngnhỏđ ó chuivàotầnglớpquýtộc,vươnghầu.Ngoàira,doruộngđấttưchỉchiếmv a i tròrấtkhiêmtốnnênđịatôrơivàotayđịachủtưhữuchiếmphầnnhỏ.ĐâylàcơsởkinhtếcủngcốchếđộxãhộiphongkiếntrungươngtậpquyềnViệtNam

TừthờikỳLêsơtrởvềsau(từthếkỷXVđếngiữathếkỷXIX),ruộngđ ấ tthuộcquyềnsởhữucủanhàvuangàycàngbịthuhẹp,ruộngđấtdonhàvuabancấpcũngbịgiảmsúttheo.Ngượclại,ruộngtưngàycàngpháttriểnv à đếngiữathếkỷXIX,diệntíchruộngtưđãvượtdiệntíchruộngcông,sựphânphốiđịatôphongkiếncũngcósựthayđổitươngứng.Lúcnày,đạibộphậnđịatôchuyểnvàotaygiaicấpđịachủtưhữu,nhàvuanhậnđượcphầníthơntrước.Phầnđịatôcủabọnquanlại,vươnghầucũngbịgiảmsovớitổngthể

Vềthựcchất,đâylàsựthayđổivềphânphốiđịatôtrongnộibộgiaic ấpphongkiến,địachủ.Nókhônghềlàmgiảmmứcđộbóclộtcủagiaicấpphongkiếnđốivớinôngdân.Tráilại,đểthỏamãnnhucầuchitiêungàycànglớn,nhànướcphongkiếnđãtìmđủmọicáchđểbóclộtnôngdânngàycàngt h ậmtệ,dãmanhơn.Địatôhiệnvậtchiếmvaitròchủyếutrongsuốtthờikỳphongkiếnởnướcta.Sựthốngtrịcủahìnhthứcđịatôhiệnvậtởnướctacóphầnxuấtpháttừnềnkinhtếtựnhiên,lạchậuchiếmvịtríchủyếutrongcá

cx ã hộiphongkiếnởnướcta.Tínhchấttựcấp,tựtúccũngrấtnặngnề,sảnphẩmnôngnghiệpđivàolưuthôngrấtít,tôtiềnchỉcóthểgiữvaitròthứyếu

DướixãhộiphongkiếnViệtNamcũngphátsinhnhiềuhìnhthứcthuthuếkhác:tôlaodịchvànhiềuloạithuếbằngtiềnđượcgọilàphụthu,“lệlàng”đikèmvớitôthuếchính.Nhưngnếucộngcáckhoảntôthuếphụđólại,c ó nhiềunơinhiềukhoảnthậmchílàcaohơnnhiềusovớitôthuếchính.Chỉnhữngkhoảntô,thuếđóđượcnhànướcquyđịnhthànhchếđộ,vănbảncũngđ ã khẳngđịnhđượcmứcđộbóclộtcủagiaicấpphongkiếnđốivớinhândânt a làrấtnặngnề.Khôngnhữngthế,córấtnhiềucấpquanlại,chứctướctừtỉnh,huyệnđếnhươngtùytiệnnângmứcquyđịnhcủanhànướcthêmnhiềukhoảnlệlàngđểbópnặn, bóclộtnhândân

ỞcácnướcTâyÂu,chếđộphongkiếnphổbiếnchỉtồntạikhoảng13đến1 5 t hếkỷ,sauđóchuyểnsangchếđộx ã h ộikhác(chếđột ư b ả nchủnghĩa).Ởnướcta,chếđộphongkiếnkéodàiđến20thếkỷ.Sựbóclộtcủavuachúa,phongkiếnViệtNamđãlấyhếtsảnphẩm

thặngdưcủangườinôngdân,khôngnhữngthế,ngườinôngdâncũngbịquanlạithamnhũng,địachủ,cườnghàovàbọnchovaynặnglãithinhaucấuxé,bònrút, Dođó,việcduyt r ì đượclốisảnxuấtgiảnđơncũngkhókhănnóigìđếnlốisảnxuấtmởrộng.Khimàsảnxuấttrìtrệ,nguồnthuđểđápứngmọichitiêucủanhànướccàng

VềphầnchitiêucủaNhàn ư ớ cphongk i ếntuyc ó nhữnghoạtđộngphátchẩn,hỗtr ợnôngdânbịmấtmùa,đóikém,nhưngb ảnchấtđ óchỉl à nhữngviệcnhấtthờinhằmxoadịusựphẫnnộcủanôngdân,khôngxuấtphátt ừquanđiểmlolắngđếnđờisốngấmno,lâudàicủanhândân.Nhànướckhôngquantâmđếnđầut ưpháttriểnkinhtế,xãhội,ổnđịnhđờisốngmàtuyệtđạibộphậncùngq u ỹđ ư ợ cs ửdụngvàophầnnuôidưỡngvuachúa,hoàngthân,quốcthíchvớiđ ờ isốngx a hoa,x â y d ựngcungđìnhl ộ nglẫy,nguynga,bộmáyquanlạicồngkềnh,tốnkém,chỉbiếttìmcáchvơvétchođầ ytúithamkhôngđáycủahọ.Sựđónggópcủanhândânđếnkiệtquệ,cùngcựccũngnhư“gióvàonhàtrống”,baonhiêucũngkhôngđủ,ngânquỹvẫnkhánhkiệt, trốngrỗng

Kểtừnăm1858khiPhápđặtchânvàoxâmlượcViệtNamcấukếtvớiđịachủphongkiếnViệtNamthihànhnhữngchínhsáchcaitrịvôcùngtànđộclàmchođờisốngcủanhândânViệtNamvôcùngthốngkhổ.Nhândântaphảichịucảnhápbứcbóclộtnặngnề,mộtcổhaitròng.Mộtmặt,nhândântaphảiđốimặtvớinhữngchínhsáchtànbạo,dãmancủathựcdânPháp,mặtkhácphảichịusựbóclộtcủacườnghào,địachủphongkiếnlàmchođờisốngc ủangườidântrởnênđiêuđứng,lầmthankhônglốithoát

VàothờiPháp-Nhật,cuốinhữngnăm1944vàđầunhữngnăm1945,dướichínhsáchcaitrịvàbóclộtcủaPháp,Nhật,nhândântađãphảitrảiquamộtn ạnđóikinhhoànglàmh ơ n hait r i ệ u đồngb à o b ịchếtđói.Sauc u ộ ckhángchiếnchốngthựcdânPhápvôcùnggiankhổ,dântộctaphảitrảiquamộtcuộckhángchiếnchốngđếquốcMỹlâudài.Nhữnggìmànhândântaphảigánhchịuquahaicuộcchiếnkhônggìcóthểsosánhđược

Nhưvậy,tươngứngvớiđiềukiệnpháttriểnkinhtế,màkinhtếnôngnghiệpluônđóngvaitròchủđạo,vàgắnvớinólàchếđộsởhữuruộngđấtcôngbaotrùml ê n n h i ềuhìnhthứcsởhữukhác,quanhệphânp h ốiđ ị atôphongkiếncùngvớichếđộlaodịch,quanhệquảnlývớibộmáytrungươngt ậpquyềnphongkiếnđãtrởthànhcơsởquyếtđịnhhìnhthànhmộtkiểukếtc ấukinhtế-

xãhộiđadạng,chồngchất,phủlấpvàđanxenlẫnnhautronglịchsửViệtNam.Thựctiễnxãhộiđóđãđặtconngườitrướccâuhỏivìsaonhữngngườiphảilaođộngnặngnhọc,phảihysinhtrongchiếntranhlạiphảisốngmộtcuộcđờihếtsứcthiếuthốnkhổsở,trongkhinhữngkẻkhôngphảil a o động,cũngkhôngp h ả ih y sinhtrongc h i ếntranhl ạiđượcsốngsungsướng,ấmno?

Tómlại,conngườicórấtnhiềukhókhăncầnphảikhắcphục,đứngtrướcrấtnhiềumâuthuẫncầnphảigiảiquyết.M à baot r ù m tấtcảlàmâuthuẫntrongthựctiễnsảnxuấtvàmâuthuẫntrongthựctiễnđấutranhxãhội.Điềuđóđãđượcphảnánhtrongcadao,tụcngữViệtNam

1.2.2 Điềukiệnvănhóa-tưtưởng

VănhóaViệtNamthuộcloạihìnhvănhóanôngnghiệplúanướcvớimộts ốđ ặ

c trưng,liênquanchặtc h ẽvớinhau.Trongcáchứngx ửđốivớithiênnhiên,

donôngnghiệplúanướcphụthuộcnhiềuvàothiênnhiênnênchaôngtađãhìnhthànhýthứcrấttôntrọng,sốnghàihòavớithiênnhiên,khôngd á m ganhđuavớithiênnhiên.Vềnhậnthức,

nghềnôngnghiệplúanướccũngphụthuộcvàokhôngítcácyếutốnhưmưa,nắng,trời,đất,…

vàcácyếutốđ óquanhệkhăngkhítvớinhau,dovậycáchtưduytổnghợp,biệnchứngrađời.Tổchứccộngđồngthểhiệntrênhaikhíacạnhlànguyêntắctổchứcvàc á c h thứ

tacàngthấmđượmcáchđốix ửhòahiếuvớinhautrongcộngđồngmìnhv àvớicộngđồngkhác.Chínhđiềunàyđãquyđịnhtriếtlýhòahiếu,quânbình,cươngnhunhưnghơithiênv ềnhu,vềtình.Xãh ộiViệtN a m truyềnthốngnhìnchunglàx ã h ộinôngnghiệptrồnglúanướctheothờivụ,vìthếconngườitrồnglúanướccónhiềuđ ặ ctínhgiốngnhưnước,thườngnghĩvềsựvậnđộngtheochukỳ,tuầnhoàn,vòngtròn,điềunàyhoàntoànkhácvớicáchnghĩcủangườisốngtrênthảonguyên,samạc

Mặtkhác,lịchsửViệtNamlàlịchsửchiếnthắngoanhliệtgiặcngoạixâm.HiếmcódântộcnàotrênthếgiớiphảichốngngoạixâmnhiềulầnnhưViệtNam.TừthếkỉthứIIITCNchođếnnay,ViệtNamđãbuộcphảithựchiệngần2 0 c u ộcchiếntranhlớng i ữn ư ớ cvàkhoảnghơn100c u ộ ckhởinghĩagiànhđ ộ clập.T ổngsốthờigiankhángchiếng i ữn ư ớ c v à đấutranhchốngđôhộngoạibangvớinhữngcuộckhởinghĩavàchiếntranhgiảiphóngdântộcđãtrên12thếkỷ.Cuộckhángchiếndiễnratrongsosánhlựclượngr ấtchênhlệch,tronghoàncảnhchỉcómộtcơsởvậtchấttươngđốinhỏbé,đấtkhôngrộng,ngườikhôngđông,cuộcchiếnđấuhếtsứcácliệt.Dođó,conđườngsốngcònvàchiếnthắngcủadântộctalàphảibiếtpháthuysứcmạnhtoàndân,sứcmạnhvậtchấtvàsứcmạnhtinhthầncủadântộc.Truyềnthốngyêunước,lòngtựhàodântộc,tinhthầnđoànkết,ýchíkiêncườngbấtkhuấtđượcpháthuycaođộ.TronglịchsửViệtNam,môhìnhnhâncáchđạođứcc ủangườianhhùngc ứunư ớcchốnggiặcngoạixâmlàmôh ì n h mangtínhphổbiếnvàđượcđềcaohơncả.HìnhtượngcácvịanhhùngdântộcnhưHaiB à Trưng,BàTriệu,LýThườngKiệt,TrầnQuốcTuấn,LêLợi,NguyễnTrãi,QuangTrung,…đãinđậmtrongnềnvănhóađạođứcViệtNam

Xãhộipháttriểnquanhiềugiaiđoạnkếtiếpnhau,ứngvớimỗigiaiđoạnlịchsửpháttriểnlàmộthìnhtháikinhtế-xãhội.Sựtiếntriểncủahìnhtháikinhtế-

xãhộicủamỗinướcmangnhữngnétđặcthùcóảnhhưởngđếnsựpháttriểnvănhóa,ýthức,quanniệmsốngcủaViệtN a m cổđại.Quanhệnôt ỳtứcchếđộnôlệgiatrưởngcó pháttriểntrongmứcđộnàođónhưngkhôngbaogiờtrởthànhquanhệchiphối,thốngtrịxãhội,dođóđểlạidấuấnnhấtđịnhtrongmốiquanhệcũngnhưtìnhcảmcủaconngười.ChếđộphongkiếnViệtNamhìnhthànhgắnliềnvớisựxuấthiệnv à thốngtrịcủaphongkiếnphươngB ắc vàtrưởngthànhcùngvớicáctràolưuchốngphongkiếnphươngBắc,giànhđộclậpchodântộc.Trongthờikỳthốngtrịcủachủnghĩathựcdân,chủnghĩatưbảncónảysinhvàpháttriểntrongmộtmứcđộnàođó,nhưngViệtNamkhôngtrảiquamộtthờikỳthốngt r ịcủachủnghĩatưbản.Dođó,chủnghĩadântộctưsảncóảnhhưởngnhấtđịnh,nhưngkhônggiữvaitròchiphốitưtưởngtruyềnthốngcủadântộc

Điểmcầnc h ú ýl à, ViệtNamnhìnchungn ằmtrongkhungcảnhcủaphương

t h ứ csảnxuấtchâuÁ,t h ựcr a gọil à phươngt h ứ csảnxuấtchâuÁ nằmởgiaiđoạnquáđộtừcộngsảnnguyênthủylênchiếmhữunôlệ.ỞchâuÂucótrảiquamộtgiaiđoạntươngđốingắnsovớilịchsử,cònởchâuÁ,nóảnhhưởngdaidẳng,

lâudàichođếntậnthếkỷXX

Mặtkhác,hệtưtưởngphongkiếnViệtN am chịuảnhhưởngsâusắcc ủaNhogiáo,Phậtgiáo,Đạogiáo.Đặcbiệtt ừthếk ỷXVv ềsau,chếđ ộ phongkiếnchuyểnsangmôhìnhchếđộquânchủNhogiáovớivaitròchiphốicủahệtưtưởng

Nhogiáovànócónhiềuảnhhưởngđốivớiđờisống

vănhóa,tinhthầncủaViệtNam.Tuynhiên,môhìnhlýtưởngvềconngườiNhogiáonh

kiếnViệtNamdựatrênnềnkinhtếnôngnghiệplạchậut ồntạihàngngànn ă m đãxâydựngchonómộttrậttự,đólàtrậttựkhắtkhecủanhữngquanhệg i a trưởng,làtrậttựnghiệtngã.Nómangđặcđiểmhoàicổ,cựckìbảothủvàt r ì trệ,nóđãtạonênkhuônthướctrậthẹp,gòbómọitưtưởng,tìnhcảmcủaconngười.

Giaiđo ạn vă n hóaV i ệ tNamhiệnđ ại đượchìnhthànhdư ớingọnc ờcủachủnghĩayêunướcvàchủnghĩaMác-

Lênin.Vớisựhộinhậpsâurộngvàonềnvănminhthếgiớihiệnđại,đồngthờigìngiữ,pháthuybảnsắcdânt ộc,vănhóaViệtNamhứahẹnmộtđỉnhcaolịchsửmới.Cóthểnói,xuyênsuốttoànbộlịchsửViệtNam,đã cóba lớpvănhóachồnglênnhaulàlớpvănhóabảnđịa,lớpvănhóagiaolưuvớiTrungQuốcvàkhuvực,lớpvănhóagiaolưuvớiphươngTây.NhưngđặcđiểmchínhcủaViệtNamlànhờnguồngốcvănhóabảnđịavữngchắcnênđãkhôngbịảnhhưởngvănhóangoạilaiđồnghóa,

tráilạicònbiếtsửdụngvàViệthóacácảnhhưởngđólàmgiàuchonềnvănhóadântộc.TấtcảđãlàmnênmộtnềnvănhóaViệtNam

luôncósựthốngnhấttrongtínhđadạng.DântộcViệtNamvốncónềnvănhóalâuđời,mangbảnsắcriêng,đầysứcsốngvàđãtừngcónhữngmặtpháttriểncao,vídụnhưnghệthuậtđúctrốngđồng,cáctrithứcvềnôngnghiệp,yhọc,kỹthuậtquânsự,…

Trongphongtụctậpquán,cónhữngphongtụctậpquánmangbảns ắcdântộc,duytrìtinhthầncộngđồngtrongdântộc.Nhữngthuầnphongmỹtụccùngvớitoànbộnềnvănhóaấynóilênnhữngnéthồnnhiên,chấtphác,yêuđấtnước,yêuconngười,lạcquanyêuđời,đậmđàtìnhnghĩa

Bêncạnhđó,xétv ề mặttínngưỡngdângianthìở ViệtNam,t í n ngưỡngcủangườiViệtcổxưađãbaohàm:tínngưỡngphồnthực,tínngưỡngsùngbáitựnhiênvàtínngưỡngsùngbáiconngười.Conngườicầnsinhsôi,mùamàngcầntươitố t đểduytrìvàpháttriểns ựsốngnênđãnảysinhtínngưỡngphồnthực.Tínngưỡngnàytồntạilâud

thờsinhthựckhínamvànữ.Dấutíchtrêncònđểlạiởnhiềudivậttượngvàchâncộtđá,trongtrangtrícácnhàmồởTâyNguyên,trongmộtsốphongtụcv à điệumúa,r õ nhấtl à

ở hìnhdángv à hoav ă n c á c trốngđồngc ổ.Nôngnghiệptrồnglúanướcphụthuộcnhiềuvàoyếutốt ựnhiênđ ã đưađ ế ntínngưỡngsùngbáitựnhiên.ỞViệtNam,đólàtínngưỡngđathầnvàcoitrọngnữthần,lạicònthờcảđộngvậtvàthựcvật,thựcvậtđượctônsùngnhấtlàc â y lúa

Cadao,tụcngữViệtNamlàmộthìnhthứcnghệthuậtđộcđáo,gắnbóvớinhândântatừbuổisơkhaichođếnnay.Từlúchìnhthànhchođếnnay,c a daotụcngữbaogiờcũnggắnliềnmậtthiếtvớimọisinhhoạtcủađờisốngnhândânViệtNam.Thiênnhiên,côngviệclaođộng,sinhhoạthộihè,đìnhđám,cáccuộcgặpgỡgiữathanhniênnamnữ,nhữngbuổitụhọpvuichơic ủ a trẻem,…

l à môitrườngđểnảysinhcácsángtá c vănhọcdângianmàđiểnhìnhlàsựxuấthiệncủacadao,tụcngữ.Cadao,tụcngữlàmộtthểloạivănhọcdângiantruyềnmiệng,sảnphẩmcủaquátrìnhsángtáctậpthể,làtiếngnóichungcủacảmộtcộngđồngchứkhôngphảicủariêngmộtcánhânc ụ thể,nhằmmụcđíchphụcvụtrựctiếpcácsinhhoạtkhácnhautrongđờisốngcộngđồng.Cóthểnói,cadaotụcngữlàtiếngnóicủacontim,khốióc,nêntronggiaotiếpaiaicũngthíchtruyềnđạtchonhau,dođónótrởthànhphổbiến.Tụcngữvàcadaođãđượctruyềnmiệngvàgọtdũatừđờinọquađờikianêncâuvănrấttựnhiên,trongsángvàđãbiểulộtínhtình,phongtụctậpquáncủanhândântamộtcáchtrongsángvàchânthực.Tuynhiên,tínhtruyềnmiệnglàmnảysinhmộthệquảđólàtínhdịbảntrongtácphẩmvănhọcdângian.Điềun à y cũngrấtd ễ hiểubởil ẽ , ViệtNamdướithờiphongkiến,tớihơn90%dânsốnướctabịmùchữ,chonêntruyềnmiệngchínhlàconđường,phươngthứchữuhiệunhấtđápứngđượcnhữngđòihỏisángtạov à hưởngthụnghệthuậtcủahọ

Nhưvậy,từnhữngđiềukiệnkinhtế-xãhội,vănhóa-tưtưởngtrênchúngtathấytừkhixuấthiệnxãhộiloàingười,đểtồntạivàpháttriển,conngườiphảilaođộngkiếmsốngvàđấutranhchốngchọivớithiênnhiênkhắcnghiệtvànhữngthếlựcthùđịch.Tronglaođộngvàcuộcsốnghàngngàyconngườikhôngngừngtìmtòivàkhámpháthếgiới,trướchếtlàđểthíchnghivớimôitrườngsống,sauđólàđểkhaithácvàcảitạomôitrườngphụcvụchocuộcsốngcủamình,đồngthờitíchlũynhữngkinhnghiệmlịchsử,xãhội.Nhờđó,loàingườidầnnắmvữngngàycàngnhiềuquyluậtcủacács ự vật,hiệntượngkháchquan,tíchlũy,hệthốnghóangàycàngnhiềukinhnghiệmphongphú,đadạngtrênmọilĩnhvựchoạtđộng.Mặtkhác,ngườidânViệtN am c

ò n phảichịunhiềutầngá p bứctrảiquanhiềugiaiđoạnkhácnhau,ngườinôngdânluônlànhữngngườithấpcổ

béhọng,chịunhiềuthiệtthòi.Aicũngbiếtđượcrằngtrìnhđộgiảithíchthếgiớicủaconngườiphụthuộcvàotrìnhđộtrithứccủahọ.Màtrìnhđộtrithứclạidotrìnhđộsứcsảnxuấtcủaxãhộiquyếtđịnh.Chonênchúngtacóthểkếtluậnrằng,cadao,tụcngữlàmộtsảnphẩmtấtyếucủagiaiđoạnxãhộiđươngthời.Vàđặcbiệthơncảlàdướiđờisốngxãhộingộtngạt,đầyrẫynhữngbấtcôngvànhiềutầngápbứcmàconngườichưathểtựgiảithoátnổimìnhthìcadaotụcngữlàcáchgiảiquyếtlýtưởngnhấtchoconngườivềmặttưtưởng.Bêncạnhđó,trongbảnthânmỗiconngườiViệtNamluônchứađựngtinhthầnnhânvăncaoc ả Trongcuộcsống,họluônmongmuốnnhữngđiềutốtđẹp,luônmongmuốnsốngmộtc u ộ c sốngh ài hòavớit ựnhiên,cóđượcsự thươngyêul ẫ n nhaugiữanhữngconngườisốngtrongcùngmộtxãhội.Tấtcảnhữngmongmuốnđ ó đ ã đượcchaôngt a gửig ắ m khéoléotrongnhữngcâucad a o , tụcn g ữ phongphúvàđadạng

1.3 Kháiniệmtriếtlývàtriếtlýnhânsinh

1.3.1 Kháiniệmtriếtlý

TheoTừđiểnTiếngViệtcủaViệnKhoahọc-Xãhội-Nhânvăn-Việnngônngữ(NxbTừđiểnBáchkhoa,2007),triếtlýđượchiểutheohainghĩa:Khi“triếtlý”làmộtdanhtừthìnóđượchiểulàýniệmcủanhânloại.Triếtlýcũngnhưbaonhiêugiátrịkhác,phảibiếnđổitheohoàncảnhxãhội,theophươngtiệnsinhhoạtcủaconngười.Khi“triếtlý”làmộtđộngtừthìđượchiểulà:tỏýniệmcủariêngmìnhvềviệcgìđó

Vănhóalàcộinguồnnuôidưỡngcáctriếtlý,cáctưtưởngvàhệthốngtriếthọc,làđiềukiệntấtyếuchosựtồntạivàpháttriểncủacáchệthốngtriếthọc.Cáctriếtlý,cáchệthốngtriếthọclànhữngbộphậncốtlõinhấttrongnềnvănhóac ủ amộtd â n t ộc.Xéttrênnh i ềukhíacanh,triếtlýluônở t ầmthấphơns o vớicáchệthốngtriếthọc,songnócũnglàchấtliệucủacáchệthốngtriếthọc

Cáctriếtlýxuấthiện,pháttriểnvàhoạtđộngtrongđờisốngxãhộivàcánhân,mỗiyếutốđềutrựctiếphoặcgiántiếpliênhệvớinhau.Trongcáctriếtlýđãcóthểhiệnnhữ

cơbảnvàcácmặtcủahoạtđộngsốngcủaconngười:vịtríconngười,cácquanhệxãhội,đờisốngtinhthầnvàcácgiátrịcủacuộcsốngconngười.Nhữngquanniệmấyẩ nc h ứabêntrongc á c n ộidung,chươngtrình,phươngt h ứ choạtđộngchungcủaxãhộivàđượccụthểhóabằngnhữngquanniệmcụthểhơn,địnhhướngchonhữnghoạtđộngcủacáccánhânvàcộngđồng

Cadao,tụcngữViệtNamvàtriếthọclàhailĩnhvựchoàntoànkhácnhaunhưngvềphươngdiệnnàođólạirấtgầngũivớinhau.Cadao,tụcngữl à sựđúckếtnhữngkinhnghiệmcủaconngườitrongquátrìnhlaođộng,sảnxuất,mangtínhtriếtlýcao.Dođó,nhiềungườicòngọicadao,tụcngữViệtN a m làtriếtlýdângianhaytriếthọc

Làmrõmốiquanhệgiữatriếtlívàtriếthọc,trongbàiviết“MấysuynghĩvềTri ếthọcvàtriếtlý”củatácgiảHồSĩQuýtrênTạpchíTriếthọcsố3/1998,t á c g i ảchorằn

cóýnghĩaphươngphápluậnv à thếgiớiquan(hoặcnhânsinhquan)vànhữngvấnđềchungnhấtcủamọitồntạivàcủasựnhậnthứccũngnhưđánhgiávềmọitồntạiđó.Nhưvậy,đụngđếntriếthọclàđụngđếntínhhệthốngcủanó.Nóimộtcáchkhác,khithuậtng

Ngườitakhócóthểgọimộtquanniệmdângian,mộtthànhngữhoặctụcngữcụthểnàođó làtriếthọcđược,dùrằngthànhngữhoặctụcngữđócũngchứađựngnhữngtưtưởngkhôngkémphầns â u s ắcvềmặtn h â n sinhquanh o ặcv ềmặtphươngphápl u ậ n

v à t h ếgiớiquan”[42,tr.56-57]

NhưvậytheoHồSỹQuýnhữngtưtưởngchứađựngtrongcácthànhn g ữ,tụcngữhoặcnhữngkháiquátđơnlẻtươngtựnhưvậychỉlànhữngtriếtl ý chứkhôngphảilàt

lývàtriếthọclàcáckháiniệmkhácnhau,dùngđểbiểuđạt,phảnánhnhữngđốitượngkhácnhau.Nếunhư

trongđờisốngxãhộithuậtngữtriếthọcchỉđượcsửdụngnhưmộtdanhtừvàđôikhiđượcsửdụngnhưmộttínhtừ,thìtriếtlýthườngxuyênđượcsửdụngvớicảbatưcáchdanhtừ,tínhtừvàđộngtừ.Vềđạithể,triếtlýcóthểvànênđượchiểulànhữngt ư tưởng,quanđiể

mh a y quanniệm…

mangtínhkháiquátcao;đượcphảnánhmộtcáchcôđúcdướidạngcácmệnhđềhoặccácphánđoánthườnglàtrauchuốtvềmặtngônngữ;vàđượcsửdụngtrongđờisốngxãhộivớitínhcáchlànhữngđịnhhướngchohoạtđộngcủaconngườivềmặtthếgiớiquan,phươngphápluậnhoặcnhânsinhquan”[42,tr.57]

Theoông,bànluậnvềgiátrịcủatriếtlýnóichung,triếtlýdângiannóiriêng,ngườitadễdàngnhậnrađiểmhạnchếcủatriếtlýtrongsosánhvớitriếthọc:“Nếucóthểđemsosánhvớitriếthọcthìtriếtlýluônởtrìnhđộthấphơnvềtínhhệthống,độtoànvẹnvàkhảnăngnhấtquántrongviệcgiảiquyếtvấnđềvềmốiquanhệgiữatồntạivàtưduy.Nóimộtcáchkhác,nếukhôngphảilàtấtcảthìcũnglàtrongđasốcáctrườnghợp,triếtlýthườngthiếuchặtc h ẽhơn,phiếndiệnhơnv à cók h ả năngc h ứ a đựngmâuthuẫns o vớitriếthọc”[42,tr.57]

Từnhữngquanđiểmtrênchúngtacóthểkhẳngđịnhrằngtriếtlýdângiankhôn

trongtriếtlýdângian,trongc a dao,tụcn g ữchứađựngnhữngyếut ốtriếthọc.Giátrịcủatriếtlýnóichung,triếtlýdângiannóiriêngđãđượckiểmnghiệmbằngchínhsứcsốnglâubềncủanó.Vàngàynay,giátrịcủanóđãđượckhoahọcthừanhận.

1.3.2 Triếtlýnhânsinh

Triếtlýnhânsinhlàquanniệmvềcuộcsốngcủaconngười:lẽsốngcủaconngườilàgì?

Mụcđích,ýnghĩa,giátrịcủacuộcsốngconngườirasaovàsốngnhưthếnàochoxứngđáng?

Trảlờichonhữngcâuhỏiđólàvấnđềnhânsinhquan.Khácvớiloàicầmthú,bấtkìngười

Trongđờithường,đólànhânsinhquantựphát,

“ngâythơ”củađạichúng,cácnhàtưtưởngkháiquátnhữngquanđiểmấynânglênthànhlýluận,tạoranhânsinhquantựgiácmangtínhnguyênlýtriếthọc.Nhânsinhquanphảnánhtồntạixãhộicủaconngười,nộidungcủanóbiểuhiệnnhữngnhucầu,lợiích,khátvọngvàhoàibãocủaconngườitrongmỗichếđộxãhộicụthể…

ChủnghĩaMáclàkhoahọcvềcácquyluậtpháttriểncủalịchsử,chỉrõhoạtđộngcủaconngườicótácdụngcảitạotựnhiên,cảitạoxãhội,vàquađómàtựcảitạo,tựnângmìnhlên,đólànhântốquyếtđịnhsựtiếnbộxãhội.Vìvậy,sứmệnhcủamỗingườilàthúcđẩynhữngquátrìnhpháttriểnxãhộiđãchínmuồi,

nhữnghoạtđộnglaođộngsángtạovàcảitạoxãhội,đemlạimộtxãhộitốtđẹp,tựdo,ấmno,hạnhphúcchomọingười,đồngthờiquađómàhoànthiệnnănglựctrítuệ,tìnhcảmcủabảnthânmình

Tómlại,nóiđếntriếtlýnhânsinhlànóiđếnquanniệmvềsinhmệnhconngười,cuộcsốngcủaconngườitrongxã hội,mụcđíchvàlẽsốngcủaconngười.Vìvậy,triếtl