Ngôn Ngữ Học, Phát Âm, Lỗi Phát Âm, Tiếng Việt, Âm Tiết.docx

1 ĐẠIHỌCQUỐCGIAHÀNỘI TRƯỜNGĐẠI HỌCKHOAHỌC XÃHỘIVÀNHÂNVĂN  NGUYỄNTHỊTHANH IPHTÂC CTHÀNHPHNÂT I TTINGVIỆTC ỦATRƯỚI16TUITẠI ỆNHVIỆNNHITRUNGƯNG UẬNVĂNTHẠCSĨ CHUYÊNNGÀNHNGÔNNGỮHỌC Hà Nội 2015 ĐẠIHỌCQUỐC[.]

UẬNVĂNTHẠCSĨ CHUYÊNNGÀNHNGÔNNGỮHỌC

Hà Nội-2015

Tôixincamđoanđâylàcôngtrìnhnghiêncứudotôithựchiện

Cácsốliệu,kếtquảđƣợctrìnhbàytrongluậnvănlàtrungthựcvàchƣađƣợccôngbốởcôngtrìnhkhác

Tôixinchịutráchnhiệmvềnghiêncứucủa mình

Họcviên

NguyễnThịThanh

Vớitấtcảsựkínhtrọngcủamình,chophépemđượcbàytỏlòngbiếtơnsâusắcnhấttớiPGS.TS.NguyễnVănChính-

ngườiđãtậntìnhhướngdẫnemtrongquátrìnhtriểnkhaithựchiệnvàhoànthànhluậnvăn

Đồngthời,emcũngxinchânthànhcả m ơntớiquýthầycôđ ã vàđanggiảngdạy,côngtáctạiKhoaNgônngữhọc,TrườngĐạihọcKhoahọcXãhộivàNhânvăn,ĐạihọcQuốcgiaHàNội.Thầycôđãtrangbị,cungcấpnhữngkiếnthứcquýbáutrongsuốtthờigianemhọctậptạiKhoa,cũngnhưchỉbảonhiệttìnhvàđónggópýkiếngiúpemhoànthiệnluậnvănnày

Quađây,emx i n đượcgửilờic ả m ơ n chânthànhtớigiađình,đồngnghiệpvàbạnbèđãluônquantâm,độngviên,khíchlệvàtạođiềukiệngiúpđỡemtrongsuốtquátrìnhhọctậpvàhoànthànhluậnvăn

Mộtlầnnữa,emxinđượctrântrọngcảmơn!

Họcviên

NguyễnThịThanh

ỞĐU 1

NỘIUNG 4

CHƯNG1.CS Ở ÝTHUYT 4

1 Rối loạnphátâm 4

2 Tìnhhìnhtrịliệu sửalỗi phátâmtrênthếgiới vàViệtNam 7

3 Đặcđiểmngữâm 9

3.1 Bảnchấtvàcấutạoâmthanhlờinói 9

3.1.1 Vềmặt sinh lý học 9

3.1.2 Vềmặt âm học 12

3.1.3 Vềmặtxãhội 14

3.2 Cáckiểu tạoâm 15

3.3 ĐặcđiểmâmtiếttiếngViệt 17

4 Tiểukết 28

CHƯNG2.CCI PHTÂT R O N G ÂTIT TIN G VIỆT 30

1 Cáclỗi phátâmcủaâmđầutiếngViệt 30

1.1 Lỗi phátâmcủaphụâm/b/ 30

1.3 Lỗi phátâmcủaphụâm/v/ 32

1.4 Lỗi phátâmcủaphụâm/f/ 33

1.5 Lỗi phátâmcủaphụâm/t/ 34

1.6 Lỗi phátâmcủaphụâm/t h / 35

1.7 Lỗi phátâmcủaphụâm/z/ 36

1.8 Lỗi phátâmcủaphụâm/k/ 37

1.9 Lỗi phátâmcủaphụâm/γ/ 38

1.10 Lỗi phátâmcủaphụâm/h/ 39

1.11 Lỗiphátâmcủaphụâm/l/ 40

1.12 Lỗi phátâmcủaphụâm/s/ 41

1.13 Lỗi phátâmcủaphụâm/n/ 43

1.14 Lỗi phátâmcủaphụâm/c/ 44

1.15 Lỗi phátâmcủaphụâm/χ/ 45

1.16 Lỗi phátâmcủaphụâm/d/ 46

1.17 Lỗi phátâmcủaphụâm/ŋ/ 47

1.18 Lỗi phátâmcủaphụâm/ɲ/ 48

1.19 Nhậnxét 49

2 ỗiphátâmcủaphầnvầntiếngViệt 51

2.1 Lỗi phátâmcủaâmđệm 51

2.2 Lỗi phátâmcủaâmchính 51

2.2.1 Lỗi phát âmcủanguyênâmđơn 52

2.2.2 Lỗi phát âmcủanguyênâm đôi 52

2.2.3 Nhậnxét 54

2.3 Lỗi phátâmcủaâmcuối 55

2.3.1 Lỗi phát âmcủaâmcuối/-m/ 56

2.3.2 Lỗi phát âmcủaâmcuối/-n/ 57

2.3.3 Lỗi phát âmcủaâmcuối/-ŋ/ 57

2.3.4 Lỗi phát âmcủaâm/-k/ 58

2.3.5 Lỗi phát âmcủaâmcuối/-t/ 59

2.3.6 Lỗi phát âmcủaâmcuối/-p/ 59

2.3.7 Lỗi phát âm saicủaâmcuối/-ḭ/ 60

2.3.8 Lỗi phát âmcủaâmcuối/-ṷ/ 61

2.3.9 Nhậnxét 61

3 ỗiphátâmcủathanhđiệu 62

3.1 Lỗi phátâmcủathanhkhôngdấu 62

3.2 Lỗi phátâmcủathanhhuyền 62

3.3 Lỗi phátâmcủathanhngã 63

3.4 Lỗi phátâmcủathanhhỏi 63

3.5 Lỗi phátâmcủathanhsắc 64

3.6 Lỗi phátâmcủathanhnặng 65

3.7 Nhậnxét 65

4 Nhậnxét 66

CHƯNG3.NGUYÊNTẮC,QUYTRÌNHVÀPHƯNGPHPSỬAIPHTÂCCTHÀNH PHNCỦAÂT I T TIN G VIỆT 69

1 Nguyêntắcsửa lỗiphátâmcácthànhphầncủaâmtiếttiếngViệt 69

2 Quytrìnhsửa lỗiphátâmcácthànhphầncủaâmtiếttiếngViệt 70

3 Phươngpháp sửa lỗiphátâmcácthànhphầncủaâmtiết tiếng Việt 77

3.1 Phương phápsửalỗiphátâmâmđầu 77

3.1.1 Phươngpháp sửa 77

3.1.2 Cáchtạo âm đúng 81

3.2 Phương phápsửalỗiphátâmphầnvần 85

3.2.1 Phương phápsửalỗi phátâmâmđệm 85

3.2.1.1 Phươngpháp sửa 85

3.2.1.2 Cáchtạo âm đúng 85

3.2.2 Phương phápsửalỗi phátâmâmchính 85

3.2.2.1 Phươngpháp sửa 85

3.2.2.2 Cáchtạo âm đúng 87

3.2.3 Phương phápsửalỗi phátâmâmcuối 87

3.2.3.1 Phươngpháp sửa 87

3.2.3.2 Cáchtạo âm đúng 88

3.3 Phương phápsửalỗiphátthanhđiệu 89

3.3.1 Phươngpháp sửa 89

3.3.2 Cáchtạo âm đúng 91

4 Tiểukết 93

KT UẬN 96

ANHỤ C TÀII Ệ U THAKHẢO 99

ỞĐU

1 Lýdochọnđềtài

Từnăm2011đếnnăm2013,tạitrungtâmThínhhọc&TrịliệuNgônngữtrẻem,BệnhviệnNhiTrungƯơngđãtiếpnhậntừ20-

30trườnghợpc ác

trẻcóđộtuổitừ3-16tuổiđếnkhámvớilýdophátâmchưađúng.Saukhithămkhámvềthínhgiác,cơquancấuâmvànãobộ,chúngtôikhôngt h ấ y cótổnthươngvềthựcthểcũngnhưchứcnăngnàocả.Sauđóchúngtôitiếnhànhđánhgiákhảnăngphátâmcủatrẻthìpháthiệnratrẻcóphátâms a i cácthànhphầnâmtiết

Trẻcópháttriểnbìnhthườngvềmặtthểchất(cânnặngvàchiềucao)k ế t hợpvớikhôngcóbấtthườngnàovềthínhgiác,cơquancấuâmvànãobộnhưngtrẻvẫnphátâmsaicácthànhphầnâmtiết.Cómộthậuquảđểlạitừviệcphátâmsaiđólàkhôngaihiểutrẻnóigìvàtrẻngạigiaotiếp.Tiếpđ ólàảnhhưởngđếnviệchọccủatrẻ

Đâylàmộtvấnđềkhôngcấpbáchvìkhôngảnhhưởngđếnsứckhỏecủatrẻ,chúngtacóthểchờđếnmộtlúcnàođótrẻsẽphátâmđúng,bởiđâychỉlàsinhlý,tứclàphátâmsaidopháttriển.Cónhữngtrẻlớnlênsẽhoànthiệnphátâmnhưngcónhữngtrẻlạikhôngthểhoànthiệnđượcphátâm

vàhậuquảmàchúngtôiđãgặpđượcđólà:mộtvàitrẻtrầmcảmvìbịcácbạnchêcườidophátâmsai,cótrẻngạigiaotiếpvàchỉchơivớimộtvàibạntronglớp,cótrẻảnhhưởngđếnviệcviếtchínhtảdophátâmsai.Dođó,phátâmsaiđãảnhhưởngngắnhạnvàdàihạncủatrẻ:trẻtựtitronggiaotiếp,ảnhhưởngđếnkếtquảhọctập

vàảnhhưởngđếnchấtlượngcuộcsốngcũngnhưtươnglaicủatrẻ.Tuynhiên,vấnđềnàycũngmớichỉdừnglạiởkhảosátlỗiphátâmlànhiềuvàchưathànhhệthống,cònphươngphápcanthiệpcònbỏngỏ

Vềmặtthựctiễnvấnđ ề nàycầnthiếtđượcquantâmvàc a n thiệp.Đâychínhlàlídovàđộnglựcgiúpchúngtôitiếnhànhnghiêncứuđềtài“NhữnglỗiphátâmcácthànhphầnâmtiếttiếngViệt”,vớimụctiêu:

3 Đốitượng, phạmvinghiêncứu

Đểthựchiệnđềtàinày,đốitượngnghiêncứucủachúngtôi:

- 73bệnhnhi,cóđộtuổitừ3-16tuổi

- KhámvàtrịliệutạiTrungtâmThínhhọc&TrịliệungônngữtrẻemcủaBệnhviệnNhiTrungƯơngtừnăm2011-2013

- CácbệnhnhinàyđượcchẩnđoánlàNgọngpháttriển:

+Trẻcósứcnghebìnht h ư ờ n g , h ệthốngthầnkinhthínhgiácbìnhthường.+Bộphậncấuâmvàsinhâm(khoangmiệngvàdâythanhquản)bìnhthường.+Hệthốngthầnkinhvậnđộngvàngônngữbìnhthường

Nhưvậy,đốitượngcủađềtàilànhữngtrẻemdưới16tuổikhôngcóbệnhlývề:Khehởv ò m miệng,chậmp h á t triểntrít u ệ , t ự kỉ,hộichứng

down,nghekémvàbạinão.Tứclàtrẻkhôngbịtổnthươngvềmặtthựcthểv à chứcnăng.Mànguyênnhândopháttriểnvềthụđắcngônngữ.Đólàlído màchúngtôigọilà“Ngọngpháttriển”.

4 Phươngphápnghiêncứucơbản

Đểthựchiệnđềtàinày,chúngtôiđãsửdụngcácphươngphápnghiêncứucơbảnnhưsau:

1 Rốiloạnphátâm

CHƯNG1.CS Ở ÝTHUYT

Trẻemdườngnhưđượccoipháttriểnlờinóitựnhiênlàmộtpháttriểntrưởngthànhcủatrẻ.Nhưngthậtkhôngmay,khôngphảihầuhếttrẻpháttriểnlờinóitheoquỹđạonhưvậy,bởinhữnglýdonhưsau:

- Trẻc ó d â y thanhquảnbìnhthườnghaykhông?

Khit r ẻ họcnóichúngtasẽnhìnthấyđượcnhữngbấtthườngvềmặtgiảiphẫu,đólàphátâmlờinóikhôngrõràngkhidâythanhkhôngnguyênvẹn

- Thầnkinhvậnđộngcủatrẻcóbìnhthườngkhông?

Đólàtrẻcóvậnđộngtheođúnglứatuổihaykhông:

6thángvềmặtvậnđộngtrẻbiếttựngồivàkhiđómặtphátâmtrẻcónhữngâmbậpbẹvônghĩa.12tháng,vềmặtvậnđộngtrẻbiếtđứngvàcómộtvàibướcđi đầutiêncònmặtphátâmởgiaiđoạnnàylàxuấthiệnnhữngt ừ đầutiên.Từ18đến22tháng,vềmặtvậnđộngtrẻtrẻtựđimộtmìnhvàvềmặtphátâmlà

trẻphátâm2từmộtlần.Dovậy,khitrậmtrễvậnđộngthìđồngnghĩavớiviệcpháttriểnlờinóicũngchậmtheo

- Trẻcóhệthốngthínhgiácbìnhthườngkhông?

Nhưchúngtabiếtlờinóiđượcphátrakhitrẻnghequataiphátâmcủangườilớnsauđóbắtchướcvàcuốicùnglàtựsửdụng.Khitrẻgiảmvềsứcnghe(nghekémhoặcđiếc)tạiốctaihoặcsauốctai(dâythầnkinh),địnhhướngthínhgiác,nhậnthứccóvấnđềsẽlàmchậmtrễpháttriểnlờinóivàngônngữ

- Thểchất(cânnặng,hìnhdạng)vàsứckhỏecủatrẻcóbìnhthườngkhông?Yếuvềthểchấtvàtìnhcảmlàmchotrẻkhônghòanhậpvàkhôngthích

giaotiếpvớicácthànhviên

tronggiađìnhvànhữngngườixungquanhthểhiệnmộttrẻpháttriểncôlậpkhôngcógiaotiếpxungquanhtứclàítcó

cơhộihọcngônngữmiệng,đồngnghĩasẽchậmtrễlờinóivàngônngữvìkhôngcócơhộihọctậpvàthựchành

- Trẻcópháttriểnnhậnthứcvàkhảnăngbìnhthườngkhông?

Đểđạtđượcngônngữmiệngthìtrẻphảibiếtsửdụngcáckíhiệu,nhưlàbiếtchỉvàođồvậtkhiđượchỏi(từ9-12tháng)

Nhưvậy,sáunguyênnhântrênsẽdẫnđếnnhữngloạirốiloạnphátâmlờ inóikhácnhau.CharlesVanRiper&RobertL.Erickson(SpeechCorrection-

AnIntroductiontoSpeechPathologyandAudiology,1996)chial à m 04loạichính:rốiloạnphátâmrõràng(articulationdisorders),rốiloạngiọng(voicedisorders),rốiloạntrôichảy( f l u e n c y disorders)v à rốiloạnngônngữ (languagedisorders)

Trongđó,rốiloạnphátâm

là“thấtbạiđiềukhiểncácâmthanhlờinóic ủ a ngônngữ”hoặc“khôngcókhảnăngđạtđượcphátâmđúng”,baogồmh a i loạirốiloạnchính:rốiloạnâ m vịhọc(phonologicaldisorders)v à rốiloạnngữâmhọc(phoneticdisorders)

Rốiloạnngữâmhọclà“Nhữngcánhânriênglẻkhôngcókhảnăngphátâmcácâmlờinóiđúngdomắcphảinhữngvấnđềvềcấutrúc,dâythầnkinhvậnđộng,hoặccảmgiác;họcónhữngcơquanbấtthườnglàmchobịgiớihạnv ề khảnăngphátâ m ” (CharlesVanRiper& RobertL.Erickson(1996).Tr.115).Vídụnhưkhehởmôivàvòmmiệng,nhượccơ,…

Rốiloạnâmvịhọclàmộtrốiloạngặpnhiềuởtrẻ“khôngphátâmrõràngnhưngkhôngcónguyênnhând o cấut r ú c ” (CharlesVanRiper&

RobertL.Erickson(1996).Tr.115).Màlàdolỗichứcnăng,khóđọchoặcthóiquen.Nhưvậy,ở trườnghợpnày,trẻpháttriểnbìnhthườngvềvậnđộng,trítuệvàngônngữnhưnglạigặpnhữnglỗisaikhiphátâmcácâmthanhlờinói.Đâylànhữnglỗithuộcpháttriển,sinhlýchứkhôngphảibệnhlý

Nhưchúngtabiết,mỗimộtđộtuổit r ẻ c ókhảnăngphátâmđượcnhữngnguyênâmvàphụâmkhácnhau

TheonghiêncứucủaS t Gabriel(St.Gabriel’sCurriculumf o r thedevelopmentofAudition,Language,Speech,Cognition.2001.Úc),từ31-

66thángtuổi(5-

36thángtuổi,trẻphátâmđượchếtcácnguyênâmđơnvàcácnguyênâmđôi.Từ61-5,5tuổi)trẻphátâmđượcgần100%phụâm.Vàởmỗiđộtuổikhácnhauthìtrẻphátâmđượccácnguyênâmvàphụâmkhácnhau.Vídụ,khitrẻtừ12-24thángtuổi,trẻsẽphátâmđượcmộtsố“phụâmsớm”:/m/,/b/,/n/,/p/,/h/và/w/.Từ2-

Bêncạnhđó,Bộgiáodụcvàđàotạobanhànhnăm2010đãđưarachỉsố65vớitrẻ5tuổil à “nóirõràng”,tứclàphátâmđúng,khôngcólỗivềphátâm

Từnhữngnghiêncứutrên,cácnhàtrịliệudựavàomốcpháttriểnlờinóicủatrẻđểphânloại,đâulàlỗiphátâmdochưađếntuổivàđâul à lỗiphátâmdođãđếntuổimàvẫncònphátâmsai.Sauviệclượnggiáđó,cácnhàtrịliệumớiphânloạilỗivàtìmphươngphápsửa

2 Tìnhhìnhtrịliệusửalỗiphátâmtrênthế giớivàViệtNam

Trênthếgiới,từnhữngnămđầuthếkỉXX,vấnđềsửalỗiphátâmđãđượcquantâmđến,khởiđầulàTravis(1931)với“phươngphápkíchthích”(stimulusmethods),

v à đếnn ă m 1971đượcPowerstrìnhbàyv ớ i têngọi“phươngpháptruyềnthống”(traditionalmethods)vàtừđóđếnna yđượcc á c nhàtrịliệusửdụngvàhầunhưkhôngthayđổigìnhiều

Powers bắtđầutrịliệuvới đàotạonhậnthứcthínhgiác.Mộtâmđượcnhậndiện,gọitên,

phânbiệttừnhữngâmthanhlờinóikhác,vàsauđó đượcphânbiệttrongnhữngngữcảnhtăngdầnvềđộphứctạp

TrìnhtựHallmark,sựhoánđổicủaphươngpháptruyềnthống,luônluônđặtphânbiệtcácâmđượctạophátđầutiên,đượctìmthấy

trongBerryvà Eisenson(1956),Carrell(1968),Garrett(1973),LoanevàMacaulay(1968)vàVanRiper(1978tr.179), đãviết:

“TrịliệutruyềnthốngcủaHallmarkđ ặ t trongtrìnht ự củacáchoạtđộngnhưsau:

“hìnhdạng

”)âmchođếnkhiphátâmđúng

Củngcốv à thiếtlậpâ m đ ư ợ cs ửađ ó trongmọingữcảnhv à tìnhhuốngnóinăng.

Trênđâylànhữngphươngphápvàtrìnhtựsửalỗiphátâm,cònvềphânloạilỗiphátâm,cóLaubstein(1987,tr.343)đưara3kiểulỗitừ559lỗiphátâmtiếngAnh:sựtồnlưu(perseverations),â m sớm(anticipations)vàhoánvị(transposition)vàđếnHarukoMiyakoda(2002,tr.277)cũngđưarabaloạikiểulỗinhưnàytrongtiếngNhật

Trênđ â y l à tìnhhìnhnghiêncứuv ề phânloạilỗivàphươngpháp,trìnhtựlỗiphátâmtrênthếgiới,cònởViệtNam,cònítđượcquantâmvàhạnchế

CóNguyễnThịLyKhav à P h ạ m HảiLê(2004,đăngtrênTạpchíkhoahọcDHSPTPHCM)tìmhiểu“lỗiphátâmâmtiếtthườnggặpởtrẻtừ2-

4tuổi(tạimộtsốtrườngmẫugiáoởthànhphốHồChíMinh).Nhưngchỉmớidừnglạiởphânloạilỗivàởđộtuổitừ2-

4tuổi,chưacóđưaraphươngphápsửa,vàkhôngcóphânloạinguyênnhânphátâmsainhưnào(bộmáyc ấ u âm,thínhgiác, nãobộ, vậnđộng,…)

3 Đặcđiểmngữ âm

3.1 Bảnchấtvàcấutạoâmthanh lờinói

Nhưchúngtabiếtngônngữchínhlàphươngtiệngiaotiếpvạnnăngc ủ a loàingười.Vậyngônngữtồntạidướidạngnàođểconngườicóthểsửdụnglàmphươngtiệngiaotiếpcủamình?

Mặtâ m thanhcủangônngữ,haygọil à n g ữ â m khôngphảil à mộthiệntượngđơngiảnmàvôcùngphứctạp,dođókhinóiđếnđặcđiểmngữâmngườitakhôngthểkhôngnóiđếnbảnchấtcấutạocủanó.Vậynghiêncứuđặcđiểmcủangữâmngườitathườngxéttrênbabìnhdiện:đặcđiểmsinhvậthọc(cấuâm),đ ặ c đ i ể m v ậ t lýhọc( â

m h ọ c ) vàbìnhdiệnthứbakhôngkémphầnquantrọngchínhlàchứcnăngxãhộicủangữâm

3.1.1 Vềmặtsinhlýhọc

Mỗimộtâmthanhdoconngườiphátrađềulàdobộmáyphátâmcủaconngườiđảmnhiệm.Cơchếhoạtđộngcủabộmáyphátâmnàynhưsau:mệnh lệnhđược

khiểnnóinăngnằmởbáncầunão;sauđóđượcc á c dâythầnkinhtruyềnđếnc á c cơquanthựchiệntrựctiếp,đó l à b a vùng:vùngB r o c a (vùngBroadmann),vùngWernickevàcácđườngdẫntruyềnxửlývàcuốicùnglàhoạtđộngcủabộmáyhôhấp(phổi,phếquản,khíquản)cũngnhưcơhoànhvàtoànbộlồng

ngựcrồiđếncơ quanphátâ m(dâythanh,khoangmi ện g

-mũi).Hoạtđộngc ủ a toànbộcácbộphậnnóitrêncủaconngườiđểphátr a mộtâmthanhđượcgọilàsựcấuâm.Vàởđây,chúngtaquantâmđếnbộmáyphátâmcủaconngười.Đặcđiểmvàcấutạocủabộmáyphátâmđượcchiathànhbabộphậnchínhlà:cơquanhôhấp,thanhhầuvàcáckhoangcộnghưởngởphíatrênthanhhầu

-Cơquanhôhấp:Cơquanhôhấpbaogồmcácbộphậnchínhởlồngngựcnhưcơhoành,phếquản,thanhquảnvàphổi,…

Vàcácbộphậnnàyđ ả m nhiệmchứcnăngcungcấpmứckhôngkhícấnthiếtđểtạoracácdaođộngâmthanhvàtruyềncác âmrangoài

- Thanhhầu:Thanhhầucóc ấ u tạogiốngn h ư mộtcáihộpdobốnmiếngsụnhợplại,bêntrongcóhaidâythanh.Haidâythanhnàyrungtheohướngcănglênhaychùngxuống,mởrahaykhépvàomàngườitahaygọilà hoạtđộngcủamàngchânvịt.Mỗimộtlầncănglên(haykhépchặt)củah a i dâythanhnàysẽtạoramộtâm.Đóchínhlàlýdovìsaomàdâythanhđược

gọilàcơquansinhâm,tứclànơiphátraâmthanh.Dâythanhcủa

phụn ữ vàtrẻemthường

mảnhvàcănghơndâythanhcủađànông.Vìvậygiọngcủaphụnữvàtrẻemthườngcaohơnđànông

Thanhhầulàkhoangcộnghưởngđầutiêncủabộmáyphátâm

- Cáckhoangcộnghưởngởphíatrênthanhhầu:khoangnày

baogồmcáckhoangyếthầu, khoangmũivàkhoangmiệng

Khoangyếthầucónắphọng(haycòngọinắpthanhmôn)vàgốclưỡi.Khoangmiệnggồmkhánhiềucơquanđólàmôi,răng,lợi,ngạccứng,ngạcmềm,lưỡicon,đầulưỡivàmặtlưỡi

Khoangmiệnglàmộthộpcộnghưởngđộng,cáccơquantrongkhoangmiệngđềucóthểhoạtđộng,dichuyểnlinhhoạtđặcbiệtl à lưỡi.Lưỡicóthểtiếnraphíatrước,lùilạiphíasau,nângcaolên,hạxuốngthấp

Đól à lýd o l à m chokhoangmiệngluônluônthayđ ổ i Cũngv ì khoangmiệngdichuyểnlinhhoạtđãtạorasựđadạngvềmặtâmthanhcủacácâmđượcphátra.

Dovậy,tạikhoangnàyđượcgọilàcơquancấuâmcủaconngười

Chínhnómộtphầntạonênnétkhubiệtcủacác âmvị

Âmthanhphátra trongthanhhầuđượcphátrarấtnhỏvànhờhộpcộnghưởngcủac á c khoangphíatrênyếthầumàâmt h a n h phátr a đượckhuếchđạitolên

Cáccơ quanphátâmkểtrêncủaconngườicóthểđượcphânchiathànhhailoạidựavàokhảnăngvậnđộng:cơquanchủđộngvàcơquanthụđộng

Cơquanchủđộnglànhữngcơquanvậnđộngđượcvàđóngvaitròchínhkhicấutạocácâm,như:dâythanh,lưỡi,môi,lưỡicon,ngạcmềm

Cơquanthụđộnglàc ơ quankhôngvậnđộngđượcv à khicấuâ m chúnggiữvaitròhỗtrợ,kèmtheosựvậnđộngcủacơquanchủđộng,như:lợi,răng,ngạccứng.Cơquanthụđộngnàythườngđượccoilà“điểmtựa”đ ể chocáccơquanchủđộnghướngtới

3.1.2 Vềmặtâmhọc

Xétvềbảnchấtthìâmthanhcủangônngữcũngcónhiềuđiểmgiốngvớinhữngâmthanhkháctrongtựnhiên.Nócũngphảilànhữngchấnđộngc ủ a cácphầntửkhôngkhítrongtựnhiênvốnbắtnguồntừmộtvậtthểnhấtđịnh.Khinóinhưvậy,tứclànóiđếnnhữngchuyểnđộng,cọxát củacácphầntửtrongkhôngkhí đãtạoraâmthanhngônngữ,haynóicụthểhơn,đóchínhlànóiđếnnhữngthuộctínhcủavậtlý,haynóimộtcáchkhácđóchínhl à tađinghiêncứunhữngthuộctínhvậtlý(âmhọc)củangữâm.Nhữngvấnđ ề trongâ m họcngônngữnghiênc ứ u nhữngthànhphần:độc a o , độd à i , cườngđộ,âmsắc,tiếngđộngvàtiếngthanh

- Độcao:haycòngọilàcaođộ,làtầnsốdaođộngcủadâythanh.Đólà

sựchấnđộngnhanhhaychậmcủa

cácphầntửkhôngkhítrongmộtđơnvịthờigiannhấtđịnh.Sựchấnđộngnhanhhaychậmnàylànguyênnhântạo

ramứcđộcaohaythấpcủacaođộtronglờinói.Dovậy,chínhtầnsốdaođộngcủadâythanhnàyquyđộcaocủagiọngnóiconngười

- Độdài:hay còngọilàtrườngđộcủaâm,đólàsựchấnđộnglâuhaychậm củacácphầntửkhôngkhí

Vídụnhưkhiphátâmtừ“tay”vàtừ“tai”,atrong“tay”ngắnhơnatrong“tai”

- Cườngđộ:haycòngọilàđộmạnhcủaâm,làbiênđộdaođộngcủacácphầntửkhôngkhí.Biênđộdaođộngcànglớnthìâmphátracàngmạnh,biênđộdaođộngcàngnhỏthìâmphátracũngnhỏtheo.Dovậy,độmạnhcủaâmthanhlàdobiênđộdaođộngquyđịnh,nóchiphốiâmmạnhh ay nhẹ.Trongngônngữ,phụâmphátrathườngmạnhhơnlànguyênâm

- Âmsắc: Âm sắcchínhl àbảnsắc , sắctháiriêngbiệtcủamỗiâm,làmchonókhôngbịlẫnvàocácâmkhác.Vídụnhư,cùngmộtnốtnhạcnhưngvớimỗimộtnhạccụkhácnhautạoranhữngâ m c ó sắctháikhácnhau,khônghoàntoàntrùngkhớp.Cùngmộttừ,mộtâmtiết,nhưnggiọngc ủ a mỗingườikhácnhaunênâmsắccủacácâmđócũngkhácnhau.Đâycũnglànguyênnhânvìsaomàcùngphátramộtâmnhưngởmỗingườitavẫncóthểphânbiệtailàai,khôngbịnhầm

Nguyênnhândẫnđếnâmsắckhácnhaulàdo:

+Vậttạoraâmkhácnhau,ví

dụnhưâmthanhcủatiếngchuôngkhácvớiâmthanhcủatiếngmõtạora

+Cáchtạoracácvậtphátraâmkhácnhaucũnglàtạoraâmsắckhácnhau,vídụnhưphímđánhđànpiano,dâyđànghita,…

+Hiệntượngcộnghưởngkhácnhaucũngtạoraâmsắckhácnhau,víd ụ nhưtiếngnóitrongngôinhàgỗkhácvớitiếngnóitrongngôinhàxây.Đâycũnglàlídovìsaomà,cácnhàhátthườngcónhữngkiếntrúcđặcbiệtđể tạoranhữnghiệuứngâmthanhkhácnhau

-Tiếngđộngv à tiếngthanh:khic á c phânt ử trongkhôngkhíchấnđộngtạocácchuyểnđộngâmthanhnhịpnhàng,điềuhòa,cóchukìsẽtạothànhtiếngthanh.Ngượclại,cácphântửtrongkhôngkhíchuyểnđộngkhôngnhịpnhàng,điềuhòasẽtạoratiếngđộng.Vídụ,khimộtnguyênâmđượcphátra,c á c phầnt ử chuyểnđộngnhịpnhàng,điềuhòav à thoátrangoàikhôngbịcảntrởnàonênthườnglàtiếngthanh.Cònphụâm,khi

haycọxátnàođómàcácphầntửtrongkhôngkhichuyệnđộngkhôngđượcnhịpnhàng,điềuhòavớinhaunênthườngtạoratiếngđộng.Vìthếngườitanói,nguyênâmthườngc ó tiếngthanhcònphụâmthườngcótiếngđộng

Chúngtavừanghiêncứuhaimặtsinhvậthọcvàvậtlýhọccủangữâmhaytacòngọiđólànghiêncứunhữngthuộctínhvềmặttựnhiêncủangữâm.Nhưvậy,xéttr

ênkhíacạnhtựnhiênmànói,ngữâmhọclàmộtbộphậncủangônngữhọcnghiêncứu

nhữngphươngthứccấutạovànhữngthuộctínhâmhọccủalờinóiconngười.Đólàxé

tmộtcáchthuầntúytheokhíacạnhtựnhiênthìngữâmhọccơbảnlànhưvậy.Nhưng,nếuchỉcóxétmỗikhíacạnhtựnhiênnhưvậyquảlàcònthiếusót.Cáithiếusótđóchínhlàmặtxãhộicủangữâmhọc,haycòngọilàmặtchứcnăngxãhội

3.1.3.Vềmặtxãhội

Đốivớimỗingônngữcủatừngquốcgia,từngxãhộithìcácđặctrưngngữâmlạiđượccoitrọngkhácnhau.NhưđốivớixãhộiViệtNam,đ ặ c trưngvềtrườngđộtrongngữâmlạivôcùng

quantrọng.Trườngđộcóchứcnăngphânbiệtnghĩacủacáctừ.Vídụtừ“bắn”vàtừ“bán”trongtiếngViệt.Haitừnàycónghĩakhácnhaunhờhainguyênâm“ă”và“a”dotrườngđộcủahaiâmnàykhácnhau,“a”đượcphátâmdàicòn“ă”đượcphátâmngắn.Ngoàiracònvôsốcáctừkhácnhaukiểudotrườngđộquyđịnhnhưnày

TrườngđộtrongtiếngViệtđượccoitrọngnhưngkhôngphảivìthếmàđ ố i vớicácngônn g ữ kháccũngđượccoitrọngtươngtự.VídụnhưtrongtiếngNgachẳnghạn,tacótừ“pak”dùcóphátâmngắnhayphátâmdàiđichăngnữathìnghĩacủat ừ “

p a k ” n à y v ẫ n khôngthayđổi.Dođó,trườngđộtrongtiếngNgakhôngcóchứcnăngphânbiệtnghĩachocáctừ

Nhưvậy,đốivớimỗingônngữthìnhữngđặctínhngữâmcủatừngngônngữ

làđặctínhxãhộicủangữâm.Đâycũngchínhlàmặtkhôngthểthiếutrongnghiêncứungữâm

Nóitómlại,đặctrưngngữâmgồmbamặt:mặtsinhhọc,mặtvậtlýhọc(âmhọc) vàmặtxãhội

3.2 Cáckiểutạoâm

Cónhiềukiểutạoâmkhácnhautrongcácngônngữtrênthếgiới.Mộtvàingônngữcókiểutạoâmđặcbiệtdoluồnghơixuấtphát,cóngônngữthìlạ icókiểutạoâmdodạngcủathanhmôn.CòntiếngViệtlạicókiểutạoâmphổbiếntrongnhiềungônngữđólàdoluồnghơiđiratừphổi

-Luồnghơi:Cónhiềukiểutạoâmtừluồnghơi:

+Cáchphátâmphổbiếnnhấtlàbằngluồnghơiởphổi.Nhữngphụâmtắcthông

thườngtavẫngặp,theocáchphátâmnàyđượcgọilàâmnổđểphânbiệtvớinhữngâmtắctrongcáckiểutạoâmkhác

+Kiểutạoâmthứhaiítphổbiếnhơn,chỉgặpởmộtsốngônngữvà

ởmộtsốphụâmđólàcáchphátâmdohơiởhọng

Khethanhmônđónglại,khốikhôngkhíởphíatrênđượcđẩyrarangoàidothànhhầunhíchlêncaohơnvịtríbìnhthườnggiốngnhưpittongtrongmộtchiếcbơm

Khôngkhíđƣợcdồnlênyếthầunhƣngbịchặnlạiởmộtvịtrínàođó,chẳnghạnởmạc,khitaphátmộtmạctắc,ápsuấtsẽtăng

lênvàkhôngkhíphảiphávỡsựcảntrởấy.Kếtquảlàtacómộtâmđượcgọilàâmbật(ejective),đượcghibằngdấu[’]đặtsaukíhiệuchính,chẳnghạnnhư[k’].Âmbậtdođượccấutạonhưvậynênluồngkhôngkhíđirayếuvàbaogiờcũnglà âmvôthanh,tứcchỉlà tiếngđộngvìởđaydâythanhkhônglàmviệc.NgườiViệtkhôngquenvớicáchphátâmnày,cóthểluyệnc á c h đẩythanhhầulênbằngcáchnốitiếpnhaumộtnốtnhạcthậtthấpvàmộtnốtthậtcao

Tráivớiviệcnângcaothanhhầulàhạthấpthanhhầu.Khôngkhíởhọngkhôngđiramàđivào.Luồnghơitừphổiđangđira,cóphầnnàotrànquakhe

thanhmônvàduytrìsựchấnđộngcủadâythanh.Cáchphátâmnàytạonênnhữngâmđượcgọilàâmđóng(implosive).Khiphátâmmộtâmtắcthôngthườnghayâmnổthìápsuấtcủakhôngkhítrongkhoangmiệngtăngl ê n , cònở đâythựcraápsuấtkhôngtănggiảmgìc ả, dođócác khíquanphátâmsaukhichặnkhôngkhíbuôngrấtnhẹ.Ởtiếngviệtcócácâmđượcghibằngchữ“b”và“đ”ởtuyệtđạiđasốtrườnghợpđượcphátâmnhưvậy.C á c âmđóngbaogiờcũnglàâmhữuthanh,tứclàkhiphátâmdâythanhchấnđộng

+Kiểutạoâmthứbacũngítphổbiến,cóthểthấytrongmộtsốngônngữởchâuPhinhưtiếngZulu.Đólàcáchphátâmbằnghơiởmạc.NgườiViệtkhichặclưỡi,biểuthịtháiđộmiễncưỡnghaymộttìnhtháinàođó,đãthựcsựphátramộtâmmặtlưỡitheocáchnày,cònkhigọigàlàphátramộtâmmôi

-Dạngthanhmôn:khinóivềdạngthanhmôntứclànóivềsựkhépmởc ủ a d â y thanhdướisựđiềukhiểncủahaisụnhìnhc h ó p.Khihaid ây thanhkhéplạirồimởraliêntụctứcchấnđộng,tạonênthanh.Cácphụâmc ó thanhđượcgọilàhữuthanh.Tráilại,nếuthanhmônmởr ộ n g , haidâythanhkhônghoạtđộngđểkhôngkhíratựdo,sẽkhôngcóchútthanhnào,

phụâ m c h ỉ đượctạothànhbởitiếngđộngv à đượcgọil à vôthanh.Khithanhmônkhôngmởrộnglắm,haidâythanhvẫnxanhaunhưngmộtluônghơiđiquakhámạnhlàmchodâythanhrungđôichútgiốngnhưkhitaphátâm[h],tasẽđượcgọilàgiọngthở(breathyvoice)haytiếngthìthào.

Trongtrườnghợphaisụnhìnhchópgiáplạinêndâythanhchỉcònchấnđộngđượcởphíakia.Âmđượccấutạocócaođộrấtthấpnhưkhitahạgiọngởcuốicâu.Kếtquảcủahiệnượngnàyđượcgọilàgiọngkẹt(creakyvoice)haycòngọilàthanhhầuhóa(laryngealization).TiếngHausavàcácngônn g ữ Chadở bắcNigeriaphânbiệthaidạngâ m [j],m ộ t l à [j]bìnhthườngvàmộtlà[j]cógiọngkẹt

3.3 ĐặcđiểmâmtiếttiếngViệt

Nhữngphátâ m c ủ a conngườiphátr a gồmnhữngkhúcđoạnkhácnhau,mỗimộtkhúcđoạn

nhỏnhấtcủanhữngphátâmđóngườitagọilàâmtiết(syllable).Vậyâmtiếtlàđơnvị phátâmnhỏnhấtcónghĩa.Vídụ:“imlặnglàvàng”khiphântíchtathấycó 4âmtiết.

Cáchphânchian à y dựatrênphươngdiệnphátâm.B ở i , âmtiếtcótínhchấttoànvẹn,khôngthểphânchiađượcdođượcphátâmbằngmộtđơncăngcơthịtcủabộmáyphátâm.Cứmỗilầncơthịtcủabộmáyphátâmcănglênrồichùngxuốnglàtacómộtâmtiết.Lờinóicủaconngườilàmộtchuỗicácđợtcăngchùngnhưvậy

Tacóthểxemsơ đồsau:

b a giaiđoạnn à y l às ự pháttriểncủađộvang:tăngcườngđộvang,độvangcaonhấtvàgiảmdầnđộvang

Tănghaygiảmđộcăng,tănghaygiảmđộvangcủamộtâmtiếtđượcbiểuthịbằngmộtđồthịhìnhsinnhưsau:

Tacóthểgiảithíchnhưsau:đỉnhcủahìnhsinchínhlàđỉnhmỗiâmtiếtvàthườnglàdonguyênâmđảmnhiệm,tứclànguyênâmsẽởđỉnhâmtiết.Cònchỗlõmgiữagọilàbiêngiớiâmtiết,đólàbiêngiớigiữahaiđợtcăngcơ

Ởđ â y c h ú n g tôinói“đỉnhâ m t i ế t thườngl à donguyênâmđ ả m nhiệm”vìcómộtsốngônngữnhưtiếngAnhchẳnghạnphụâmcũngđứng

TrongtiếngViệtthìlạikhác,cácnguyênâmđềuđứngởđỉnhâmtiết.Vìthếđốivớingônngữtiếng Việt,nguyênâmđƣợccoilàâmchínhcủamộtâmtiết

Nhƣvậy,vớimỗingônngữthìđặctínhâmtiếtlạicósựkhácnhau,khôngđồngnhất.VớitiếngViệt,cáchkếtthúcâmtiếtcũngcóphầnkhácbiệt.Dođó,phânloạiâmtiếttiếngViệtthànhbốndạngdựatheocáchkếtthúcâmtiết:

- Âmtiếtnửakhép:đólànhữngâmtiếtcókếtthúcdoc ác phụâmvangđảmnhiệm Vídụ:mang,màn,mạnh,mắm,…

VớiđặctínhkhácnhauvềâmtiếtcủamỗiloạingônngữnhƣthếthìnhữngđặcđiểmcủaâmtiếttiếngViệtcũngcónhƣngcáigiốngvàkhácsovớicácngônngữkháctrênthếgiới.VìthếmàđặcđiểmâmtiếttiếngViệtcũngcónhữngđiểmriêngdễnhậnrađólà:

Cótínhđộclậpcao

TrongtiếngAnh,khitaphátâmmộtcâutathấycóhiệntƣợngnốiâmgiữacáctừtrongcâuvớinhau

Vídụ: Ihavefourapplesonthetable

Khiphátâmcâunày,cáctừ“fourappleson”đƣợcphátâmnốivàonhau,tứclà,haitừ“apples”và“on”đƣợcđọcbằngcáchnốicácphụâm

NhưngvớitiếngViệtthìkhác,không

cóhiệntượngnàytrongâmtiết.TakhôngthểnốiâmcuốicủatừđứngtrướcvàoâmđầucủatừđứngsaunhưtrongtiếngAnhđược

Nhưvậy,trongtiếngViệtkhôngcóhiệntượngnốiâmcộngthêm6thanhđiệuđảmnhiệmlàmchotiếngViệtcótínhđộclậpcao.Tínhđộclậpcaolà mchoviệcphânchiaranhgiớigiữac á c â m tiếttrongtiếngViệtdễ dànghơnnhiềusovớingônngữÂuchâu.ChínhnhờviệcphânchiaranhgiớicácâmtiếttrongtiếngViệtđơngiảnnênngườinghecóthểnhậnbiếtmộtc á c h hếtsứcr õ ràngtừngâ m tiếttiếngViệtmột.B

ở i từngtiếngmộtđượcphátra

Nhưvậy,sovớicácngônngữÂuchâu,âmtiếttiếngViệtrõràngcótínhđộclậpcaohơnc ả , nghĩalàc ó khảnăngphânchiathànhcácthànhphầnnhỏbêntrong.

Ngoàitínhđộclậpra,âmtiếttiếngViệtcòncómộtđặcđiểmnữalàcókhảnăngbiểuhiệnýnghĩa

Vớiphươngpháptìmtừnguyên,talùilạilịchsửvànhậnrarằngtấtc ả nhữngâ

m tiếttrênđềumangmộtnghĩa,“má”cũngcónghĩalà“chó”,“pheo”cũngcónghĩalà“tre”,“núc”cũngcónghĩalà“bếp”,“qué”cũngcónghĩalà“gà”.Đólànhữngâmtiếtcònlạitrongngônngữdântộc,nhưtiếngMườnglàmộtminhchứng.Nhưvậy,bảnthânnhữngâm tiếttrênđềutựthânmangmộtýnghĩanhấtđịnh

saomàcómộtvàiâmtiếttiếngViệthiệnnaytưởng

chừnglàkhôngtựthânmangnghĩa.Khôngphải,vềmặttừnguyên,chúngđềucónghĩa

Chínhvìcóhiệntượngđộclậpvềnghĩanàymàcácnhàthơ,nhàvănthoảsứchoánđổitrậttựcáctừ,chêmtừnhằmnhấnmạnhýnghĩacủacáccâuthơ,câuvănnângcaogiátrịnộidungchobàithơ

Nhưtrong“truyệnKiều”củađạithihàoNguyễnDulàmộtvídụđiển

hình:

“Mặtsaodàygiódạnsương

Thânsaobướmchánongchườngbấythân”

Tácg i ả đãdùng“dàyg i ó ” và“dạnsương”;“bướmc h á n ” v à “ong

chường”chứkhôngphảilà“dàyd ạ n giósướng”h a y “bướmo n g chánchường”đểnhằmnhấnmạnhtínhchấttiềutuỵcủanàngKiềutrướcnhữngg ì mànàngKiềuđangphảimộtmìnhtrảiquatrongcuộcđời

Nhưvậy,âmtiếtđốivớitiếngViệtkhôngchỉlàmộtđơnvịngữâmthuầntuýnhưcủacácngônngữÂuchâumàcònlàmộtđơnvịtừvựngvàngữpháp,tứcl à mỗiâ

m t i ế t tiếngViệttuyệtđ ạ i đas ố đềutựt h â n mangnghĩa.Đâylàmộttrongnhữngnétđặctrưngvềmặtloạihình củatiếngViệt

Cómộtcấutrúcchặtchẽ

Tacóthểkhẳngđịnhrằng,âmtiếttiếngViệtlàmộtcấutrúccóthểchiacắtđượcchứkhôngphảilàmộtcấutrúckhôngthểchiacắtthêmđượcn h ư nhữngnétkhubiệt.Dựavàokhảnăngkếthợpvàmứcđộđộclậpvớinhaucủa5thànhphầnâmtiếttiếngViệt,chúngtathấyrằngâmtiếttiếngViệtcócấutrúchaibậc:

Bậc2làbậccủanhữngyếutốkếthợpvớinhauchặtchẽvàcótínhđộclậpthấp.Đólànhữngyếutốcủaphầnvần:âmđệm,âmchínhvàâmcuối

…”nhưngsựthậtđâylàdophụâmtắcthanhhầu/Ɂ/

đảmnhiệmnênkhiviếtthànhchữ bịkhuyết

CácâmđầutiếngViệtđượckhubiệtvớinhaubởivịtrícấ u âmvàphươngthứccấuâm

- Vịtrícấuâm:Có6vịtríđểphânloạicácphụâmđầutiếngViệtđólà:môi,đầulưỡibẹt,đầulưỡiquặt,mặtlưỡi,gốclưỡivàthanhhầu

-Phươngthứccấuâm:đượcchiathànhcáctiêuchínhưsau:

+Tiêuchítắc/xát:

+Tiêuchíbậthơi

+Tiêuchívangphânbiệtvớicácâmồn

Thanh hầu Bẹt Quặt

Tắc Ồn

Bậthơi th

Không bật hơi

Vôth anh

t ʈ c k Ɂ

Hữu b d

thanh Vang(mũi) m n ɲ ŋ

Xát

Ồn

Vôthanh f s ȿ χ h Hữuthanh v z ɀ γ

Vang(bên) l

- Âmđệmlàthànhphầncóchứcnăngthayđổiâ msắccủaâmtiết.Haynóicáchkhác,thànhphầnâmđệmcóchứcnăngtrầmhóacácâmtiết,đ ó làdosựtrònmôihoặckhôngtrònmôicủaâmtiết.Vídụ“đá”khácvới“đóa”làdo“đá”khôngcóyếutốâmđệmcòn“đóa”cóyếutốâmđệmlà“o”.Âmđệmhaycòngọilàâmlướt/ṷ/

- Âmchínhlàthànhphầnchínhcủaâmtiếtcóchứcnăngquyếtđịnhâmsắcchủyếucủaâmtiết.ÂmchínhcủatiếngViệtluônluônlàdonguyênâmđ ả m nhiệm,baogồm:c á c nguyênâ m đơnvàc á c nguyênâmđ ô i C á c nguyênâmđượckhubiệt

vớinhautheohaitiêu

chílàtiêuchíâmsắcvàtiêuc h í âmlượng.Tiêuchíâmsắcđượcphânbiệtbởiđặctrưngtrầm/bổngvàtínhcốđịnh/

khôngcốđịnhcủaâmsắc.Tiêuchíâmlượngđượcphânbiệtbởisựđốilậptheohaibậcâmlượnglớn/nhỏ.Từđó,tacóbảngphânloạinguyênâmtiếngViệtnhưsau:

ĐịnhvịPhươngthức

trongviệctạophátvànhânthứcthanhđiệutiếngViệtnhưnglạikhôngđượcphiênâmtrongminhhọacóthểnhìnthấyđược,bởib a lýdo.Đầutiên,tínhtạothanhl à mộtđ ặ ctínhbêntrongc ủ a THANHĐIỆU,khôngphảicủahạtnhântrungtâmnguyênâm,v àphiênâ m I P A khôngcócáchnàođ ể phảnhồis ự khácbiệtquantrọngnày.Thứh a i ,hệthốngthựcsựcủaphiênâuIPAkhôngthểtruyềnđạtcácchitiếtliênquanđếnsựliênkếttạmthờigiữahiệntượngtạothanhvàcaođộ.Cuốicùng,nhưđượcghinhớtrongc

á c bài báocáongữâmtrước,c ó sự tồntạicủahiện

tượngrungvàcườngđộcủacácđặctínhiệntượngtạothanhgiữanhữngngườiphátâmvàthậmchítronglờinóicủa mộtcánhân phát âm.

4 Tiểukết

Đốivớinhữngvấnđềvềrồiloạnphátâmởtrẻembìnhthườngtrênthếgiớikhôngphảilàvấnđềmới.Vấnđềnàyđượcquantâmrấtlâurồi,từvấnđềtìmravàphânloạilỗiphátâmđếnđưaracácbiệnphápsửalỗiphátâm.Tuynhiên,ởViệtNamđâylàmộtvấnđềmớichưađượcnhiềungườiquant â m đ ế n Chỉc ó mộtvàinghiêncứu,tiêubiểul à nghiêncứucủaPGS.TS.NguyễnThịLyKhav ề lỗiphátâ m ở t r ẻ e m t ừ 2-4tuổinhưngdừnglạiởvấnđềphânloạilỗi

Bêncạnhđó,trênthếgiớiđểđánhgiáphátâmcủatrẻ,banđầuphảikiểmtraphátâmcủatrẻtheomộtbảngđánhgiánàođó,sauđódựavàoquátrìnhpháttriểnlờinóicủatrẻtheotừngđộtuổiđểphânloạilỗiphátâmlàd o chưađếntuổihaydoquátuổi.Từđómớiđếnsửaphátâmchotrẻ(sửanhữngphátâmđãquátuổivàchờnhữngphátâmchưa

đếntuổi).CònởViệtNam,chúngtôichưatìmthấymộtnghiêncứunàosựupháttriểnlờinóicủat r ẻ theotừngđộtuổicủathể(tuổinàothìphátâmđượcnguyênâmnào,phụâmcụthểnào).Chúngtôichỉtìmthấynhữngnghiêncứuchungchungvềngônngữnhưlàđếnnămtuổithìtrẻphátâmrõràng,chínhxác,hoặctừ3-

4tuổi,trẻbắtchướclờinóicủangườilớnmộtcáchchínhxác.Dođó,chúngtôikhôngcócăncứcụthểđểphânloạilỗiphátâmdochưađếntuổicủatừngâ m v ị Vìthế,chúngtôikhôngtiếnhànhphânloạilỗis ớ m h a y l ỗ i muộn(chưađếntuổicónguyênâm,phụâmđó,hayđãquátuổicóphụâm,nguyênâmđó)

- Trẻpháttriểnhoàntoànbìnhthường,khôngcóbệnhlýv ề thínhgiác,thầnkinh,tâmbệnhhaydịtậtvềcơquancấuâmvàsinh,nhưnglạigặpnhữngrốiloạnvềphátâm.Đâylàmộtrốiloạnâmvịhọc

- ÂmtiếttiếngViệtcóđặcđiểmvềcấutrúc:làđơnvịcócấutrúchaibậcgồmnămthànhphần.Bậc1,âmtiếtgồmbathànhphần:âmđầu,vầnvàthanhđiệu.Bậc2,phầnvầngồmbathànhphần:âmđệm,âmchínhvàâmcuối.

Nhưvậy,dựavàonhữngđiềutrênchúngtôitiếnhànhtìmravàmiêut ả lỗiphátâmcácthànhphầnâmtiếttiếngViệtcủatrẻemởchương2.Từđó tìmcácbiệnphápkhắcphụclỗiphátâmchotrẻởchương3

CHƯNG2.CC I PHTÂTRONGÂTITTINGVIỆT

1 CáclỗiphátâmcủaâmđầutiếngViệt

ÂmđầutrongâmtiếttiếngViệtlàdophụâmđảmnhiệmvàcótấtcả22âmvị.Nhưngsốlượngphụâmđầutrongcácphươngngữlàkhácnhau.TheoGS.ĐoànThiệnThuật(NgữâmtiếngViệt,1980:155)thì“ngườiHàNộivàmởn h i ề u địaphươngtrênmiềnbắckhôngphânbiệt/c/ʈ,s/ȿ,z/ɀ/

tronggiaotếhàngngày,nghĩalàphátâmnhư nhaucácâ m đầuđangxéttrongcáctừsauđây:“chechở”và“câytre”,“xaxôi”và“nướcsôi”,“dathịt”,“giađình”và“đira”.Tấtcảcácâmđầunàyđềuđược phátâmvớiđầulưỡibẹt”

Dođó,khikhảosátlỗiphátâmphụâmđầutạiTrungtâmThínhhọc

&Trịliệungônngữ,bệnhviệnNhiTrungƯơng,HàNội,chúngtôikhảotrên18phụâmđầutiếngViệtlà:/b,m,f,v,th,t,d,n,s,z,l,c,ɲ,k,ŋ,χ,γ,h/.(vìkhôngphânbiệt/c/ʈ,s/ȿ, z/ɀ/và/ʔ/)