Ngôn Ngữ Học, Sách Giáo Khoa, Thành Ngữ, Tiếng Việt.docx

Output file ĐẠIHỌCQUỐC GIAHÀNỘI TRƯỜNGĐẠIHỌC KHOAHỌCXÃHỘIVÀNHÂNVĂN NGUYỄNTHỊNHUNG KHẢOSÁTTHÀNHNGỮ TIẾNGVIỆTTRONGSÁCHGIÁOKHOA TỪLỚP1ĐẾNLỚP12 LUẬNVĂNTHẠCSĨNGÔNNGỮHỌC HàNội, năm 2008 2 ĐẠIHỌCQUỐC GIAHÀNỘ[.]

ĐẠIHỌCQUỐC GIAHÀNỘI

TRƯỜNGĐẠIHỌC KHOAHỌCXÃHỘIVÀNHÂNVĂN

NGUYỄNTHỊNHUNG

KHẢOSÁTTHÀNHNGỮ TIẾNGVIỆTTRONGSÁCHGIÁOKHOA

TỪLỚP1ĐẾNLỚP12

LUẬNVĂNTHẠCSĨNGÔNNGỮHỌC

HàNội, năm 2008

LUẬNVĂNTHẠCSĨ Chuyênngành:Ngônngữhọc

Mãsố:602201

NGƯỜIHƯỚNGDẪNKHOAHỌC:

GS.TS.NguyễnVănKhang

HàNội, năm 2008

2 Sựxuấthiệncủathànhngữ trongsáchgiáokhoa 412.1 Cácdạngxuấthiệncủathànhngữ trongsáchgiáokhoa 422.1.1 Thànhngữxuấthiệntrongcácvănbảncủasáchgiáokhoa 432.1.2 Thànhngữxuấthiệndướidạnglàmngữliệutrongsách

54giáokhoa

2.1.3 Cácdạngbàitậpvềthànhngữ trongsáchgiáokhoa 632.1.4 Thànhngữxuấthiệntronglờidẫn,bàiviếtcủacáctác

68giảsáchgiáokhoa

2.1.5 Thànhngữxuấthiệntrongphầnchúthíchcủacáctừngữ 69khá

c

2.1.6 Nhậnx é t chungv ề c á c dạngxuấthiệncủathànhn g ữ 69trongsáchgiáokhoa

Phụlục :Danhsáchcácthànhngữtrongsáchgiáokhoa 139

Trongluậnvănnày,chúngtôisửdụngcáckíhiệuviếttắtnhưsau:SGK: Sáchgiáokhoa

ùngtrongnhàtrườngvàcơsởgiáodụckhác”[LuậtGiáodục,2005,Điều7].Dođó,

TiếngViệtlàmộtmônhọcb ắ t buộcđốivớitấtcảcácemhọcsinhtrongcảnướcởmọicấphọc.Vàmônhọcnàykhôngchỉhọcởmộtc ấp nàomàcácem phảihọcchođếntậnđạihọc.Vaitròcủamônhọcnàycóthểxemxétmộtcáchcụthểnhưsau:“Vớitư cáchlàmộtmônhọc,TiếngViệtcónhiệmvụcungcấpchohọcsinh

nhữngtrithứcngônngữhọc,hệthốngtiếngViệt,quytắchoạtđộngvànhữngsảnphẩmcủanótrongmọihoạtđộnggiaotiếp.Mặtkhác,tiếngViệtlàmộtcôngcụgiaotiếpvàt ư duy,n ê n mônTiếngViệtcònđ ả m nhậnthêmmộtchứcnăngképmàcácmônhọckháckhôngcó.Đólàchứcnăngtrangbịchohọcsinhcôngcụđểgiaotiếp:tiếpnhậnvàdiễnđạtmọikiếnthứckhoahọctrongnhàtrường.”[1,tr.7].DocómộtvịtríquantrọngnhưvậynênviệcdạyhọctiếngViệttrongnhàtrườngphổthôngcầnphảiđượcnghiêncứumộtcáchcóh ệ thốngvàcầnc ónhiềusự quantâmhơnnữacủacácnhàkhoahọccũngnhưcủaxãhộinóichung

Trongkhuônkhổcủaluậnvănnày,chúngtôimuốnnghiêncứuđếnmộtkhíacạnhnhỏcủaviệcdạyhọctiếngViệttrongnhàtrườngphổthông.Đólàviệcdạyhọcthànhngữtrongtrườngphổthôngvàbiểuhiệncụthểlàviệckhảosátcácthànhngữtr

Sởdĩchọn thànhngữlàđốitƣợngnghiêncứucủađềtàinàylàvì:

– Thànhngữtrongmỗingônngữcómộtvịtrírấtđặcbiệt.Làmộtbộphậnquantrọngcủatừvựng,thànhngữlànơithểhiệnrấtrõcácđặctrƣngvănhoá,dântộct

rongngônngữ:“Nếucoingônngữdântộclàtinhthầncủa

nkhácnhaucủabảnsắcvănhoádântộc.Trongthànhngữ,chúngtacóthểtìmthấynhữngđặcđiểmriêngcủatưduydântộc,quanđiểmthẩmmĩ,đạolílàmngười,luậtđốinhânxửthế,lốisống,cáchnghĩ,cáchcảmcũngnhưtháiđộđốivớicáithiệnvàcáiác,cáicaocảvàcáithấphèn.”[34,tr.5].Vềmặtvănhoá,thànhngữchínhlànơithểhiệnsâusắcnhấtvốnvănhoácủamộtdântộc.Cáchnóinăng,cáchsuynghĩ,tưduycủamộtdântộcbiểuhiệnrõnhấttrongvốntừngữcủahọmàđặcbiệtlàtrongcácthànhngữ.Chínhv

ì điềun à y màkhinghiêncứuthànhngữ,tứcl à chúngt a cũngđ ã nghiêncứuđượcmộtphầnrấtlớncủangônngữ.Dođó,việcnhậndiệnđúngv à hiểuđúngthànhngữlàrấtquantrọngđốivớimọingười.Đốivớihọcsinhđiềun à y càngquantrọng.GiúpcácemtiếpnhậnđúngcácthànhngữtiếngViệtcũngnhưcácđơnvịkiếnthức

khácvềtiếngViệtlàmộttrongnhữnghoạtđộngnhằmgiữgìnvàpháthuysựtrongsángcủatiếngViệt.Vìvậy,sựxuấthiệncủacácthànhngữtrongSGKcũngkhôngthểtuỳtiệnmàphảicómộtsựtrìnhbàyhợplívàkhoahọc

– ThànhngữtiếngViệtxuấthiệntrongSGKkhánhiều:trước

hết,thànhn g ữ đượchọcvớitưcáchlàmộtđơnvịkiếnthứcbắtbuộcnhưtừghép,từláy,…

củaphânmônTiếngViệttrongnhàtrường;thứhai,thànhngữxuấthiệnrấtnhiềutrongcácvănbảnvănhọcđượctríchdẫntrongSGKNgữvăn;thứba,thànhngữđượccáctácgiảsửdụnglàmngữliệurấtnhiềutrongSGKvớicácdạngxuấthiệnrấtphongphú.Ngoàira,khôngchỉtrongSGKNgữvăn,màtrongSGKcủacácmônhọckhácnhưLịchsử,Địalí,Giáodụccôngdân,…

cũngcóthểcósựxuấthiệncủathànhngữ.Nhưvậy,thànhngữlàmộtđơnvịtừvựngquantrọngvớihọcsinhphổthông.VàviệctìmhiểuxemcáccáchtrìnhbàyvềthànhngữtrongSGKđãhợplíhaychưalàmộtvấnđềcầnthiết

– MộtlídonữađểchúngtôitiếnhànhđềtàinàylàchúngtôimuốntìmhiểuxemcácthànhngữxuấthiệntrongSGKcóbổsungkiếnthứcnàomớichohọcsinhhaykhông.ViệcđưacácthànhngữvàoSGKvàviệcgiảithíchc á c thànhngữtiếngViệttrongSGKđãhợplíhaychưa,vàcóphùhợpvớimụctiêudạyhọctiếngViệttrongnhàtrườnghaykhông

– Cuốicùng,từnhữngphântích,nhậnxétvềcácvấnđềthànhngữtrongSGK,chúngtôimuốnđưaramộtsốýkiếnvềviệcdạyhọcthànhngữtrongSGKhiệnnay,v ớ i mongmuốngópphầnvàoviệcnângc a o h ơ n nữachấtlượngdạyhọctiếngViệttrongnhàtrườngphổthông.

2 LỊCHSỬNGHIÊNCỨUTHÀNHNGỮTIẾNGVIỆT

VềthànhngữtrongtiếngViệtđãcórấtnhiềucôngtrìnhnghiêncứudướicácdạngkhácnhau.Tuy

nhiên,vớinhữngđiềukiệnkhácnhau,mụcđíchkhácnhau,thànhngữđượcxemxét,luậngiảitheocácphươngthứcvàmứcđộkhácnhau.Cáccôngtrìnhvềthànhngữcó

trìnhtiêubiểucóthểkểđếnởđâynhưc á c côngtrìnhcủaNguyễnVănTu(1960,1968,1976);ĐỗHữuChâu(1962,1981,1986);NguyễnKimThản(1963);NguyễnThiệnGiáp(1972,1985);HồLê(1976),…

– Mộtsốt á c g i ả khácthìlạit á c h riêngmộtv à i loạithànhngữr a đ ể nghiêncứumặtcấutrúc–

hìnhtháivàđặcđiểmngữnghĩacủachúng.CáccôngtrìnhcóthểkểđếnởđâylàcủaTrươngĐôngSan(1974),HoàngVănHành(1976)tậptrungnghiêncứuthànhngữsosán

hvàBùiKhắcViệt(1981)v à cáctácgiảcuốnKểchuyệnthànhngữ,tụcngữ(1994)tậpt

rungmiêutảcảthànhngữ đốilẫnthànhngữsosánh

– VấnđềđượcquantâmnghiêncứuphongphúhơncảlàviệcnghiêncứucácmặtriêngrẽcủathànhngữtiếngViệtnhưnguồngốchìnhthànhvàpháttriểnthànhngữ,cácvấnđềngữnghĩacủathànhngữ,cácbìnhdiệnvănhoácủathànhngữ,biếnthểcủathànhngữ,phươngphápnghiêncứuthànhngữ,…

Cáccôngtrìnhnghiêncứutheohướngnàyc ó NguyễnĐứcDân

(1986); PhanXuânThành(1990,1992,1 9 9 3 ) ,VũQuangHào(1992); NguyễnNhưÝ(1993);NguyễnVănKhang(1994),…

– Gầnđây,nổilênxuhướngnghiêncứuthànhngữtiếngViệttrongviệcđốichiếu

vớicácthànhngữnướcngoài.Vídụ:ĐốichiếuthànhngữNga–

Việttrênbìnhdiệngiaotiếp(NguyễnX uânHoà,1996); N g ữ nghĩacủanhữngthành ngữvàtụcngữcót ừ chỉthànht ố độngvậttrongtiếngAnh(trongsựsosánhvớitiếngVi ệt)(PhanVănQuế,1996);Thànhngữsosánhcó thànhtốchỉđộngvậttiếngViệt– Nga–

Anh(HoàngCôngMinhHùng,2001);ĐặcđiểmcủathànhngữtiếngNhật(trongsựliê nhệvớithànhngữtiếngViệt)(NgôMinhThuỷ,2006),…

Nhưvậy,cóthểnóicáccôngtrìnhnghiêncứuvềthànhngữnóichungv à thànhngữtiếngViệtnóichungrấtphongphúvàđãcóthờigiannghiêncứukhádài.Tuynhiên,việcnghiêncứuthànhngữnhưmộtđốitượngdạyhọctrongnhàtrườngphổthôngthìítđượcnghiêncứu,nhấtlàviệckhảosát,nghiêncứusựxuấthiệncủacácthànhngữtrongSGKmộtcáchhệthống

Chínhvìvậymàluậnvănnàycủachúngtôimuốnhướngtớimộtvấnđềquantrọng,chưađượcnghiêncứu,đólàviệckhảosátsựxuấthiệncủacácđơnvịthànhngữtrongSGKNgữvănnóichungvàSGKTiếngViệtnóiriêngđ ể thấyđượcđặcđiểmcủaviệcdạyhọcthànhngữtiếngViệthiệnnaytrongnhàtrườngphổthông

3 ĐỐITƯỢNG,MỤCĐÍCHVÀNHIỆMVỤNGHIÊNCỨU

3.1 Đốitượngnghiêncứu

MặcdùquanniệmvềthànhngữtrongtiếngViệtchưahoàntoànthốngnhấtgiữacácnhàkhoahọcnhưngvẫncó

thểcónhữngdấuhiệuđặctrưngđểnhậnrachúng.Dođó,đốitượngnghiêncứucủachúngtôitrongluậnvănnàyl à nhữngđơnvịđượccoilàthànhngữ(nhữngcụmtừcốđịnhcóhìnhthứccấutạolàcụmtừhoặccụmchủvị,tươngđươngvớimộttừhoặcmộtcụmtừ,cóchứcnăngđịnhdanhvàcóđặctrưngcốđịnh,vívon,

bóngbẩyvềýnghĩa)màchúngtôikhảosátđượctrongSGK

3.2 Mụcđíchnghiêncứu

nhàtrườngnóichungvàviệcgiảngdạythànhngữtiếngViệtnóiriêng.Đểđạtđượcmụcđíchấy,chúngtôisẽtiếnhànhtrongluậnvăncủamìnhcáccôngviệcnhưsau:khảosátcácbàidạyvềl í thuyếtthànhngữtrongSGK;tìmhiểucácdạngxuấthiệncủathànhngữtrongSGK;phânloạicácthànhngữnày,khảosátđặcđiểmcấutrúcvàngữnghĩacủachúng;tìmhiểucáchgiảithíchýnghĩacácthànhngữnàycủacáctácgiảSGKv àcuốicùngchúngtôimuốnx e m xét việctrìnhb à y c ác kiếnthứcvềthànhngữtrongSGKđãphùhợpvớithựctếgiảngdạyđơnvịngônngữnàytrongnhàtrườngchưavàđưar

– ĐánhgiáviệcđưacácthànhngữvàcáchgiảithíchchúngtrongSGK

– ĐềxuấtýkiếnvềviệcđưacácthànhngữvàoSGKphổthôngvàviệcgiảithíchchúng

4 PHẠMVINGHIÊNCỨUVÀPHƯƠNGPHÁPNGHIÊNCỨU

4.1 Phạmvinghiêncứu

ThànhngữcóthểxuấthiệntrongSGKcủanhiềumônhọcnhưNgữvăn,Lịchsử,Giáodụccôngdân,…

Tuynhiên,trongkhuônkhổcủaluậnvănnày,chúngtôikhôngcóđiềukiệnkhảosáttoànbộSGKcủacácmônhọcmàchỉc ó thểkhảosátsựxuấthiệnthànhngữtrongSGKTiếngViệtởTHvàSGKNgữvănởTHCSvàTHPT.Dođó,phạmvitưliệucủachúngtôi

trongluậnvănnàygồm:S G K TiếngViệtTHchươngtrìnhmới(từlớp1đếnlớp5) SGKNgữvăn(THCSvàTHPT)chươngtrìnhmớitừlớp6đếnlớp12.Cácđốitượngt

hànhngữtrongcáccuốnSGKnàyđượcchúngtôitiếnhànhkhảos á t trênphạmv i n h

ư sau : ChúngtôikhảosáttrêntoànbộcáccuốnSGK

TiếngViệtvàNgữvănđãnêuởtrên.Trongtừngcuốnsách,ngoàiviệckhảos á t nhữngvănbảncótrongsách,chúngtôicònkhảosáttấtcảcácmụcvàcácnộidungkhácđểkiểmt

ra sựcácdạngxuấthiệncủathànhngữtrongSGK

Ngoàira,chúngtôicòns ử dụngc á c t ư liệuliênquanđếnthànhngữtiếngViệtnhưcác từđiểnthànhngữ,tụcngữViệtNam,cáctừđiểngiảithíchthànhngữ,…

CómộtđiềucầnlưuýlàdotrongtiếngViệtcònchưacósựthốngnhấthoàntoànvềviệcxácđịnhmộtsốđơnvịngônngữcốđịnhlàthànhngữhaykhôngphảilàthànhngữ

– Vềmặtthựctiễn:ThànhngữlàmộtbộphậnquantrọngcủahệthốngtiếngViệt,

vìvậyviệckhảosátsựxuấthiệncủathànhngữtrongSGKcótácdụnglàmrõthêmvaitròcủathànhngữtrongtiếngViệtcũngnhưtrongđờisống.Kếtquảkhảosátcủaluậnvăncóthểgópphầnvàoviệcdạyhọcthànhn g ữ vớitưcáchlàmộtđơnvịtừvựngtiếngViệttrongnhàtrườngnóiriêngvàviệcdạyhọctiếngViệttrongnhàtrườngnóichung

6 CẤU TRÚCCỦALUẬNVĂN

Luậnvăncủachúngtôi,ngoàiphầnMởđầuvàKếtluận,gồm3chươngv à 1phầnphụlụcnhưsau:

Chương1:Cơsởlíthuyếtvềthànhngữ

Chương2:BứctranhchungvềthànhngữtiếngViệt trongSGK

Chương3:CáchgiảithíchthànhngữtrongSGKvàđềxuấtmộtsốýkiếnvềvấnđềdạyhọcthànhngữtrongnhàtrườngphổ thông

Phụlục:DanhsáchcácthànhngữtrongSGK

nằmtrongmốiquanhệđachiều,dođ óxácđịnhđượcthànhngữlàmộtvấnđềtươngđốiphứctạp.Đểcóthểcónhữnglígiảihợpl í v ề thànhngữ,trướch ế t , chúngt a phảigiảiđápđượcnhữngvấnđềcònđangtồntạitrongtiếngViệtnhư:

– Mốiquanhệgiữathànhngữvà từghép

– Mốiquanhệgiữathànhngữvàcácbộphậnkháccủacụmtừcốđịnhnhư:tụcngữ,quánngữ,…

– Mốiquanhệgiữathànhngữvàcụmtừtựdo

Giảiđápđượcnhữngvấnđềnàythìchúngtasẽnhậndiệnđượcthànhn g ữ tiếngViệt

ChúngtacóthểxemquamộtsốđịnhnghĩavềthànhngữtiếngViệtcủagiớiViệtngữhọcnhưsau:

– “Thànhngữlàcụmtừcốđịnhmàcáctừtrongđóđãmấttínhđộclậpđếnmộttrìnhđộcaovềnghĩa,kếthợplàmthànhmộtkhốivữngchắc,hoànchỉnh.Nghĩacủachúngkhôngphảid o nghĩac ủ a từngthànhtố (từ)tạor a Nhữngthànhngữnàycũngcótínhhìnhtượnghoặccũngcóthểkhôngcó.Nghĩacủachúngđãkhácnghĩacủanhữngt ừnhưngcũngcóthểcắtnghĩabằngtừnguyênhọc.”[32,tr.185]

– “Thànhngữlànhữngcụmtừcốđịnhvừacótínhhoànchỉnhvềnghĩa,vừacótínhgợicảm.”[12,tr.77]

– “Theocáchhiểuthôngthường,thànhngữlàmộtloạitổhợptừcốđịnh,bề nvữngvềhìnhthái–

cấutrúc,hoànchỉnh,bóngbẩyvềýnghĩa,đượcsửdụngrộngrãitronggiaotiếpt hườngngày,đặcbiệtlàtrongkhẩungữ.” [13,tr.25].

– Thànhngữlà:“cụmtừhayngữcốđịnhcótínhnguyênkhốivềngữnghĩa,tạothànhmộtchỉnhthểđịnhdanhcóýnghĩachung,kháctổngsốýnghĩacủacácthànhtốcấuthànhnó,tứclàkhôngcónghĩađenvàhoạtđộngnhưmộttừriêngbiệtởtrongcâu.”[36].

– “Thànhngữl à c ụ m t ừ c ố định,hoànchỉnhv ề cấutrúcv à ý nghĩa

Nghĩacủachúngcótínhhìnhtượnghoặc/vàgợicảm.”[6,tr.157]

Nhưvậy,từcácđịnhnghĩatrên,chúngtôinhậnthấy,tuychưahoàntoànthốngnhấtgiữacácýkiến,nhưngcómộtsốđặcđiểmchungcóthểnhậnrangaylà:thànhngữtrướchếtlàmộtcụmtừcốđịnh,cócấutrúcvàýnghĩahoànchỉnh;nghĩacủathànhngữcótínhbóngbẩy,gợicảm,hìnhtượng.Tuynhiên,đâychỉlàmộtsốđặcđiểmchungnhìntừgócđộlíthuyết,

nhưngkhiđivàothựctế,trongviệcnhậndiện,xếploạicácđơnvịthànhngữthìcácýkiếnlạ irấtkhóthốngnhấtvàcònrấtnhiềunộidungphảixửlí.Nhưtrênđãnói,trongthựctế,đểcóthểdễdàngnhậndiệnthànhngữthìchúngtaphảiphânbiệtđượcthành

tđịnh.Chẳnghạn,đốivớicùngmộtloạiđơnvịnhư:t r ẻ măng,dẻokẹo,đenthui,cótácg

iảxếpvàocụmtừcốđịnhnhưTrươngĐôngSan(1974),NguyễnThiệnGiáp(1985),cótácgiảlạixếpvàotừnhưNguyễnVănTu(1976),ĐỗHữuChâu(1981).Tuynhiên,dựavàođặcđiểmnộidung,hìnhthứcv à thànht ố cấut ạ o , c á c n h à nghiêncứucũngđ ã vạchđượcmộtranhgiớiđủđểphânbiệthailoạiđơnvịtrên

Trướchết,chúngtacầntìmhiểuxemthànhngữlàgìvàtừghéplàgì,từđómớicócơsởđểphânbiệthailoạiđơnvịnày.Vềthànhngữ,córấtnhiềuđịnhnghĩanhư:“Cụmtừhayngữcốđịnhcótínhnguyênkhốivềngữnghĩa,tạothànhmộtchỉnhthểđịnhdanhcóýnghĩachungkháctổngsốýnghĩacủa

cácthànhtốcấuthànhnó,tứclàkhôngcónghĩađenvàhoạt

độngnhưmộttừriêngbiệttrongcâu”[36,tr.271]

Thànhngữkháctừghépởphạmvirộnghẹpvàmứcđộnôngsâutrongnộidungýnghĩacủachúng.Từghépnêukháiniệms ự v ậ t chungchung,“thànhngữkhôngchỉnêulênkháiniệmvềsựvật,vềhoạtđộng,vềtínhchấthoặctrạngthái,màcònnóirõthêmnhữngsựvậtvànhữnghoạtđộngấynhưthếnào,hoặcnhữngtrạngtháiấyđếnmứcđộnào”[22],“từghéplàtêngọithuầntuý,cònthànhn g ữ l à têngọig ợ i c ả m c ủ a hiệntượngnàođó”[12],“quanhệnộibộcủathànhngữphứctạphơnởtừghép…

cóthểphântíchrahaihoặctrênhaiquanhệngữphápkhácnhau”[20],hay“mốiquanhệngữpháptrongthànhngữphứctạphơn,

nhiềubậchơn,cònởtừghépmốiquanhện g ữ phápđơngiản,ítbậchơn”[22,tr.15].Mốiquanhệphứctạpnóitrêncót h ể bịchiphốibởitínhchấtđịnhlượngvềsốlượngâmtiếttrongmỗiđơnvị.TheothóiquentâmlícủangườiViệt,thànhngữcóthểlàmộtcụmtừcóbaâmtiếttrởlêncòntừghépthườngcóhaiâmtiết

Nhưvậy,vậndụngkếthợpcáctiêuchí,nộidungngữnghĩa,hìnhthứckếtcấuvàtínhphứctạptrongquanhệngữpháp,cácnhànghiêncứuđãphânbiệtđượcrõhơnđườngranhgiớigiữathànhngữvàtừghép.Vớinhữngđơnvịđượccoilàthànhn gữ rútgọn:

đennhưthui> đenthui(NguyễnThiệnGiáp,1985)haythànhngữsosánhdạngAB(vắ

ngquanhệtừnhư)(TrươngĐôngSan,1974),

(PhanVănQuế,1995)cólẽcũngđượcxemlànhữngđơnv ị thuộcphạmv i t ừ ghép,h

a y t ừ ẩ n d ụ đượchìnhthànhtheoxuhướngchuyểnhoát ừ phạmv i thànhngữsang,n h ư quann i ệ m c ủ a cáct á c giảNguyễnVănMệnh(1986)vàHoànhVănHành(1976)

Tuynhiên,vẫncómộtsốđặcđiểmcơbảnnhằmxácđịnhhaiđốitượngtrên.TheonhữngnghiêncứucủagiớiViệtngữhọcđólàcácđặcđiểmnhư:tínhcốđịnhvềhìnhtháicấutrúc, tínhhoànchỉnh,bóngbẩyvềnghĩa.

TheoTrươngĐôngSan,“cụmtừcốđịnhl à đơnvịcaonhấtcủangônngữ,gồmhaithựctừtrởnên,cốđịnhvềthànhphầntừvịvà về cấutrúc,đồngthờibềnvữngvềngữnghĩavàtínhchấttutừ,biểucảm…

Thànhngữgồmnhữngđơnvị mangnghĩahìnhtượngchung,trongđótấtcảnhữngtừvịtạoranóđềumấtnghĩađen”[26].Nhưvậy,cũngcóthểhiểu,nghĩacủathàn

hngữl à bóngbẩyvàbiểucảm,cònnghĩacủacáccụmtừcốđịnhkhác,trongđócóquán ngữlàkhôngcótínhbóngbẩyvàbiểucảm.

TácgiảNguyễnVănTuthìchorằng:“quánngữlànhữngcụmtừrấtgầnvớicụmtừtựdonhưngtươngđốiổnđịnhvềcấutrúc,đượcquendùngmàcáctừ tạorachúngcòngiữtínhđộclập,cókhimộttừtrongđócóthểthaythế

quanghĩađenhaynghĩabóngcủanhữngtừ,thànhtốcủachúng”[32,tr.182]

Trênthựctế,trongnhiềutrườnghợp,cácđặcđiểmđượcnêutrênđâychưathoảmãnyêucầucủamộtdấuhiệuđủđểphânbiệtthànhngữvớiquánngữ.Chẳnghạn,tínhcốđịnh,bềnvữngvềhìnhtháivàcấutrúclàđặcđiểmquantrọngnhưngkhôngchỉcủariêngthànhngữ.Vìvậy,nếuchỉdựa

clậpvềnghĩa

ngônngữhọcđãchỉranhữngtiêuchícụthểnhằmphânđịnhthànhngữvớiquánngữ.Tuynhiên,tínhphứctạpcủavấnđềđãdẫnđếntìnhtrạngthiếuthốngnhất,thậmchítráingượcnhautrongc á c h xửlívềcùngmộthiệntượng.Chẳnghạn,trongnhiềukếtcấu,Ng

hướngnghiêncứukháccóchúýđếnchứcnăngc ủ a thànhngữvàquánngữđãgiảiquyếtvấnđềphứctạpnày.ĐólàhướngnghiêncứucóởcáctácgiảĐỗHữuChâu(1981),NguyễnThiệnGiáp(1985),v à nhiềunhàngônngữhọckhácnhưnhómtácgiảMaiNgọcChừ,VũĐứcNghiệu, HoàngTrọngPhiến(1991),…

TheoĐỗHữuChâu[3,tr.71–90],trongtiếngViệtcómộtloạiđơnvịgọilàngữcốđịnh.Ngữcốđịnhkháctừghépvàkháccụmtừtựdo.Đólàcáccụmtừnhữngđãcốđịnhhoáchonêncũngcótínhchấtchặtchẽ,sẵncó,bắtbuộc,cótínhxãhộinhưtừ.Tácgiảchorằng,cácngữcốđịnhtươngđươngvớitừvềchứcnăngtạocâu, tươngđươngvớicụmtừvềmặtngữnghĩa,đồngthờichorằngdosựcốđịnhhoá,dotínhchặtchẽmàcácngữcốđịnhíthaynhiềuđềucótínhthànhngữ.Vềsựphânloạingữcốđịnh,theoquanđiểmcủaĐỗHữuChâu,cóthểtáchnhữngngữtrunggianvớicụmtừtựdothànhmộtloạigọilàquánngữ,nhữngtrườnghợpcònlại,tứclànhữngtrườnghợptrunggiangiữatừphứcvàcácngữcốđịnhthựcsựđượcgọilàthànhngữ.Nhưvậy,c ó thểtómtắtvềcáchphânloạicủaĐỗHữuChâubằngsơđồdướiđây:

Sơ đồ1.1.QuanđiểmcủaĐỗHữuChâuvềthànhngữvàquánngữ

Cụmtừ

Cụm từ tự do Cụm

từcốđịnh(ngữcốđịnh)Quánngữ(trung gianvớicụmtừ tự do) Thànhngữ(trung

gianvới từphức)

ảnhữngtừthườngđượcgọilàtừghépnhư:xeđạp,xemáyvànhữngcụmtừthườngđư ợcgọilàngữcốđịnhnhư:máyhơinước,phươngnằmngang”.“Thànhngữlànhững

cụmtừcốđịnhvừacótínhhoànchỉnhvềnghĩa,vừacótínhgợicảm”;“Thànhngữkhácvớingữđịnhdanhởc ả mặtnộidungvàcấutrúccúpháp”;“Vềmặtnộidung,ngữđịnhdanhlàt ê n gọithuầntuýcủasựvật,cònthànhngữlàtêngọigợicảmcủahiệntượngnàođó;ýnghĩacủathànhngữluôncótínhcụthể,khôngcókhảnăngdiễnđ ạ t đồngthờiquanhệvàchủngloại,khôngcócảdiệnchunglẫndiệnriêngcủaýnghĩanhưngữđịnhdanh,vàthànhngữchỉhìnhthànhởnhữngphạmvimàsựphảnánhđòihỏicầncósựbìnhgiávàbiểucảm.Vềmặtcấutrúccúpháp,quanhệtườngthuậttườnggặpởthànhngữ(7%

Quánngữ Ngữđịnh danh Ngữláyâm Thànhngữ

Kếtquảnghiêncứutheohướngnàychothấychínhnhữngđặcđiểmvềchứcnăngđãtạonênsựkhácbiệtgiữathànhngữvàquánngữ.Cuốicùng,quánngữđượcxácđịnhlàđơnvịcóchứcnăngđưađẩy,ràođón,liênkếthoặcnhấnmạnhýtrongcácloạingônbảnkhácnhauchứkhôngcóchức năngđịnhdanh,gọitênsựvậtnhưởthànhngữ

2.3 Thành ngữ vớitụcngữ

Thànhngữvàtụcngữđềulàcụmtừcố định,cócấutrúcchặtchẽ,ổnđịnh,cótínhbóngbẩy,gợitảtrongnộidungngữnghĩa.Chínhnhữngđiểmtươngđồngnàyđãlàmchođườngranhgiớigiữachúngnhiềukhitrởnênmơhồ,khóphânbiệt.VấnđềnàyđãđượcđềcậpđếntrongcáccôngtrìnhcủanhiềutácgiảnhưCùĐìnhTú(1973),NguyễnThiệnGiáp(1975),NguyễnVănTu(1976),HoàngVănHành(1980),NguyễnĐứcDân(1986),NguyễnVănMệnh(1986),NguyễnNhưÝ,NguyễnVănKhang,PhanXuânThành(1993),…

Quanhữngcáchnhìn,cáchquanniệmvềthànhngữtiếngViệtcủacácnhàViệtngữ

họcnóitrên,cóthểthấy,thànhngữvàtụcngữkhácnhaucơbảnở haiphươngdiệnsauđây:

Vềhìnhthứckếtcấu,thànhngữthuộccụmtừ(cấpđộdưới),còntụcngữthuộccâu(c

ấpđộtrên).Dođặcđiểmnàymàcónhữngquanniệmchorằng,“thànhngữchỉlàmbộphậnđểtạocâu”,còn“tụcngữcókhảnăngtạothànhcâu,cũngcókhilàmbộphậnđểtạocâu”[33],hay“trongthànhphầncấutạocủamộtsốtụcngữcósựhiệndiệncủathànhngữ.Chẳn

Mặtkhác,nếuchỉdựavàohìnhthứct ổ chứckếtcấuthìcũngrấtkhóphân

biệtđốivớinhữngthành ngữcóhìnhthứctươngđươngvớimộtcâuvớimộtk ế t c ấ u chủ–

vịnhưchuộtchạycùngsào,trứngđ ể đầuđẳng,hoặcnhữngtrườnghợpbaogồmhaik ếtcấuchủvịtươngđươngnhaunhưnướcmấtnhàtan, rồngbayphượngmúa,…

Dođó,cũngkhôngnênđánhgiámứcđộlớnhaybéhơnvềmặtkếtcấucủa cácthànhngữ,tụcngữquahiệntượngmộtthànhngữcóchứamộtthànhngữkhác,

vídụxácnhưvờxơnhưnhộng.

Nhờvậndụngcáctiêuchívềkếtcấu,chứcnăngvànộidungngữnghĩa,cóthểphânbiệtđượcphầnlớncácthànhngữ,tụcngữtiếngViệt.Nhưngtrênthựctếvẫncònmộtsốkhácphảidựavàonhữngnhântốkhácngoàingônngữmớiphânđịnhđược.Bởivì,nhưđãbiết,thànhngữ,tụcngữcònđượcxemlàđơnvịhaimặt,đơnvịngônngữ–

quamộtsốdẫnchứngminhhoạsinhđộng,cùngnhữngluậngiảicósứcthuyếtphục.[10,tr.32–33,89–9 2 ]

2.4 Thành ngữ vớicụmtừtựdo

dothuộcbìnhdiệnlờinóivàtrênthựctế“xưanaytrênđườngbiêngiớin à y chưax ả y r

a h i ệ n tượngtranhchấpnàođángk ể ” [22].Tuynhiên,xétkĩnộidungnghĩavàhìnhthứckếtcấu,chúngtavẫncó thểthấyhaiđơnvịtrêncósựkhácnhaukhárõ

doởtínhphicúpháptrongquanhệ“tínhphicúpháp

củathànhngữđượcbộclộrõnhấtởtínhđốixứngcủacácthànhtố”[12,tr.86],haycòngọilàtínhkhông bìnhthườngvề cúpháp[13,tr.22]

Vềnộidungnghĩa:làđơnvịcósẵncủangônngữ,thànhngữkhácvớicụmtừtựd

oởtínhhoànchỉnhvềnghĩa.Nghĩacủathànhngữluôntồntạingoàichuỗilờinóinêntươngđốiổnđịnh.Tráilại,cụmtừtựdođượctạoratrênlờinói,dođónghĩacủanóchỉlàsựtổnghợpnhấtthờinghĩacủacáctừtronglờinói

Tronghaitiêuchítrên,tiêuchíhoànchỉnhv ề nghĩal à điềukiệntiênquyếtđểphânbiệtthànhngữ vớicụmtừtựdo

2.5 Nhậnxét

Từnhữngphântíchtrênchothấy,thànhngữcónhữngđặcđiểmnổibậtn h ư sau:(1) Thànhngữlànhữngcụmtừ,luôntồntạidướidạngcósẵn

củamỗidântộccũnglàmộtđặcđiểmquantrọngtrongviệcnhậndiệncácthànhngữ

3 PHÂNLOẠITHÀNHNGỮ

ĐểtìmhiểuthànhngữtiếngViệt,cácnhànghiêncứucũngđãchúýtớiviệcphânloạithànhngữ.Vớicácgócnhìnkhácnhau,kếtquảphânloạicủac á c

t á c giảcũngcónhữngkhácbiệtnhấtđịnh

Vềmặtchứcnăng,nhiềutácgiảđãcoithànhngữcóchứcnăngtươngtựn h ư từ,chonênđãdựavàođặcđiểmnàyđểphânloạithànhngữ.HướngphânloạinàycóthểthấyởcáctácgiảĐỗHữuChâu,NguyễnThiệnGiáp,…

ĐỗHữuChâuchorằng“cácthànhngữ(cóthànhngữtínhcaohaythấp)cóthểphânthànhnhữngthànhngữtươngđươngvớit ừ sẵncó(hiểnnhiênh a y khônghiểnnhiên)vànhữngthànhngữkhôngtươngđươngvớitừ”[3].Tácg i ả NguyễnThiệnGiáplạiđặtthà

nhngữtrongtươngquanvớicáchthứccấutạotừghépvàphânthànhngữthànhcácloạit

hànhngữkếthợpvàthànhngữhoàkết.

TácgiảCùĐìnhTúthìdựavàosựtươngứnggiữađặctrưngtừloạigiữathànhngữvàtừđểphânchiacácthànhngữtiếngViệt.Theotácgiả,thànhn g ữ tiếngViệtcóthểphânloạinhưsau:

a) Thànhn g ữ biểuthịs ự vật: conrồngcháutiên,núicaosôngdài,đườngđinư

ớcbước, trờiyênbiểnlặng, sóngtogiólớn,…

b) Thànhngữbiểuthịtínhchất:chânlấmtaybùn,đầutắtmặttối,ganvàngdạsắt,

mộtnắnghaisương,chịuthươngchịukhó,sứcdàivairộng,uốngmáungườikhôngtan h,…

c) Thànhngữbiểuthịhànhđộng: n ư ớ c đ ổ lákhoai,ăncơmmớin ó i chuyệncũ,

đứngnúinàytrôngnúinọ,đượcvoiđòitiên,….[33].

Cónhữngtácgiảkhôngđặtvấnđềphânloạithànhngữ,nhưnglạitáchra mộttrongcácloạithànhngữlàmđốitượngnghiêncứu,vínhưTrươngĐôngSan(1974),HoànhVănHành(1976)táchriêngthànhngữsosánhđể

Nhómt á c giảcôngtrìnhK ể chuyệnthànhngữ,t ụ c ngữ(HoàngVănHànhchủ biên)lạidựavàohìnhtháibiểutrưnghoámàchiathànhngữtiếngViệtthànhhailoại:th

ànhngữsosánhhaythànhngữphiđốixứngvàthànhn g ữ ẩndụhoáhaythànhngữđối

xứng.Thànhngữsosánhnhư:nóngnhưlửa,câmnhưthóc,lạnhnhưtiền,…

Thànhngữẩndụhoánhư:mặtsứaganlim,đầuvoiđuôichuột,mắttrònmắtdẹt,cámè mộtlứa,…

chiếm56%tổngsốthànhngữcótrongthựctế

NhómtácgiảMaiNgọcChừ –VũĐứcNghiệu–

HoàngTrọngPhiếntrongcôngtrìnhCơsởngônngữhọcvàtiếngViệtlạikhẳngđịnh“

cónhiềucáchphânloạithànhngữ.Trướchếtcóthểdựavàocơchếcấutạo(cảnộidunglẫnhìnhthức)đểchiathànhngữtiếngViệtrahailoại:Thànhngữsosánhvàthànhngữmiêutảẩndụ”[6,tr.157]

TácgiảNguyễnCôngĐức,trongcôngtrìnhcủamình(1994),xuấtphátt ừ cáchnhìnthànhngữnhưlàmộthìnhthểhìnhtháicấutrúc– ngữnghĩa

đượccốđịnhhoátừcácđơnvịtrêntừnhưcụmtừtựdovàcâu,đãchiathànhn g ữ tiếngViệtthành5loại:

a) Thànhngữcócấutrúcvốnlàcấutrúccúphápđược“từvựnghoá”đểt r ở thànhthànhngữ.Loạithànhngữnàyđaphầnlàđoảnngữ,hoặccũngcót hể làcácthànhngữvốnlàcâuhoànchỉnh

b) Loạithànhngữcócấutrúckhôngbình

thườngvềmặtcúpháp,vínhưloạikếthợpphilôgícvềmặttrậttựcácyếutốtrongthành

ngữnhưcaochạyx a bay,mongnhưmongmẹvềchợhoặcthànhngữvắngmặtkếttừn hưquámùramưa,quacầurútván,…

c) Loạithànhngữcócấutrúctheokiểuđanxen.Đâylàkiểuthànhngữđanxengiữacácyếutốtronghaitổhợpsongtiếtđểtạonênsựkhôngbìnhthườngvềmặtngữnghĩ

Cáccáchphânloạitrênđâychủyếudựavàocácđặcđiểmvềhìnhthái,c ấu trúchayngữnghĩacủathànhngữ.CònmộtcáchphânloạicácthànhngữtrongtiếngViệtnữalàsựphânloạidựavàonguồngốccủathànhngữ(tứctiêu chívềconđườnghìnhthànhcủathànhngữ).Theotiêuchínày,cácthànhng ữ đangc ó trongtiếngViệtcóthểphânl à m hai loại: thànhngữViệtvàthànhngữcónguồngốcnướcngoài.TrongtiếngViệt,thànhngữđượcvaymượnnướcngoàichủyếulàcácthànhngữgốcHán.TheoNguyễnThịTân[26],hiệncó2710đơnvịthànhngữgốcHánhoạtđộngtrongtiếngViệt,sovớicácthànhngữgốcngoạikhácthìthànhngữgốcHánchiếmtỉlệgầnnhưtuyệtđối.Vìthế,trongkhuônkhổcủaluậnvănnày,chúngtôicũngchưacóđiềukiệntìmhiểucácthànhngữgốcngoạikhácmàchỉđivàotìmhiểumộtsốvấnđềvềthànhngữgốcHántrongtiếngViệt.NhữngthànhngữgốcHán

khimượnvàotiếngViệt,cóthểđượcgiữnguyênhìnhthái–

ngữnghĩa,dịchtừngchữ(mộtphầnhoặctấtcảcácyếutố),dịchnghĩachungcủathànhngữc ó thayđổitrậttựcácyếutốcấutạo.Cách phânloạinàyđượcnhắcđếntrongmộtsốcôngtrìnhnghiêncứuvềtừtiếngViệtcủacáctácgiảĐỗHữuChâu,NguyễnVănTu,NguyễnThiệnGiáp,TrươngChính,LêĐìnhKhẩn,…

TrongcôngtrìnhThànhngữgốcHántrongtiếngViệt(2004),tácgiảNguyễnThịTânđ

ãtrìnhbàyrấtchitiếtvềquanniệmthànhngữgốcHántrongtiếngViệtc ủ a cácnhàViệtngữh ọ c Từý kiếncủacácn h à Việtngữh ọ c , t á c giảNguyễnThịTânđãđưarađượckháiniệmvềthànhngữgốcHándùngtrongluậnáncủamình,theođó,thànhngữgốcHánđượcquanniệmnhưsau:

– LàthànhngữViệtcónguồngốcHán

– NguồngốcHánthườngđ ể lạidấuvếttrongthànhngữViệtở b a phươngdiện:ngữâm,hìnhtháicấutrúcvàngữnghĩa

Vềmặtngữâm(âmđọccủacácyếutốtrongthànhngữ),trêncơsởnày,thànhngữgốcHáncóthểđượcphânlàmbaloạinhưsau:

+TấtcảcácyếutốđềucócáchđọcHánViệt,tứclàđềulàyếutốHánViệt,

vídụ:maidanhẩntích, thầnthôngbiếnhoá, mãđáothànhcông,…

+NgoàicácyếutốcócáchđọcHánViệt,còncócảcácyếutốphiHánViệt,vídụ:b uônSởbánTần,cửaKhổngsânTrình,tìnhsâunghĩanặng,trịbệnhcứungười,trămhì nhvạntrạng,…

+CácthànhtốđềulàphiHánViệt,vídụ:chỉnonthềbiển(sơnminhthểhải),ếch ngồiđáygiếng(tỉnhđểchioa),ghilòngtạcdạ(minhtâmkhắccốt),…

Vềhìnhtháicấutrúc,thànhngữgốcHántrongtiếngViệtcót hể chial à m cácloạinhưsau:

– KháiniệmthànhngữgốcHánchưađượchoàntoànthốngnhấttronggiớinghiêncứuViệtngữhọc.Vàđâylàmộtkháiniệmhếtsứcphứctạp,đòihỏinhữngnghiêncứucôngphuvàkhôngphảilàmụcđíchhướngtớicủaluậnvănnày.

– VớiđốitượngnghiêncứulànhữngđơnvịthànhngữxuấthiệntrongSGKphổthông,cónhữngđặcđiểmriêngchiphốicáchnhìncủachúngtôi.TrongSGKphổthông,cáct á c g i ả khôngphânbiệtthànhngữg ố c Hánv à thànhngữViệt,họcsinhchỉđượchọcbàihọcvềtừHánViệt.Dođó,đốivớihọcsinhphổthông,cácemchỉphânbiệtđượctừHánViệtvàtừViệt,chưat h ể phânbiệtđượccácthànhngữcónguồngốcHánvớicácthànhngữViệt(nhấtlàvớicácthànhngữgốcHánmàtất

cảcácyếutốđãđượcdịchnghĩaratiếngViệttươngđương).HọcsinhchỉcóthểphânbiệtđượcnhữngthànhngữHánViệt(cócáchđọcHánViệt)vàcácthànhngữ Việt

Dovậy,trongluậnvănnày,v ớ i cácthànhn g ữ thuthậpđượcở trongSGK,chúngtôicũngphânloạitrêncơsởđó,đểnghiêncứusựxuấthiệncủac á c thànhngữHánViệtvàcácthànhngữViệttrongSGKvàcáchxửlíđốivớicácđơnvịnàycủacáctácgiảSGKlànhưthếnàovànếucóđiềukiện,chúngtôimuốnnghiêncứukhảnăngtiếpnhậnhailoạithànhngữnàycủahọcsinh.KháiniệmthànhngữHánViệttrongluậnvănnày

củachúngtôiđượcquanniệmnhưsau:đólànhữngthànhngữmượntừtiếngHán,cóc

áchđọcHánViệtvàđượcsửdụngtrongtiếngViệt.CònthànhngữViệtl à nhữngthành ngữphiHánViệt.

Nhậnxét

Nhữngcáchphânloạit h à n h n g ữ trên,từg ó c nhìnn à y h a y khácđềunhằmphụcvụchomụcđíchluậngiảithànhngữcủatừngtácgiả.Trongluậnvănnày,vềmặthìnhthái–cấutrúc, chúngtôiđồngývớicáchchiathànhngữtiếngViệtlàm3loại:

TIỂU KẾT

Trongtoànbộchương1 , chúngtôiđ ã c ố gắngtìmh i ể u , giớithuyếtthànhngữtiếngViệttrongquanhệvớinhữngđơnvịkhácnhưcụmtừtựdo,t ừ ghép,tụcngữ.Quanhệgiữathànhngữvớitừngđơnvịhoặcđãđượctườngminh,hoặccónhữngtranhchấp

dobảnchấtcủađốitượng,nhưngchungquyc ó thểxemthànhngữlànhữngcụmtừcố

định,làđơnvịcósẵntrongkhotừv ự n g , cóchứcnăngđịnhdanh,tứcgọitênsựvậtvàp hảnánhkháiniệmmột

này,thànhngữtrởthànhđơnvịthườngdùngvàcóhiệunăngtronggiaotiếp.Ngoàinhữngđặcđiểmcủamộtđơnvịngônngữ,thànhngữcòncónhữngdấuấncủamộtđơnvịvănhoá,còntiềmẩ n , trầmt í c h nhữngđ ặ c điểmv ă n hoádântộc.Chonên,cũngcóthểxem,thànhngữlànhữngđơnvịngônngữ–

vănhoá.ĐiềunàythấyrấtrõởthànhngữtiếngViệt.TrongthànhngữtiếngViệtthấpthoángnhữngđặc

làkhoahọcxãhộikhôngphảidễgìthốngnhấtđược.Vídụ,chỉriêngvớingànhngônngữhọc,thìhiệnnaycáigọilàkháin i ệ m “từ”trongtiếngViệtv ẫ n chưathểc ó kháiniệmthốngnhất.Vậykhitrìnhb à y trongSGK,l à m s a o c ó thểtrìnhb à y mộtc á c h chín

hx á c v ề kháin i ệ m “từ”trongtiếngViệtchohọcsinh.Dovậy,tínhchínhxácởđâycũngc h ỉ cóthểhiểumộtcáchtươngđối.Nghĩalà,vớinhữngvấnđềphứctạp,cònc ó nhiềuquanniệmkhácnhau,thìSGKchỉcóthểchọnmộtýkiến,mộtquann i ệ m màhiệnđượcnhiềungườichấpnhậnhơn.Cũngnhưvậy,khái niệm “tínhkhoahọc”trongSGKcũngphảiđượchiểumộtc á c h tươngđối.ĐốitượngcủaSGKlànhữngemhọcsinhtừTHđếnTHPT.Tứclàtừnhữnghọcsinhchưabiếtgìđếnnhữnghọcsinhđãcómộttrìnhđộnhấtđịnh.Dovậy,c á c h trìnhbày,ngônngữ

đểtruyềnthụkiếnthứctrongmỗicấphọc,mỗicuốnSGKcũngkhácnhau.Đaphần,nhữngkiếnthứcđưavàoSGKlànhữngkiếnthứcmới,cácemhọcsinhcònchưabiết,dođókhôngthểdùngmộtthứngônn g ữ chuẩnkhoahọcđểdiễnđạt,khôngthểdùngquánhiềuthuậtngữchuyênmônđểtrìnhbàyvấnđềđó.Dođó,ngônngữtrongSGKphảidễhiểuvàvìvậycóthểphầnnàomấtđitínhbáchọccủanó.Thêmvàođó,chươngtrình

chohọcsinhcáccấphọcđềurấtnặng,lượngkiếnthứcmàhọcsinhphảihọcrấtnhiềumàthờigianthìcóít.Vìvậy,khôngphảivấnđềnàocũngđượcnóik ĩ , nóinhiều.Nhiềuđơnvịkiếnthức,họcsinhmớichỉđượclàmquenbằngc á c h giảithíchmộtcáchđơngiảncáckháiniệm.Tuynhiên,đâylànhữngvấnđềmàchúngtathểnàogiảiquyếtngayđược,nhấtlàtrongngàymộtngàyh a i

ĐốivớibộmônTiếngViệttrongnhàtrườngphổthôngcũngvậy.Kiếnthứccầnphảidạyhọcthìnhiềumàthờigianthìít.Hơnnữa,hiệnnaytrongbảnthânngànhngônngữhọcởViệtNamvẫncònrấtnhiềuquanniệmchưathốngnhấtvề cácvấnđề khácnhaucủaViệtngữhọc.Ngaybảnthânkháin i ệ m thànhngữtiếngViệtcũngchưathểcóđượcmộtkháiniệmhoàntoànthốngnhất.Dođó,đểđảmbảođượctínhchínhxác,tínhkhoahọccủamỗiđơnvịkiếnthứctrongSGKlàrấtkhóchongườisoạnsách.Đốivớinhữngvấnđềkhó,hiệncònnhiềutranhcãi,ngườiviếtSGKchỉcóthểviếttheolốitrìnhbày,diễngiải,hoặctheo1ýkiếnhiệnđượcnhiềungườitrongx ã hộichấpnhậnhơn,…VềvấnđềthànhngữtrongSGKnóiriêng,hiệnvẫncònnhữngkhókhăntrongviệcbiênsoạn.Chẳnghạn,vớinhữngvấnđềnhư:phânloại thànhngữ,nguồngốccủathànhngữ(thànhngữgốcHánhaythànhngữViệt),cácđặcđiểmngữnghĩacủathànhngữtiếngViệthiệnvẫnchưacóđượcnhữngquann i ệ m thống

vớithờilượngl à 1tiết(45phút)vềlíthuyếtởlớp7và1tiếtthựchànhchungvớiđiểncốởlớp11.Thờigianquáítnhưvậylàmsaocóthểtrìnhbàyhếtđượccácvấnđềvềthànhngữ,nhấtlànhữngvấnđềhiệncòntranhcãi.RồiđốivớihọcsinhTH,khicácemchưabiếtnhậndiệnthànhngữ,chưathểbiếtthànhngữlàgì,nhưngnhữngvănbảnmàc á c e mđượcl à m quenđ ã cócácthànhngữ,thìnhữngngườisoạnsáchphảilàmnhưthếnàođể họcsinhcóthểtiếpnhậnđượcnhữngthànhngữđó,…

Nhưvậy,cóthểnói,vấnđềthànhngữnói

riêng,vấnđềvềtiếngViệtnóichungtrongSGKhiệncònrấtnhiềuđiềuđểbàn,đểxemxét.Tuynhiên,theo

chúngtôi,đốivớinhữngv ấ n đ ề kiếnthứctrongSGK,chúngtakhôngthểnhìnnhậnmộtcáchphiếndiện,mộtchiều.Phảinhìnnhậnnótrongnhữnghoàncảnh,yêucầunhấtđịnh,nhấtlàphảilấycáitiêuchíquantrọngnhất,đól à SGK,đểđánhgiá.Khôngphảimọiviệcđềucóthểchỉđơngiảnlàđúngh a y sai.TrênđâylànhữngvấnđềmàchúngtôiđưarađểcócăncứkhinhìnnhậnvàonhữngvấnđềvềtiếngViệtnóichung,vềthànhngữnóiriêngtrongSGK

1.2 Quanniệmvề thànhngữ trongsáchgiáokhoa

Thànhngữlàmộtđơnvịkiếnthứccơbảntrongbấtcứmộtngônngữnào.Dođó,trongSGKphổthônghọcsinhđượchọcthànhngữthànhmộtbàihọcriêng.KhixemxétquanniệmvềthànhngữtrongSGK,chúngtôikhôngchỉxemxéttrongSGKmới(tứcSGKhiệnhành)màcòntìmhiểutrongSGKcũ(SGKtrướcđây)đểcócáinhìnbaoquátvềviệcdạyhọcthànhngữtrongSGKnóichung.SauđâylànhữngquanniệmvềthànhngữtronghailoạiSGKnóitrên

I –

Tìmhiểubài:giớithiệunhữngvấnđềchungcótínhbaoquátvềnộidungcầndạy,đưangữliệucóchứathànhngữđểhọcsinhquansát,nhậnxétvànhữngcâuhỏigợiýđểhọcsinhtựtìmhiểutrêncơsởquansátngữ liệu

II –Bàihọc: Nêuđịnhnghĩav ề thànhngữ,c á c đặcđiểmc ủ a thànhngữ,…III –

Bàitập:Nêucácyêucầu,bàitập(chủyếulànêunhữngđoạntríchc ó chứathànhngữ)đểhọcsinhnhậndiệnthànhngữvàtậpsửdụngnótrongthựctế

CóthểnhậnthấylôgíctrìnhbàybàidạyhọcthànhngữnóiriêngvàcácbàidạyvềtiếngViệtnóichungtrong

SGKTiếngViệttrướcđâylàhợplí,phùhợpvớiconđườngcủanhậnthức:“Từtrựcqua

nsinhđộngđếntưduytrừutượng,rồitừtưduytrừutượngđếnthựctiễn,–

đólàconđườngbiệnchứngc ủ a sựnhậnthứcchânlí,sựnhậnthứchiệnthựckháchquan”(Lê-nin)

Cụthể,nhómtácgiảSGKTiếngViệt7,tậphai,quanniệmnhưsauvềthànhngữ:

“Thànhngữlàloạitổhợptừcốđịnhcótínhbiểucảmcaovàthườngcótínhhìnhtư

ợng.Nghĩacủathànhngữhoặccóthểsuyratrựctiếptừnghĩađen(miêutả)củacácyế utốcấutạo,hoặcthôngquacácphépchuyểnnghĩa( s o sánh, ẩndụ,nóiquá,…) Tuỳhoàncảnhsửdụng,cóthểthêmbớt,thayđổimộtsốyếutốtrongthànhngữ.”[ TiếngViệt7,tậphai,NXBGiáodục,2000,tr.8]

Từđịnhnghĩatrên,cóthểthấymộtsốđặcđiểmcơbảnvềthànhngữlà:tổhợptừcốđịnh,cótínhbiểucảmcaovàtínhhìnhtượng,nghĩacóthểlànghĩađen(nghĩamiêutả)hoặcnghĩabóng(đượcsuyratừcácphépchuyểnnghĩa),cóthểthêmbớthoặcthayđổimộtsố

yếutốtrongthànhngữ.Vềđặcđiểmtổhợptừcốđịnh,cáctácgiảtrongSGKTiếngViệt7,t ậphainàycógiảithíchlà:nhữngcụmtừđượcdùngcốđịnh(khóthayđổi)

–

Tínhcốđịnhvềcấutrúccủathànhngữcònthểhiệnởsựcốđịnhvềtrậttựcácthànhtốcấ

utạonênthànhngữ.Vídụ:chúngtathườngnóiconôngcháucha,caochạyxabaych

ứkhôngnóihoặcrấtítnóiconchacháuông, caobayxachạy,…

–Tínhcốđịnhcủacácthànhngữkhôngchỉthểhiệnởhìnhthái–

cấutrúccủathànhngữ,tứclàkhôngchỉthểhiệnởcáctừcấutạonênthànhngữmàcònthểhiệnởsựổnđịnhngữnghĩa.NóinhƣnhómtácgiảMaiNgọcChừ

– VũĐứcNghiệu–

HoàngTrọngPhiếnlà:“Cụmtừcốđịnh[…]cóthànhtốcấ u tạovàngữnghĩacũngổnđịnhnhƣtừ.”[6,tr.153]

Nhƣvậy,chúngtôinhậnthấycáctácgiảSGKTiếngViệt7đãkhônghềđ ề cậpđế

ntínhcốđịnh(ổnđịnh)vềngữnghĩacủacácthànhngữ.Hơnnữa,ngaysaukhichorằng:

cáctừtrongthànhngữlàkhóthayđổithìcáctácgiản à y lạikhẳngđịnhrằng:tínhchất

cốđịnhđóchỉlàtươngđốivàthànhngữvẫncóthểcónhữngbiếnđổinhấtđịnh[…]Tro ngkhivậndụngthànhngữ,t u ỳ hoàncảnh,ngườinóicóthểthêmbớt,thayđổinhữngt ừngữnhấtđịnh.

[ t r 7].Cóthểthấy,bảnthânquanniệmnàycủacáctácgiảđãcóphầnmâuthuẫnvới

nhau.Nhữngthayđổin à y c á c t á c giảgọil à nhữngbiếnthểcủathànhngữ.Nhữngbiếnthểnàycũngtồntạisongsongvớicácthànhngữgốcvàsaumộtquátrìnhsửdụnglâudàichúngcũngđƣợccoinhƣlànhữngthànhngữ

Vềđặcđiểmngữnghĩacủathànhngữ,SGKTiếngViệt7,tậphainhậnx é t :Ngh

ĩacủathànhngữbắtnguồntrựctiếptừnghĩađencủacácyếutốcấut ạ o nênnó,hoặcthôngquacácphépchuyểnnghĩa.Vềcơbản,cáchnóivềnghĩacủathànhngữnhƣvậylàđúng,nhƣngchúngtôinhậnthấycáchnóinàyl à chƣađủ.Mộtđặcđiểmquantrọngcủathànhngữlàkhôngchỉcốđịnhvềhìnhthái–

cấutrúc,màcòncốđịnhvềngữnghĩa(nhƣtrênđãnói).Ngoàira,mộtđặcđiểmquantrọ

ngkhácvềngữnghĩacủathànhngữmàcáctácgiảnàychƣanóiđếnđólàtínhhoànchỉn

h.Tínhhoànchỉnhvềnghĩacủathànhngữđƣợcbiểuhiệnởviệc“nóbiểuthịnhữngkhá

iniệmhoặcbiểutƣợngtrọnvẹnv ề cácthuộctính,quátrìnhhaysựvật.Nóicáchkhác,thànhngữlànhữngđơnvịđịnhdanhcủangônngữ”[13,tr.27].Hơnnữa,việcchorằng:nghĩac ủ a thànhngữcóthểsuyratrựctiếptừnghĩađen(miêutả)

củacácyếutốcấut ạ o , hoặcthôngquacácphépchuyểnnghĩa(ẩndụ,sosánh,nóiquá,

…)theochúngtôilàmộtcáchnóichƣarõràng.Bởivìnghĩamiêutảcủacácthành

ôngphảimiêut ảconc á nằmtrongcáichậumàngụýnóiđếntìnhtrạngb ị giamhãm,t ù

túng,khôngđượcsốngt ự do,phóngkhoáng.Đólànghĩabónghaynghĩabiểutrưngđượchìnhthànhnhờquátrìnhbiểutrưnghoá.Vànghĩacủacácthànhngữchủyếulàqua

đặtcâuvớicácthànhngữđó.Bàitập4yêucầuhọcsinhgiải thíchnộidungcủamỗithànhngữtrongbài tập3đượcdiễnđạtthôngquacá ch nào(miêutả,sosánh,ẩndụ,nóiquá,

…),tứclàyêucầuhọcsinhnắmđượcphươngthứctạonghĩacủathànhngữ.Nhưvậy,cóthểthấyvới4bàitậpnày,cáctácgiảSGKđãcómộtsựkiểmtrakhátoàndiệncáckiếnthứcmàhọcsinhđãđượchọctrongbàihọc.Từviệcnhậndiệnthànhngữđếnviệcgiảithíchnghĩa,t ì m biếnthểthànhngữ,đ ặ t câuvớic á c thànhngữv à giải

VàcóphảingườiViệttạoracácthànhngữnàytrêncơsởcáctừvaymượncủatiếngHánvàcácquytắckếthợptừcủatiếngHánkhônghaythựcchấtđólànhữngthànhngữmàchúngtađãvaymượncủatiếngHán.Theochúngtôi,đâylànhữngvấnđềcầnphảil

à m rõnhưngrấttiếcSGKcũchưagiảiquyếtđượcđiềunày.SGKcũmớichỉl à m đượcmộtviệcđólàđưaramộtsốthànhngữHánViệtvàgiảithíchcácthànhngữnàychohọcsinh.ViệclàmnàycóthểgiúpcácembiếtthêmmộtsốthànhngữHánViệtnhưngđểcácemhiểuthậtrõràngvềthànhngữHánViệtthìSGKcũchưalàmđượcđiềunày

1.2.2 Quanniệmvềthànhngữtrongsáchgiáokhoamới

SGKmớimàchúngtôinóiởđâylàSGKđượcbiênsoạntừnăm2002theoChươngtrìnhTHCSbanhànhk è m theoQuyếtđịnhsố0 3 / 2 0 0 2 / Q Đ -

BGD&ĐT,ngày24tháng1năm2002củaBộtrưởngBộgiáodụcvàĐàotạo.Ởđây,chúngtôicũngxinnóiluônmộtđiểmkhácbiệtcủaSGKmớivàSGKcũlà:nếunhưởSGKcũ,cácphânmônVănhọc,TiếngViệt,Làmvănđượcviếtthành3cuốnsáchriêngthìtheochươngtrìnhmớibaphânmônnàyđượcviếtchungtrongmộtcuốnsáchcótênlàNgữvăn.ViệcthayđổicấutrúcvàtêngọimônhọcảnhhưởngkhôngnhỏđếncấutrúcSGK,tổchứcbài

họccũngnhưnhiềumặtảnhhưởngcủanộidungvàphươngpháphọctập,giảngdạy.Nếunhưtrướckia,cácbàihọcvềTiếngViệt,Làmvănlànhữngb à i họcriêng,cótiếthọcriêngthìtrongSGKmới,mỗib ài họcđơnvịcủaSGKsẽbaogồmcảbaphần:Vănhọc,TiếngViệt,Làmvăn.Dođó,cấutrúccủamỗibàihọctrongphânmônTiếngViệtcũngcóthểsẽkhácvớiSGKcũ.

BâygiờchúngtôisẽđitìmhiểucụthểquanniệmvềthànhngữtrongSGKmớinày.Líthuyếtvềthànhngữđượcdạytừlớp7

“•Thànhngữlàloạic ụ m từ cócấutạoc ố định,biểuthịmộtý nghĩahoànchỉnh.

• Nghĩacủathànhngữcóthểbắtnguồntrựctiếptừnghĩađencủacáct ừ tạonênn

ónhưngthườngthôngquamộtsốphépchuyểnnghĩanhưẩndụ,so sánh,

…”[Ngữvăn7,tậpmột,NXBGiáodục, 2005,tr.144]

Nhưvậy,cóthểthấy,cáctácgiảSGKmớiđãnêunhữngđặcđiểmcơbảnc ủ a thànhngữnhư:l à loạic ụ m từc ó cấutạoc ố định,biểuthịmộtý nghĩahoànchỉnh,v ề nghĩacủathànhngữt hì cóthểbắtnguồntrựctiếpt ừ

chưathoảđángvàchưarõràngđối

vớihọcsinh.ChúngtôicũngnhậnthấylàtrongSGKNgữvăncủacácemhọcsinhtừlớp6đếnlớp7(tứclàtrướckhicácemhọcđếnbàithànhngữ),cácemchưahềđượchọcvềk

háiniệmgọilàcụmtừcócấutạocốđịnh(còntrướcđó,

trongSGKTiếngViệttừlớp1đếnlớp5thìkháiniệmn à y c à n g khôngthểc ó ) Dođó,

chắcchắnviệcSGKmớiđịnhnghĩathànhngữlàmộtloạicụmtừcócấutạocốđịnhmàkhônggiảithíchcụth ểtínhcốđịnhấythểhiệnnhưthếnàothìsẽgâychocácemhọcsinhrấtnhiềukhókhăntrongviệctiếpnhậnkháiniệmnày.Theochúngtôi,cáctácg iảphảigiảithíchrõrànghơnnữađặcđiểmcốđịnhcủathànhngữđểhọcsinhhiểurõđâylàmộttrongnhữngđặcđiểmquantrọngđểnhậndiệnthànhn g ữ vàcácemcóthểnhậndiệnđượcnhữngbiểuhiệncủatínhcốđịnhcủathànhngữ

CũngtrongphầnI–

Thếnàolàthànhngữ,cáctácgiảSGKmớicóđưar a mộtphầnChúýchocácemhọcsinh:“Tuythànhngữcócấutạocốđịnhnhưngmộtsốítthànhngữ vẫncóthểcónhữngbiếnđổinhấtđịnh.Chẳnghạn,thành

ngữđứngnúinàytrôngnúinọcóthểcóbiếnthểnhưđứng

núinàytrôngnúikhác,đứngnúinọtrôngnúikia,…”.Điểmnàycũngphùhợpvới