Triết Học, Logic Hình Thức, Văn Bản Pháp Luật, Phương Pháp Hình Thức Hóa.docx

MỞ ĐẦU ĐẠIHỌC QUỐCGIAHÀ NỘI TRƢỜNGĐẠIHỌCKHOAHỌCXÃHỘIVÀNHÂNVĂN *** NGUYỄNTHỊTHU ỨNGDỤNGPHƢƠNGPHÁPHÌNHTHỨCHÓAT RONGVIỆCTHẨMĐỊNHTÍNHLOGICCỦA CÁC MỆNHĐỀ TRONGCÁCVĂNBẢNPHÁPLUẬT LUẬNVĂNTHẠCSĨ Chuyênngành Tr[.]

ĐẠIHỌC QUỐCGIAHÀ NỘITRƯỜNGĐẠIHỌCKHOAHỌCXÃHỘIVÀNHÂNVĂN

-*** -NGUYỄNTHỊTHU

ỨNGDỤNGPHƯƠNGPHÁPHÌNHTHỨCHÓAT RONGVIỆCTHẨMĐỊNHTÍNHLOGICCỦA CÁC MỆNHĐỀ TRONGCÁCVĂNBẢNPHÁPLUẬT

LUẬNVĂNTHẠCSĨ

Chuyênngành:Triếthọc

HàNội-2014

ĐẠIHỌCQUỐCGIAHÀNỘI TRƯỜNGĐẠIHỌCKHOAHỌCXÃHỘIVÀNHÂNVĂN

-*** -NGUYỄNTHỊTHU

ỨNGDỤNGPHƯƠNGPHÁPHÌNHTHỨCHÓAT RONGVIỆCTHẨMĐỊNHTÍNHLOGICCỦA CÁC MỆNHĐỀ TRONGCÁCVĂNBẢNPHÁPLUẬT

LuậnvănThạcsĩchuyênngành:TriếthọcM

ã số:602280

Ngườihướngdẫnkhoahọc:PGS.TSNguyễnThuýVân

HàNội-2014

Đểhoànthànhluậnvănnày,trướctiên,tôixingửilờicảmơnsâusắcnhấtđếnP GS.TSNguyễnThuýVân,ngườiđãhếtlònggiúpđỡtôitrongsuốtquá

trìnhthựchiệnluậnvănthạcsỹ

Tôicũngxinchânthànhcảmơncácquýthầy,côtrongvàngoàitrườngđ ã tạođiềukiện,nhiệttìnhgiúpđỡtôi.Đặcbiệt,tôixincảmơncácthầycôtrongKhoaTriếthọc,trườngĐạihọcKhoahọcxãhộinhânvănđãcungcấpchotôinềntảngkiếnthứcquýbáuvàsựgiúpđỡtậntìnhđểtôicóthểhoànthànhluậnvăncủa mình

Cuốicùng,tôixingửilờibiếtơnsâusắcđếngiađìnhv à cơquanđãluôntạođiềukiệntốtnhấtchotôitrongsuốtquátrìnhhọccũngnhưthựchiệnluậnvăn

HàNội, ngày31

tháng10năm2014Họcviê

n

NguyễnThị Thu

MỤCLỤC

MỞĐẦU 3

1 Tínhcấpthiếtcủađềtài 3

2 Tìnhhìnhnghiêncứuđềtài 5

3 Mụcđíchvànhiệmvụnghiêncứu 9

4 Cơsởlýluậnvàphươngphápnghiêncứu 10

5 Đốitượngvàphạmvinghiêncứu 10

6 Ýnghĩacủađềtài 10

7 Kếtcấu 11

CHƯƠNG1.NHỮNGVẤNĐỀLÝLUẬNCHUNGVỀ PHƯƠNGPHÁPHÌNHTHỨCHOÁVÀVĂNBẢNPHÁPLUẬT 12

1.1 Mộtsố vấn đềlýluậnvềphươngpháphìnhthứchóa 12

1.1.1 Phươngpháphìnhthứchoávànhữngyêucầucủaphươngpháphìnhthứ chóa 12 1.1.2 Phươngpháphìnhthứchóatrongsựpháttriểncủalogichọc 19

1.1.3 Sựbiểuhiệnphươngpháphìnhthứchoáquamộtsốhìnhthứccơbảncủat ưduy 25 1.2 Mộtsốvấnđềlýluậnvềvănbảnphápluật 35

1.2.1 Kháiniệm vănbảnphápluật 35

1.2.2 Nhữngđặcđiểmcơbảncủavănbảnphápluật 38

1.2.3 Mộtsốyêucầuvềnộidungvàngônngữvănbảnphápluậtnhìntừgócđộl ogichọc 41

1.3 Tínhtấtyếucủaviệcứngdụngphươngpháphìnhthứchóavàokiểmtra mứcđộhoànthiệncủacácvănbảnphápluật 52

1.3.1 Nhữngyêucầuvềmặtlogicđểxácđịnhchấtlượngcủacácvănbảnphápl

uật 52

1.3.2 Tầmquantrọngcủaviệcứngdụngphươngpháphìnhthứchóavàokiểmt

ratínhhoànthiệncủahệthốngvănbảnphápluật 59

Tiểukếtchương1 63

CHƯƠNG2.TÍNHLOGICCỦACÁCMỆNHĐỀTRONGVĂNBẢNPH ÁPLUẬTVÀVIỆCỨNGDỤNGPHƯƠNGPHÁPHÌNHTHỨCHOÁV ÀOTHẨM ĐỊNHTÍNHLOGICCỦACÁC MỆNH ĐỀĐÓ 64

2.1 Tính logiccủacácmệnhđềtrongvănbảnphápluật 64

2.1.1 Yêucầugắnkếthìnhthứccủacácmệnhđềvănbảnphápluật vớinộidungcầnphảnánh 64

2.1.2 Yêucầuđảm bảotínhnhấtquán,tínhkhôngmâuthuẫn,tínhxácđịnhvàtínhcócăncứtrongc ácvănbảnphápluật 70

2.2 Cácbướcdùngphươngpháphìnhthứchoáđểthẩmđịnhtínhlogiccủam ệnhđềtrongcácvănbảnphápluật 78

2.2.1 Chuyểnđổinộidungcủacácmệnhđềtrongvănbảnphápluậtsanghìnht hứctưtưởngvàmãhoáchúng 78

2.2.2 Dùnglýthuyếtcủaphươngpháphìnhthứcđểkiểm tratínhđúngđắncủanộidungvàhìnhthứcthểhiệncủavănbản 82

Tiểukếtchương2 100

KẾTLUẬN 101

DANHMỤCTÀILIỆUTHAM KHẢO 103

1 Tínhcấpthiếtcủađềtài MỞĐẦU

ThếkỷXXI,thếgiớibướcvàogiaiđoạnpháttriểncaocủatrithứckhoahọcvàcôn gnghệ.Cùngvớisựxâmnhậplẫnnhaugiữacáclĩnhvựckinhtế,chínhtrị,vănhó

a…

trongquátrìnhtoàncầuhóathìmộtsựxâmnhậpkháccũngđangd iễ n ragiữa cáckhoahọc,cácngànhkhoahọckhácnhau,giữacáclĩnhvựctrithứckhácnhaucủanhânloại.Sựxâmnhậpnàymộtmặtgiúpcáckhoahọcgạtbỏnhữngbiêngiớituyệtđốigiữachúng,mặtkhácnógiúpchoconngườikhắcphụcđượcnhữnghạnchếcủamỗimộtngànhkhoahọckhigiảiquyếtnhữngvấnđềhoàntoànmớimàbảnthânmỗimộtngànhkhoahọckhôngthểgiảiquyếtđược.Xuthếl i ê n kếtgiữacáclĩnhvựctrithức,haynghiêncứuliênngànhlàmộtxuthếtấtyếucủathờiđại.Nóphảnánhđúngsựpháttriểnkháchquancủalịchsửvàtưduyconngười.Đãđếngiaiđoạnmàmỗikhoahọcđộctôntrong phạmvinhấtđịnhnàođóphảinhườngchỗchothờikỳgiaothoavàliênkếtgiữacáclĩnhvựctrithứckhácnhau

Trongbốicảnhđó,sựgiaothoagiữalogichọcvàluậthọccũngkhôngngoạilệ Sựliênkếtvàbổsunggiữahailĩnhvựckhoahọcnàythểhiệnsựliênkếttấtnhiên vàlàsựbổ

sungcầnthiếtchonhauởhaikhíacạnhcơbản:thứnhất,logich ọ c giúptinhchỉnhtín hhợplogicvàđúngđắncủacácvănbảnphápluật;thứhai,c h í n h s ự v ậ n đ ộ n g c

ủ a t h ự c t i ễ n v à n h ữ n g v ấ n đ ề m ớ i l i ê n t ụ c p h á t sinhtronglĩnhvựcphápluậtđặtrayêucầucácnhàlogichọcnhiệmvụxâydựngcácp h ư ơ n g pháptưduykhoahọcmớiđểgiúpconngườitiếnhànhcáchoạtđộngn h ận thứcvàcảitạothếgiớicóhiệuquả.Tronglĩnhvựcluậtpháp,hoạtđộngxâydựngvàbanhànhcácvănbảnphápluật làhoạt độngchủyếu.Vănbản pháp luậtcó tácđộng trựctiếpvàsâusắcđếnhiệulực,hiệuquảquảnlýnhànước Dođó,nângcao chấtlượngcủa cácvănbảnphápluậtđượcxácđịnhlàmộttrongnhữngbiệnphápquantrọngđểtăngcườngn ă

n glựchoạtđộngcủacáccơquannhànước

vànângcaotínhhiệuquảcủaviệcápdụngcácvănbảnphápluậttrongthựctiễnđờisống.Cùngvớiđó,sựổnđịnhv à pháttriểncủaxãhộicóđượchaykhônglàphụthuộcphầnlớnvàotínhhiệu

Trênthựctế,nhiềuvănbảnphápluậtđượcxâydựngởnướctatrongnhữngn ămgầnđâycònnhiềuđiểmbấtcậpnhư:thiếutínhthựctiễn,khôngchặtchẽ,c h í n hxác,mâuthuẫnvớinhữngvănbảnphápluậtđãbanhànhhoặckhôngđiềuchỉnh

đượchết nhữngvấn đềmớinảysinhtrong sựvậnđộng của các quanhệxãhội v.v.Vìthế,khiápdụngvàothựctiễn,nhữngvănbảnphápluậtnàykhóđiv

à o cuộcsống,hiệuquảápdụngkhôngcao.Nhiềumệnhđềtrongcácvănbảnkhôngr õ r à n g d ẫ n đ ế n n h ữ n g c á c h h i ể u v à á p d ụ n g k h á c n h a u Đ â y c h í n h l à

n h ữ n g “lỗhổng”củaphápluật,làcơhộiđểnhữngngườithựchiệnphápluậtcóthểlách luậttheo cáchcó lợiđể đạt đượcmụcđích củamình…Điềuđóchothấyh ệthống văn bản pháp luật ởnước tahiệnnaycònkémhiệu quả,chưatoàn

diện,ch ư a thựcsựđápứngđượcyêucầucủathựctiễn.Vậylàmthếnàođểtạorađượcn h ữ n

g vănbản phápluậtcótínhchuyênnghiệpcao,đảmbảotính hiệuquảkhiđivàocuộcsống?Mộttrongnhữngcáchthứcđểgiảiquyếtvấnđềnàylàvậndụngđúngđắncácphươngphápvàquyluật

logicvàoviệcxâydựngvàthẩmđịnhtínhlogiccủacácvănbảnphápluật,cụthểlàứngdụngphươngpháphìnhthứchóa.Việchìnhthứchoácácvănbảnphápluậtcótácđộngrấtquantrọng,nóvừagiúpkiểmtrasựtườngminh,chínhxácvềmặtnộidungcủacácvănbảnphápluật,đồngthờinóđảmbảosựcụthểhóacácvănbảnluậtthànhcácvănbảndướiluậtđượcchínhxác,cụthểvànhờthếđảmbảotínhhiệuquảtrongquátrìnhbanhànhvàthựchiện

Vìnhữnglýdotrên,tôichọnđềtài:“Ứngdụngphươngpháphìnhthứchoátrongviệct

hẩmđịnhtínhlogiccủacácmệnhđềtrongcácvănbảnphápluật”đểnghiêncứu.Theochú

ngtôi,đâykhôngchỉlàmộtnhucầucấpthiếtvềmặtlýluậnmàcònlàmộtđòihỏicótínhnguyêntắccủathựctiễnxâydựngphápluậtởnướctahiệnnay.ĐiềunàysẽảnhhưởngquantrọngtớiquátrìnhxâydựngvàhoànthiệnNhànướcphápquyềnxãhộichủnghĩaởnướctatrongthờikỳpháttriểnmới

2 Tìnhhìnhnghiêncứuđềtài

Việcứngdụngphươngpháphìnhthứchoávàoviệcthẩmđịnhtínhlogiccủacácmệnhđềtrongcácvănbảnphápluậtlàmộtnhucầucấpthiết.Nhưngđâylàlĩn hvựckhámớimẻởViệtNamnênchưacócôngtrìnhnàonghiên

cứutrựctiếpvềvấnđềnày,chỉcónhữngcôngtrìnhnghiêncứucókhảnănghỗtrợgiántiếpn ằm rảiráctronghailĩnhvựcnghiêncứu:

-Nhữngcôngtrìnhnghiêncứutronglĩnhvựcluậtphápvàcácvănbảnph ápluật

Lĩnhvựcluậthọcnghiêncứurấtnhiềuvấnđề,nhưngtrongphạmvinghiêncứ ucủamình,luậnvăntậptrungnghiêncứucácvấnđềliênquanđếnvănbảnphápluật,cácluậtvàcácbộluậtcụthể:

+GiáotrìnhxâydựngvănbảnphápluậtcủatrườngĐạihọcLuậtHàNội,Nhàxuất bảnCôngannhândân.Giáotrìnhđãlýgiảiđượcnhữngvấnđềcơbảnvềvănbảnphápluậtvànhữngvấnđềthuộcvềkỹthuậtpháplýtrongviệcxâydựngvănbảnphápluật,baogồm:kỹthuậtxâydựngvănbảnquyphạmphápluật,xâydựngvănbảnápdụngphápluật,xâydựngvănbảnhànhchínhvàkiểmtra,xửlývănbảnhànhchính.Cáchtiếpcậncủagiáotrìnhnàyđãgópphầnnângcaochấtlượngcủavănbảnphápluậthướngtớiviệcxâydựnghệthốngphápluậthoànchỉnh

+“Kỹthuậtlậppháp”củatácgiảPhan MạnhHân,Nhàxuất bảnPháplý,xuấtbảnnăm1985.Trongcuốnsáchnày,tácgiảđãtrìnhbàynhữngvấnđềvềkỹthuật lập pháp,vănbản phápquy, các trìnhbàycácquyphạmpháp luật,ngônngữ,cáchhànhvănvàtínhlogiccủacácvănbảnphápquyvàhệthốnghóacácv

giảđãphântíchkháchitiếtnhữngyêucầuvềcáchdùngchữ,cáchđặtvấnđềvàbốcụcrõràng,mạchlạckhixâydựngvănbảnphápquy

+Luận án“Mộtsốđặc điểmcủangônngữluậtpháptiếngViệt” cuảNCS.LêT i ến Hùng.Luậnánđãtậptrungmiêutảcácđặcđiểmcủangônngữluậtphápnhư:từvựng,ngữphápvàvănbảntrongvănbảnluậtpháptiếngViệttrongsựsosánhvớivăn bảnluậtpháp tiếngAnh.Đồng thờitác giảcũngđã trìnhbàynhững

nétkháiquátnhấtvềtìnhhìnhlàm

luậtphápvàhệthốngphápluậtViệtNam,từđ ó chỉranhữnghạnchếcòntồntạitronghệthốngphápluậtViệtNam

+Đặcbiệt,cuốnsách“Soạnthảoluậtphápvìtiếnbộxãhộidânchủ-sổtaychon h à s o ạ n t h ả o l u ậ t ” d o A n n S e i d m a n , R o b e r t B S e i d m a n v à

N a i l Abeyesekerebiênsoạn,NhàxuấtbảnKluwerLawInternationalấnhànhvàđượcx u

ấ t bảnởViệtNambởiNhàxuấtbảnChínhtrịquốcgia.Nộidungcuốnsáchđềcậpđếnnhữngvấnđềvềphươngphápvàkỹthuậtlậppháp,xácđịnhvaitròvàtráchnhiệmcủanhàsoạnthảoluật,nhwungxyếutốcầnquantâmtrongtrìnhtựlậppháp,quytrìnhxâydựngdựluậtmộtcáchkhoahọc…

Cuốnsáchđãtrìnhbày nhữngkỹnăngsoạnthảovănbảncụthểgiúpcácnhàlàmluậtcóthểxâydựngđượcmộtđạoluậtcóhiệuquả

+“GópphầnbànvềcảicáchphápluậtởViệtNamhiệnnay”củaTiếnsĩLuậth ọcNgôHuyCương.Trong côngtrìnhnày,tácgiảđãtrìnhbàykhátoàndiệnc ác vấnđềlớnliênquanđếncôngcuộccảicáchphápluật.Chúngtacóthểtìmthấytrongcuốnsáchnàycácquanniệmvềcảicáchphápluật,kinhnghiệmcủamộtsốcôngcuộccảicáchphápluậtlớntrênthếgiới,sựcầnthiếtcảicáchphápl u ậ t , cáckhiếmkhuyếtcủahệthốngphápluậtcủanướctavàcácnguyênnhân,c á c địnhhướnglớn,cáchthứccảicách,chiếnlượclậppháp,cácquanđiểmcảicách cụthểtrongcảlĩnhvựcluậttưvàluậtcông

-Nhữngcôngtrìnhnghiêncứutronglĩnhvựclôgíchọc,toánhọcnghiênc ứu về phươngpháphìnhthứchoávàsựứngdụngtưduylogictrongmộtsốlĩnhvựccủađ ờisốngxãhội:

+GiáotrìnhLôgíchọcđạicươngcủaVươngTấtĐạt;GiáotrìnhLôgíchìnht h ứ cdoGS.BùiThanhQuất làmchủbiên;Lôgíc họcđạicươngcủaPGS TS.NguyễnAnhTuấnvàPGS.TS.NguyễnThuýVân.Trongnhữnggiáotrìnhnày,cáctácgiảđãtrìnhbàyđầy

đủ,sâusắcnhữngvấnđềcơbảncủaLôgíchọchìnhthức, phươngpháphìnhthứchoácũngnhưnhữnghìnhthứctưduylôgíc.Từđó,người đọcđượccungcấ pđầyđủ,chitiếtnhữngkiếnthứccơbản vềcáchìnhthứccủatưduynhư:kháiniệm,phánđoán

,suyluậncũngnhưnhữngcáchsuydiễnđểđạtđượctrithứcđúngđắnphùhợpvớithựctiễnkháchquan.

+“Mấyvấnđềvềlogictronggiảngdạytoánhọc”củatácgiảHoàngChúng.Cu ố nsáchnàyđềcậpđếnmấyvấnđềđạicươngvềkháiniệm,phánđoán,suyluậnvàchứngminhdiễndịchdànhchogiáoviêndạytoánhọc.Đặcbiệt,cuốnsáchđãlýgiảinguyênnhânvìsaologictoánlạiđóngvaitròquantrọngtrongviệctrìnhbàylogichìnhthứcvàýnghĩathựctiễncựckỳquantrọngcủalogictoántrongkhoahọckỹthuậthiệnđại.

+“Các bàitoánvềsuyluận logic” củaTrầnDiênHiển.Trongcuốnsáchnày,tácgiảđãtrìnhbàyphươngphápgiảicácbàitoánvềsuyluậnlogicmàkhôngdù ngcôngcụcủalogicmệnhđềvàcácbàitoándùngcôngcụcủalogicmệnhđề.Trongphầntrìnhbàyvềphươngphápgiảicácbàitoánbằngcôngcụcủalogicmệnhđề,tácgiảđãđềcậpđếncácphéptoántrênmệnhđềnhưphépphủđịnh,p héphội,phéptuyển,phépkéotheo,phéptươngđươngcũngnhưcácbướcgiảimộtb à i t o á n d ù n g c ô n g c ụ c ủ a l o g i c m ệ n h đ ề v à mộts ố ứ n g d ụ n g c ủ a logicmệnhđềtrongkỹthuậtlắprápcácmạchđiệnvàthiếtbịtrongnhàmáy.Từđấyc h o thấylĩnhvựcứngdụngcủaphươngpháphìnhthứchóarấtđadạngvànócóv ai tròlớntrongnhậnthứckhoahọc

+“ L o g i c q u i n ạ p v à v a i t r ò c ủ a n ó t r o n g n h ậ n t h ứ c k h o a h ọ c ” c ủ a t á c g i

ả NguyễnGiaThơ,ViệnTriếthọc,Viện KhoahọcxãhộiViệtNam.Cuốnsáchnày đãđềcậpđếnbavấnđềlớn:Vấnđềthứnhất:Nhữngnguyênnhândẫnđếns ự rađờicủalogicquinạpphicổđiển.Vấnđềthứhai:Nhữngkhuynhhướngp h át triểncủalogicquinạpphicổđiểnvàvấnđềthứba:Ýnghĩacủalogicquinạptrongnhậnthứckhoahọc.Ngoàira,trongcuốnsáchnày,chúngtacòntìmthấyýnghĩacủalogichọcnóichungđốivớinhậnthứckhoahọc,đặcbiệtlàsựp h á t triểncủacáchìnhthứctưduytronglịchsửlogichọc

+Luậnántiếnsỹ“Mốiquanhệgiữaquinạpvàdiễndịchtrongnhậnthứckhaohọc”củatácgiảHàThiênSơn.Luậnánnàyđãlàmrõthếnàolàquinạp,diễndịch,sựxuấthiệnvàquátrìnhpháttriểncủaquinạpvàdiễndịchtronglịchsửtriếthọcgiaiđoạnTriếthọcTây

ÂutrướcMác.Đồngthời,tácgiảluậnánđãch ỉ ra n h ữ n g h ạ n c hế c ủ a h a i p h ư ơ n g

p h á p n à y vàphântíchmốiquanhệbiện

+Luậnán“Logicvậnđộngcủakháiniệmtrongtưduylýluận”củatácgiảNguyễnThanhTân.Luậnánđãphântíchcácquyluậtvàchiều hướngcótínhquyluậthợpthànhlogicchủyếucủa

sựvậnđộngkháiniệmtrongtưduylýluận,làmrõthêmlậptrườngduyvậtbiệnchứngtrongviệcgiảiđápnhữngvấnđềlýluậnnhậnthứcvàlogichọcvềtưduyvàkháiniệmgópphầntìmhiểucơsởlogiccủasựđổimới,pháttriểnkháiniệmvàtưduylýluậnnhưmộtchiềucạnhkháccủahìnhthứctưduydướigócđộtưduybiệnchứng

+N g hiênc ứ u v ề n ộ i d u n g c ơ b ả n c ủ a t ư duyh ì n h t h ứ c , c ầ n p h ả i k ể đ ế

n nhữngbàiviếtcủatácgiảVũVănViênnhư:

“Logichìnhthứcvàtưduychínhxác”,intrêntạpchíTriếthọcsố4,tháng12,năm1991.Trongbàibáonày,tácgiảđãtrìnhbàyvaitròcủalogichìnhthức–

khoahọcvềtưduychínhxácvàsựcầnthiếtphảihọctậpvànghiêncứulogichìnhthức

“Logichìnhthứcvàphươngpháptoánhọc”,intrêntạpchíTriếthọcsố9tháng9năm2000.Trongbàiviếtnày,tácgiảđãphântíchquanhệgiữalogichínhthứcvàphươngpháptoánhọc,từđólàm

rõbảnchấtcủaphươngpháptoánh ọ cvớitưcáchlàcôngcụcủa tưduyduylývà nhữngbi ểu hiệ ncủ a phương pháphìnhthứchóathôngquamốiquanhệnày

“Vấnđềchínhxáchóacácquyluậtcủalogichọchìnhthức”,intrêntạpchíTriếthọcsố6,

tháng12năm1997.T r o n g bàiviếtnày,tácgiảđãxemxétmộtsốvấnđềliênquanđếntínhchínhxáckhitrìnhbàycácquyluậtcơbảncủalogichọchìnhthứctrongcáchìnhthứccủatưduy

“Tưduylogicbộphậnhợpthànhcủatưduykhoahọc”,intrêntạpchíTriếthọcsố12tháng12năm2006.Trongbàiviếtnày,tácgiảđãluậngiảiđểlàmrõtưduylogiclàmộtbộphậnhợpthànhcủatưduykhoahọc.Tưduylogiccùngt h ố n g nhấtvớitưduybiệnchứngtạoratưduykhoahọcchínhxác,trongđó,tưduytưduybiệnchứnglàphươngphápluậnchỉđạocòntưduylogiclàtổnghợp

cácthaotáclogic.Trêncơsởluậnchứngvaitròcủatư duylogictrongtưduykhoahọc, tác giả kh ẳn gđ ịn h ý n gh ĩa qua n t r ọ n g củ av iệc học t ậ p l o g i c học –giúpconngườikhôngnhữngnắmvững,màcònrènluyệncác

kýnăng,kỹxảotưduy,nângcaokhảnăngvậndụngcácquyluật,quytắccủalogicvàohoạtđộngnhậnthứcnhưvậndụngcáctrithứcvàohoạtđộngthựctiễn

+“Ứngdụnglôgíchìnhthức(trongquảnlýhànhchínhnhànước)”củatácgiảNguyễnAnhTuấn.Côngtrìnhđãtrìnhbàyđượccácvấnđềliênquanđếnl ô

g íc học,cáchìnhthứccơbảncủalôgíchìnhthứcvàtừđóchỉravaitròcủalôgí

c hìnhthức trongquản lý hành chínhvàmộtsố lỗilôgíchình thức cóthểxảyr a trongquảnlýhànhchínhnhànước

Ngoàir a , c ầ n p h ả i k ể đ ế n T ậ p b à i g i ả n g “ L ô g í c h ọ c trongl u ậ t p h á p ” c

ủ a PGS.TS.NguyễnThuýVân.Trongtậpbàigiảngnày,tácgiảđãtrìnhbàyđượcnhữngnộidungsau:Thứnhất,trìnhbàynhữngvấnđềchuyênsâuvềtưduy,tưduyđúngđắnvàvaitròcủa khoahọclôgíctrongnhậnthức khoahọcvàhoạtđộngthựctiễn;Thứhai,phântíchnhữngvấnđềcủakhoahọcLuậthọctrêncáclĩnhvựclậppháp,hành

pháp,tưpháp;chỉranhữngnétcơbảnsựtácđộngcủatưduylôgíctrêncáclĩnhvựcđóvàchỉranhữngdạnglỗilôgícthườnggặptrongch ú n g ,từđóđềxuấtm ột sốđịnhhướngứngdụngcủa tưduylôgíctrongluậtp háp Đâylàcôngtrìnhđầutiênvàduynhấtđềcậptrựctiếpđếnnhữngvấnđềnghiêncứucủađềtàiv.v…

Nhưvậy,cáccôngtrìnhnghiêncứu,tuỳvàotừngmảngvấnđềnghiêncứu,đ ãbướcđầuphântích,hệthốnghoáđượcnhững vấnđềcơbảnliênquanđếnlôgíchọc;phươngpháphìnhthứchoá;lĩnhvựcluậtphápnóichungvàvănbảnphápluậtnóiriêng.Tuynhiên,chưacócôngtrìnhnghiêncứunàođivàonghiêncứuứngdụngphươngpháphìnhthứchoáđểthẩmđịnhtínhlôgícchocácmệnhđềt r o n g c á c v ă n b ả

n p h á p l u ậ t Đâylà h ư ớ n g n g h i ê n c ứ u c h í n h màl u ậ n v ă n hướngtớilàmrõ

3 Mụcđíchvànhiệmvụnghiêncứu

- Mụcđích: Trên cơ sởhệ thốngmộtsố vấnđềlý luận chung về

phươngpháphìnhthứchoá,vềvănbảnphápluật,luậnvăntậptrungphântíchviệcứngdụng

- Nhiệmvụ:Đểđạtđượcmụcđíchtrên,luậnvănphảithựchiệnnhữngnhiệmvụsau:

+Thứnhất:Kháiquátnhững vấnđềlýluậncơbảncủaphươngpháphìnhthứchoá,vănbảnphápluậtvàtầmquantrọngcủaviệcứngdụngphươngpháphìnhthứchóatrongxâydựngvănbảnphápluật

- Ýnghĩathựctiễn:Đềtàicóthểdùnglàmtàiliệuthamkhảochosinhviênchuyê

nngànhlogichọc,sinhviênluậthọcvànhữngngườiquantâmđếnlĩnhv ự c này

7 Kếtcấu

Ngoàiphầnmởđầu, kết luận và danhmụctàiliệu thamkhảo, luận văngồm2ch ư ơn g , 5tiết

CHƯƠNG1 NHỮNGVẤNĐỀLÝLUẬNCHUNGVỀ PHƯƠNGPHÁPHÌNHTHỨCHOÁVÀVĂNBẢNPHÁPLUẬT

caon h ất cũngđòihỏimangtínhđặcthù.Chínhvìlẽđó,khimộtkhoahọcđãphátt

sẽquaylạinghiêncứuchínhmìnhnhằmxácđịnhđốitượngriêng,hệthốngkháiniệm,phạmtrùriêng,cũngnhưphươngphápđặctrưngcủachínhkhoahọcđó

Điềunàycóthểnhậnthấyrõràngtronglịchsửtriếthọchơnhainghìnnămq u acủanhânloại.Phươngphápsiêuhìnhvàphươngphápbiệnchứngxuấthiệnvàmanglạinhữnglợiíchtolớnchosựtồntạivàpháttriểncủatưtưởngtriếthọc.Mỗimộttrongsốchúngđượcgắnvớitêntuổicủamộttrườngpháihayđạibiểunhấtđịnhtronglịchsửtriếthọc,nhưngchúngkhôngphảilàphươngphápđặcthùcủakhoa

họctriếthọc.Vậymộtcâuhỏiđượcđặtralà:Vậyphươngphápđặcthùcủakhoahọctriếthọclàgì?

Nóimộtcáchkhác,phươngphápbiệnchứngh ay phươngphápsiêuhìnhchưachophépkháiquátthànhphươngpháptriếthọcchungnhấtchomọitrườngpháitriếthọc.Theonhậnđịnhcủanhiềunhànghiêncứ u , đốivớikhoahọctriếthọc,phươngphápduynhấtmangtínhđặcthùcủanóphảigắnliềnvớitínhkháiquát,trừutượngcủatrithứctriếthọc,cũngnhưthaotáctưduytruycậptớinó Đólàp hư ơn g phápđượcápdụngvớimộtquymôrộnglớnbaoquáttoànbộcáclĩnhvựctựnhiên,xãhộivàtưduy

Làkhoahọcsinhratừtriếthọc,đồngthờicũnglàmộtbộphậncủatriếthọc,lôgíchọchìnhthứckhôngthểkhông ápdụngphươngpháptrừutượng hoávàkh ái quáthoácủatriếthọc.Nhưngkhitồntạivớitư cáchlàkhoahọcđộclậptươngđốisovớitriếthọc,vớinhữngnộidungphảnánhvàphươngphápphảnán h đặcthù,nêncóthểkhẳngđịnhrằng,phươngpháphìnhthức hoá chínhlàph ư ơ n

g phápđặctrưngcủalôgíchìnhthức

Trongsựtồntạicủamình,nộidungcủađốitượngbấtkỳđượchiểulàtổngth ểcácbộphậnvàquátrìnhliênhệvớinhaumộtcáchxácđịnhvàtạonênđốitượng hoặc

h i ệ n tượng.Tươngứngthìnộidungcủatưduylànhữnghiểubiết,trithứccủaconngườivềthếgiớixungquanhđượccấuthànhtừnhữngýnghĩ,tưt ư ở n g Cònhìnhthứccủatưduyhayhìnhthứclogiclàkếtcấucủatưtưởng,làphươngthứcliênhệcácbộphậncủatưtưởng.Đólàcáimàcáctưtưởngchodùkhác nhaubaonhiêuvềnộidungcụthể,thìởđóvẫntươngtựnhau.Tronglogichì nhthức,rõràngviệcnghiêncứumặthìnhthứcđượcưutiênhơnmặtnộidungcủatưduy,songkhôngcónghĩalàmặtnộidungcủatưduykhôngcóvaitrògì,v ì trongbấtkỳtưduynàocũngcómộtnộidungnhấtđịnh

Cũngvì lẽđó, trong logichọc, chúng ta luônthấycó hai kháiniệmsonghànhnhau:tínhđúngđắn(chínhxác)haykhôngđúngđắnvàtínhchânthựchaygiảdốicủatưduy.Khinóiđếntínhđúngđắnhaykhôngđúngđắntứclànóiđếnh

ìn h thứccủatưduy,cònkhinóiđếntínhchânthựchaygiảdốilànóiđếnnộidungphảnánhcủatưduycóphùhợpvớihiệnthựchaykhông.Tronglogichìnht h ứ c , tínhđúngđắnhaykhôngđúngđắnvềmặthìnhthứccủatưduygiữvaitròq uantrọng,cótínhquyếtđịnh.Điềuđócónghĩalàtínhđúngđắncủatưduylàđiềukiệncầnnhưngchưađủnếuxemlogichọcnhưlàcôngcụcủanhậnthứcchânlý.Điềukiệnđủđểchotưduynhậnthứcđượcchânlýkháchquanchínhlàt í n h chânthựccủanộidung.Đôikhichúngtagặpquanđiểmchorằng,dườngnhưlogichọchìnhthứcđượcgọilàhìnhthứcvìchỉnghiêncứucáchìnhthứcthu ần túycủatưduygáclạihoàntoànnộidungcủachúng.Quanđiểmđókhôngchínhxác.Sởdĩlogichọchìnhthứccóthểtrừutượnghoákhíacạnhnộidung

ng rẽ làdo tính độclập tươngđối củahìnhthứclogic, sựkhôngphụthuộccủan óvàonộidungcụthểcủatưtưởng

Ngàynay,nóiđếnphươngpháphìnhthứchóatrongkhoahọcchủyếulànóiđ ến sựthamgiacủatoánhọchaylogichọcvàotrongviệcmôtảchínhxácmộtnộidungnhậnthứcnàođó.Điềunàyđãđượcthểhiệnrõràng,chẳnghạnnhưDescartesđãdùnglượnggiáchọcđểmôtảnộidungquyluậtvềsựkhúcxạánhsáng,nhàbáchọcGalileođãdùngđạisốhọcđểdiễntảnộidungquyluậtvềsựrơi củasựvật.Nhưvậy,cảDescartesvàGalileođãhìnhthứchóacácnộidungtr ênđâybằngngônngữtoánhọc

Việch ì n h t h ứ c h ó a n ộ i d u n g n à o đ ó b ằ n g t o á n h ọ c k h ô n g n h ữ n g đ ư ợ c

á p d ụn gtronglĩnhvựckhoahọctựnhiên,màcòncảtrongcáclĩnhvựccủakhoahọcxãhội.WebervàFechnermôhìnhhóamốiquanhệgiữacảmgiácvàvật kích thích(tâmvậtlýhọc(psychophysique)),trongđóvậtkíchthíchtăngtheocấp sốnhânthìcảm

giáctăngtheocâpsốcộng.Rõràngnhấtlàtrongcácnghiêncứuxãhộihọc,hầunhưkhôngthểkhônggặp

cácbảngthốngkêvàsửdụngphéptínhxácsuất.Nhưvậy,toánhọcvàlogichọcrõrànglàmộtcôngcụlớnlaođốiv ớ i khoahọc,nódùngthứngônngữgọngàng,chínhxácđểmôtảnhữngmốiquanhệvềlượngcủacácsựkiệnkhoahọc.Vìngônngữthôngthườngkhôngthểdiễn ra nhữngmốiquan hệ thậtchínhxác,cho nên tấtcảcácquyluậtcầncómộtthứngônngữriêng,đólàlýdocốtyếuđểcácnhàvậtlýhọckhôngthểbỏquatoán học,logichọc.Toánhọcvàlogichọccungcấpchohọthứngônngữduynhấtđểnóivàviết.Tuynhiênsựápdụng toánhọcvàlogichọcvàocáckhoahọck h á c cónhữnggiớihạnnhấtđịnhcủanó.Mộtmặt,mứcđộvàýnghĩacủasửd ụn gtoánhọc,logichọckhônghoàntoàngiốngnhauđốivớicáckhoahọckhá

cn hau, mặtkhác,đốitượngnghiêncứucàngphứctạpvàđadạngthìcàngkhóápdụ ngnhữngngônngữtoánhọcvàlogichọcvàođểhìnhthứchóachúng.Chínhv ìlẽđó,chođếnngàynay,việcápdụngtoánhọcvàlogichọcvàocáckhoahọcxãhộicònhạnchếhơnsovớicáckhoahọctựnhiênvàkhoahọckỹthuậtkhác

Nhưvậy,hìnhthứchóalàphươngphápmôtảchínhxácnộidungcủanhậnthứcbằngcáccôngcụnhưngônngữthôngthường,ngônngữtoánhọc,ngônngữlogic.Cóthểgọingônngữthôngthườngnhư:tiếngnói,chữviếtlàloạihìnhthứch ó a đ ầ u t i ê n S ự v ậ t h i

ệ n t ư ợ n g k h i đ ư ợ c n ó i l ê n , v i ế t r a t h ì n h ữ n g n ộ i d u n g phongphú,phứctạp,muônhìnhmuônvẻcủanóđãđượchìnhthứchóa,tứcchỉcòngiữlạiởmứcđộchung,trừutượng,kháiquát,đơngiản.Ởcấpđộthứhai,nộidungcủatưtưởngcóthểđượcmãhóadướidạngcáccấutrúcmệnhđềtuânth eo cácngônngữcủatoánhọcvàlogi

chọc.Đóchínhlàlúcngườitasửdụngphươngpháphìnhthứchóa.Vậy:“phương pháphìnhthứchoálàphươngphápá p dụngcácký h iệ unhântạođể mãhoácấu trúccủatưtưởng trongsựtrừut ượn g nộidungcũngnhưgiátrịchânthựchaygiả dốicủasựphảnánh,kếtquảtathuđượclượcđồlogicvềnó”.(Xem43;Tr224)

Vídụ:Môhìnhhóacâuphứcsau:Cốýphạmtộilàphạmtộitrongtrường h

ợp nhậnthức rõhànhvi củamìnhcó tính chấtnguyhiểmcho xãhội,thấytrướchậuquảcủahànhviđóvàmongmuốnhoặccóýthứcđểmặchậuquảxảyra.Đểcóthểmãhóacấutrúccủamộtcâuphức,tacầnthựchiệnnhữngbướcsau:

=7av7bv7(c vd)

=7av7bv(7c˄7d)7a:hànhvithựchiệntrongtrườnghợpkhôngnhậnthứcrõhànhvicủamìnhcótínhchấtnguyhiểmchoxãhội.Nênkhôngxemlàhànhviphạmtội.Dođó,kh ôn gxét7aVậy7S=7bv(7c˄7d)

7b:khôngthấytrướchậuquảcủahànhviđó7c:khôn

gmongmuốnhậuquảxảyra

7d:khôngcóýthứcđểmặchậuquảxảyra

Theocấutrúclogictrên,địnhnghĩavôýphạmtộiđượcphátbiểunhưsau:V ô ýphạmtộilàphạmtộitrongnhữngtrườnghợpsau:

Thứnhất:Ngườiphạmtộikhôngthấytrướchậuquảcủahànhvi

Thứhai:Ngườiphạmtộikhôngmongmuốnhậuquảxảyravàkhôngcóýthứcđểmặchậuquảxảyra

Phươngpháphìnhthứchoálàphươngphápđặctrưngmàlogichìnhthứcsửdụngđểtrừutượnghoácáchìnhthứccủatưduykhỏinộidungcủanó,gáchếtlạinhữngđiềukiệnlịchsửchosựxuấthiệnvàứngdụngcủanó.Nóicáchkhác,nólàphươngphápgáclạinộidungcủatưduytheonghĩasựpháttriểncủanhậnthứcvàtính chấtlịchsửc

ủa nó.N óchỉlấyhìnhthứcnhư là cáigíđóchung, hoàn

toànkhôngtínhgìđếncáiđơnnhất vàcái đặcthùmàrấtcóthểbịbaogồmtronghìnhthứcđó.Phương phápnàykhảo sáttừnghình thứctưduynhưlàthứđãcó,chứkhôngphảilàthứxuấthiệnởtrìnhđộpháttriểnnhấtđịnhcủatưduyconngườivàchỉđượcápdụngởtrìnhđộnghiêncứutươngứngvềđốitượngnàođó

Phươngpháphìnhthứchóasửdụngnhữngphéptrừutượnghoákhinghiênc

ứ u trithứcthìnócoitrithứclàcáiđãcósẵnvàđivàogiảiphẫucấutrúctrithứcđó,khôngquantâmđếnquátrìnhpháttriểncủatrithứctừkhôngbiếtđếnbiết,từb iếtít sâusắcđếnbiếtsâusắchơn…Khixemxéttưduy,nótrừutượnghoá

khỏit hự c tiễnnhưlàcơsởcănbảncủamọiquátrìnhtưduyđạttớichânlýkhách

quanvànhưlàtiêuchuẩntốicaocủamộtchânlý.Nghĩalànócoichânlýnhưtrithứccósẵn,coitưduynhưmộthệthốngđóngkíntươngđối độclậpvớigiaiđoạnnhậnthứccảmtínhvàvớithựctiễnnhưcơsởcủanó.

1.1.1.2 Mộtsốyêucầucủaphươngpháphìnhthứchóa

Phươngpháphìnhthứchoácóvaitròtolớntrongnghiêncứulogichọc.Giátrịnổibậtcủaphươngphápnàylànóchophépsửdụnghệthốngngônngữnhântạo(ngônngữkýhiệu)nhằmkháchquanhoáquátrìnhtưtưởng,quátrìnhnghiênc ứ u Thựctếchothấyconngườiluônphảiđốimặttrướcsựlựachọn.Mọihoàncảnh,mọit ì n h h u ố n g b a o g i ờ

c ũ n g b a o h à m n h i ề u k h ả n ă n g l ự a c h ọ n , n h i ề u p hư ơn gánđadạngkhácnhau.Cầnphảitỉnhtáo,chínhxáclựachọn,nhậnđịnhvàraquyếtđịnh.Songtínhkháchquancủanhậnđịnhhayquyếtđịnhđóthườngbịtìnhcảm,nộidungchenvàopháhoại,gâyảnhhưởngđếnkếtquảhoạtđộngthựctiễn.Điềuđócóthểkhắcphụcnếutrongquátrìnhnhậnthứcvàhoạtđộngthựctiễnchúngtacóthóiquentưduylogicmộtcáchhìnhthức.Nóikhácđilàbiếttạmtrừutượngnộidungđểđảmbảotínhkháchquancủahìnhthứclogic.Từđólậpl uậ n, n hận đị nh trở nênchính xác,chặtchẽ Kh iđãcómộtcấutrúctưt ư ởn g chuẩnmựcmớiđưanộidungvào,nhưthếsẽtránhđượcnhữngsailầmtheokhuynhhướngchủquanduyýchí

Đểđạtđượcđiềuđó,khisửdụngphươngpháphìnhthứchóacầntuânthủcácyêucầucơbảnsau:

Thứnhất:Khihìnhthứchóatưtưởngphảitrừutượnghoánộidungcụthểcủ

atưtưởngđểlàmbộclộkhíacạnhkếtcấuhìnhthứccủanó.Trongmọitrườnghợp,ngườitathườngdùngngônngữđểdiễnđạtnộidungcủatưtưởng.Nhưngđócóthểlànhữngnộidungtrừutượngmàtrongnhiềutrườnghợpbảnthânngônngữkhôngthểchuyểntảihếtđượcýnghĩacủanóvàkhôngphảilúcnàongườiđ ọ ccũngcóthểhiểuđượcýnghĩaẩnsaunhữngcâuchữđó.Nênđểthuậnlợich o việctiếpcậntrithứccầntrừutượnghóa nộidung củatưtưởngđểlàmcho tưt ư ởn gbộclộ khía cạnhkết cấu hình thức của

quyluậtvàhìnhthứccủaquátrìnhsuytư,logichìnhthứcnóichung,phươngpháphìnht h ứ c hóanóiriêngkhôngchúýđếnnộidungcụthểcủachúng,trừutượnghóa,

mãhoánóthànhnhữnghìnhthứcxác định,kiểmtralạinộidungchínhxáctừhìnhthứcđãđượcmãhoá,sauđómớiđưanộidungvàohìnhthứcđượcxác nhậnlàchínhxáccuốicùng

Thựcchấtcủayêucầu nàythểhiệnsựgắnkếtgiữanội dungvàhìnhthứccủatư tưởng.Chuyểnnộidungcủatưtưởngthànhnhữngmệnhđềlogicdướidạngkhẳngđịnhhoặcphủđịnh.Sửdụngcáckýhiệulogic,cácphéptoánlogicđểmãhóacácmệnhđềđóthànhnhữnghìnhthứcxácđịnh.Sauđókiểmtralạitrậttựl o g ic củachuỗikýhiệuđãđượcmãhóađãtuânthủcácyêucầuvàquytắccủatưduylogichaychưa.Khiđãxácđịnhđượcsựhợplýcủahìnhthứctưtưởngsaukhigáclạinộidungcủanó,chuyểnnộidungvàođểkiểmtrasựphùhợpgiữanộid u n gvàhìnhthứcchuyểntải.Sựphùhợpnàykhôngchỉgiúpchoviệchìnhthứchóađượctưtưởngmàcòntạoracáchhiểuchínhxácvềnộidungtưtưởng

Thứba:Phảichấpnhậnkhảnănglưỡngtrịcủatưtưởng,thừanhậnsựgiảđị

nhcứngnhắclàgiátrịchânlýcủatưtưởngchỉcóthểchânthựchoặcgiảdối

Logichìnhthứchayphươngpháphìnhthứchóatrongphạmvinghiêncứucủamình,chúngchỉnghiêncứusựvật,hiệntượngtronggiaiđoạnnhấtđịnh,trongsựtĩnhtại.Nhưngsựvật,hiệntượnglạiluônvậnđộng,pháttriểnnêntưduycủaconngườicũngphảithayđổitheo.Nêntronggiaiđoạnnày,tưtưởngcóthểcógiátrịchânlý,nhưngởthờiđiểmkhácgiátrịđócóthểlàgiảdối.Vìvậy,trongquátrìnhvậnđộngvàpháttriểncủa

tưduy,conngườiphảichấpnhậnkhảnănglưỡngtrị

củatưtưởngđểvậndụngtưtưởngchophùhợpvớihoàncảnhthựctếxảyra

hthứclogicchuyểntải,hoàntoànkhôngquantâmđếncácchấtliệuđó Bởivì,Thứ nhất, chính cácquyluật, hìnhthức và quytắc logic có nguồn

gốctừhiệnthực,từthựctiễnxãhội,chúnglàsựphảnánhđặcthùcủahiệnthựcvậtchấ

t,vìthếvềcộinguồnvàlịchsửđềugắnbóchặtchẽvớihiệnthựcđó.Thứhai,xây

dựnglýthuyếtcáchìnhthứclogic,logichìnht h ứ c khônglãngquênhẳnn ộ i dung,màngượclại,thườngxuyênhướngđếnnó.Ngaycảlogictoántrongn h ữ n gtrườnghợpcầnthiếtcũngphảihướngđếnnộidungcụthểcủacáchìnhth ứ c củanó,để,chẳnghạnnhưchỉrasựvậnhànhcủacáchìnhthứclogicđãbịhìnhthứchóacủachúngvànhữngmốiliênhệcủachúngtrongtưduynộidung

Nhưvậy,tronghiện thựckhách quan, hìnhthức khôngtồn tạitáchrờivớinộidung,màgắnbóhữucơliêntụcvớinó.Ngayviệcxây

dựngcáchìnhthứclogickhônglàtựmụcđíchcủalogichìnhthức,màlàphươngtiệnhiệuquảcủatưduychânthực.Vàchínhtấtcảcácthaotáclogicđượchìnhthứchóacủalogictoánhiệnđạicũngnhằmphụcvụmụcđíchnày.Tuynhiên,chấtliệunộidungcụthểđượclogichìnhthứcđưavàochủyếulàchấtliệuminhhọa,làphươngtiệnđểchỉramộtcáchtrựcquansựtácđộngcủacáchìnhthứctrongtưduynộidungđ an

g nhậnthức.Cònnhiệmvụchínhcủalogichìnhthứclàvạchmởnhữnghìnhthức,quytắc,quyluậtlogic,chúngkhôngphụthuộcvàonộidungcụthể

cũnglàngườiđầutiênphânloạicácsailầmlogic.VấnđềtrungtâmtronglogichọccủaAristoteleslàvấnđềsuyluậndiễndịch.Cácvấnđềkháctronglogichọccủaôngxoayquanhvấnđềnày.CáccôngtrìnhcủaAristotelesvềlogichọcvềsauđượctậphợplạitrongbộsáchcótêngọilàOrganon.Ngaytừthờiđó,vớiviệcthiếtlậpvàtruytìmcáchìnhthứccủatưtưởngđểdiễnđạtnhậnthức,nhữnghìnhthứccủatưduymàlôgichhọccủaAristotelesnghiêncứuchínhlànhữngdạngthứckhởiđầucủaphươngpháphìnhthứchoá

SauAristoteles,logichọcđượccáchọctròcủaôngtiếptụcpháttriểnvềsau.N h ư n g thờikỳnày,cáchậuduệchỉnêurathêmmộtsốquytắcsuyluậnvớitiềnđềlàphánđoánđiềukiệnvàphánđoánlựachọnnghiêmngặtmàthôi.Cácnhàtriếth ọct h u ộct r ư ờ n g p

h á i M e g a t v à trườngp h á i K h ắckỷm à đ ạ id i ệnlàChrysip pu s 206tr.CN)đãpháttriểnlogichọccủaAristotelesđểnghiêncứucácquytắcxácđịnhtínhđúngsaicủamệnhđềphứcdựavàotínhđúngsaicủacácmệnhđềthànhphầntạonênnó.RõràngChrysippusđãđixahơnsovớicáctông đồcủaAristoteles.Họđãnghiêncứuquanhệsuydiễn,nghĩalàquanhệgiữacáctiềnđềvàkếtluậncủasuyluận.Đểnghiêncứuvấnđềnày,họđưarakh ái niệmbaohàm(implication).Họđãđưarahìnhthứcđầutiêncủađịnhlýdiễndịch-

(279-địnhlýlàmcơsởchocácphépchứngminhtrongcáchệthốnghìnhthứchóa:mộtsuyluậnlàhợplogickhivàchỉkhicôngthứcbiểuthịnólàmộtc ô n g thứchằngđúng

Côngthứcbiểuthịmộtsuyluận

cóđượckhitaliênkếtcáctiềnđềcủanóvớinhauthànhphầntiềnđềbằngcácdấutoánhội,rồiliênkết

phầntiềnđềvớikếtluậnbằngdấutoánkéotheo(dấuimplication).Cácthànhtựuq u a n trọngnhấtcủalogic họcở thờiLaMãc ổđạ ilà:hệthốngcác thuậtngữl o g i c đượcsửdụngđếnngàynay;hìnhvuônglogic(saunàyđượcBoethiushoànthiện);lýthuyếtvềtamđoạnluậnphứchợpvàtam

đoạnluậnvớitiềnđềlàphánđ o á n quanhệ.Cóthểnói,ngaytừthờiHyLạpcổđại,phươngpháphìnhthứch ó atronglogichọcđãcónhữngbướcđịnhhìnhvàpháttriểnđầutiêncủanó

Ởthờitrungcổ,logichọccủaAristotelesđượcnghiêncứupháttriểnbởicácnh à triếthọckinhviện.Cácthànhquảchủyếucủathờikỳnàylàcácnghiêncứuvềkháiniệmvàng

họccóđónggóplớnnhấtởthờikỳnàylà P A b e l a r d ( 1 0 7 9 1 1 4 2 )

-n g ư ờ i đ ã xâydự-ngl ạil o g i c A r i s t o t e l e s , đ ã p h â-n biệtcácsuyluậ-nđú-ngvềhì-nhthứcvàđúngvềnộidungvàchorằngchỉcácsuyluậnđúngvềhìnhthứcmớilàloạisuyluậncógiátrịthậtsự.Mộtđạibiểuthứhai củathờikỳnàylàW.Occam(1285-

sựquantâmlớnđ ế nl o g i c tìnht h á i , xâyd ựngh ọct h u y ếtv ềsiêun g ô n ngữ(metalanguage),nghiêncứutoàndiệnvềtamđoạnluậnđơncủaAristoteles,phânđịnhcáckiểuđúngvàkhôngđúng

VàothờiPhụchưnglogichọctruyềnthốngbịchỉtríchmạnhmẽ.Logichọcbịbuộctộilàcôngcụvàchỗdựachocáctưtưởngkinhviệnvàlẽđươngnhiên,nóbịnhiềunhàtưtưởngtiếnbộthờikỳnàyphêphán

SốphậncủalogicdiễndịchđãđượcthayđổivàothếkỷXVII,khinóđượcn h à toánhọcvàtriếthọcngườiPhápR.Descartes(1596-

1650)thanhminhvàbảovệ.Descartesmuốnxâydựnglogicdiễndịchthànhmộtphư

ơngphápnhậnthứctổnghợp.Cônglaolớptiếptheotrongviệcpháttriểnlogicdiễndịchthuộc

vềnhàtriết học,toánhọcvàlogic 1716).Leibnizđượccoilàngườiđầutiênđặtnềntảngchologickýhiệu.Ôngđưaratưtưởngsửdụngcáckýhiệuvàphươngpháptoánhọcvàologichọc.Ôngchỉrarằngkhisửdụngcáckýhiệuthaycholờinói,khôngnhữngchúngtalàmchotưtưởngđượctrởnênrõrànghơnvàchínhxáchơn,màcònlàm

họcngườiĐứcLeibniz(1646-chotưtưởngtrởnênđơngiảnh ơn Ôngmuốnxâydựnglogichọcthànhphéptính(calculusrationator)-

ngônngữnhântạotổngquát,trongđócácsuyluậnđượchìnhthứchóagiốngnhưcácp héptínhđượchìnhthứchóatrongđạisốvậy.Thậmchíôngcònmơđếnmộtngàykianếucácnhàtriếthọcbấtđồngýkiếnvớinhauthìhọkhôngcầnphảitr an h cãinữa,màchỉcầnsửdụngmộthệthốnglogicnhưvậymàtínhtoánxemaiđúng,aisaivàtìmrachânlý.TưtưởngcủaLeibnizvềsauđượccácnhàtoánhọcvàlogichọcJ.Boole(1815-1864)ngườiAnhvàDeMoorganpháttriển.Họlànhữngngườiđãxâydựngnêncáchệđạisốlogic.Vàcũngtừđây,phươngph áp hìnhthứchoáđượcxáclậpmộtcáchcănbản,cócăncứvàcótínhthuyếtphụccaotrongđốitượngnghiêncứuđộclậpcủanó

Tronggiaiđoạnpháttriểnhiệnđại,logichìnhthứcđượcgắnliềnvớitêntuổicủacácnhàbáchọclớnnhưG.Frege(1848-1925),Peano(1858-

1932),B.Ru ss ell (1872-1970),Marcov,Peirce…Quátrìnhphát triểncủalogichọckểtừLeibnitz,đặcbiệtlàtừRusseltrởvềsau,cósựkếtnốirấtchặtchẽvớitoánhọc.SựliênquanchặtchẽgiữahaingànhlogichọcvàtoánhọcđượcRusselkhắchọanh ư sautrongcuốn“Nhậpmônvềtriếthọccủatoánhọc”củaông.Trongcuốns á c h này,ô n g đ ã

v i ế t n h ư s a u : “ T o á n họcvàl o g i c h ọc,v ềmặtl ịchs ửl à h a i n gànhkhácnhau,nhưngtrongquátrìnhpháttriển,chúngsátlạigầnnhau:logichọcđã“toánhóa”hơn,vàtoánhọcđã“logichóa”hơn.Ngàynaykhómàvạchramộtđườngranhdứtkhoátphânchialogichọcvàtoánhọc.Trênthựctếngàynaych ún ggầnn hư là m ộ t.B ằngch ứngvềsựđồ ngnhấtcủachúng thểhiệnt ro ng nhữngchitiết:xuấtpháttừcáctiềnđềvàcácphươngphápsuyluận,tađãđứngtr ên mảngđấtcủalogic;nhưngkhiđiđếnnhữngkếtquảbằngphươngphápsuydiễntađãđứngtrênmảngđấtcủatoán”[Dẫntheo:28,tr.31].Trongcuốnsách

A.Whitehead(1861-1947)vàB.Russellđãchorằngcóthểquygiảntoànbộtoánhọclýthuyếtvềlogichọc,nóicáchkhác,coitoánhọclàmộtphầncủalogichọc.Ngượclại,mộtsốnhàtoánhọckháclạicoilogiclàmộtngànhcủatoánhọc

bướcsangmộtgiaiđoạnmớihẳnvềchất.Nếunhưtrongsuốtcảngànnămtrướcđólogichọcchỉxácđịnhđượcmộtsốlượngrấthạnchế-tínhđượcbằnghàngchục-

cácdạngthứcsuyluậnđ ú n g , vàcácdạngthứcsuyluậnnàytìmđượcchủyếunhờphươngphápkinhnghiệm,thìbâygiờ,trongmộtkhoảngthờigiantươngđối

ngắn,logichọcđãxáclậpđ ư ợ cmộtk h ốil ư ợ ngd ạngt h ứcđ ú n g n h i ề u h ơ n r ấ t

n h i ềul ầnv à n h i ềuphươngpháphiệnđại,nhưphươngpháptiênđề,phươngpháphìnhthứchóa,…đ ượcápdụngphổbiếnthaychokinhnghiệm

NóiđếnphươngpháphìnhthứchóakhôngthểkhôngkểđếnDavid

Hilbertvàcáctiênđềcủaông.Hilbertđãtiênđềhóahìnhhọcvới21tiênđềđượcđưarabởichínhôngnhằmthaythếchocáctiênđềEuclidtruyềnthống.Chúngtránhđinh ữn

gđ i ể myếuđ ã đ ư ợ cc h ỉr a t r o n g c á c t i ê n đ ề E u c l i d C á c h t i ếpc ậnc ủaHi

lb er t đánhdấusựchuyểnđổisanghệthốngphươngpháptiênđềhiệnđại.Cácti ênđềkhôngđượcxemnhưlàcácsựthậthiểnnhiên.Hìnhhọccóthểxửlýcácđốitượng,vềnhữngthứmàchúngtacótrựcgiácmạnh,nhưngkhôngcầnphảigánchomộtnghĩa rõr à n

g về n hữngkháini ệmchưađược đị nh nghĩa Nhữ ngphầntử,chẳnghạnnhưđiểm,đườngthẳng,mặtphẳng,vànhữngthứkhác,cóthểđượcthaythế,nhưHilbertnói,bởibàn,ghế,cáclybiavàcácđốitượngkhác.Ch í n h lànhữngquanhệđượcđịnhnghĩagiữachúngmàchúngtabànluận.Trởthànhquychuẩnvàogiữathếkỷ,danhsáchcácbàitoáncủaHilbertcũnglàmộtdạngtuyênngôn,mởraconđườngchosựpháttriểncủatrườngpháihìnhthứchóa,mộttrongbatrườ ngpháilớncủatoánhọctrong thếkỷXX.Theonhữngn g ư ờ ithuộctrườngpháihìnhthứchóa,toánhọclàmộttròchơivớicáckýhiệubịlàmmấtđiýnghĩariêngtheonhữngquyluậtmangtínhhìnhthứcđượcđồngýtrước.Dovậynólàmộthoạtđộngđộclậpcủasuynghĩ.Tuyvậyvẫncónhiều

ngườinghingờvềquanđiểmcủachínhHilbert liệulàchỉ đơngiản

nhưvậytheon h ữngngườitheochủnghĩahìnhthức

Vàonăm1920ôngđềnghịmộtdựánnghiêncứurõràng

(vềmetamathematics,nhưlànóđượcgọi)màsauđóđượcbiếtđếnnhưlàchươngtrìnhHilbert.Ôngmuốntoánhọcphảiđượchệthốnghóatrênmộtnềntảnglogicvữngchắcvàđầyđủ.Ôngtinrằngvềnguyêntắcđiềunàycóthểlàmđược,bằngcáchchứngminhrằng:tấtcảtoánhọccóthểsuyratừmộthệthốnghữuhạncáctiênđềđượcchọnramộtcáchđúngđắn;vàrằngmộthệthốngtiênđềnhưvậylàcóthểchứngminhđượctínhnhấtquáncủanó.Hilbertdườngnhưlàcócảnhữnglýdokỹthuậtvàtriếthọctrongviệchìnhthứchóađềnghịnày

Chươngtrìnhnàyvẫnđượccôngnhậnlànổitiếngnhấtvềtriếthọccủatoánhọc,nơimànóthườngđượcgọilàhìnhthứchóa.Vídụ,nhómBourbakilựacáchđ i theokiểutrên-xuốngđủchonhữngyêucầuchodựánđôicủahọ(a)mộtbộbáchkhoatoànthưcótínhnềntảngvà(b)giúpchophươngpháptiênđềnhưlàmộtcôngcụnghiêncứu.Cáchtiếpcậnnàyđãthànhcôngvàcóảnhhưởngliênq u a n đếncáccôngtrìnhcủaHilberttrongđạisốvàgiảitíchhàm

Hilbertvàcácnhà toánhọctàinăngkhácđãcố gắngủnghộnềntoánhọcđượcxâytrên các tiênđềvà các nguyênlýxác địnhtrước, làmloạibỏnhữngbấtđịnhtronglýthuyếtvàsaunàychínhGödelđãchứngminhrằngbấtkìmộthệthốnghìnhthứckhôngchứađựngmâuthuẫnnào,đủphứctạpđểchứađụngítnhấtlàsốhọc,khôngthểchứngminhsựtoànvẹncủanóbằngcáctiênđềcủachính

nó Và onăm1931địnhl ýbấttoànc ủaG öde l đã cho th ấ yrằngchư ơn g tr ìn hvĩđạicủaHilbert

làkhôngthể.Nhữngthànhtựusauđócủalýthuyếtchứngminhítnhấtlàlàmrõthêmsựnhấtquánkhinóliênhệđếncáclýthuyếtnằmt r o n g tầmquantâmchungcủacácnhàtoánhọc.CôngtrìnhcủaHilbertđãkhởiđầuchologictrênhướngđinày;sựcầnthiếthiểurõcôngtrìnhcủaGödelsaunày

dẫnđếnsựpháttriểncủalýthuyếtđệquyvàsauđólàlogictoánhọcnhưlàmộtngànhđộclậptrongthậpkỷ1930-

1940.Cơsởcholýthuyếtkhoahọcmáytín hsaunày,trongcáccôngtrìnhcủaAlonzoChurchvàAlanTuringcũngpháttriểntrựctiếptừ'tranhluận'này

Trongsựkếtnốigiữalogichọcvàtoánhọc,khôngthểkểđếntrườngpháitriếthọcphântích,đặcbiệtlàtriếthọcngônngữ.MộtđạidiệncủapháinàycóthểkểđếnlàN.Chomsky.Ngoàinhữngđónggópvềmặtchínhtrị,tâmlýhọc,p h ư ơ n g pháptiếncậnkhoahọc,thìChomskyđượcbiếtđếnlàmộtnhàtriếthọcngônngữtiêubiểuvớicácđónggópvĩđạitronglĩnhvựcngữnghĩahọcvàngữph áp tạosinh.Ôngđãvậndụngvàpháttriểnphươngpháphìnhthứchóatrongcá c nghiêncứucủamình.Trongquátrìnhnghiêncứu“Phươngphápngônngữhọccấutrúc”củaHarris.Chomskyđãtìmraphươngpháphìnhthứchóachúngmộtcáchtriệtđể.Từ1955,ôngđãhoànthànhcôngtrìnhCấutrúclogiccủalýthuyếtngônngữdàytrên900trang.Chương"Phươngphápphântíchbiếnđổi"c ủas á c h nàyđ ư ợ c đệt r ì n h l à m l u ậná n t i ếns

ĩ P h ư ơ n g p h á p b i ế n đ ổ ic ủaN.ChomskykhácvớiphươngphápbiếnđổicủaZ.Harrisởđiểmcănbảnsau:QuytắcbiếnđổicủaHarrislàhaichiều,nghĩalànếucấutrúcAbiếnđổithànhc ấutrúcBthìBcũngbiếnđổithànhA(A↔B).VớiChomskychỉcóbiếnđổimộtchiều.NhữngcôngtrìnhngônngữhọccủaN.Chomskyđãảnhhưởngrấtlớntớingônngữhọcthếkỷ20,tớitâm

lýhọcvànhữnghướngpháttriểncơbảnc ủanótrongthếkỷXX…

Nhưvậy,phươngpháphìnhthứchóagắnliềnvớisựpháttriểncủalogichọcv à toánhọcquacácthờikỳkhácnhau

ỞViệtNam,khôngcónhiềutàiliệuchuyênbiệtnghiêncứuvềphươngpháph ì n h thứchóa,

vềsựxuấthiệnvàpháttriểncủaphươngphápnày,nhưngrõràng,p h ư ơ n g p h á p h ì n h thứch ó a r a đờig ắnl i ềnc h ặtc h ẽvớil o g i c họcv à l à mộtphương phápchủyếutronglogichọc,đặcbiệtlàlogichọchìnhthức.Phươngpháphìnhthứchóacũngđãđượcứngdụngvàvậndụngrấtnhiềutrongcáclĩnhvựck h á c n h a u c ủat r i t h ứcn h â n l oại:t r o n g k h o a h ọcm á y tính, t i n h ọc,p h ầnmềm,trongviệcxâydựngcácvănbảnphápluật…

1.1.3 Sựbiểuhiệnphươngpháphìnhthứchoáquamộtsốhìnhthứccơb ả

n củatưduy

Logichọclàkhoahọcnghiêncứuvềcáchìnhthứcvàquyluậtcủatưduy.Cá chìnhthứccơbảncủatưduynhưkháiniệm,phánđoán,suyluậnlànhững

thểhiệnrõ nhấtcủaphươngpháphìnhthứchóatronglogichọc.Trongphầnnày,ch ú n gtôisẽtrìnhbàykháiquátnhữngbiểuhiệncủaphươngpháphìnhthứchóathôngquamộtsốhìnhthứccơbảncủatưduy.

1.1.3.1Kháiniệm

Thôngthường,tađịnhnghĩa:Kháiniệmlàmộthìnhthứccơbảncủatưduytrừu tượng,trongđóphảnảnhnhữngthuộctínhbảnchấtcủacácsựvật,hiệntượn gtrongthế giớikháchquan.Trongtrườnghợpcầnphânbiệt rõhơnkháini

ệm vớicáchìnhthứckháccủatưduycũngphảnánhđốitượngthôngquacácđ ặctrưngcơbảncủanó-chẳnghạnnhưlýthuyếtkhoahọc,thìđịnhnghĩasauđây

chínhxáchơn:Kháiniệmlàhìnhthứccủatưduytrừutượng,làkếtquảcủaq u á trìnhkh áiquáthóavàtáchbiệt(trongtưtưởng)

cácđốitượngthuộcvềmộtl ớ p n à o đ ó t h e o m ộ t sốd ấ u h i ệ u đ ặc trưngn h ấ t đ ị n h

c ủ a c á c đ ố i t ư ợ n g n à y T ro ngđịnhnghĩanày,dấuhiệubảnchấtchínhlàcái

giúptasosánhđượcđốit ư ợ n g nàyvớiđốitượngkhác,sựvậthiệntượngnàyvớisựvậthiệntượngkhác

Kháiniệmkhôngchỉlàhìnhthứccủatưduymàcònlàtrìnhđộcủatưduy.Bấtkỳ

làtưduybằngkháiniệm.Tưduyngoàingônngừ,ngoàikháiniệmlàkhôngthểđược.Tưduykháiniệmcònđặctrưngchotư duylýluậnn ói chungvà tưduykhoahọcnóiriêng Mọihệ th ố n g khoahọcdùlàtựnhiênhayxãhội,muốnvươntớitínhhoànthiệnkhoahọcphảikiệntoànhệthốngkháiniệm,phạmtrùkhoahọccủamình

Vềmặtcấutạo,mỗikháiniệmđềudohaibộphậncấuthànhlànộihàmvàn g o ạ

i diên

* Nộihàmcủakháiniệmlàtậphợptấtcảcácdấuhiệulàmcơsởchoviệckháiq

uáthóavàtáchriêngrathànhmộtlớpcácđốitượngphảnánhtrongkháiniệm.Nhưvậynộihàmcủakháiniệmchính

làtậphợptấtcảcácdấuhiệucơbảnc ủađốitượngđượcphảnánhtrongkháiniệm

* Ngoạid i ê n c ủ a k h á i n i ệ m l à t ậ p h ợ p n h ữ n g s ự v ậ t h i ệ n t ư ợ n g c ó c

h ứ a n h ữ n g dấuhiệuchung, bảnchấtđượcphảnảnhtrongkháiniệm

Giữanộihàmvàngoạidiêncủakháiniệmcómốiquanhệtỷlệnghịch.Nộih à m sâuthìngoạidiênhẹp;nộihàmcạnthìngoạidiênrộng.Khiđưathêmdấu

A, B

ABQuan hệ bao hàm

A

27

hiệuvàonộihàmcủakháiniệmnghĩalàtăngsốphầntửtrongnộihàmthìmộtsốđ ố i tượngkhôngcódấuhiệubản chấtm ới bịloạirakhỏingoạidiêncủakhái n iệmnghĩalàgiảmsốđốitượngtrongngoạidiên

Tronghoạtđộngnhậnthức,cáckháiniệmđượchìnhthànhrấtđadạngvớin

ội hàmvàngoạidiênkhácnhau,nhưnggiữa

chúnglạiluôncóquanhệmậtthiếtvới nhau.Mốiquanhệgiữacáckháiniệm,bằngphươngphápmôhìnhhoá,đãchuyểntảimộtcáchchínhxácmốiquanhệgiữacáclớpđốit ượ ng đượcphảnánhtronghiệnthực,nhờđóchuẩnxáchoánhậnthứcvềchúng.Quanhệgiữacáckhái niệmđược xác lập vềcơ bản làcăncứvàolớpđốitượng đượcxétđến trongngoạidiêncủachúng.Chúnggồmcácquanhệsau:

à o đ ể x á c đ ị n h đ ư ợ c c h í n h x á c đ ố i t ư ợ n g đ i ề u c h ỉ n h c ủ a t ừ n g ngànhluậttránhsựnhầmlẫn,mâuthuẫnhaychồnglấnvềđốitượngđiềuchỉnhgiữacácngànhluậtcụthểtronghệthốngphápluậtViệtNam.

1.1.3.2 Phánđoán

Trongthếgiớikháchquan,cácsựvậtvàhiệntượngtồntại,vậnđộngvàpháttriểntrongmốiliênhệ,tácđộngqualạivớinhau.Khôngmộtsựvật,hiệntượngn à o t ồn tạiriênglẻmộtmìnhmàkhôngcómốiliên hệvớicácsựvật,hiệntượngk h á c Mặtkhác,cácsựvật,hiệntượngcòncónhữngthuộctínhvốncócủanó.Chonên, đểcó thểnhậnthứcngàycàngđầyđủvà chính xác thếgiớikháchquanth ì c ác mốil i ê n h ệc ũ n g n h ư n h ữ ngt h u ộct í n h v ốnc ó củas ựv ật,h i ệnt ư ợ ngkhôngthểkhôngđượcphảnánh.Hìnhthứctưduynhằmphảnánhmốiliênhệgiữacácsựvật,hiệntượngvớinhauvànhữngthuộctínhnhấtđịnhcủachúng

đượcgọilàphánđoán.Phánđoánlàhìnhthức cơbản củatưduy,đượchình th ànhtrêncơsởliênkếtcáckháiniệmlạivớinhauđểkhẳngđịnhhayphủđịnhsựtồntạic ủađốitượnghaythuộctínhcủanóởphẩmchấtxácđịnh.

Vídụ:Mọisinhvậtđềuphảithựchiệnquátrìnhtraođổichất

Hìnht h ứ c p h á n đ o á n l à mộtt r o n g n h ữ n g h ì n h t h ứ c c ủ a t ư d u y t h

ể h i ệ n phươngpháphìnhthứchoámộtcáchrõnétnhất.Bảnthâncấutạohìnhthứccủa

cá c dạngthứcphánđoánđềuchuyểntảitrongnóđaphầnlàcáckýtựvàkýhiệucủ atoánhọchaylogichọcmànhờđóviệcthẩmđịnhtínhchínhxáccủacáctưt ư ởng thôngquahìnhthứchoánóxáclập

Giữacácphánđoánđơncócácmốiquanhệcơbảnvàtươngứngvớiđólàcácquanhệvềmặtgiátrịlogiccủachúng.Quanhệnàybằngviệchìnhthứchoáthông quacácgiátrị1và0dùng đểdiễntảtínhchânthựccủamộthìnhthứcphánđoánkhichuyểntảinộidungphảnánhvềhiệnthực.Quantrọnghơn,chínhviệcxáclậpvềmặtgiátrịlogiccủacácphánđoántrongquanhệvớinhautrênhìnhvuônglogicthôngqua

hệgiátrị1;0đãchuyểntảitrongnónhữngphươngpháptưduylogicchuẩnxácvàchặtchẽ,khoahọctrongquátrìnhphảnánhđốitượng

Trongquanhệthứbậc, quanhệgiữacácphánđoánthểhiệnt h e o quyướcsau:

+Nếuphánđoánbậctrênchânthựcthìphánđoánbậcdướitấtyếuchânthực,nếuphánđoánbậcdướigiảdốithìtấtyếuphánđoánbậctrêngiảdối

+Nếup hán đo án b ậ c t r ê n gi ảd ối thìg i á t rị l o g i c củ a p h á n đoá nb ậ c d ướichưaxácđịnh(cóthểchânthựchoặcgiảdối)

+Nếuphánđoánbậcdướichânthựcthìgiátrịlogiccủaphánđoánbậctrênlàchưaxácđịnh(cóthểchânthựchoặcgiảdối)

Tacóthểmôtảquanhệgiátrịlogicgiữacácphánđoántrongquanhệthứbậcnhưsau:

phậntrong nóđều đúng,nhưng nếuchỉ cómộtbộ phận trongnó đúngthìk h ô n g nhấtthiếtcáitoànthểsẽđúng.Ngượclại,chỉcầnmộtbộphậntrongcáitoà

n thể sai thì không bao giờcó cái toànthể đúng, nhưng nếu cáitoàn thể saithìkhôngnhấtthiếtmọibộphậntrongnóđềusai.Vớiphươngphápnhậnthứcnày,nếuápdụngvàonhậnthứcmộthiệntượngcụthể(vídụnhưcónhữngvănbảnphápluậtởViệtNamchưachặtchẽvềmặthìnhthức

vànộidung),cóthểlậpluậnnhưsau:từhiệntượngcómộtsốvănbảnphápluậtởnướctachưađảmbảotínhchặtchẽvềmặtnộidungvàhìnhthứcthìkhôngthểkếtluậnrằngtoànbộhệthốngphápluậtViệtNamlàchưachặtchẽ v.v.Tươngtựnhưvậylàcáclậpluậnvớicáctìnhhuốngcụthểkháckhivậndụngphươngpháphìnhthứchoátrên

-Vídụđốivớiphánđoánphức.

Phánđ o á n p h ứ c h ợ p làs ự k ế t h ợ p c ủ a c á c phá nđ o á n đ ơ n n h ờ c á c l i ê n t ừ logic.Trongđó,cácphánđoánđơnđượcgọilàcácphánđoánthànhphần(ký hiệua,b,c…).Cácliêntừlogictrongphánđoánphứcchínhlàcáctừnốithểhiện quanhệgiữacácphánđoánthànhphần

Phánđ o á n p h ứ c l à h ì n h t h ứ c t ư d u y ch u y ể n t ả i n h ữ n g h ì n h t h ứ c t ư t ư ở

n g tương đốiphứctạpđểphảnánhvềđốitượngbằngcácmệnhđềphức.Khidiễnđạtnộidungtưtưởng,cáchìnhthứcbiểuhiệnthườngthôngquacáchìnhthứccơb ản sau:

đâylàphánđoánphứcphảnánhmốiquanhệcùngtồntạicủacácđốitượnghaythuộctínhđượcphảnánhtrongcácphánđoánthànhphần

Vídụ:Laođộnglàquyềnvànghĩavụcủamỗicôngdân

Phánđoánphânliệt(sửdụngphéptuyển-v)–

đâylàphánđoánphứcnêul ên mốiquanhệlựachọntồntạigiữacácđốitượnghoặcthuộctínhđượcphảnánh trongcácphánđoánthànhphần,trongđónhấtthiếtphảicómộttồntại

Phánđoánphânliệtgồmhailoại:

Phánđoánphânliệttuyệtđối:thểhiệnquanhệlựachọntồntạigiữacácđốit ư ợ n

g đượcphánánhtrongcácphánđoánthànhphần:sựtồntạicủađốitượngn ày loạitrừsựtồntạicủacácđốitượngkhác.Vềmặtgiátrịlogic,phánđoá np h â n liệttuyệtđốichỉđúngkhivàchỉkhicómộtphánđoánthànhphầnlàđúngvàsaikhicácphánđoánthànhphầncùngđúnghoặccùngsai

Phánđoánphânliệtliênkếtlàphánđoánphânliệtmàtrongđónêulênquanhệlựachọntồntạigiữacácđốitượngđượcphảnánhtrongcácphánđoánthànhphần,sựtồntạicủamộtđốitượngnàykhôngloạitrừsựtồntạicủanhữngđốitư ợn g khác.Vềmặtgiátrịlogiccủaphánđoánnày:phánđoánphânliệtliênkếtch ỉ saikhivàchỉkhitấtcảcácphánđoánthànhphầnđềusaivàđúngkhicóítnhấtmộtphánđoánthànhphầnđúng

Vídụ:Ngườinàodùngvũlực,đedoạdùngvũlựchoặclợidụngtìnhtrạngkhôngthểtựvệđượccủanạnnhân…

Ngườinà o h o ạ t đ ộ n g h o ặ c t h a m gi at ổ c h ứ c n h ằ m chốngp há c h í n h quyềnnhândânthì…

Phánđoánđiềukiện(phépkéotheo-→)–

đâylàphánđoánphảnánhmốiquanhệgiữacácthànhphầntrongphánđoánphức,trongđóphảicómộtthànhphầntồntạivớitưcáchlàđiềukiệnvàthànhphầncònlạitồntạivớitưcáchlàhệquả

Vídụ:Ngườinàohiếpdâmtrẻemtừđủ13tuổiđếndưới16tuổi,thìbịphạttùtừbảynămđếnmườilămnăm

đâylàphánđoánphứcthểhiệnquanhệhaichiềugiữacácphánđoánthànhphần.Phánđoántươngđương:“anếuvàchỉnếub”làsựkếthợpcủahaiphánđoánđiềuk iệ n : “nếuathìb”và“nếubthìa”

Phánđoánphủđịnh(sửdụngphépphủđịnh)–

đâylàmộtphánđoánphứcphảnánhs ựk h ô n g t ồn tạ icủ a đốitượngđượcnêu ởphánđ oán thànhphầ nở phẩmchấtđangxét

Trongnhiềutrườnghợp,cácmệnhđềđượcdiễnđạtdướicáchìnhthứcphứctạphơn,khiđó,ngườitaphảidùngtớicáchìnhthứccủaphánđoánđaphứchợp( là sựkếthợptốithiểulàhaiphánđoánphứcvớinhau)

Vídụ:Ngườipháthiệntàisảnbịđánhrơi,bịbỏquên,bịchôngiấu,bịchìmđắmphảithông báo hoặctrả lạingaychochủsởhữu; nếu khôngbiếtai là chủsởh ữuthìphảithôngbáohoặcgiaonộpchoUỷbannhândânxã,phường,thịtrấnh o

ặ c côngancơsởgầnnhấthoặccơquannhànướccóthẩmquyền kháctheoquyđịnhcủaphápluật(Khoản1Điều187BộluậtDânsự2005)

Trongvídụtrên,nhàlàmluậtđãdùnghaiphánđoánphứcvàliênkếtchúngl ạivớinhaubằngdấu“;”đểcóphánđoánđaphức:

Phánđoánphứcthứnhất:Ngườipháthiệntàisảnbịđánhrơi,bịbỏquên,bịch ô n giấu,bịchìmđắmp h ả i thôngbáohoặctrảlạingaychochủsởhữu

Phánđoánphứcthứhai:nếukhôngbiếtailàchủsởhữuthìphảithôngbáohoặcgiaonộpchoUỷbannhândânxã,phường,thịtrấnhoặccôngancơsởgầnnhấthoặccơquannhànướccóthẩmquyềnkháctheoquyđịnhcủaphápluật

1.1.3.3 Suyluận

Tưduylàhìnhthứccaonhấtcủasự phảnánhtíchcực,sángtạohiệnthựckháchquan.Trithứcmàconngườithuđượctừquátrìnhtưduykhôngphảibaogi ờcũngđượckháiquáttrựctiếptừbảnthânđốitượngtronghiệnthực,màconn g ư ời còncókhảnăngtựrútranhữngtrithứcmớitừnhữngtrithứcđãbiếttrướcđ ó Hìnhthứctưduynhờđóconngườikếthợpnhữngtrithứcđãbiếtđểrútranhữngtrithứcmớivềđốitượng

đượcgọilàsuyluận.Vậy,suyluậnlàhìnhthức

Sơ đồ suy luận:

Vídụ1:Phánđoán1:Theođiềuluậtvềphòngvệchínhđáng:mọingườivìlợiíchcủanhànước,tậpthểhoặcbảovệlợiíchchínhđángcủabảnthân hayngườikhácđề ucóquyềnchốngtr ả mộtcáchcần th iế t người đangcó hàn hvix âm phạmcáclợiíchtrên

Phánđoán2:Thựctế:Nhânviênbảovệkhotàngtrongkhiđanglàmnhiệmvụthìbịbọncướptấncông

Từphánđoán1vàphánđoán2tasuyra:

Phánđoán3:Nhânviênbảovệkhotàngđượcquyềndùngcácphươngtiệnđểchốngtrả

Bấtkỳsuyluậnnàocũngbaogồmtiềnđề,kếtluậnvàlậpluận.Tiềnđề(còng ọ i làph ánđoánxuấtphát)làphánđoánchânthựctừđórútraphánđoánmới.Kếtluậnlàph ánđoánmớithuđượcbằngconđườnglôgictừcáctiềnđề.L ậ p luậnlàcách

thứclôgicrút rakếtluậntừcác tiềnđề Trongvídụnêutrên(1), (2)làtiềnđề;(3)làkếtluận

Quanhệsuydiễnlogicgiữacáctiềnđềvàkếtluậnđượcquyđịnhbởimốiliênhệgiữacáctiềnđềvềmặtnộidung.Nếucácphánđoánkhôngcóliênhệvềmặtnộidungthìkhôngthểlậpluậnđểrútrakếtluận

Logichọc hình thức chủyếunghiên cứusuyluận vềmặtcấu tạo vàhìnhthứcsuyrakếtluậntừnhữngtiềnđề.Dovậy,logichọchìnhthứcnhấnmạnhnhữngyêucầuvềhìnhthứccủasuyluận,khôngđểýđếnnộidungcủanhữngtiềnđềt ro ngsuyluận,cóthểchọntiềnđềbấtkỳ,songnếuđãchọnrồithìcầnphảituântheonhữngquytắclogicsuydiễnnhấtđịnhđểrútrakếtluậntừchúng