Trẻ Mẫu Giáo, Tâm Lý Học Giáo Dục.docx

Output file ĐẠIHỌCQUỐCGIAHÀNỘI TRƯỜNGĐẠIHỌCKHOAHỌCXÃHỘIVÀNHÂNVĂN TRƯƠNGTHỊKHÁNHHÀ Nghiêncứutrìnhđộpháttriểntưduytrựcquan hìnhtượngtrẻemcuốimẫugiáo,sắpbướcvàol ớp1 LUẬNVĂNTHẠCSĨTÂMLÝHỌC Ngườihướngdẫn P[.]

TRƯỜNGĐẠIHỌCKHOAHỌCXÃHỘIVÀNHÂNVĂN

TRƯƠNGTHỊKHÁNHHÀ

Nghiêncứutrìnhđộpháttriểntưduytrựcquan hìnhtượngtrẻemcuốimẫugiáo,sắpbướcvàol

ớp1

LUẬNVĂNTHẠCSĨTÂMLÝHỌC Ngườihướngdẫn:PGS.TS.LÊĐỨCPHÚC

HÀNỘI-2002

MỤCLỤC

Trang

PHẦNMỞĐẦU

1 Lýdochọnđềtài

2 Mụcđíchnghiêncứu

3 Kháchthểnghiêncứu

4 Đốitượngnghiêncứu

5 Nhiệmvụnghiêncứu

6 Phạmvinghiêncứu

7 Giảthuyếtnghiêncứu

8 Phươngphápnghiêncứ u

CHƯƠNG 1 : C Ơ SỞL ÝLUẬNCỦAĐỀ TÀI

1.1 Lịchsửnghiêncứu vấnđề

1.1.1 Mộtsốhướngtiếpcậ nvấnđề tưduytrongtâmlíhọ c

1.1.2 Nhữngnghiêncứuv ềsựpháttriểntưduyc ủa trẻ emởnướcngoài 21

1.1.3 Nhữngnghiêncứuv ềsựpháttriểntưduyc ủa trẻ emởtrongnước

1.2 Nhữngkháiniệmcơb ản

1.2.1 Kháiniệmtưduyvà cácthaotáctưduy

lứatuổimẫugiáo 1.2.6 Cáctiêuchí

đánhgiásựpháttriểntưduytrựcquan-hìnhtượngcủa

trẻ emmẫugiáolớn

CHƯƠNG 2: T Ổ CHỨCQUÁTRÌNHNGHIÊNCỨU 53

2.1 Vàinét vềquátrìnhtổchứcthựchiệnvàkháchthểnghiêncứu 53

2.1.1 Tiếntrìnhthựchiện 53

2.1.2 Chuẩnbịvànghiêncứuthựctiễn 53

2.1.3 Mộtsốđặcđiểmcủa trẻthamgiatrắcnghiệm 55

2.2 Triểnkhaicáccôngcụnghiêncứu 55

2.2.1 TrắcnghiệmkhuônhìnhtiếpdiễnRavenmàudànhchotrẻem từ3đến10tuổi 55

2.2.2 Trắcnghiệm"Môhìnhhoátrigiác"củaL.A.Vengerdànhcho trẻ emtừ4đến7tuổi 57

2.2.3 CácbàitậptưduycủaJ.Piagetđốivớitrẻ emtừ5đến7tuổi 60

2.2.4 Cáctờghi(phiếunghi) 61

2.2.5 Phiếuđiềutrabằngbảnghỏingắn 61

2.2.6 Cáccôngthứctoánthốngkê 61

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢNGHIÊNCỨU 62

3.1 KếtquảtrắcnghiệmkhuônhìnhtiếpdiễnRavenmàu 62

3.2 Kếtquảtrắcnghiệm" Môhình hoátrigiác" củaL.A.Venger 68

3.3 Sosánh kếtquảtrắcnghiệmRavenvàtrắcnghiệmVenger 75

3.4 Chươngtrìnhgiáodục ởtrườngmẫugiáo 76

3.5 KếtquảthựchiệncácbàitoántưduycủaJ.Piaget 80

3.6 Kếtquảđiềutrađốivớichamẹtrẻem 90

KẾTLUẬN 102

KIẾNNGHỊ 107

TÀILIỆUTHAM KHẢO 110

PHỤLỤC 114

1 LÝDOCHỌNĐỀTÀI

Trong“Thưgửic h o h ọc sinhnhânngàykhaitrườngtháng9 n ăm 1945”,BácHồđãviết:“ Sau80nămtrờinôlệlàmchonướcnhàyếuhèn,ngàynaychúngtacầnphảixâydựnglạicơđồmàtổtiênđểlạichochúngt a , l à m s a o chochúngtatheokịpcácnướckháctrênhoàncầu.Trongcôngcuộckiếnthiếtđó,nướcnhàtrôngmongchờđợiởcáccháur ấ t nhiều.NonsôngViệtNamcótrởnênvẻvanghaykhông,dântộcViệtN a m cóđượcvẻvangsánhvaicáccườngquốcnămchâuđượchaykhông,chínhlànhờmộtphầnlớnởcônghọctậpcủacáccháu ”[1].TừnhữngngàyđầulậpnướcViệtNamDânchủCộnghoà,BácHồđãdànhsựquant â m đặcbiệtchocáccháuthiếuniênnhiđồngvìđóchínhlàtươnglaicủađấtnước.Bácđãcăndặncácthầy,côgiáocùngtoànthểnhândânta:“Vìl ợ i íchmườinămphảitrồngcây.Vìlợiíchtrămnămphảitrồngngười”

Gần60 nămđãquanhưnglờicăndặncủaBácvẫncònnguyêný nghĩa.ĐốivớinướcViệtNamchúngtangàynay,trongthờiđạimởcửa,hộinhậpvàtoàncầuhoá,vấnđềnguồnlựcconngườivàđàotạonguồnlựcđócóvaitròvôcùngquantrọng.Sựnghiệpđổimớiởnướctađangdiễnramạnhmẽvàtoàndiện.MụctiêumàĐạihộilầnthứIXĐảngCộngsả n ViệtNamđềralà:Từnayđếnnăm2020,nướctaphấnđấutrởthànhnướccôngnghiệpmới,tứclàhoànthànhcơbảncôngnghiệphoá,hiệnđạihoá.M ụ c tiêun à y c ó đạtđượch a y khôngl à nhờv à o nhữngconngườikhôngchỉcónhiệttình,màcònphảicóphươngpháptưduykhoahọc,cókhảnăngtiếpcậnvớinềnvănminhpháttriểncao(vănminhcôngnghệthôngtin,haycòngọilàvănminhtrítuệ).Nhữngconngườiđóchínhlàt r ẻ e m củachúngtahômnay

Trongquátrìnhpháttriểncủatrẻem,giaiđoạnt ừkhisinhđến6 tuổiđóngmộtvaitròquantrọng.Khoahọcngàynayđãcóđủchứngcứđểkhẳngđịnhrằng:nhữngcơcấuvàcơchếquantrọngnhấtcủatâmtríconngườiđượchìnhthànhtrong5,6nămđầucủacuộcđời [34, tr.43]

Vớiý nghĩaquantrọngnhưvậyc ủ a

giaiđoạnlứatuổi0-6tuổi,chúngtacầnquantâmthíchđánghơnnữa

tớitrẻemlứatuổinày.Tạođiềukiệnđểtrẻmầmnonpháttriểntốtcónghĩalàchúngtađãgópphầnđặtnềnmóngvữngchắcchocôngcuộc“trồngngười”củatoànxãhội

Mỗimùahèđến,hàngtriệutrẻemViệtNamlạibướcvàokỳnghỉhèvàsauđócánhcửatrườnghọclạimởđ ó n cácemvàonămhọcmới,trongđ ó c á c e m n h

ỏ c ầ n đượcquant â m đ ặ c biệt.Cáce m n à y vừa"tốtnghiệp""mẫugiáo",sắpbướcvàolớp1.Liệucácemcóthíchnghiđượcvớimộtmôitrườnghọctậphoàntoànmớikhông?Chươngtrìnhcảicáchlớp1 cóquánặngvớic á c e m không?

Cáce m cóđ ủ khảnăngngồiyêntronglớpkhálâuvàchúýnghethầycôgiáogiảngbàihaykhông?

Quanhệcủacácemvớicácbèbạnvàthầycônhưthếnào? Tấtcảnhữngcâuhỏiđóphảnánhtrămngànmốiquantâm,lolắngtớicácem.Tuynhiên,chúngtôichỉgiớihạnphạmvinghiêncứucủamìnhởviệctìmhiểutrìnhđ ộ pháttriểnt ư duytrựcquan-

hìnhtượngcủatrẻe m 6tuổi,trướckhibướcvàolớp1.Ởđộtuổinày,tưduytrựcquan-

hìnhtượngđặcbiệtpháttriểnmạnh.Tuynhiên,sựpháttriểnnàychưaphảilàđồngđềuvàchỉđượcđ ả m bảokhingườigiáodụchiểurõthựctrạngvànguyênnhâncủathựctrạngđó

Vớis u y nghĩtrên,chúngtôichọnđ ề tàinghiêncứuc ủ a mìnhlà:Nghiênc ứutrìnhđộtưduytrựcquan-hìnhtượngcủatrẻemcuốimẫugiáo,

trướckhibướcvàolớp1.

2 MỤCĐÍCHNGHIÊN CỨU

Chúngtôimuốntìmhiểutrìnhđộpháttriểntưduytrựcquan-hìnhtượngc ủ a trẻem6tuổitrướckhibướcvàolớp1,từđócónhữngkiếnnghịđốivớiviệcgiáodụccácemởtrườngmẫugiáo,cũngnhưởlớp1nhằmpháttriểntốthơntưduycủatrẻ

3 KHÁCHTHỂNGHIÊN CỨU

- 150trẻemđangchuẩnbịbướcvàolớp1ởquậnĐốngĐa,thànhphốHàNội

- 150phụhuynhcủatrẻvàmộtsốcôgiáodạytrẻ

4 ĐỐITƯỢNGNGHIÊN CỨU

Trìnhđ ộpháttriểntưdu ytrựcquan- hìnhtượngcủatrẻe m cuốimẫugiáo,

trướckhibướcvàolớpmột.

5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

Nghiêncứuc ác vănbảntàiliệucóliênquanđếnđ ềtài,từđóx â y dựngcơsởlýluậncủa đềtàivàphươngphápnghiêncứu

Nghiêncứuthựctrạngtrìnhđ ộ t ư d u y trựcquan- hìnhtượngc ủ a trẻ 6tuổiđangchuẩnbịbướcvàolớp1

Phântíchnhữngnguyênnhânchủyếuảnhhưởngtớis ự pháttriểntưduytrựcquan-hìnhtượngnóitrên

Đềxuấtmộtsốkiếnnghịvàgiảiphápnhằmpháttriểntốthơntưd u y củatrẻemlứatuổinày

6 PHẠM VINGHIÊN CỨU

Kháchthể:Trẻemsinhvàonăm1996

Nộidung:Chỉnghiêncứuhiệntrạngvànguyênnhân

Nơinghiêncứu:PhườngC á t Linh,phườngQuốcTửGiám,phườngÔChợDừa, quậnĐốngĐa, thànhphốHàNội

Thờigian:Từ tháng12năm2001đếntháng10năm2002

7 GIẢTHUYẾTNGHIÊN CỨU

Cóthểgiảđịnhrằng:trìnhđ ộ pháttriểnt ư d u y

trựcquan-hìnhtượngcủat r ẻ e m 6 tuổi,sắpbướcvàolớp1 làrấtkhôngđồngđềudonhữngnguyênnhânkhácnhau.Nếuhiểurõthựctrạngvànguyênnhânđó,chúngtamớicóthểcóbiệnpháptácđộngpháttriểntưduycủacácem

8 PHƯƠNGPHÁP NGHIÊN CỨU

hìnhtượngcủatrẻem6tuổi.Cáctrắcnghiệmnàyhỗtrợchonhau,giúpchoviệcnghiêncứuchínhxáchơn Đólà:

TrắcnghiệmRavenmàudànhchotrẻ

em3-10tuổi;TrắcnghiệmL.A.Vengerdànhchotrẻem4-7tuổi;

8.4 PhươngphápsửdụngcácbàitậptưduycủaPiaget

Ởđâychúngtôichotrẻthựchiệnlạinhững"thínghiệm"đơngiảncủaJ.Piagetnhằmtìmhiểurõhơnnhữngthaotáctưduyởtrẻ6tuổicủachúngta

8.5 Cácphươngphápđiềutrabằngbảnghỏi,phỏngvấnsâuvàt r ò ch uyện

Dùngbảnghỏihoặctiếpxúctrựctiếpvớitrẻem,phụhuynh,cáccôd ạ y trẻđểlàmrõ vàtìmhiểusâuthêmcácvấnđềcầnnghiêncứu

8.6 Phươngphápthốngkêtoánhọc.

1.1.1 Mộtsốhướngtiếpcậnvấnđềtưduytrongtâmlíhọc

Khitổngquanlịchsửnghiêncứuvấnđề,chúngtôicóthểkháiquátmộtsốhướngtiếpcậnchínhsau:

1836),D.S.Miller(1806-1873),H.Spencer(1820-1903).Trongphạmvit âm líhọcnóichung,nhữngluậnđiểmcơbảncủahướngtiếpcậnliêntưởngbaogồm:1)Tâmlí(hiểutheonghĩalàyếutốýthức)đượccấuthànhtừcáccảmgiác.Cảmgiáclàcáithứnhất,làcáicơsở,còncácc ấ u thànhn h ư biểutượng,ý nghĩ,tìnhcảm l à cáithứhai,xuấthiệnnhờliêntưởngcáccảmgiác;2)Điềukiệnđểhìnhthànhcácliên

Chuyểnvàolĩnhvựctưduy,cácnhàliêntưởngchorằngtưduylàquátrìnhthayđổi tự dotậphợpc á c hìnhản h, làs ự liêntưởngc á c biểutượng.Tưduyluônlàtưduyhìnhảnh[12,tr.12].Mốiquantâmchủyếuc ủ a cácnhàliêntưởnglàtốcđộvàmứcđộliênkếtcáchìnhảnh,cácbiểutượngđãcó,tứclàquantâmchủyếutớivấnđềtáitạocácmốiliêntưởng,nêntưduy,theohướngtiếpcậnliêntưởnglà

tưduytáitạo

Saunày,mặcdùcónhiềucốgắngđểgiảithíchcáchiệntượngtâmlí,ýthứctheochiềuhướngkháchquan,bằngcáchgắnkếttâmlíhọcvớisinhlíhọc(nhưdựavàoc ơ chếphảnxạcóđiềukiệndoP.I.Pavlovpháthiệnđểgiảithíchcơsởsinhlíthầnkinhcủacácmốiliêntưởngtâmlí).Nhưngvềcơbản,thuyếtliêntưởngchưathoátkhỏitưduysiêuhình,vớiđ ặc trưnglàphươngphápquynạphìnhthứccácsựkiện.Vìvậy,cácnhàt âm líhọcliêntưởngmớichỉnêuranguyêntắcgiảithíchmáymócvềtưduymàchưađềcậpđếnbảnchất,cấutrúc,vaitròcủatưduytronghoạtđộngcủaconngười

- Tiếpcậntheotinh thần thực nghiệm:

Tiếpcậntheotinhthầnthựcnghiệmlàđ ặ c trưngcủatrườngpháit âm líhọcWurzburg-

mộttrườngpháitâmlíhọcĐức,theotruyềnthốngtriếthọcduylí.ĐạibiểulàcácnhàtâmlíhọcĐức:O.Kulpe(1862-1915),O.Selz(1881-1944)vàK.Buhler(1897-1963)

Vềtổngthể,trườngpháiWurzburgđãcốgắngđặtravàgiảiquyếthàngloạtvấnđ ề khácbiệtv ề chấtgiữat ư duyvớicácquátrìnht â m l í khác,vạchrasựhạnchếcủacácnhàtâmlíhọcliêntưởngtrongnghiêncứutưduy.Tưtưởngchủđạocủatrườngpháinàylànghiêncứuđộngtháit ư duythôngquathựcnghiệmgiảicácbàitoántưduy.Mộttrongnhững

phươngphápđượchọsửdụngtrongthựcnghiệmlàtựquansát.Hầuhếtc á c nghiệmthểthamgiathựcnghiệmlàc á c giáosư vàtiếnsĩcủaViệntriếthọc.Họcónhiệmvụthườngxuyênthôngbáovềdiễnbiếnquátrìnht ư duycủamìnhkhigiảiquyếtcácbàitoántưduy.

Bằngthựcnghiệm,đượccoilàđầutiênvềtưduy,cácnhàtâmlíhọcWurzburgđãđiđếnnhữngkếtluậnvềbảnchấtcủatưduy.Theohọ,tưd u y làhànhđộngbêntrongcủachủthểnhằmxemx é t cácmốiquanhệ.Việcx e m x é t c á c mốiquanh

ệ n à y diễnr a độclậpvớiviệctrigiáccácthànhphầnthamgiaquanhệ,thànhthửquátrìnhtưduydiễnrakhôngcầns ự hỗtrợcủacácbiểutượngcảmtính,rờirạc.Hànhđộngtưduylàcôngviệccủa"cáitôi",củachủthể.Nóchịuảnhhưởngcủanhiệmvụ(bàitoánt ư duy).Nhiệmvụđịnhhướngchohànhđộngtưduy.Khichủthểnhậnrab

à i toáncónghĩalàđãbiếncácchỉdẫntừbênngoàithànhtựchỉdẫntrongquátrìnhgiảiquyếtnhiệmvụ.C á c côngtrìnhc ủ a O.Selzđ ã chỉ r a thựcchấtcủatưduylàsựvậnhànhliêntụccủacácthaotáctưduy,táitạovàsángtạođểgiảiquyếtbàitoántưduynhưmộtnhiệmvụchỉnhthể.Quátrìnhnàydiễnraquanhiềugiaiđoạn.Trongđógiaiđoạnnhậnthứcđầub à i toánvàcấutrúclạinó,tạoratìnhhuốngcóvấnđềchotưduylàquantrọngnhất.Cóthểnói,thựcchấtcủaquátrìnhgiảiquyếtbàitoántưduylàquátrìnhcấutrúclạibàitoánđó.Trongquátrìnhgiảicácbàitoán,chủthểphảithườngxuyênphảisử dụngcáct h a o tá c trítuệnhư phântích,tổnghợp, trừutượnghoá,kháiquáthoáv.v

Đánhgiátổngquát,hướngtiếpcậncủacác

nhàtâmlíhọcWurzburgđ ã cóđónggóptolớnchokhoahọcnhậnthứcnóichungvàtâmlíhọcvềtưduynóiriêng.Lầnđầutiên,trongtâmlíhọc,tưduyđượcnghiêncứ

un h ư

l à mộthànhđộngbêntrong,làmộtquátrìnhvậnđộngcủacácthaotáct r í tuệ.Nócóđốitượngl à c á c quanhệ.Đ â y l à bướctiếnlớntrênconđườngtìmhiểubảnchấtcủatưduyvàkhắcphụccácquanniệmgiảnđơn

củathuyếtliêntưởngvềvấnđềnày.Tuynhiên,doảnhhưởngcủatriếthọcd u y líĐức(từI.Kant,J.G.FichteđếnG.W.Hegel),nênhànhđộngtưduy,theoquanđiểmpháiWurzburg,chỉthuầntuýlàhànhđộngtinhthầnbêntrong.Nókhôngliênquanđếncácyếutốbênngoài.Bàitoántưduy(hoàncảnhcóvấnđề)chỉcótácdụngkhởiđộnglúcđầu,cònsauđó,cácthaotáct ự vậnđộngtheolôgicnộitạicủachúng.Nộidungkháchquancủabàitoánvàcácthaotácchỉquanhệvềhìnhthức,cònthựcchấtchúngtáchrờinhau.Nóicáchkhác,vấnđềquanhệgiữachủthểtưduyvớicácđiềukiệnbênngoàicủachínhquátrìnhtưduyđãbịloạirakhỏitầmnghiêncứucủacácnhàtâmlíhọcWurzburg,bảnchấtxãhộivàlogictâmlícủat ư duyvẫnchưađượcgiảiquyết.

1.1.1.2 Tiếpcậnhànhvi

- Thuyếthànhvi cổ điển:

Tiếpcậnhànhvilàmộttrongnhữngcốgắngrấtlớncủatâmlíhọct h ế giớiđầuthếkỉXX,nhằmkhắcphụctínhchủquantrongnghiêncứucáchiệntượngtâmlíngườithờiđó.KếtquảlàsựrađờicủamộttrườngpháicóảnhhưởngmạnhmẽđếnsựpháttriểncủatâmlíhọcMỹvàthếgiớiởthếkỉXX.Đạibiểucủatâmlíhọchànhvilàcácnhàtâmlíhọckiệtxuất:J.B.Watson(1878-1958),E.C.Tolman(1886-

1959),E.L.Thorndike(1874-1949),B.F.Skinner(1904-1990) C á c n hàt â m l í họctheohướngtiếpcậnhànhvichorằngt â m l í họckhôngthểnghiêncứuý thứcbằngphươngphápkháchquan.Vìvậy,tâmlíhọcchỉnghiêncứuhànhviconngườimàthôi.Hànhvilàtậphợpcácphảnứngcủacơthểđáplạicáckíchthíchtừmôitrườngbênngoài.Hànhvilànhữnggìcóthểquansátđược,cònýthứcthìkhông.Nhiệmvụcủanhàtâmlíhọclàmôtảvàlượnghoácáchànhv iđó,đúngnhưnódiễnratrongtìnhhuốngx ác định.Phươngphápcủanhàtâmlíhọclàquansátkháchquanvàthựcnghiệmcácphảnứngcủacơthểkhicótácnhânkíchthích,nhằmmụcđíchxácđịnhtương

cơc h ế phảnx ạ cóđiềukiệndoI.P.Pavlovpháthiệnl à m cơsở sinhl í thầnkinhcủacácphảnứngtâmlí.ChínhWatsonđã

sửdụngcơchếnàyđểthựcnghiệmh ì n h thànhc á c phảnx ạ ở t r ẻ em.Vềs a u , c á

c thựcnghiệmc ủ a E.C.Tolman,E.LThorndikevàđặcbiệtlàcủaB.F.Skinnerđãthayđổiđiềukiệnhìnhthànhphảnxạvàtìmracơchếmới,cóphầnkhácsovớicơchếmàI.P.Pavlovpháthiện.Phảnxạc ó điềukiệntheoc ơ chếI.P.Pavlovlà"phảnxạc

ổ điển",còntheoSkinnerlà"phảnx ạ tạotác".Cơc h ế hìnhthànhcáchànhvilàsựmòmẫmcủachủthể,theonguyêntắc"thửvàsai",quanhiềulần,chotớikhixáclậpđượccácphảnứngphùhợp,luyệntậpvàcủngcốchúng

Cácnhàhànhvichủnghĩađềcaovaitròcủakíchthíchbênngoàitrongviệctạoracácphảnứng.Hànhvitrítuệ(củacảngườivàđộngvật)làcácphảnứngcóhiệuquảmàcáthể(chủthể)họcđược,nhằmđáplạic á c kíchthíchcủamôitrườngsống.Vìvậy,nghiêncứuvàđiềukhiểnviệchìnhthànhhànhv i trítuệ(chocảngườiv à độngvật)đượcquivềviệcnghiêncứutạora"môitrườngcáckíchthích",đượcsắpxếptheolôgicchophéphìnhthànhcácphảnứngmongmuốn,tứclàquátrình"điềukiệnhoáhànhvi".Vấnđềhọctậpvàkĩxảođạtđượclàtrungtâmcủatâmlíhọchànhvi.Theocácnhàhànhvi,t ư duygiốngnhưk ĩ xảo,nóđượchìnhthànhtheocơchếphảnxạvàluyệntậpchúng

- Các học thuyết hành vi mới:

SựpháttriểntiếptheocủahướngtiếpcậnhànhvisauJ.Watsonđãdẫnđếnphânhoátrườngpháitâmlíhọcnàythànhbanhánh:

Tâmlíh ọ c hànhv i

bảothủ(ThuyếtS-R)v ớ i đ ạ i diệnl à Skinner,trungthànhvớicácluậnđiểmbanđầu(cótínhcơgiớivềhànhvitrítuệconngười)củaJ.Watson.Tuynhiênquanniệmnàybuộcphảithayđổido

sựthậthiểnnhiênl à cùngmộtkíchthích,nhưngtrongnhữngtrạngtháikhácnhaucủacơthể,lạicóthểgâyranhữngphảnứngrấtkhácnhau.Vìt h ế , ngườitaphảichúýtớicácbiếnsốđượcgọilàcanthiệp(intervening)giữakíchthích(input)vàphảnứng(output).SơđồS- RđượcmởrộngthànhS -O-R,trongđó,Olàcơthể(organism).

Tâmlí họchànhvimới,đ ạ i biểul à E.Tolman,nghiêncứucảc á c yếutốtrunggiancủachủthểtrongsơđồkíchthích-

phảnứng,yếutốđóchínhlàquátrìnhnhậnthức

thoátra.Test-Operate-Test-

Tâmlíhọchànhvichủquanvớisơđồ"T-O-T-E"(thử-thaotác-thử-Exit)rađờiởMỹnhữngnăm1960,đ ạ i diệnl à O.Miller,E.Galanter,K.H.Pribram(44) Sơđồn à y đốil ậ p vớiquanđiểmhànhvichủnghĩavàgiảithíchtư

duychủyếutheokhíacạnhhìnhảnhphảnánhmôitrườngxungquanhvàkếhoạchhànhđộng.Tuynh iê n, họchỉmuốnhợpnhấtchủnghĩahànhvivớit â m l í họcchủquantruyềnthống

Ngàynay,mộtsốluậnđiểmcủacácnhànghiêncứutưduy,trítuệtheohướngtiếpcậnhànhvikhôngcònphùhợpvớisựpháttriểncủatâmlíhọchiệnđại.Tuynhiêncônglaokhôngthểphủnhậncủacáchtiếpcậnnàyl à đ ã coitínhchặtc h ẽ , khoahọc,kháchquanl à yêucầuđốivớiviệcnghiêncứutưduy,trítuệconngười

Rõrànglà,muốnnghiêncứukháchquantâmlícánhânphảinghiêncứuhànhvicủanó.Muốnhuấnluyệnmộtchứcnăngtâmlínàođóphảiđưachủthểvàotrongcácđiềukiệnxácđịnh,tứclàphảitườngminhhoánộidungdạyhọctheonộtquitrìnhchặtchẽđểquađócóthểquansátvàkiểmsoátđượcquátrìnhhìnhthànhcáchànhvitâmlícủangườihọc.Tuynhiên,sựcựcđoanhoáyếutốmôitrườngkíchthích,coinhẹtínhtínhcựcc ủ a chủthể,coinhẹvaitròchủthểngườihọcsẽ dẫnđếnsự

"địnhmệnhxãhội"trongdạyhọc vàpháttriển

1.1.1.3 Tiếpcậnsinhhọc

thể,thuđượcdotậpnhiễmvàsựphứctạphoácáchànhvibảnnăngcủacáthể,đãảnhhưởngrấtlớntớicáchtiếpcậnhànhvivànhiềucáchtiếpcậntừgócđộsinhhọckhác.Nếutâmlíhọchànhvimớichủyếukhaithácquanhệtươngtácgiữahànhvivớicáckíchthíchcủamôitrường,thìcònnhiềucôngtrìnhkhaitháckhíacạnhkhác:

- Các công trình nghiêncứucơ sởsinh lí thầnkinhcủa tư duy, trí

tuệ:

Tronglĩnhvựcnày,trướchếtphảiđặcbiệtquantâmtớicácnghiên

cứuvềphảnxạvàquiluậthoạtđộngthầnkinhcấpcaocủacácnhàsinhlýhọcNgadoI.P.Pavlovlĩnhxướng.Kếtquảnghiêncứusựhìnhthànhvàdậptắtcácphảnxạcóđiềukiện,

cácquiluậthoạtđộngthầnkinhcấpcaoởngườilàcơsởsinhlíthầnkinhcủahoạtđộngtrítuệ.CáccôngtrìnhcủaK.S.Lashley(nhàsinhlíhọcMỹ,1890-

1958),củaK.Goldstein(nhàtâmlíhọcvàsinhlíhọcĐức,1878-

1965)vàcủanhiềunhàtâm-sinhlíhọccùngx u hướngđãhìnhthànhcáclýthuyếtvềđịnhkhuchứcnăngtâmlícủabộnão.Việclàmtổnthươngcácvùngthầnkinhtrênnãobộsẽdẫnđếnlàmmấthoặcrốiloạnkhảnăngtiếnhànhcáchànhđộngtâmlím,trítuệtươngứng

- Nghiên cứuvaitròvà sự phát triển của cáchànhvibản năng và t ự tạotronghoạtđộng tâm trí củangườivàđộngvật:

ViệcnghiêncứuvềcơchếdấuấncủanhàsinhlíhọcMỹR.Lorenzđ ã chothấyảnhhưởngcủadấuấnbanđầuđốivớicáchànhvitiếptheo.Kếtq u ả nghiêncứun

à y khôngchỉđượcvậndụngtrongquátrìnhtriểnkhaicácthaotáctrítuệcủacánhânmàcòncóýnghĩalớntrongứngxửxãhộicủahọ.Mộttrongnhữnglĩnhvựcđangđượcchúýnhiềucủatậptínhhọcvềconngườihiệnn ay lànghiêncứumốiquanhệ giữacácnền văn

hoá,xãhộiriêngvớiphươngpháptưduy,giảiquyếtcácbàitoántrítuệc ủ a cácthànhviênsốngvàhoạtđộngtrongnềnvănhoáđó.Ngàycàngcónhiềucôngtrìnhnghiêncứuvaitrò"tiềmẩn"củacácyếutốvănhoáđốivớiđờisốngtâmlícủamỗicánhân.

- Nghiên cứuvaitròcủa yếu tố ditruyềntrítuệgiữa các thếhệ:

Điểmxuấtphátcủahướngtiếpcậnnàylàtừcáckhámphá

vềvaitròcủagentrongviệcbảotồnvàditruyềncáctínhtrạngcơthể.Nhiềunhàkhoahọcđãđặtravàcốgắngđitìmcâutrảlờichovấnđềditruyềntríthôngminh.Ngaytừnăm1869,nhàtâmlíhọcvànhânchủnghọcngườiAnhPh.Galton(1822-1911)đãchopháthànhcuốn"Thiêntàiditruyền"vàthànhlập"Thuyếtưusinhhọc"(Eugenics),nhấnmạnhyếutốditruyềntríthôngminh.Nhữngthậpniênsauđó,thuyế

td itruyềntrínăngđượcphổbiếntrànlanvàđượcnhiềunhàtâmlíhọcđitheo.Chẳnghạn,nhàtâmlíhọcngườiAnhCyrilBurt(1966)khẳngđịnhtrínăngcủaconngười80%làdoditruyền,20%làdomôitrường.CònA.Jensen(1969)chorằngtỷlệđ ó là

MỹJensks(1972)đưarasốliệu:45%làdoditruyền,35%làdomôitrườngvà20%cònlạilàdosựtươngtácgiữahaiyếutố.Trongnhữngnăm1975,ởMỹđãhìnhthànhtrườngpháisinhhọc-

x ã hộidoE.Wilsonkhởixướng,vớiluậnđiểmchorằngd o cós ự cạnhtranhtrongxãhộiloàingười,nênchỉcóaicósứcmạnhmớicócơmaybảotồnvàchuyểngiaogenchođờisau.Luậnđiểmnàylạimộtlầnnữaủnghộhọcthuyếtưusinhhọc-

xãhộivềtrítuệ,mộthọcthuyếthiệnđangtồntạivàbịlênánởMỹtừtrướctớinay

Trongthựctiễn,mặcdùđãcónhiềukếtquảkhoahọcchothấysựsailệchvềnhiễmsắcthểcủathainhihoặcmộtsốkhuyếttậtbẩmsinhlànguyênnhânchậmtríkhôncủatrẻ.Tuynhiênchưacócôngtrìnhnàođưar ađượcdẫnchứngrõràngvềvaitròquyếtđịnhcủayếutốditruyềnđốivớitríthôngminh.Vìvậy,nhànghiêncứumộtmặtkhôngthểcoinhẹyếu

tốsinhhọccủatrítuệ,mặtkháccũngkhôngđượctuyệtđốihoávaitròcủan ó dẫnđếncáckếtluậncựcđoan, phikhoahọc.

1.1.1.4 Tiếpcậnhình thái(Gestalt)

Gestaltcónghĩalàcấutrúc,tổchức,hìnhthểhayhìnhthái.Trongtâmlíhọc,hướngtiếpcậnhìnhtháicủatrườngpháiBerlinxuấthiệnvàothậpniênđầucủathếk

ỉ

XXmàđạibiểulàcácnhàtâmlíhọcĐứcnổitiếngW.Kohler(1887-

1970),K.Koffka(1886-1941),M.Wertheimer(1880-1943).Lĩnhvựcchủyếuvàthànhcôngnhấttheohướngtiếpcậnhìnhtháilàcáccôngtrìnhnghiêncứuvềtrigiácvàtưduy,vàngườicónhiềuđónggóplàW.Kohler

TheocácnhàtâmlíhọcGestalt,cần"quanniệmhìnhthái(Gestalt),chỉnhthể(Ganzheit)vàtrậttự(Ordnung)chứkhôngphảinhữngcảmgiácv à sựkếthợpcủachúnglànhữngđơnvịcơsởcủatrảinghiệmvàhànhv i " [46,tr.187,188].Chẳnghạn,theoCh.vonEhrenfels,mộtgiaiđiệu(Melodie)khôngđượctạonênbởicácâmthanhriêngrẽ,cũngkhôngphảil à tổngsốcácâmthanhđómàlàchỉnhthể,tổchứchìnhtháicủachúng.Sựthayđổitrậttựcủacácnốtnhạcđósẽtạoragiaiđiệumới,mộtbảnnhạcmới.Nhờquanđiểmcấutrúc,cácnhàGestaltđãpháthiệnranhiềutínhchấtquantrọngtronglĩnhvựcnghiêncứutrigiác:tínhổnđịnh,tínhc ấ u trúc,sựlệthuộccủahìnhảnhđốitượng("hình")vàkhônggianbaoquanhnó("nền")

TâmlíhọcGestaltđượcvậndụngsangnhiềulĩnhvực,trongđócótưduy(M.Wertheimer,K.Duncker).Trongnghiêncứutưduy,vấnđềquant â m củacácnhàGestaltlàsựbiếnđổi,cảitổcáccấutrúcnhậnthức("tổchứclại","địnhhướnglại").Nhờđócácquátrìnhtưduymangtínhsángt ạ o , kháchẳnvớicáckháiquáthìnhthức,cácthuậttoánv.v nhưthuyếtliêntưởngquanniệm.Theohọ,t ư d u y l à s ựhiểubiếtbấtngờ("bừnghiểu"-

Einsicht)cácquanhệbảnchấtcủatìnhhuốngcóvấnđề.Sựbừng

hiểunàykhôngđượcchuẩnbịsẵntrựctiếpbởihoạtđộngphântíchtrướcđ ó Việcgiảiquyếtnhiệmvụtưduythểhiệnởchỗ,mộtbộphậncủatìnhhuốngcóvấnđềđượctrigiáctrongcấutrúcmới.Tìnhhuốngcóvấnđềđượccấutrúclại,nhờđó,cácthànhphầnthamgiabộclộthuộctínhmới,tínhchấtmớicủamình.Thựcchấtcủaviệcgiảiquyếtnhiệmvụlàkhámpháracáctínhchấtmớiđó.

Ngượclạivớicácnhàlíthuyếtliêntưởng,cácnhàGestaltchorằngs ự cómặtcủakinhnghiệmchưađủđểgiảiquyếtnhiệmvụtưduy,thậmchícòncảntrởquátrìnhđitìmlờigiảichocácnhiệmvụmới,vìnótạo"sứcỳ"v ề mặtchứcn ă n g củađốitượngđượcs ử dụng.Theoc á c nhàGestalt,nghiêncứutưduykhôngphảibằngquansát,màphảithựcnghiệm.Khitiếnhànhthựcnghiệm,c ầ n lưuý chọnc á c nhiệmv ụ (bàitoán)cócácmứcđộphứctạpkhácnhau,đểlàmrõkhảnăngthựcsựcủanghiệmthể

Tuychưagiảiquyếttriệtđểcácvấnđề vềtư duy,nhưngcácnhàtâmlíhọctheohướngtiếpcậnhìnhtháiđãviếtlênnhữngtrangđẹpđẽ,đãcónhữngđónggóplớnchonềntâmlíhọc:cácquiluậtcủatrigiác;sựphátsinhcácmốiquanhệgiữatrigiácvớitưduytrongquátrìnhgiảiquyếtcácb à i toántưduy;nguồngốchànhđộngcủatrítuệ;mốiquanhệgiữâtưduyvớitrithứcv.v NhiềuthànhtựucủatâmlíhọcGestaltđếnnayvẫncònnguyêngiátrị,chẳnghạn,pháthiệnvềsựphátsinhtrigiácvàtưduytrongtrườngtrigiáckhigiảiquyếtbàitoántưduylàcơs

LýluậnpháttriểncủaPiagethàmchứamộtlýluậnhọctậptiềmẩnd ù vẫnmangnặngmàus ắ c sinhhọc.Nóikhácđi,tínhphátsinhkhôngtáchrờikhỏitínhlịchsửlànhưvậy.Dotínhkhoahọcvàgiátrịthựctiễntolớncủalíthuyếtphátsinhtrítuệ,nênchúngtasẽtìmhiểunókĩhơnởphầnsau.Ởđâycầnnhấnmạnhrằngvẫnchưacósựthốngnhấtvềlýluậnc ủ a Piaget[47,tr.156]:

- C.J.Brainardnhậnxétlýluậnvềcácgiaiđoạnchỉthuầntuýlàviệcmôt ả nhữngquansát,khôngchứngminhđiềugìc ả Nănglựcl à m tínhnhânluôndiễnrasausựpháttriểnnănglựccộng,nhưngđiềuđókhôngcóý nghĩalàtrìnhtựnàycómộtnguyênnhânsinhhọcnàođó

- M.A.Bodenchỉr õ Piagetthườngcoinhẹtínhphứchợpcủac á c nănglựcnhậnthứccủatrẻtrongmộtlứatuổinhấtđịnh,đồngthờigánchotháiđộtựkỷtrungtâm(egocentric)trongngônngữvàtrigiáccủanómộtýnghĩaquátolớn

- LýluậnPiagetchúý tớibảnchấtcủaquátrìnht ư duyc á nhânnhiềuhơnlàbảnchấtcủacácnhiệmvụ,bàitoánnhưlýluậnxửlýthôngtin.CácgiaiđoạnpháttriểnthaotáctrítuệtheocáchchiacủaPiagetcũnggắnliềnvớituổisinhhọc.Nhữngcôngtrìnhnghiêncứuđãchothấy,vídụ,t ư duyc ụthểh a y tư duythaot á c -

hìnhthứccót h ể xuấthiệns ớ m hơnnhiều, khácvớiquanniệmcủa Piaget

1.1.1.6 Tiếpcậnhoạtđộng

Hướngtiếpcậnhoạtđộngl àcuộccáchmạngthựcsựtrongtâ mlíhọcnóichung,trongnghiêncứusựhìnhthànhvà

pháttriểntưduycánhânnóiriêng.Mặcdùlíthuyếthoạtđộngđượchìnhthànhtừnhữngnăm1930

vàtínhcáchmạngcủamình.ĐạibiểucủahướngtiếpcậnnàylànhàtâmlíhọckiệtxuấtL.X.Vưgôtxkivàcácnhàtâmlíhọckhácnhư:A.N.Lêonchiev,X.L.Rubinstêin Hướngtiếpcậnhoạtđộngcócùngmụctiêuvớicáchướngtiếpcậnhànhvi,hìnhtháivàphátsinh,làx â y dựngnềntâmlíhọckháchquan.Nhưngnếucáchtiếpcậnhànhvichỉnghiêncứuhànhvivàloạibỏýthứccủachủthể,thìcáchtiếpcậnhoạtđộngngaytừđầuđãđưaýthứctrởthànhđốitượngnghiêncứucủamình.Tấtnhiên,việcnghiêncứunàykhôngthểdiễnratheocáchthứccủatâmlíhọcnộiquan,màphảitheophươngphápkháchquan.Đóthựcsựlàvấnđềnangiải.Hướngtiếpcậnhoạtđộngđãkhắcphụctìnhtrạngnàybằngcáchkhaitháctriệtđểthànhtựucủatriếthọcduyvậtbiệnchứngvàlịchsử,lấytriếthọcnàylàmnềntảngphươngphápluậnchoviệcnghiêncứu

tâmlíconngười.Luậnđiểmcơbảnởđâylà:Conngườilàmrachínhbảnthânmìn

hbằnglaođộngvàhoạtđộngxãhội.Toànbộđờisốngtâmlí,ýthứccủaconngườil àsựphảnánhthựctiễnđờisốngvậtchấtcủanó.Tâmlí,ýthứcđ ư ợ c hìnhthànhvàb iểuhiệnquahoạtđộng,màtrướchếtlàlaođộngsảnxuấtvàhoạtđộngxãhội.Vìvậy

muốnnghiêncứutâmlí,ýthứcc ủ a conngườimộtcáchkháchquan,tấtyếup h ả i bắtđầut ừ nghiêncứutoànbộđờisốnghoạtđộngthựctiễncủanó.Côngviệcchủyếucủanhàtâmlíhọclàphântíchcácdạnghoạtđộngtrongđờisốngthựctiễn,xãhộiconngười;pháthiệncácquiluậthìnhthànhvàchuyểnhoátừdạnghoạtđộngvậtchấtbênngoàithànhdạnghoạtđộngtâmlíbêntrongvàngượclại,đốitượnghoáhayvậtthểhoánhữngsứcmạnhbảnchấtrabênngoàinh ư K.Marxđãtừngnhấnmạnh

Nhưvậychìakhoáđểnghiêncứutưduy,theohướngtiếpcậnhoạtđộnglàtìmhiểusựhìnhthànhhoạtđộngtưduytừ

hoạtđộngthựctiễn,vậtchấtbênngoài;nghiêncứutưduytrongtoànbộđờisốnghiệnthựccủa nó

Từnghiêncứuchứcnăng,cấutrúc,đếnnguồngốc,nộidungxãhội,lịchs ử phátsinh,hìnhthànhvàpháttriển.Vềphươngdiệnnàođó,cáchtiếpc ậ n hoạtđộnggầngiốngtiếpcậnphátsinhtrítuệcủaJ.Piaget.Cảhaicáchđềuquantâmvàđềcaohànhđộng,thaotác,trítuệcủacánhân,đềutìmhiểuvàxáclậpquátrìnhphátsinh,pháttriểntrítuệcủatrẻem.Điểmkhácnhaucơbảngiữahaicáchtiếpcậnnày

làởchỗ,tiếpcậnphátsinhchủyếudựatheocácnguyêntắcsinhhọcvàlogichọcđểxáclậpquiluậtphátsinht r í tuệ.Vìvậy,mặtc ả m x ú c v à nộidungx ã hộicủanóđ ã khôngđượcnghiêncứuđồngthời,sâusắc.Mốiquanhệgiữachủthểvớimôitrườngxãhộiđượcquivềquanhệvậtlí.Trongkhiđó,mặtvănhoá-

xãhộicủacácquanhệnàymớithựcsựảnhhưởngtớichiềuhướngvàphươngthứcphátsinh,pháttriểntrítuệc ủ a t r ẻ e m trongc á c nềnvănhoákhácnhauvàchúnglànộidungchínhcủahọcthuyếtlịchsử-

vănhoávềsựpháttriểnt â m língườidoL.X.Vưgôtxkisánglập

chứcnăngtâmlícấpcaonàocủatrẻemtrongquátrìnhpháttriểncũngđềuđượcth ểhiệnhailần:lầnđầulàhoạtđộngtậpthể,hoạtđộngxãhội,tứclàchứcnăngtâmlí bênngoài.Lầnthứhailàhoạtđộngcánhân,phươngphápbêntrongcủat ư duytrẻ

e m l à c h ứ c năngtâml í bêntrong.Quátrìnhchuyểnhoáhoạtđộngvậtchất,bênng

oài,

thànhhoạtđộngtâmlí,trítuệbêntrongdiễnr a quamộtsốkhâu,mộtsốbước.Cácbướcchuyểnhoánàyvàviệcđịnhhướngchúngđượcnghiêncứu,môtảkhákỹtrongcôngtrìnhnghiêncứuc ủ a P.Ia.Galperin

+Trítuệcủatrẻemđượchìnhthànhbằngchínhhoạtđộngcủanó.Mỗigiaiđoạnpháttriểncủatrẻcónhiềuhoạtđộng.Trongđó,hoạtđộngchủđạo,c ó vaitròchủyếuđốivớis ự pháttriểntrítuệvàcủac á c hoạtđộngkháctronggiaiđoạnđó.Sựpháttriểntrítuệcủatrẻe m phụthuộctrướchếtvàohoạtđộngnàogiữvaitròchủđạotrongtừnggiaiđoạn.Vì

+Trẻe m khôngthểt ự mìnhh o ạ t độngmộtcáchđơnđộc.Hoạtđộngcủatr

ẻemvớithếgiớiđồvậtbaogiờcũngphảitrựctiếphoặcgiántiếpthôngquangườilớ n,lấyngườilớnlàmtrunggian.Nóicáchkhác,trít u ệ bậccaocủatrẻemlàsảnphẩ

mcủahoạtđộngvàsựhợptáccủanóvớingườilớn.Vìvậy,dạyhọchợptácgiữangườidạyvàngườihọc(dạyhọctươngtác)làmộttrongnhữngphươngphápmanglạih

Tuynhiên,cũngcầnlưuýngay,hướngtiếpcậnhoạtđộngcóphầnnhấnmạnhtớikhíacạnhlĩnhhội,vớitư

cáchlàsựtáitạonhữngkinhnghiệmcủax ã hội,chuyểnbiếnchúngthànhcủariêng

c á nhân.Vìvậy,nếukhôngxácđịnhđúnggiớihạncủaviệctáitạo,củasựlặplại,sẽdẫnđếncoinhẹyếut ố sángtạotronghoạtđộngtrítuệcủatrẻem,đ i ề u màhướngtiếpcậnGestalt,tiếpcậnphátsinhcủaJ.Piagetvàtiếpcậntheolýthuyếtthôngtin-nhậnthứcđềcao

1.1.1.7 Tiếpcậntheolýthuyếtthôngtin-tâmlíhọcnhậnthức

Sựnhậptâmmạnhmẽcủalýthuyếtthôngtinvàkỹthuậtmáytínhđãdẫnđế

nh ướ ng tiếpc ận mớiv ề trítuệ,t ư duytrongtâ mlíhọc,đồngthờihìnhthànhhệthốnglýthuyếtmới:lýthuyếttrítuệnhântạo.Lýthuyếtnà yrađờivàonhữngnăm1950.Ngườiđiđầutronglĩnhvựcnàylànhà

toánhọc,triếthọcngườiAnhAlanTuring(1912-1954),sauđólàJ.Neumann,nhàtoánhọc,kinhtếhọc,sinhhọcthầnkinh,tâmlíhọcMỹ,gốcHungari(1903-

1957),tiếpđếnlàA.Newell,T.Simon,M.A.Minsky Cácđềtàitheocáchtiếpcậnthôngtinrấtđadạng.Tuynhiêncóthểquithànhhaihướnglớn:hướngthứnhất,phântíchvàmôtảhoạtđộngtrítuệ,hoạtđộngnhậnthứccủaconngườitheocơchếtiếpnhậnvàxửlýthôngtin.Hướngthứhai,phântíchvàmôphỏngcáccơchếhoạtđộngcủatríóc,t r í tuệ,tưduyvàcủaquátrìnhnhậnthứcnóichungcủaconngườiđểtrênc

ơ sởđóhìnhthànhvàpháttriểnmộtlĩnhvựckhoahọcmới:khoahọcvềtrítuệnhântạo

Trênđâylàmộtsốhướngtiếpcậnlớnvấnđềtưduy,trítuệtrongtâmlíhọctừđầuthếkỷXX.Mỗihướngtiếpcậnxuấthiệntrongbốicảnhlịchsử-

xãhộixácđịnh.Dohoàncảnhkháchquan,cácnhànghiêncứuc ủ a mỗihướngtiếpcậnthườngcóquanđiểm

riêngvớinhữngmặttíchcựcv à hạnchếnhấtđịnh,làmnảysinhnhiềutranhluận,phêphán,thậmchíb à i xíchnhaugiữacáctrườngpháitâmlíhọc.Ngàynay,xuhướngchungl à kếthừamặttíchcựcvàbổsungnhữngđiểmcònkhiếmkhuyếtcủamỗitrườngphái.Tuynhiên,cầnphảitránhkhuynhhướngchiếttrung,máymóckhiphântích,khaithácvàvậndụngcáclýthuyếtnày.Tưtưởngchủđạoởđâylàtrêncơsởlậptrườngtriếthọcduyvậtbiệnchứngvàlịchsử,vậndụngtriệtđ ể cácnguyêntắcphươngphápluậncủatâml í họchoạtđộngđ ểphântích,đánhgiávàkếthừacácthànhtựulýluậnđượcchọnlọc,đúckếttừcáchướngtiếpcậnnóitrên

1.1.2 Nhữngnghiênc ứ u v ề s ự pháttriểnt ư d u y củatrẻemở nướcngoài.

Trongtâmlíhọc,trẻemluônlàđốitượngtrungtâmđểnghiêncứuc ác vấnđ

ề rấtđặctrưngthuộcvềt â m líh ọ c Hoạtđộngt ư d u y l àmộttrongnhữngvấnđềđó.Vậyđứatrẻbắtđầutưduytừbaogiờ?Tưduytrẻ

emnảy sinh,hìnhthànhvàpháttriểnrasao?Cáccôngtrìnhnghiêncứuvềt ư duytrẻemcủacácnhàkhoahọctrênthếgiớiđãđưaranhiềucâutrảlờikhácnhau.Ởđây,chúngtôichỉđềcậptớimộtsốcáctácgiảcócáccôngtrìnhnghiêncứutiêubiểuvềsựpháttriểntưduyvàtưduytrựcquan

-hìnhtượng

JeanPiaget(1896-1980)lànhàtâmlíhọcThuỵSĩnổitiếng.Ôngđãkhẳngđịnhmộtcáchdứtkhoátrằngtoànbộnhâncáchconngườiphảitrảiquamộtquátrìnhpháttriểnlâunămmớiđạttớimứchoànchỉnh.Đặcbiệt,t â m líhọctrẻemnhấtthiếtphảinghiêncứutheoquanđiểm

phátsinh,pháttriển[34,tr.7].J.Piagetđãdàycôngnghiêncứunhữngbướcpháttriểncủat r í khônt r ẻ em,v à t ừ đ ó nghiêncứus ự hìnhthànhv à pháttriểnc ủ a tríkhônloàingườinóichung.Sauhơn30n ă m nghiêncứu,điềut r a , phântích,J.Piagetđãxácđịnhlàcó3thờikỳpháttriểntríkhôncủatrẻem,vàmỗithờikỳlạichiaramộtsốgiaiđoạn.Ngàynaycóthểnóihầuhếtcácnhàtâmlíhọc,mặcdùcònchưađồngývềmộtsốđiểmhaytrongsựxácđịnhc á c nguyênnhânpháttriểnnhưngđềunhấttrívớiJ.Piagetvềviệcphânkỳđạicươngvớinhữngđ ặ c trưngchủyếutừngthờikỳ.TheoJ.Piagetcó3thờikỳlớn:

1) Thờikỳtừ0đến2tuổi,gọilàgiácđộng,tứclàphốihợpcảmgiácvàvậnđộng

2) Thờikỳnhữngthaotáccụthể,kéodàitừ3đến11tuổivớimộtmốcphânđoạnquantrọnglà7-8tuổi

3) Thờikỳnhữngthaotáchìnhthứctứclàtưduylogic

Đếnđây,tứcvàokhoảng14-15tuổi,tríkhôncủađứatrẻđãđạtmứcpháttriểnhoànchỉnh

Thaotáchìnhthức

Trựcgiác Tiềnthaot

cơchếmới

- Mộtlàcónhữngbiểutượng,ýniệm,kháiniệm

- Hailàcósựgiaotiếp, traođổivớingười khác

độngkhôngcòndínhchặtvớihànhđộng,để"nhậptâm",tứcđưavàobêntrong.Nhưvậyhìnhthànhhaithếgiớitồntạisongsong,mộtthếgiớibênngoàitức

Nhữngthànhquảcủathờikỳgiác-làsựvật,mộtthếgiớibêntrongtứclà"tâm"

Từtrongnhữnghànhđộngxuấthiệnnhữngbiểutượng,vàtrongquátrìnhthíchnghicủaconngười,vàokhoảnggiữavàcuốinămthứhaixuấthiệnmộtchứcnăngmới,

thườnggọilàchứcnăngkýhiệu

4tuổi,trẻemcókhảnăngkểchuyện,hỏichuyện,trìnhbàyviệclàmcủamình,xétđoán,suyluận,làmchongườitacócảmtưởngtư

Đến3-duycủachúngcũnggiốngnhưtưduycủangườilớnvătrongnhiềunăm,J.Piagetđêquansât,ghichĩpnhữnghănhđộnglờinóicủanhiềutrẻemởc â c tuổikhâcnhau,mặtkhâc,băyranhiềuthửnghiệmđểchúnggiảiđâp.Quâtrìnhnghiíncứulđudăiấyđêgiúpôngphđntíchtỉmỉnhữngthaotâct ư duycủa trẻem.

J.Piagetthấynổibậtlínmộtđặctínhchungởtrẻemlứatuổinăymẵnggọilă"tựkỷ",tứclălấymìnhlămtrungtđm,đứngởvịtríấymănhìnnhậns ự vật,ngườikhâc,h a y b ả n thđn.C h ữ " t ự kỷ"ở đ đ y khôngmangtínhđạođứcnhưtrongíchkỷ,vịkỷ,măcầnhiểutheoquanđiểmlôgic,hiểuvềmặtnhậnthứctrithức.Đđylămộttìnhtrạngbấtphđn,hoănhậpbảnthđnvăosựvậtvăngườikhâc,hoănhậpnhữngthuộctínhkhâchquancủasựvậtvớinhữngcảmnghĩchủquan.J.Piagetphâthiệntínhtựkỷnăyl ầ n đầutiíntrongkhiquansâtnhữngnhómt r ẻ em3 -

5 tuổitròchuyệnvớinhau.Thoạtnghetưởngchúngtraođổivớinhau,đứanăyđứakhâchỏiđiđâplại,nhưngxĩtkỹra,thậtlă"ôngnóigă,bănóivịt".Hầun h ư toănbộlăđộcthoại,mỗiđứanóilínđểchomìnhnghelăchính,hoặcđ ể lặpđilặplạimộttừ,mộtcđuthíchthúhoặcđểđệmtheohănhđộnghaysuynghĩcủamình,khôngđếmxỉađếnhănhđộnghayýnghĩcủangườiđốidiện.J.Piagetgọiđđylănhữngđộcthoạitậpthể

Sauđó,J.Piagetnhậnratínhtựkỷấytrongmọithaotâctưduycủat r ẻ emtrước6-

7tuổi.Muốnthoâtkhỏitínhtựkỷấyđểphđnbiệtđượcbảnthđnvăsựviệc,bảnthđnvăngườikhâc,phđnbiệtđượccảmnghĩcủamìnhvăsựvậtkhâcnhau(cóthểănkhớphaykhôngănkhớp),tưduycủat r ẻ emphảitiếnsangmộtbướcquantrọngmăJ.Piagetgọilăchuyểntđm.Dotínhtựkỷ,trẻemkhôngnhậnthứcđượcsựkhâcbiệtgiữachủquanvăkhâchquan,hiệnthựcchỉdăntrảilínmộtbìnhdiệnduynhất,văkhiđêkhôngphđnbiệtđượcgiữacảm nghĩvăsựvậtl ăkhâcnhauthìcũngdễchorằngsựvậtcứtheonhữngcảmnghĩcủamìnhmăbiếnchuyển.Hệquả

làtrẻemchorằngmọisựvậtđềucóýđồ,tìnhýnhưconngười.Từđótrẻemcũngchorằngcácsựvậtsinhrađềudoconngườihaymộtđấngthiêngliêngnàođótạoratheonhữngýđồvàkếhoạchnhấtđịnh.Vídụ:mưalàd o ôngtrờiphunnước,sônglàdongườitađàora ĐặctínhnàyJ.Piagetgọilàtínhtạotác[dẫntheo34,tr.13].Đến6-7tuổi,trẻembắtđầuthoátkhỏiảnhhưởngcủatínhtựkỷđểchuyểnsanggiaiđoạnhìnhthànhnhữngthaotác tưduycụthể[34,tr.14].

Vềkháiniệm"biểutượng",thuyếtJ.Piagetgọicácbiểutượngcủatưd u y hìnhảnhlàcác"hìnhảnhtượngtrưng".Chứcnăngtượngtrưngđượct á c giảđịnhnghĩanhưsau:biểutượngđượchìnhthànhtừsựkếthợpgiữacác"vậtchỉnghĩa"vớicác

"đốitượngđượcchỉnghĩa"(tứclànhữngvậtvắngmặt)sẽtạothànhđặctrưngcủamộtchứcnăngmới,ngườitagọimộtcáchtổngquátlà"chứcnăngtượngtrưng".Tuynhiên,theothuyếtJ.Piagett ư duytrựcquan-

hìnhtượng(haytưduytiềnthaotác)cónhữnghạnchếsau:

- Biểutượngtĩnh

- Xétđoáncònbịtrigiáckhốngchế

- Chỉtiếpcậnmộtchiều(cáihấpdẫnnó)màquêncácthuộctínhkhác(nghĩalàchỉbiếtmộtmặtnàođócủasựvật)

- Duykỷcao,khóphânbiệtthựcvàtưởngtượng

- Coisựvậtkhôngtheotínhnhânquả,màđơngiảnxéttheoquanh ệ thờigian,khônggian

- Mangtínhtưduytạotác

TheoluậnđiểmcủaJ.Piaget,cáchìnhảnhhìnhthànhvàpháthuychứcnăngbiểutượngcủamìnhsẽlàcơsởchocácthaotáclôgic

Trongbàiviếtvềcácnhàtâmlíhọcthếkỉ,GS.TS.PhạmMinhHạcđãnóiJ.PiagietvàL.X.Vưgôtxkilàhaitrụcộtchính,haingườicónhiều

đónggóptrênlĩnhvựctâmlíhọcpháttriển-mộttrongnhữngthànhtựulớnnhấtcủatâmlíhọcthếkỉ20[dẫntheo6,tr.170]

L.X.Vưgôtxkinhậnxét:"CáccôngtrìnhnghiêncứucủaPiagetlàcảmộtthờiđạitrongsựpháttriểnhọcthuyếtngônngữvàtưduytrẻem,họcthuyếtvềlogicvàc

áchnhìnthếgiớicủatrẻ.Cáccôngtrìnhcủaôngcóýnghĩalịchsử",.Vưgôtxkicoitư

tưởngpháttriển"toảsángvĩđại"làmrựcr ỡ cáctrangsáchcủaPiaget[dẫntheo6,tr.

170].Cônglaocủanhàtâmlíhọc,giáodụchọcvĩđạiJ.Piagetsẽcònđượcnhắcđếnnhiềutrongthếkỉ21

Ngoàirachúngtacònphảikểđếncáctácgiảnổitiếngkhác:

HenriWallon(1879-1962):NhàtâmlíhọcPháp,đãphântíchsâus ắ c mốiquanhệgiữatưduy,hànhđộngvàđiềukiệnxungquanh,thểhiệnrõnhấtlàởtrẻnhỏ.Ôngnghiêncứuquátrìnhchuyểnhoáhànhđộngbênngoàithànhhànhđộngbêntrongvàbảnchấtxãhộivốncótừđầutrongtưduycủatrẻem.TừđóH.Wallonđánhgiácaovaitròcủadạyhọcvàsựluyệntập,phântíchsựthayđổivềnộidungvàphươngthứctưduycủatrẻemdướiảnhhưởngcủadạyhọcvàluyệntập

J.S.Bruner,nhàtâmlíhọcMỹchuyênnghiêncứuvềtâmlíhọctrẻemvàcácquátrìnhnhậnthức.Trongtácphẩm"Tâmlíhọcnhậnthức",tácg i ả đãphântíchcácmứcđộkhácnhaucủahoạtđộngnhậnthức:từ

trigiácđếntưduykháiniệm.Ởtrẻnhỏ,sảnphẩmcủaquátrìnhtưduychínhlàcá

nhưngởcácmứcđộkhácnhau.Sựpháttriểncủac á c biểutượnglàmộttrongnhữngchỉsốcủasựpháttriểntrítuệnóichungvà sự pháttriểntưduynóiriêng

P.Osterrieth,nhàtâmlíhọcĐứcchorằng,từ3đến6tuổi,trẻcóthểsu y nghĩvềnhữngcáinóđangcảmthấy.Bảnchấttưduyởđộtuổinàylà:"Tưduytrựcgiác",chưacócácthaotáclôgic

VấnđềtưduytrẻemđãlôicuốncácnhàtâmlíhọcLiênXônhư:L.X.Vưgốtxki,A.N.Lêônchiev,X.L.Rubinstêin,B.G.Ananhiép,P.Ia.Galperin,D.B.Encônhin,V.V.Đavưđốp Việcnghiêncứut ư duyt r ẻ emmẫugiáocóthểk ể đ ế n c á cnhàt â m l í họcA.B.Daparôgiet,L.A.Venger,N.N.Pôdiacốp,A.A.Luiblinxkaia.O.M.Dinchencô,H.A.Menchinxkaia,V.X.Mukhina CácnhàtâmlíhọcLiênXôđãnghiêncứutưduynhưmộthoạtđộngtrítuệ,làquátrìnhchuyểntừhoạtđộngbênngoàivàohoạtđộngbêntrongtheocơ chế"nhậptâm"ha y"chuyểnvàotrong".ỞLiênXô,tưtưởng"chuyểnvàotrong"đượcbắtđầutừ

Vưgôtxki.Ôngcoihoạtđộngcủaconngườimangtínhchất"giántiếp",làhoạtđộng

c ó phươngtiện[6,10,14].Côngcụvàngônngữlàhaiphươngtiệncơbảnđ ể thếhệsaulĩnhhộikinhnghiệmcủathếhệtrướcđểlại.Tácgiảđãđưaramộtsốloạihìnhtiêubiểucủathaotáctưduyởtrẻmẫugiáolàtưduyphứchợp(ờợỡùởồờủớợồỡỷứởồớốồ),tưduytiềnkháiniệm(ùðồọùợớÿũốộớợồỡỷứởồớốồ)

TheoL.X.Vưgốtxki:Hoạtđộngtrítuệchínhlàquátrìnhchuyểntrigiácbênngoàivàođầuócđứatrẻ.Sựchuyểnvàođóthoạttiênđượcthựchiệndướihìnhthứchoạtđộngbênngoài,vàsauđó,mớidiễnratrongcáthể.TưtưởngđócủaL.X.VưgôtxkiđượcA.N.Lêônchievkhẳngđịnhbằngt h ử nghiệmvàođầunhữngnăm30củathếkỷXX.A.N.Lêônchievđãchúý đếnvaitròhoạtđộngvớiđồvật(ùðồọỡồũớàÿọồÿũồởỹớợủũỹ)c ủ a t r ẻ trongsựpháttriểncácquátrìnhnhậnthức.Nhữngsựthayđổimangtínhquiluậtcủacấutrúchoạtđộngởtrẻem(phươngtiện,mụcđích,độngcơ)cómộtýnghĩarấtlớntrongquátrìnhpháttriển,vànănglựcdùng"dấuhiệu"làmcôngcụtâmlíđượcôngđặcbiệtquantâm.Từđó,quanđiểmcơbảncủatâmlíhọcXôviếtlà:Hoạtđộngtâmlíbêntrongxuấtpháttừhoạtđộngthựctiễnbênngoài.Nóicáchkhác,khinghiêncứuvềt â m l í nóichung,trítuệnóiriêng,thìtrướchếtphảinghiêncứuhoạtđộngcóđối

- Giaiđoạn5:Thựchiệnhànhđộngtrongtríóc(hànhđộngvớilờinóibêntrong)[7,10]

Đâylàthànhtựutổngkếtlạimộtquátrìnhpháttriểnlâudàivềlýluậncủatâmlíhọcnóichung.Hiệnnay,lýthuyếtcủaP.Ia.Galperinđượcnhiềunhàkhoahọcxemxétvàđánhgiá.Thựctếchothấykhôngphảilúcnàovàkhôngphảihiệntượngtâmlínàocũngđượchìnhthànhthôngquac á c giaiđoạnnhưGalperinmôtả.Nhưngđốivớicáchànhđộngtrítuệởtrẻe m lứatuổinhỏ( 2 -

7tuổi)nóichungv à trẻmẫugiáo( 3

-6tuổi)nóiriêngthìlýthuyếtnàyv ẫ n g i ữ nguyêng i á trịcủan ó Ý nghĩacủahọcthuyếtGalperinlàđãthaotáchoácụthểquátrìnhhìnhthànhhànhđộngtrít u ệ đếnmứccóthểthựcnghiệm.Từnhữngnăm50,nhấtlànhữngnăm60t r ở đi,nhữngcôngtrìnhnghiêncứuthựcnghiệmt h e o t ư tưởngc ơ bản"chuyểnvàotrong"

đãlàmrõthêmnhữngvấnđềlýluận

vàhìnhthànhdầnphươngphápgiáodụcmới,đặcbiệttronglĩnhvựcpháttriểntrítuệcủatrẻem.[dẫntheo10, 13]

Cầnnóithêmrằng,từlâucácnhàtâmlíhọccũngđãtìmđếnmốiliênh ệgiữahaihìnhtháihoạtđộngbênngoàiv à bêntrong.Chođến

nóikhôngcótiếng.CũngvăothờikỳnăyJ.Piagettìmracơchếchuyểntừgiaiđoạn"sờmó,mầymò"(manipulation)thănh" ý nghĩ",nhờđóchophĩpthấyđượcvaitròcủahănhđộngtrongquâtrìnhhìnhthănhtưduymẵngchorằngchủyíúlăquâtrìnhchuyểnvăotrong,sauđóítlđu,J.Brunercũngcótưtưởngtươngtự.Quâtrình"nộitđmhóa"diễnratheo5mứcđộmăP.Ia.Galperinđêđưara(1953),nhưngởtrẻđầutuổimẫugiâochỉdừnglạiởquâtrìnhđịnhhướngvăhănhđộngvậtchất[dẫntheo10]

A.V.Daparôgietkhẳngđịnhtưduycủatrẻemmẫugiâomangtínhchấthìnhtượngvăcụthể.Trongluậnântiếnsĩkhoahọccủamình,tâcgiảđ ê tổnghợptoănbộhệthốnglýthuyếtvềsựphâttriểncâchìnhthứctưduycủatrẻemtrướctuổiđihọc.Ông(1970)nhậnxĩtvềcâcbướchìnhthănhthaotâct r í tuệcủat r ẻ mẫugiâo:"Lứatuổimẫugiâokhôngthể,khôngcầnthiếtphảithúcđẩyquâtrìnhnhậnthứcđạtđếngiaiđoạncaonhấtcủaquâtrình"nhậptđm",lămsaosựnhậptđmđếntừtừvăo"lờinóithầm"-

tứclăgiaiđoạnthaotâcvớicâchìnhảnhvălandầnđếncâcthaotâctrítuệbíntrong

"[dẫntheo10, tr.12]

DựavăoquanđiểmcơbảnvềhoạtđộngtrongtđmlíhọcXôviết,L.A.Vengervăcâccộngsựcủaông(thuộcViệntđmlí-

giâodụctrẻemtiềnhọcđường)đênghiíncứuquâtrìnhphâttriểntrítuệcủatrẻlứatuổitiềnhọcđường.Trongluậnântiếnsĩkhoahọcvềchẩnđoânsựphâttriểnt r í tuệởtrẻemmẫugiâo,tâcgiảđêxđydựngmộtbộtrắcnghiệmnhằmđânhgiâmứcđộphâttriểntrítuệởtấtcảcâcdạnghoạtđộngnhậnthứckhâcnhau,

trongđócótưduytrựcquan-hìnhtượngvămứcphâttriểncaoc ủ a

nólătưduytrựcquan-sơđồđượctâcgiảđặcbiệtquantđm[dẫntheo1 0 , 39]

Nêumộtbứctranhchưatoàndiệnlắmvềcácnghiêncứuvềsựpháttriểntưduycủatrẻemmẫugiáoởnướcngoài,chúngtôimuốndựavàonhữngthànhtựucủacácnhàtâmlíhọcđitrướclàmcơsởlýluậnchođềtàinghiêncứucủamình,đặcbiệtlàlýthuyếthoạtđộngvớiquanđiểmcơbảnl à : hoạtđộngtâml í bêntrongxuấtphátt

ừ hoạtđộngthựctiễnbênngoài,nhữngcôngtrìnhnghiêncứusựpháttriểntrítuệtrẻemcủaJ.Piaget,côngtrìnhnghiêncứusựhìnhthànhcácgiaiđoạnhànhđộngtrít u ệcủaP.Ia.Galperin,cáccơsởlýluậnvàcáctrắcnghiệmchẩnđoántưduytrẻmẫugiáocủaL.A.Venger

1.1.3 Nhữngnghiêncứuvề sựpháttriểntư duycủatrẻemởtrongnước

ỞViệtNam,tâmlíhọctrẻemlàmộtchuyênngànhcònmới,chưacónhiềucôngtrìnhnghiêncứuchuyênbiệtvềt ư duyt r ẻ e m mẫugiáo.M ặ c dùvậy,CáccôngtrìnhnghiêncứuvềtrítuệtrẻemcủaHồNgọcĐại,NguyễnKếHào,P h ạ m HoàngGia,NguyễnÁnhTuyết,NguyễnKhắcViện đãđạtnhữngkếtquảđángkể,gópphầnvàoviệcxâydựngnềntâml í họcnướcnhà.ThànhtựunghiêncứuvềsựpháttriểntrítuệtrẻemđầutuổihọccủaHồNgọcĐạiởTrungtâmCôngnghệgiáodụcđãchỉramộtchiếnlượcvềgiáodụctrítuệ.Tuycònnhiềuýkiếnkhácnhauvềvấnđềnày,nhưngxétvềmộtkhíacạnhnàođó,đâylàsựđónggópquantrọngchotâmlíhọcvàgiáodụchọctrẻem.CùngvớiđồngnghiệpcủamìnhlàNguyễnKếHàovàcáccộngsựởTrungtâmCôngnghệgiáodục,ôngđãthựchiệnmộtsốcôngtrìnhthựcnghiệmdàihạnvềmộtchiếnlượcgiáodụcmớivớit ư tưởngc ơ bảnlà:ngườilớntổchứctrẻemhoạtđộngđ ể chiếmlĩnhnềnvănhoáloàingười.TưtưởngnàyđượcdiễnđạtdướicôngthứcA >a,trongđó"A"làhệthốngcáckhoahọc,"

>"làquátrìnhcôngnghệmàtrẻemthựchiệnđểchuyểnhoạtđộngbênngoàivàohoạtđộngbêntrong.Ởđây"a"làsảnphẩmgiáodục,làtrítuệ,đạođức,lànhâncáchdochínhtrẻtựtạoratrongquátrìnhcôngnghệ [3, tr.32]

CôngtrìnhnghiêncứuvềtríthôngminhcủaPhạmHoàngGiachot h ấ y quanđiểmcủaôngvềvấnđềnày.Tácgiảchorằngtríthôngminhởtrẻ em,mộtsảnphẩmcủatưduy,đượcđặctrưngbởitínhchủđộng,linhhoạt,sángtạotrongnhậnthứcvàhànhvi.Vậycốtlõicủatưduychínhlàt r í thôngminh.Quátrìnhpháttriểntưduycũngchínhlàconđườnglĩnhhộikháiniệm,làtiềntốtạonêntríthôngminh.Việchìnhthànhtríthôngminhởtrẻlàconđườngvữngchắcnhấtđểchiếmlĩnhkháiniệmkhoahọc.Ở trẻmẫugiáo,tríthôngminhthểhiệntrongthaotácvớiđồvật.Đólàkỹnăng,kỹxảothuầnthục,ócquansát,trínhớlôgic,sựthểhiệnngônngữ.Ởt r ẻ em,tríthôngminhvànăngkhiếuphảiđượcbộclộvàpháttriểntronghoạtđộngcủachínhbảnthânđứatrẻ.

Cũngxuấtpháttừquanđiểmcơbảncủalýthuyếthoạtđộng,tronglĩnhvựct ư

d u y c ủ a t r ẻ mẫugiáo,NguyễnÁnhTuyếtđ ã cócôngtrìnhnghiêncứuvềtínhlinhhoạttrongtưduybằngthựcnghiệmchotrẻhànhđộngtrêncácđồvậtcónhiềuhìnhdạngkhácnhaugồm

nhiềubiếnthểcủacáchìnhhọc(chứkhôngphảichỉcónhữnghìnhchuẩnnhưhiệncótrongtrườngmẫugiáo).Kếtquả,trẻgiảiquyếtnhiệmvụthựctiễn(xếphình)mộtcáchlinhhoạtvớinhiềuphươngánkhácnhau,chứkhôngrậpkhuôntheomộtmẫucứngnhắcnào.Từđótácgiảchorằng,nếuchotrẻmẫugiáohànhđộngvớicácđồvậtphongphúđadạng,sẽtránhđượcsựcứngnhắc,gòbótronghànhđộngvậtchất,dẫntớikiểutưduygiáođiều,kinhnghiệmchủnghĩasaunày.[dẫntheo10, tr.38]

CáccôngtrìnhnghiêncứucủabácsĩNguyễnKhắcViệnvềtâmlíhọctrẻemcómộtýnghĩađặcbiệtsâusắc.Quanhiềunămlàmviệc,tiếpxúcvớit r ẻ em,ô n

g chorằngtríkhôncủat r ẻ biểuhiệnở chỗbiếtđịnhhướngtrongkhônggian,thờigianvàcácmốiquanhệxãhội.Cácbàiviếtc ủ a ôngthểhiệnmộttìnhyêuthathiếtđốivớicontrẻ,mộtmongmuốnmãnhliệtlàlàmsaonềngiáodụcnướcnhàkhônglàmthuichột,màngược

chotađủchứngcớđểkhẳngđịnhrằngnhữngc ơ cấuv à c ơ c h ế quant r ọ n g nhấtc

ủ a t â m t r í conngườiđ ã hìnhthànhtrongnăm,sáun ă m đầu"[34,tr.43],mặcd ù vậy,"khôngthểnhồinhétv à o đầuócc á c emnhữngtrithứctrừutượngmàphảixuấtphátt ừ nhữnghoạtđộngtrigiácvàvậnđộngphongphúvớinhữngđềtàigầngũivớicuộcsống".[34, tr.45]

Trongmấychụcnămgầnđây,vấnđềpháttriểntưduy,trítuệcủahọcsinhđượcnhiềunhàtâmlíhọc,giáodụchọcnướctahếtsứcquantâm,v à coiđâylànhiệmvụquantrọngtrongthờiđạicôngnghiệphoá,hiệnđạihoánướcta.Bêncạnhnhữngcôngtrìnhnghiêncứu,nhữngcuốnsáchviếtv à dịchthuật,cácbàiviếtđăngtrêncáctạpchíchuyênngànhmangtínhchiếnlượcv à líluậncủacáctácg i ả P h ạ m MinhHạc,LêKhanh,TrầnTrọngThuỷ,NguyễnQuangUẩn,LêĐứcP h ú c , MạcVănTrang,PhanTrọngNgọ còncómộtsốnghiêncứucụthểvềtưduy,trítuệcủacáctácg i

ả luậnvănc ử nhân,thạcsĩ,luậnántiếns ĩ Nhưngtrongs ố đó,nhưchúngtôiđượcbiết,thìchưacótácgiảnàosửdụngtrắcnghiệm"khuônhìnhtiếpdiễn"Ravenmàu,trắc

nghiệm"Môhìnhhoátrigiác"L.A.Venger,cácbàitậpcủaJ.Piagetđểnghiêncứutưduytrẻem

3-6tuổiđãđượcđềcậpđếntrongnhiềucôngtrìnhnghiêncứutâmlítrẻemcủacácnhànghiêncứutrongvàngoàinước.Điềuđógópphầnhìnhthànhv à pháttriểnt â m l í họcnóichungv à t â m l í h ọ c nhậnthứcnóiriêng.Tuynhiên,ở ViệtNam,c á c ngh

a)Tư duy là gì? Vai tròcủa tư duy

Nhậnthứccảmtínhtuyrấtcầnthiếtđốivớisựtồntạicủaconngườinhưngchỉchochúngtabiếtsựvậtvàhiệntượngtronghiệntạivàởcáivẻbềngoàicủanó.Hiệnthựckháchquancòncónhữngmặtkhác(quákhứ,tươnglai,quiluậtbêntrongv.v ).Dođó,conngườicầncónhữnghoạtđộngnhậnthứccaohơnđểphảnánhnhữngmặtnhưthế.Quátrìnhtưduylàmộthoạtđộngnhậnthứccấpcaoấy

Tưduylàmộthoạtđộngnhậnthứccấpcao,nhằmphảnánhnhữngthuộctính bảnchất,nhữngquanh ệ c ó tínhquiluậtcủasựv ậ t vàhiệntượng,phảnánhmộtcá chgiántiếpvàkháiquátnhữngđiềumàtrướcđót a chưabiết.

Vídụ:Cảmgiác,trigiácchỉcóthểchotabiếtvềmàusắc,mùivị,sứcnặnghaynhẹ,vỏ,ruộtv.v củaquảcamchứkhôngthểchotabiếtvềthànhphầnhoáhọccủanướccam,củachấtdầutrongvỏcam,cũngkhôngt h ể chobiếtvềquiluậtrahoa,kếttráicủacâycamv.v Nhưngtacũngcầnbiếtnhữngđiềuđóđểchọngiốngtrồngcamnhiềuquả,nhiềuvitaminv à thơmngonhơnv.v

Dođóquátrìnhtưduycóvaitròtolớntrongmọihoạtđộngcủaconngười,đặcbiệtlàtronghoạtđộnghọctậpcủathanhthiếuniên.Sởdĩnhưt h ế vìhoạtđộnglaođộngđòihỏiconngườiphảihiểubiếtbảnchất,quiluậtcủasựvật,hiệntượng.Đốivớihọcsinh,trongvòng10-

15năm,cácemsẽphảihọcnhữngđiềucơbảnnhấttrongvốntrithứcmàcảloàingườ

iđ ã tíchl uỹ hàngvạnnăm nay,trongđóphầnlớnlànhữngđiềuchưacótrongkinhnghiệmcủalứatuổinàyhoặckhôngthểtrảinghiệmmộtcáchtrựcquan,cảmt í n h, v í dụn h ư trithứcv ề vậnt ố c ánhsáng300.000km/

giây.Vìvậy,đốivớitrẻmẫugiáo,đặcbiệtlàlứatuổimẫugiáolớn,ngoàimặtnhậnthứccảmtính,cáccôgiáocầnpháttriểntưduychotrẻđể

Tưd u y l à mộtq u á trình.Quátrìnhđóchỉcóthểdiễnr a khic o n ngườiởvàomộttâmthếtíchcựcnhậnthứchayítracũngthuậnlợichonhậnthức.Tâmthếnàychỉnảysinhkhiconngườiởmộttrạngtháitươngđốilànhmạnhv ề thểchấtvàtinhthần,nhấtl à cóđộngc ơ phùhợpv ớ i hoạtđộngnhậnthứcđangdiễnralúcđó

Tâmthếấysẽtạocơsởđểphátsinhnhucầutìmhiểu(tòmò,hambiếtv.v )khigặphoàncảnhcóvấnđề.Hoàncảnhcóvấnđềnảysinhkhiconngườiđãcómộtsốkinhnghiệmhayhiểubiếtnhấtđịnhnhưngchưat h ể hiểubiếthếtvấnđềđangđặtra.Hoàncảnhcóvấnđềvừaphụthuộcvàochủthểnhậnthức,vừaphụthuộcvàovấn

đ ề h a y c á c h đ ặ t vấnđ ề Hoàncảnhcóthểtrởthànhvấnđềvớingườinàynhưnglại"bấtthànhvấnđề"đốivớingườikhác

Quátrìnhtưduychỉthựcsựdiễnrakhitađặtđượcvấnđề,tứclàđặtđượccâuhỏihaybiểuđạtđược"bàitoán"(tưduy),vàtiếnhànhcácthaotác tưduy.[7,23,27]

b)Các thao tác tư duy

"Xétvềbảnchấtcủanó,tưduylàphântíchvàtổnghợphiệnthựckháchquan.Nhưngcácquátrìnhcơbảnđólạiđượcthựchiệnbằngnhữnghìnhthứcbiểuhiệnkhácnhaumàchúngtagọilàcácthaotáctríóc."[48,tr.50]

Cácthaotáctưduy(haythaotáctríóc)baogồm:phântích-tổnghợp,sosánh,trừutượnghoá,cụthểhoá,kháiquáthoá,phânloại,phânc ấ p v.v

Phântíchvàtổnghợplà haithaotáctưduygắnbóvớinhau.Khigặpmộtvấ

n đềphảigiảiquyếthay"bàitoántưduy",trướchếtbằngtrithức,kinhnghiệmđãcó,conngườisơbộđịnhhướngvềcáchgiảiquyết

quátrìnhtưduysẽnảysinhkèmtheo.Thaotácphântíchkèmtheogiữvịtríđặcbiệtq

uantrọngtrongquátrìnhtưduy(X.L.Rubinsteingọinólà"phântíchthôngquatổnghợp").Nhờthaotácnàyconngườimớidầndầnđisâuđượcvàobảnchấtcủasự vật,

Vídụ,mộtđứatrẻchơitrò"tìmđồchơibịgiấu".Khigỡkhănbịtmắtra,dựavàothầnsắcchungcủacácbạn,hìnhthểkhácđicủađồvật,cháuđãcóđịnhhướnglàđồchơibịgiấuởphíatayphảitrongphòng.Sauđómớiphântíchtỉmỉvẻmặt,cáiliếcnhanhvềphíađócủamộtvàibạn,bànnghếhơixộcxệchvềphíaấyv.v Nhờđó,c

trừutượnghoá,kháiquáthoálàphổbiếnhơncảtrongmọihoạtđộngtưduy.S o sán

hlàđưarahaihaynhiềudấu

Trừutượnghoál à gạtbỏnhữngd ấ u hiệukhông" c ơ bản"khôngliênquanđếnhư

ớnggiảiquyếtv à giữ lạicáichunghoặccáibảnchất.Kháiquáthoálàbaoquáttấtcả

cácđốitượngvàocùngmộtloạitrênc ơ sởcùngcónhữngđặcđiểm

chunghoặcbảnchấtmàquátrìnhtưduyđãphântíchra[7,23]

Vídụ,trẻmẫugiáososánhtrọnglượnghaiquảcam,sosánhmàuđỏcủacàchuavớimàuđỏcủahoahồng.Đồngthờikhisosánhnhưthế,cháuphảitrừuxuấtmàucamvàngcủahaiquảcam,vịcàchuahoặcmùithơmcủahoahồng.Cócháuđãkháiquáthoácácloạiraumuống,raucải,r a u cúc,rauthơmv.v vàgánnhữngđặcđiểmchungđóchodưachuộtnêngọinhầmlà "rauchuột"

c)Các loại tư duy

Cónhiềucáchphânloạitưduy.Nếucăncứvàochấtlượngtưduy,tacótưduychưalôgic,tưduykinhnghiệmvàtưduylíluận.Nếucăncứvàotrìnhđộpháttriể

nx ã hội,t a có:t ư d u y nguyênthuỷ,t ư duynôngnghiệp,tưduyduylí,tưduylôgicbiệnchứng Căncứvàomứcđộsángt ạ o , tacótư duytáitạovàtưduysángtạov.v Căncứvàophươngtiệntưduytươngứngv ớ i trìnhđộpháttriểntâml í c ủ a lứatuổi,chúngt a chiathànhbaloại:

- Tưduytrựcquanhànhđộnghaytưduythủcông,đólàloạitưduyvừadùngtayvậndụngđồvậttìmcáchgiải"bàitoán",vừasuynghĩ.Loạinàyđiểnhìnhchotuổivườntrẻ,mẫugiáobé

- Tưduytrựcquan-hìnhtượnglàloạitưduydựavào

cáchìnhảnhtrongkinhnghiệmđãcóđểgiảiquyếtnhiệmvụmới.Loạinàyphổbiếnởmẫugiáonhỡvàmẫugiáolớn

-

Tưduyngônngữ-trừutượng,đâylàtưduypháttriểnđếnmứcđộcao.Khigiảiquyếtnhiệmvụ,conngườicănbảnsửdụngngônngữvà

cáctrithứctrừutượngđểgiảiquyếtvấnđề.Loạinàyđiểnhìnhchotuổihọcsinhtừcấptrunghọccơsởtrởlênvàngườilớn [dẫntheo23, tr.117]

[7,1 0 , 23,2 7 , 3 8 , 42],chúngtôinêulênmộtsốnộidungn h ư sau:

1 2.2 .1 Trực qua n:là quátrìnhnhậnthứctrựctiếp,khôngphảibằngsuyluậnlítrí.K

hithếgiớikháchquantácđộngvàocácgiácquancủaconngườivàconngườitiếpnhậnchúngmộtcáchtíchcực,thìđólàquátrìnhnhậnthứctrựcquan

Trongt â m l í học,nhữngg ì đượccoil à trựcquan?

Nhữngs ự vật,hiệntượngnhìnthấy,khôngphảitấtcảđãmangtínhtrựcquan.Vídụnhưmôhìnhmáybaybằnggỗlạiíttínhtrựcquanhơnlàmôhìnhrubic,mặcdầumôhìnhđầutiêncónhiềuthuộctínhvậtchấthơn,vàlàmộtsựvậtcụthể,rõràng.Vậymứcđộ"trựcquan"phụthuộcvàomốiquanhệđãbiết,đượcmôhìnhhoávàcóthểtrựctiếptrigiácđược.Vậynhữnggìđượctrigiáccóthểtrởthànhkhôngtrựcquannếuchúngtượngtrưngchocáimàchủthểtrigiáckhônghiểu,khôngbiết

Vềmặtphươngphápgiáodụct r ẻ mẫugiáothìnguyêntắc"trựcquan"đượccoinhưlànềntảngcủaquátrìnhnhậnthức.Cáchìnhảnhcó

thểđượcbiễudiễnbằngnhữngvậtcụthểcóthậttrongcuộcsống,cóthểđượcdiễntảnhờtranhảnh,sơđồ,hìnhvẽ,môhình,miễnlà nhữngmôhìnhđógiúptrẻcóđượchìnhảnhcụthểvềnhữngsựvật,hiệntượngđãbiết.

Tómlại,trựcquanlàquátrìnhnhậnthứctrựctiếpthếgiớikháchquanquac

ácgiácquan,làphươngtiệnhìnhthànhcácquátrìnhtâmlí,trongđócótưduy.Ởtr ẻmẫugiáo,tưduykhôngthểtáchrờiyếutốtrựcquan.C á c hìnhảnh,biểutượngcủ anhữngs ự vậtc ụ thểc ó trongcuộcsốngđ ư ợ c biểudiễnbằngcáck í hiệu(tranh ảnh,s ơ đồ,hìnhv ẽ , môhình ) giúpchotrẻtưduytốthơn.

1 2.2 .2 Hì nhản h (tâ m lí ): Hình ảnhtâmlílàbứctranhchủquanvềthếgiớikháchqu

an.Tấtcảnhữnggìđượcphảnánhởtrongđầuócconngườiđềucódạngthứchìnhảnhtâmlí.Đâylàkháiniệmbaotrùm.Hìnhtượnghaybiểutượngcũnglàcáchìnhảnhtâmlí

Trongtưduycó 3loạithaotáchìnhảnh:

1 Hìnhdungsựvật(từngphầncủachúng)trongnhữngvịtríkhônggiankhácnhau

2 Táitạolạicấutrúcvàvịtríkhônggiancủahìnhảnhnguyênsinh(hìnhảnhbanđầu)

3 Xâydựngnhữnghìnhảnhmớitrêncơsởnhữnghìnhảnhđãbiết

1 2.2 .3 Hìn h t ượn g (tâm lí): Là hìnhảnh,xuấthiệntronghoạtđộngthựctiễncủach

ủthểvớicácsựvật,hiệntượng.Nóitớihìnhtượng,thườnglànóitớinhữnghìnhảnht

â mlídoquátrìnhtrigiácđ e m lại.Dođó,hìnhtượngmangtìnhtrựcquancao,ítmangtínhkháiquát

Nhưvậy,hìnhtượngl à bứctranhchủquan,xuấthiệntronghoạtđộngthựcti

ễnvớiđồvật,làsựphảnánhthếgiớikháchquanthôngquacácthaotácvớihìnhản h(1.Hìnhdungtừngphầnsựvật,2.Táitạolại