Khảo-Cổ-Học Nhóm 6 Trang Sức.pptx

PowerPoint 演示文稿 KHẢO CỔ HỌC Giảng viên Trần Thị Quế Châu Chủ đề Trang sức qua các thời kì khảo cổ Việt Nam Thời đại đồ đá 0 1 Thời đại đồ đồng 0 2 Thời đại đồ vàng 0 4 Thời đại đồ sắt 0 3 Thời đại[.]

KHẢO CỔ HỌC

Giảng viên: Trần Thị Quế Châu

Chủ đề: Trang sức qua các thời kì khảo cổ

Thời đại đồ

vàng

04Thời đại đồ

sắt03

Thời đại đồ đá

01

1.1 Sơ kì thời đại đồ đá mới

a.Văn hoá Hoà Bình

- Niên đại: 1800 – 7500 BP

- Phát hiện: M Colani là người phát hiện đầu tiên (nhà khảo cổ người Pháp) và đặt tên văn hóa Hòa Bình tại hội nghị Tiền sử Viễn Đông lần thứ nhất tại Hà Nội năm 1932

- Đặc trưng: Trang sức văn hóa Hòa Bình nhìn chung còn sơ khai chủ yếu bằng vỏ trai, ốc hoặc xương răng thú

1.2 Trung kỳ đồ đá mới

b.Văn hoá Quỳnh Văn

Di chỉ Quỳnh Văn: đồ trang sức như dao xương, trâm cài tóc bằng xương ống hươu nai, vỏ nhuyễn thể có xuyên lỗ để luồn dây đeo

Hình vòng tay , khuyên tai đá

1.3 Hậu kì đồ đá mới

c Văn hoá Hạ Long

Rìu, vòng đeo tay, hạt chuỗi bằng đá ngọc và tàn tích thức ăn của người cổ Hạ Long được các nhà khảo cổ tìm thấy tại hang Đông Trung (Vân Đồn), T4/2009

1.3.2 Văn hoá Bàu Tró

- Niên đại: 4500 năm BP

- Phát hiện: 1923

- Chất liệu: bằng đá ngọc

- Loại hình: ít về số lượng, nghèo nàn về loại hình Chỉ có mấy loại như vòng tay, hạt chuỗi hình ống, khuyên tai và nhẫn

- Kỹ thuật chế tác: cưa, khoan, mài, đánh bóng

Xâu chuỗi vỏ nhuyễn thể

Thời đại đồ đồng

02

2.1 Văn hoá Phùng Nguyên

- Niên đại: 4000 – 3500 BP

- Năm phát hiện: 1959

- Chất liệu: đá, các loại đá có màu sắc được sử dụng chế tác đồ trang sức Đặc biệt ở một số nơi loại đá ngọc Nephrite cũng được sử dụng làm đồ trang sức và công cụ sản xuất

- Loại hình: vòng tay, khuyên tai, hạt chuỗi hình ống, vật đeo hình đuôi cá

- Vòng tay đá: trong văn hóa Phùng Nguyên với nhiều kiểu: đường kính trung bình từ 6-8cm, mặt cắt ngang hình tròn, hình chữ nhật, hình tam giác, hình vuông, hình bán nguyệt đặc biệt hơn cả là loại vòng có mặt cắt hình chữ nhật bên ngoài có gờ nối Đẹp nhất là loại có mặt cắt hình chữ T Loại vòng có số lượng không nhiều nhưng được xem là loại đồ trang sức đặc trưng

Vòng đá

- Khuyên tai, nhẫn: phổ biến là các loại khuyên tai có mặt cắt hình vuông, hình chữ nhật, hình bán nguyệt Nhiều tiêu bản nhẫn được chế tác từ các loại đá đen sẫm, bóng

và cứng như sừng

- Hạt chuỗi hình ống

- Vật đeo hình đầu thú, hình đuôi cá được làm bằng chế tác đồ trang sức, được một số nhà nghiên cứu cho rằng có liên quan đến tín ngưỡng.

- Trang sức hình đuôi cá là một mảnh đá mỏng màu xanh, gần hình chữ nhật, một đầu mài lõm vào, một đầu mài lõm tạo hình đuôi cá Kích thước của trang sức này là: dài 5,5cm, rộng 2,2cm và 2,7 cm, dày 4cm Rãnh mài ở cả 2 mặt, rộng 5cm, sâu 1,5cm.

- Kỹ thuật chế tác: Khoan, mài tách lõi và tiện

2.3 Văn hoá Đồng Đậu

- Niên đại: 3500 – 3000 BP

- Năm phát hiện: 1961

- Chất liệu: được làm bằng đá Tiêu biểu là đá nephrite với nhiều màu sắc khác nhau

- Loại hình: vòng tay, khuyên tai, hạt chuỗi hình gối quạ Ngoài ra còn có đồ trang sức hình trụ tròn hay mỏng dẹt, có khắc hoặc có lỗ để đeo

- Các loại vòng tay đá các kiểu: mặt cắt hình chữ nhật, hình tam giác, chữ T vẫn được duy trì Tuy nhiên, loại vòng tay đá có tiết diện mặt cắt hình chữ D rất thịnh hành

Vòng tay hình chữ T

- Khuyên tai: loại hoa tai bốn mấu được phát triển theo hướng hoa tròn với núm nhỏ, loại hình này được hoàn thiện từ hoa tai bốn mấu Phùng Nguyên, những mấu này trong văn hóa Đồng Đậu được sửa lại ở các cạnh góc từ vuông đến gần tròn rồi tròn đều, bốn cạnh bên được mài thành hình cung Bốn mấu của khuyên tai được thể hiện một cách rõ ràng, lồi hẳn ra ngoài thân.

- Kỹ thuật chế tác: Cưa, khoan, mài

- Hạt chuỗi hình gối quạ

Khuyên tai hình gối quạ - đá ngọc

2.2 Văn hoá Gò Mun

- Niên đại: 3000 – 2500 BP

- Năm phát hiện: 1961

- Chất liệu: đá với các loại đá có màu sắc đẹp ( xanh nhạt, vàng nhạt, trắng đục )

- Loại hình: vòng tay, khuyên tai, khánh đeo cổ, hạt chuỗi và đồ trang sức hình đầu trâu

Kỹ thuật chế tác: cưa, khoan, mài

- Vòng tay:

Vòng tay

- Khuyên tai bằng đá có 3 loại:

+ Loại 1: Phổ biến nhất, gồm các dạng mặt cắt hình thang dẹt tạo thành như những bậc thềm, hình thang cân, hình thoi hay hình chữ D mỏng dẹt

+ Loại 2: là loại khuyên tai có mấu Loại khuyên tai này không phổ biến trong các di tích Gò Mun, chúng chỉ xuất hiện ở một số địa điểm: Vinh Quang, Hoàng Ngô, Gò Chiền

+ Loại 3: Khuyên tai hình gối Văn hóa Gò Mun còn thấy loại khuyên tai có xẻ rảnh hình khối dài Hai đầu to, giữa mài võng xuống Có người gọi là hạt chuỗi hình gối vì nó giống loại gối mà dân gian thường gọi là gối quạ Đây là loại khuyên tai khá độc đáo, màu xanh vân trắng, bóng đẹp

- Hạt chuỗi: hình khối trụ, nhỏ, dài có khoan lỗ dọc ống chuỗi Loại di vật này làm khá công phu Người ta dùng thỏi đá mài tròn và mài vát hai đầu Sau đó khoan thủng dọc thân, không

xẻ rảnh Loại hạt chuỗi này chỉ có thể dùng xâu dây đeo Đá đen thường được sử dụng chế tác loại di vật này Dài khoảng 3 cm, đường kính 1 cm Loại hạt chuỗi này rất ít gặp ở văn hóa Gò Mun

- Đồ trang sức hình đầu trâu:

+ Những nét trổ trên “đầu trâu” mang tính cách điệu, song hiện thực vẫn là đôi sừng Chính đôi sừng đó là cơ sở duy nhất để định tên gọi cho hiện vật

+ Chế tác được loại di vật này ,ngoài việc nắm vững kỹ thuật cưa, khoan mài, điều quan trọng hơn là người nghệ sĩ còn phải có vốn sống, quan sát thực tế sinh động, tiếp xúc với con vật có hình dáng trên kết hợp với tư duy trừu tượng và ốc thẩm mỹ cao mới có thể có những sản phẩm độc đáo như vậy

+ Kỹ thuật này còn được dùng để trang trí những đường nấc bậc thang nhỏ trên một mặt của những chiếc khuyên từ rìa ngoài vào trong Khuyên tai hình gối quạ cũng đã sử dụng cách khoan trên ở trình độ khá cao Mỗi loại công cụ và đồ dùng được sử dụng với những mục đích, chức năng khác nhau.

+ Đồ trang sức là vật trang trí cho con người tăng thêm vẻ đẹp Song với người xưa có thể nó còn ý nghĩa như một thứ bùa trừ ma quỷ Cách sử dụng của loại di vật này dùng đeo vào tay, vào cổ dưới hình thức này hay hình thức khác, trực tiếp hay gián tiếp

2.3 Văn hoá Đồng Nai

- Loại hình: khuyên tai hai đầu thú, khuyên tai ba mấu, khuyên tai hình vành khăn, các loại hạt chuỗi, vòng tay

-Chất liệu: đá, gốm, vỏ nhuyễn thể, thuỷ tinh, mã não, vàng Đặc biệt là đồ trang sức bằng vàng hay những hạt chuỗi bằng gốm hoặc vỏ nhuyễn thể được bọc vàng Đồ trang sức bằng vàng đều được làm bằng phương pháp dát mỏng, sau đó cuộn lại để tạo hình Đây là những đồ trang sức bằng vàng có tuổi sớm nhất được tìm thấy ở Việt Nam và khu vực Đông Nam Á Bên cạnh những đồ trang sức vàng, đá quý…có nguồn gốc bản địa, thì đồ trang sức này còn có nguồn gốc bên ngoài do trao đổi, buôn bán qua các đội tàu buôn đường biển Qua đó cho thấy, trình độ chế tác tinh xảo của những nghệ nhân và sự giao thương, buôn bán đã khá phát triển thời kỳ này

Khuyên tai hai đầu thú, đá, di

Nhận xét

- Trang sức thời kì này đạt đến trình độ chế tác tương đối

cao: với kĩ thuật đúc là chủ yếu.

 - Trang sức thời kì này đa dạng về chủng loại, phong phú về loại hình, đạt đến độ thẩm mỉ cao và trang sức thời này cũng có sự kế thừa của 2 thời đại trước và cũng có sự du nhập trang sức từ văn hóa bên ngoài vào nhưng đã phát

triển lên một bước

 - Thông qua các loại đồ trang sức, ta thấy được đời sống

vật chất và tinh thần của người xưa đã khá cao.

Thờ đại đồ sắt

03

3.1 Văn hoá Đông Sơn

- Năm phát hiện: 1924 bên bờ sông Mã thuộc làng Đông Sơn, huyện Đông Sơn, nay thuộc phường Hàm Rồng, Thành phố Thanh Hóa

- Phân bố: sông Hồng, sông Mã và sông Cả Về niên đại, tồn tại trong khung thời gian từ cuối thiên niên kỷ I trước Công Nguyên đến thế kỷ 2 sau Công Nguyên Văn hóa Đông Sơn hình thành và phát triển trên nền tảng của những văn hóa Tiền Đông Sơn (Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun), cách ngày nay 4.000 đến 2.500 năm

- Loại hình và kiểu dáng: vòng (gồm vòng ống chân, vòng ống tay, vòng trổ thủng, vòng hình sống trâu, vòng có mặt cắt ngang hình bầu dục, hình tròn, hình lòng máng…) trâm cài, khóa thắt lưng…

- Vòng ống:Vòng thường có hình nón cụt hay hình trụ rỗng,… trên thân có những đường gờ nổi song song với nhau, các đường chỉ chìm, đường tròn tiếp tuyến có chấm giữa, hoa văn sóng nước, ở một hay hai đầu thường được trang trí hoa văn hình bông lúa, hình chữ S…Vòng ống loại này thường có một rãnh hở để điều chỉnh độ rộng khi đeo

Vòng tay hình sống trâu thủy

tinhVòng tay hình sống trâu

trang trí trổ thủng bằng Đồng

- Người Đông Sơn rất thích đeo nhiều trang sức, ngoài trang sức ở tai, cổ, tay, thì họ còn quan tâm đến mái tóc, bởi lẽ “cái răng cái tóc là góc con người” Những chiếc trâm cài đầu có chất liệu đồng tìm thấy trong các di tích Văn hóa Đông Sơn cũng là loại hình trang sức mang đặc trưng của cư dân thời kỳ này Ngoài chức năng giữ cho mái tóc gọn gàng, trâm cài còn là vật trang trí, tô điểm cho mái tóc.

Trâm cài tóc bằng đồng

- Khuyên tai đá hình vành khăn là loại hình phổ biến của cư dân Đông Sơn Loại đá được lựa chọn làm đồ trang sức là các loại đá trắng, xanh, có vân, xám, vàng nâu, nổi bật nhất là màu đỏ của mã não, xanh mát của đá ngọc hay trong suốt của thạch anh Đặc biệt, trong Văn hóa Đông Sơn có những hạt chuỗi đá dài 3-4cm, được mài vát 2 đầu.

Khuyên tai hình vành khăn Thạch Anh

- Ngoài những trang sức bằng đồng, đá, cư dân Đông Sơn còn sử dụng đồ trang sức bằng thủy tinh “Sản xuất thủy tinh là một nghề hoàn toàn mới, chỉ ra đời vào thời Đông Sơn…có ý kiến nói đến sự ra đời sớm của trung tâm chế tạo thủy tinh Sa Huỳnh và ảnh hưởng lan tỏa của nó đến các vùng xung quanh…Như vậy nghĩa là nghề làm thủy tinh Đông Sơn có nguồn gốc hay ít nhất thì cũng chịu ảnh hưởng của nghề thủy tinh Sa Huỳnh”

- Tuy kỹ thuật chế tác thủy tinh không phải là thế mạnh của cư dân Đông Sơn, nhưng với sự xuất hiện của đồ trang sức bằng thủy tinh trong văn hóa này cho thấy: cư dân Đông Sơn ngay

từ rất sớm đã có sự giao lưu, trao đổi, cả về kỹ thuật và hàng hóa với các vùng trong khu vực

Đồ trang sức thủy tinh và mã não

3.2 Văn hoá Sa Huỳnh

- Văn hóa Sa Huỳnh một trong ba nền văn hóa khảo cổ đã hình thành nên “tam giác văn hóa” trong buổi bình minh của lịch sử Việt Nam Đó là văn hóa Đông Sơn (thế kỷ 7 trước CN - thế

kỷ 1 sau CN), văn hóa Sa Huỳnh (thế kỷ 10 trước CN - thế kỷ 2 sau CN), và văn hóa Óc Eo (thế kỷ 1 - cuối thế kỷ 7 sau CN)

- Một trong những thành tựu của văn hóa Sa Huỳnh là kỹ nghệ chế tác đồ trang sức và phong cách sử dụng của chủ nhân nền văn hóa này

-Loại hình: khuyên tai ba mấu nhọn và khuyên tai hai đầu thú Hai loại khuyên tai này được chế tác bằng đá và thủy tinh với cấu tạo tương đối phức tạp và độc đáo

- Khuyên tai ba mấu là một trong những loại hình đồ trang sức mang đặc trưng của văn hóa Sa Huỳnh Chất liệu chế tác khuyên tai là đá ngọc, thủy tinh, đá quý trong đó chủ yếu là đá ngọc Khuyên tai ba mấu gồm hai loại cơ bản: một loại hình ôvan vát hẹp ở phần mấu và một loại khác thân tròn, có ba mấu nhô ra sắc cạnh và ngắn Loại khuyên tai này thường có đường kính

từ 2,3cm đến 2,5cm, và gồm hai phần: phần dưới được mài, chuốt nhẵn, phần còn lại tạo gờ tròn Ở phía trên đầu có khe hở tạo thành mấu đeo

Khuyên tai ba mấu

- Khuyên tai hai đầu thú thường được làm bằng đá ngọc nephrite và thủy tinh trong đó bằng đá ngọc chiếm phần nhiều hơn.Nét đẹp của loại khuyên tai này không chỉ ở chất liệu đá màu trắng đục hay màu xanh nhạt được mài bóng trong chuốt công phu, mà còn đẹp ở tạo hình Khuyên tai này có hai loại hình cơ bản: một loại thân tròn, tai ngắn, mặt thú ngắnn, mắt tròn lồi Loại kia thân mảnh mai hơn, hai tai dài công vút và nhọn đầu, mặt thú thon, mắt dài xếch như hình chiếc lá Loại hình khuyên tai hai đầu thú đã góp phần làm nên sự phong phú và độc đáo của văn hóa Sa Huỳnh.

Khuyên tai hai đầu thú

- - Những loại hạt chuỗi có hình dáng, màu sắc khác nhau như xanh lơ, vàng nhạt hoặc màu ngọc Từ loại hạt chuỗi lớn hình quả trám, hình đốt trúc cho đến hạt chuỗi nhỏ li ti đều cho thấy rằng hạt chuỗi này được xâu vào dây với số lượng lớn để đeo vào cổ hoặc ở tay Trong các loại hình đồ trang sức, hạt chuỗi chiếm số lượng nhiều nhất, chúng là một trong những loại hình hiện vật thể hiện mối quan hệ giao lưu của văn hóa Sa Huỳnh với những nền văn hóa xung quanh.Những khu mộ chum có số lượng hạt chuỗi mã não được phát hiện nhiều là ở Đại Lãnh thuộc huyện Đại Lộc tỉnh Quảng Nam và ở Lai Nghi thuộc huyện Điện Bàn tỉnh Quảng Nam

Hạt chuỗi văn hoá Sa Huỳnh

Nhận xét

Như vậy, đồ trang sức của cư dân văn hóa Sa Huỳnh không chỉ khiến chúng ta khâm phục về trình độ chế tác và tư duy thẩm mỹ ẩn chứa trong mỗi chiếc vòng tay, mỗi đôi hoa tai hoặc chuỗi vòng thủy tinh, mã não ấy mà đó còn là những thông điệp thể hiện về địa vị và cả ước nguyện sâu sắc của cư dân văn hóa Sa Huỳnh, một trong những văn hóa góp phần quan trọng hình thành nên nền văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng.

- Trang sức thời kì này đã có sự kế thừa và phát huy đồ trang sức thời kì trước

- Loại hình: ngày càng phong phú với các loại vòng tay, nhẫn, khuyên tai, hạt chuỗi phong phú

về số lượng và đẹp về thẩm mĩ Ngoài ra, còn xuất hiện các loại trang sức khác như: khóa thắt lưng, trâm cài,bao tay, bao chân…

- Thông qua sự phát triển đồ trang sức ta thấy được đời sống của con người đã được nâng lên một cách rõ rệt

- Đồ trang sức qua các thời kì đã có sự kế thừa và phát triển Thông qua đồ trang sức ta cũng thấy được sự giao lưu của các nền văn hóa trong và ngoài nước.

Thờ đại đồ

vàng

04

4.1 Văn hoá Champa

- Vương quốc Champa đó là những đồ trang sức và kĩ thuật chế tác đồ trang sức bằng mã não, thuỷ tinh, đá ngọc trong các “quan tài” bằng chum đất nung thuộc văn hoá Sa Huỳnh

Những nhà khảo cổ học tại phế tích Champa ở miền trung Việt Nam trong nhiều thập kỉ đã phát hiện những cổ vật bằng vàng như: tượng thần, thắt lưng, vòng tay, vòng chân, bông tai, nhẫn…tất cả những điều này cho thấy người Chăm xưa không quá đề cao giá trị của vàng bởi

họ sử dụng vàng rất phổ biến và với số lượng rất lớn

- Đồ trang sức bằng vàng dành cho con người cũng không kém phần phong phú Đó là những chiếc nhẫn hình bò thần Nandin hay những chiếc nhẫn có chạm trỗ hình những bông hoa; đó là những đôi hoa tai có chốt xoay, ảnh hưởng của văn hoá Óc Eo đến từ phương Nam…

Trang sức hình cánh hoa thân dài cỡ lớn Thế kỉ IX-X

Trang sức hình cánh hoa đầu nhọn

cỡ lớn và cỡ tròn Thế kỉ IX-X

Dải yếm trang trí ở cổ thần Siva trong bộ

Linga-kosa, phát hiện ở Đông Dương, Thăng

Bình, Quảng Nam Thế kỉ VIII

Nhẫn bò Nandin Thế kỉ III-VIII

Nhẫn nạm hạt thuỷ tinh xanh Thế kỉ

XII-XIII

Khuyên tai có chốt xoay Thế kỉ III-VII

Một số hình ảnh về các mẫu mặt trang sức bằng bạc nạm đá quý tuyệt đẹp của người Chăm

cổ, có niên đại thế kỷ 15-16

Vòng tay bằng bạc và khuyên tai niên đại thế

kỷ 14-15, phát hiện tại chân đèo Hải Vân,

Đà Nẵng

Trâm cài tóc bằng bạc khảm đá quý, niên đại thế kỷ 14-

15, phát hiện tại chân đèo Hải Vân, Đà Nẵng

4.2 Văn hoá Óc Eo

- Niên đại: từ Thế kỉ I – Thế kỉ VIII sau CN

- Phạm vi phân bố: vùng trũng miền Tây sông Hậu, thuộc địa bàn các tỉnh An Giang, Kiên Giang, Đồng Tháp, Cần Thơ, Long An, Bạc Liêu…của Việt Nam và một phần đất đông nam Vương quốc Campuchia

- Một trong những thành tựu nổi bật nhất chính là kỹ thuật chế tác đồ trang sức Do đã làm chủ được kỹ thuật cao trong lĩnh vực thủ công – mỹ nghệ như nghề gốm, nghề luyện đồng, luyện sắt, nghề kim hoàn nên người Óc Eo đã làm ra những món đồ trang sức xuất chúng Tuy nhiên, thành tựu nổi bật nhất trong nghệ thuật chế tác đồ trang sức là việc tạo nên những món trang sức bằng vàng

- Các nhà khảo cổ phát hiện trong văn hoá Óc Eo có những vòng cổ dài, những chiếc khuyên tai bằng vàng với nhiều kiểu dáng khác nhau