Tìm hiểu trò chơi dân gian của trẻ em nam bộ nghiên cứu trường hợp phường khánh hậu, thị xã tân an, tỉnh long an công trình dự thi giải thưởng sinh viên nghiên cứu khoa học euréka l

Trong mục tình hình nghiên cứu, chúng tôi đã nêu một số khái niệm làm cơ sở nghiên cứu như: trò chơi, đồng dao, chức năng của trò chơi dân gian…Riêng chức năng của trò chơi dân gian được

BAN CHẤP HÀNH TP HỒ CHÍ MINH

-

CƠNG TRÌNH DỰ THI GIẢI THƯỞNG “SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC – EURÉKA”

LẦN THỨ 10 NĂM 2008

TÊN CƠNG TRÌNH:

TÌM HIỂU TRỊ CHƠI DÂN GIAN

CỦA TRẺ EM NAM BỘ

(NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP: PHƯỜNG KHÁNH HẬU,

THỊ XÃ TÂN AN, TỈNH LONG AN)

LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU: XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

THUỘC NHĨM NGÀNH: KHOA HỌC XÃ HỘI

Mã số công trình:………

ĐOÀN THCS HỒ CHÍ MINH

BCH TP.HỒ CHÍ MINH

- TP Hồ Chí Minh, ngày 14 tháng 9 năm 2008

PHIẾU ĐĂNG KÝ THAM DỰ

GIẢI THƯỞNG SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC – EURÉKA

LẦN THỨ 10 NĂM 2008

1 Tên công trình:

Tìm hiểu trò chơi dân gian của trẻ em Nam bộ (nghiên cứu trường hợp: phường Khánh Hậu, thị xã Tân An, tỉnh Long An)

2 Lĩnh vực nghiên cứu: Xã hội và Nhân văn

Thuộc nhóm ngành: Khoa học xã hội

3 Tóm tắt mục đích của công trình- những vấn đề mới:

- Sưu tầm những trò chơi dân gian trong khu vực đô thị hóa hiện đang được trẻ em chơi

- Đi vào nghiên cứu trò chơi dân gian ở tất cả các mặt để giúp cho người đọc thấy được vai trò to lớn của trò chơi dân gian trong văn học dân gian Việt Nam cũng như trong việc giáo dục trẻ con

- Giúp cho người đọc thấy được trò chơi dân gian một cách toàn diện, từ những trò chơi dân gian đô thị đến nông thôn, từ những trò chơi dân gian ngày xưa đến những trò chơi dân gian ngày nay và xu hướng biến đổi của nó

- Đề ra những giải pháp thiết thực để phát triển trò chơi dân gian của trẻ em trong quá trình đô thị hóa, hiện đại hóa

4 Tác giả: Đào Lê Na (Nữ)

Năm sinh: 1986

Địa chỉ: số nhà A006, đường Trần Kế Xương,

phường 7, quận Phú Nhuận, Tp Hồ Chí Minh

Điện thoại: 0986742782

Khoa: Văn học và Ngôn ngữ

Trường: Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn

TM Ban tổ chức Euréka cấp trường Tác giả

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

CÔNG TRÌNH DỰ THI GIẢI THƯỞNG “SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC – EURÉKA”

LẦN THỨ 10 NĂM 2008

TÊN CÔNG TRÌNH:

TÌM HIỂU TRÒ CHƠI DÂN GIAN CỦA TRẺ EM NAM BỘ

(NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP: PHƯỜNG KHÁNH HẬU, THỊ XÃ TÂN AN, TỈNH LONG AN)

LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU: XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

THUỘC NHÓM NGÀNH: KHOA HỌC XÃ HỘI

Họ và tên tác giả: Đào Lê Na

Giới tính: Nữ

Sinh viên năm thứ 4

Người hướng dẫn: Thạc sĩ Nguyễn Đức Lộc

Lĩnh vực chuyên môn: giảng viên Nhân học Văn hóa xã hội

Đơn vị công tác: Khoa Nhân học

BÁO CÁO TÓM TẮT ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

Công trình: Trò chơi dân gian của trẻ em Nam bộ gồm có phần mở đầu, nội dung, kết luận và giải pháp

Trong phần mở đầu, chúng tôi đã nêu lý do chọn đề tài, tính cấp thiết của

đề tài, mục đích, nhiệm vụ, đối tượng, phạm vi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu và đóng góp mới của đề tài

Phần nội dung gồm có ba chương Ở chương một, chúng tôi nêu tổng quan

về tình hình nghiên cứu và về phường Khánh Hậu, thị xã Tân An, tỉnh Long An Trong mục tình hình nghiên cứu, chúng tôi đã nêu một số khái niệm làm cơ sở nghiên cứu như: trò chơi, đồng dao, chức năng của trò chơi dân gian…Riêng chức năng của trò chơi dân gian được chúng tôi nêu ra theo quan điểm của mình từ thực tiễn khảo sát trò chơi dân gian Về hệ thống lý thuyết nghiên cứu, chúng tôi dựa vào ba hệ thống lý thuyết chính là: lý thuyết cấu trúc, lý thuyết chức năng và lý thuyết của trường phái nhân loại học Về tình hình nghiên cứu, chúng tôi tóm lược lại một số công trình tuyển chọn, giới thiệu và nghiên cứu về trò chơi dân gian mà chúng tôi biết được Còn về địa bàn nghiên cứu là phường Khánh Hậu, thị xã Tân

An, tỉnh Long An, chúng tôi đưa ra những vấn đề chính mà chúng tôi cho là có ảnh hưởng ít nhiều đến trò chơi dân gian của trẻ em, đặc biệt nhất là vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng

Ở chương hai, chúng tôi nêu lên thực trạng trò chơi dân gian của trẻ em Nam bộ dựa vào đặc điểm những trò chơi mà chúng tôi sưu tầm được như: số người chơi, cách chơi, dụng cụ chơi Từ những đặc điểm đó, chúng tôi tìm ra một

số kiểu chơi cơ bản của trò chơi dân gian trẻ em Nam bộ Chính nhờ việc sắp xếp các kiểu chơi này mà chúng tôi đã đặt giả thuyết vì sao trò chơi ở nhiều nơi khác nhau lại có thể có cách giống nhau dù không có cùng vị trí địa lý? Chính từ giả thuyết này, chúng tôi đã đưa ra được một trong những nguồn gốc quan trọng của trò chơi dân gian, đó là: trò chơi dân gian bắt nguồn từ sự mô phỏng thế giới tự nhiên và quá trình lao động của con người thời thượng cổ

Ở chương ba, chúng tôi đưa ra xu hướng phát triển trò chơi dân gian của trẻ

em Nam bộ dựa trên cơ sở so sánh trò chơi dân gian Nam bộ xưa và nay, trò chơi dân gian của trẻ em nông thôn và trò chơi dân gian của trẻ em đô thị về các mặt:

sự thay đổi về ngôn ngữ, sự thay đổi về cách chơi và sự thay đổi về ý nghĩa giáo dục Và chúng tôi nhận thấy rằng trò chơi dân gian của trẻ em đang thay đổi theo

cả hai hướng: tích cực và tiêu cực Do đó, người lớn cần quan tâm hơn nữa đến trẻ

em và trò chơi của trẻ em để các em có được những định hướng tốt cho mình

Phần cuối cùng của công trình, chúng tôi lên kết luận và những kiến nghị

Ở phần kết luận, chúng tôi đối chiếu kết quả nghiên cứu với giả thuyết nghiên cứu Riêng về phần những kiến nghị chúng tôi chia làm hai phần nhỏ Một phần là

TÓM TẮT CÔNG TRÌNH 1

MỞ ĐẦU 2

Chương 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ VỀ PHƯỜNG KHÁNH HẬU, THỊ XÃ TÂN AN, TỈNH LONG AN 1.1 Những tiền đề lý luận và tổng quan về tình hình nghiên cứu 6

1.1.1 Những tiền đề lý luận nghiên cứu đề tài 6

1.1.1.1.Những khái niệm làm cơ sở nghiên cứu 6

1.1.1.2.Về hệ thống lý thuyết nghiên cứu 9

a Lý thuyết cấu trúc 9

b Lý thuyết chức năng 9

c Lý thuyết của trường phái nhân loại học 10

1.1.2 Tổng quan về tình hình nghiên cứu 10

1.2 Tổng quan về phường Khánh Hậu, Thị Xã Tân An, Tỉnh Long An 12

1.2.1 Vị trí địa lý 12

1.2.2 Tình hình dân cư 13

1.2.3 Cơ sở hạ tầng và đời sống kinh tế 15

1.2.4 Đời sống tôn giáo, tín ngưỡng, lễ hội 15

Chương 2: THỰC TRẠNG TRÒ CHƠI DÂN GIAN CỦA TRẺ EM NAM BỘ 2.1 Đặc điểm của trò chơi dân gian của trẻ em Nam bộ 18

2.1.1 Số người chơi 18

2.1.2 Dụng cụ chơi 19

2.1.3 Cách chơi 21

2.2 Các kiểu trò chơi dân gian của trẻ em Nam bộ 22

2.2.1 Mô hình đuổi bắt 22

2.2.2 Mô hình chụp bắt 22

2.2.3 Mô hình phá hủy vật chơi 22

2.2.4 Mô hình tiếp sức bằng miệng 23

2.3 Nguồn gốc của trò chơi dân gian nói chung 23

2.3.1 Trò chơi dân gian bắt nguồn từ sự mô phỏng thế giới tự nhiên của con người 23

2.3.2 Trò chơi dân gian bắt nguồn từ sự mô phỏng lao động cua con người thời thượng cổ 24

Chương 3: XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN TRÒ CHƠI DÂN GIAN CỦA TRẺ EM NAM BỘ 3.1 Sự thay đổi trò chơi dan gian của trẻ em Nam bộ 26

3.1.1 Sự thay đổi về ngôn ngữ 26

3.1.1.1 Rồng rắn lên mây 26

3.1.1.2 Những trò chơi khác 30

3.1.2 Sự thay đổi về cách chơi 32

3.1.2.1 Ô ăn quan 32

3.1.2.4 Bịt mắt bắt dê 34

3.1.3 Sự thay đổi về ý nghĩa giáo dục 34

3.1.3.1 Rồng rắn lên mây 34

3.1.2.2 Ô ăn quan 35

3.1.2.3 Bịt mắt bắt dê 35

3.1.2.4 Chơi chuyền 35

3.2 Sự khác biệt trò chơi dân gian của trẻ em nông thôn và trò chơi dân gian của trẻ em đô thị 36

3.2.1 Sự khác biệt về ngôn ngữ 36

3.2.1.1 Bòn bon 36

3.2.1.2 Cá sấu lên bờ 37

3.2.1.3 Rồng rắn lên mây 37

3.2.2 Sự khác biệt về cách chơi 38

3.2.2.1 Cò chẹp 38

3.2.2.2 Cá sấu lên bờ 39

3.2.2.3 Chơi chuyền (banh đũa) 39

3.2.3 Sự khác biệt về ý nghĩa giáo dục 39

3.3 Quá trình phát triển của trò chơi dân gian Nam bộ nói chung 40

KẾT LUẬN VÀ NHỨNG KIẾN NGHỊ 41

Phụ lục 1 47

Phụ lục 2 58

Phụ lục 3 59

TÀI LIỆU THAM KHẢO 65

TÓM TẮT CÔNG TRÌNH

Công trình: Trò chơi dân gian của trẻ em Nam bộ gồm có phần mở đầu,

nội dung, kết luận và giải pháp

Trong phần mở đầu, chúng tôi đã nêu lý do chọn đề tài, tính cấp thiết của

đề tài, mục đích, nhiệm vụ, đối tượng, phạm vi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu và đóng góp mới của đề tài

Phần nội dung gồm có ba chương Ở chương một, chúng tôi nêu tổng quan

về tình hình nghiên cứu và về phường Khánh Hậu, thị xã Tân An, tỉnh Long An Trong mục tình hình nghiên cứu, chúng tôi đã nêu một số khái niệm làm cơ sở nghiên cứu như: trò chơi, đồng dao, chức năng của trò chơi dân gian…Riêng chức năng của trò chơi dân gian được chúng tôi nêu ra theo quan điểm của mình từ thực tiễn khảo sát trò chơi dân gian Về hệ thống lý thuyết nghiên cứu, chúng tôi dựa vào ba hệ thống lý thuyết chính là: lý thuyết cấu trúc, lý thuyết chức năng và lý thuyết của trường phái nhân loại học Về tình hình nghiên cứu, chúng tôi tóm lược lại một số công trình tuyển chọn, giới thiệu và nghiên cứu về trò chơi dân gian mà chúng tôi biết được Còn về địa bàn nghiên cứu là phường Khánh Hậu, thị xã Tân

An, tỉnh Long An, chúng tôi đưa ra những vấn đề chính mà chúng tôi cho là có ảnh hưởng ít nhiều đến trò chơi dân gian của trẻ em, đặc biệt nhất là vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng

Ở chương hai, chúng tôi nêu lên thực trạng trò chơi dân gian của trẻ em Nam bộ dựa vào đặc điểm những trò chơi mà chúng tôi sưu tầm được như: số người chơi, cách chơi, dụng cụ chơi Từ những đặc điểm đó, chúng tôi tìm ra một

số kiểu chơi cơ bản của trò chơi dân gian trẻ em Nam bộ Chính nhờ việc sắp xếp các kiểu chơi này mà chúng tôi đã đặt giả thuyết vì sao trò chơi ở nhiều nơi khác nhau lại có thể có cách giống nhau dù không có cùng vị trí địa lý? Chính từ giả thuyết này, chúng tôi đã đưa ra được một trong những nguồn gốc quan trọng của trò chơi dân gian, đó là: trò chơi dân gian bắt nguồn từ sự mô phỏng thế giới tự nhiên và quá trình lao động của con người thời thượng cổ

Ở chương ba, chúng tôi đưa ra xu hướng phát triển trò chơi dân gian của trẻ

em Nam bộ dựa trên cơ sở so sánh trò chơi dân gian Nam bộ xưa và nay, trò chơi dân gian của trẻ em nông thôn và trò chơi dân gian của trẻ em đô thị về các mặt:

sự thay đổi về ngôn ngữ, sự thay đổi về cách chơi và sự thay đổi về ý nghĩa giáo dục Và chúng tôi nhận thấy rằng trò chơi dân gian của trẻ em đang thay đổi theo

cả hai hướng: tích cực và tiêu cực Do đó, người lớn cần quan tâm hơn nữa đến trẻ

em và trò chơi của trẻ em để các em có được những định hướng tốt cho mình

Phần cuối cùng của công trình, chúng tôi lên kết luận và những kiến nghị

Ở phần kết luận, chúng tôi đối chiếu kết quả nghiên cứu với giả thuyết nghiên cứu Riêng về phần những kiến nghị chúng tôi chia làm hai phần nhỏ Một phần là những kiến nghị cho chính địa bàn nghiên cứu và một phần là đề xuất ra bốn mô hình để phát triển trò chơi dân gian cho trẻ em nói chung

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Ngày nay trò chơi của trẻ con rất phong phú Nó không chỉ bao gồm những trò chơi dân gian các em thường chơi hay những trò chơi mà các em được chơi trong những buổi sinh hoạt Đội ở trường mà còn mở rộng ra rất nhiều cùng với sự

đô thị hóa

Quá trình đô thị hóa không chỉ làm cho đời sống người dân thay đổi mà kéo theo đó là sự thay đổi hình thức giải trí của người dân nói chung và trẻ em nói riêng Những trò chơi của trẻ em ngày càng tinh vi, hiện đại khi có sự xuất hiện của mạng internet và những dụng cụ chơi mới lạ Trò chơi dân gian của trẻ em, một hình thức vui chơi giải trí lành mạnh với hiệu quả giáo dục sâu sắc ngày nay cũng theo đó biến đổi Chính vì vậy, đề tài này mong muốn tìm hiểu những thay đổi của trò chơi dân gian trẻ em nhằm đề xuất một số kiến nghị phù hợp để trò chơi dân gian trong quá trình đô thị hóa vẫn tiếp tục giữ những giá trị đích thực của nó

Bên cạnh đó, đề tài về trò chơi dân gian trẻ em Nam bộ cũng đã được một nhóm sinh viên khoa Nhân học, trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn năm

2007 tiến hành nghiên cứu Tuy nhiên đề tài này chỉ dừng lại ở việc tìm hiểu trò chơi dân gian đô thị và là một đề tài thiên về mặt xã hội Do đó, đề tài này sẽ là đề tài tiếp nối của đề tài về trò chơi dân gian trước đó (vì nghiên cứu ở một khu vực nông thôn đang trong quá trình đô thị hóa: vừa chuyển từ cấp xã lên cấp phường)

để làm thành một đề tài tương đối hoàn chỉnh về trò chơi dân gian của trẻ em Nam

bộ Trong quá trình thực hiện, đề tài cũng sẽ đi vào nghiên cứu khía cạnh lý thuyết của trò chơi dân gian

Mặt khác, bản thân người thực hiện đề tài này trong năm 2007 cũng có một

đề tài nghiên cứu liên quan đến trò chơi dân gian, đó là đề tài về đồng dao Việt

Nam (Sự vận động của các thể thơ cổ dân tộc thể hiện qua đồng dao) Chính vì

vậy, việc chọn thực hiện đề tài này sẽ là một bước phát triển tiếp của đề tài trước

đó nhằm làm cho công việc nghiên cứu được liên tục và nhất quán

2 Tính cấp thiết của đề tài:

PGS.TS Nguyễn Văn Huy, giám đốc viện bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

cho rằng: Cuộc sống đối với trẻ em không thể thiếu những trò chơi Trò chơi dân

gian không đơn thuần là một trò chơi của trẻ con mà nó chứa đựng cả một nền văn hóa dân tộc Việt Nam độc đáo và giàu bản sắc Trò chơi dân gian không chỉ nâng cánh cho tâm hồn trẻ, giúp trẻ phát triển khả năng tư duy, sáng tạo, sự khéo léo mà còn giúp các em hiểu về tình bạn, tình yêu gia đình, quê hương, đất nước Trẻ em ở một xã hội công nghiệp chỉ quen với máy móc và không có khoảng chơi cũng là một thiệt thòi Thiệt thòi hơn khi các em không được làm quen và chơi những trò chơi dân gian của thiếu nhi thuở trước – đang ngày càng bị mai một và quên lãng, không chỉ ở các thành phố mà còn ở các vùng nông thôn, nơi mà đang

dần bị đô thị hóa mạnh mẽ Vì thế giúp các em hiểu và tìm về cội nguồn với những trò chơi dân gian là một việc làm cần thiết (1)

Ý kiến này cho thấy vai trò rất lớn của trò chơi dân gian trong việc giáo dục trẻ em Đồng thời, PGS.TS Nguyễn Văn Huy cũng cho thấy trò chơi dân gian ngày nay đang dần bị mai một và quên lãng nếu chúng ta không có ý thức giữ gìn và phát huy nó

Trò chơi dân gian cùng với đồng dao là loại hình văn học dân gian ra đời từ rất sớm Nó có vai trò rất lớn trong việc giáo dục trẻ con làm quen với thế giới cuộc sống bên ngoài, giáo dục các em về thể chất, sự khéo léo, óc quan sát, tinh thần tập thể, đoàn kết…nói chung đó là những đức tính rất cần thiết của con người

Trong nhà trường hiện nay, nhất là trong chương trình giảng dạy ở bậc tiểu học, trò chơi dân gian chưa được chú ý đúng mức Không những thế, những tài liệu nghiên cứu, viết về trò chơi dân gian cũng rất ít, có chăng chỉ là những công trình sưu tầm trò chơi dân gian nói chung, thường đi kèm với những công trình sưu tầm đồng dao Theo nghiên cứu sơ bộ của chúng tôi, trò chơi dân gian sưu tầm được trong sách vở là những trò chơi dân gian đã có từ rất lâu đời và cố định trong khi đó trò chơi dân gian mỗi ngày mỗi biến đổi và mỗi vùng mỗi biến đổi

Để có một cái nhìn toàn diện về trò chơi dân gian Nam bộ, thấy được sự thay đổi của nó và xu hướng phát triển của nó, bổ sung vào phần nghiên cứu về trò chơi dân gian của trẻ em đô thị Nam bộ do nhóm sinh viên khoa Nhân học, trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn thực hiện năm 2007, chúng tôi tiến hành

nghiên cứu: Trò chơi dân gian của trẻ em Nam bộ (nghiên cứu trường hợp

phường Khánh Hậu, thị xã Tân An, tỉnh Long An)

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

Đối tượng: những trò chơi dân gian của trẻ em Nam bộ mà chúng tôi sưu tầm được

Phạm vi: những trò chơi dân gian của các em thiếu nhi phường Khánh Hậu, thị xã Tân An, tỉnh Long An

4 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài:

4.1 Mục đích:

- Đi vào nghiên cứu trò chơi dân gian ở tất cả các mặt để giúp cho người đọc thấy được vai trò to lớn của trò chơi dân gian trong văn học dân gian Việt Nam cũng như trong việc giáo dục trẻ con

- Giúp cho người đọc thấy được trò chơi dân gian một cách toàn diện, từ những trò chơi dân gian đô thị đến nông thôn, từ những trò chơi dân gian ngày xưa đến những trò chơi dân gian ngày nay và xu hướng biến đổi của nó

- Tìm hiểu, khảo sát địa bàn nghiên cứu: phường Khánh Hậu, thị xã Tân

An, tỉnh Long An

- Sưu tầm những trò chơi dân gian mà trẻ em nông thôn Nam bộ hay chơi hiện nay

- Phân loại, sắp xếp và tiến hành nghiên cứu những trò chơi dân gian ở các mặt:

+ Nghiên cứu trực tiếp trên văn bản trò chơi dân gian đã sưu tầm được + Tiến hành so sánh với những trò chơi dân gian cùng loại của ngày xưa, của ông cha ta vẫn thường chơi

+ Tiến hành so sánh với trò chơi dân gian đô thị hiện nay

5 Giả thuyết nghiên cứu:

Để triển khai vấn đề một cách sâu sắc và đúng hướng, chúng tôi đưa ra một

số giả thuyết sau:

- Trò chơi dân gian của trẻ nông thôn Nam bộ đang dần biến đổi theo hướng đô thị hóa

- Có thể truy tìm nguồn gốc của trò chơi dân gian Nam bộ trên cơ sở so sánh với những trò chơi dân gian đô thị và những trò chơi dân gian trước đây

- Trò chơi dân gian sẽ có sự thay đổi đáng kể về chức năng giáo dục, thậm chí sẽ có sự thay đổi theo hướng tiêu cực nếu không có sự quan tâm, hướng dẫn của người lớn

6 Phương pháp nghiên cứu:

Trong công trình, chúng tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau:

- Phương pháp quan sát, tham dự: để thực hiện đề tài này, trước hết chúng tôi tiến hành quan sát hoạt động vui chơi của trẻ em ở nông thôn trong giờ ra chơi

ở trường hoặc sau mỗi buổi học Để hiểu hơn về những hoạt động vui chơi đó, có một số trò chúng tôi trực tiếp tham dự vào

- Phương pháp phỏng vấn sâu: sau khi quan sát và tham dự vào trò chơi, chúng tôi thường ngồi lại trò chuyện với các em bằng những câu hỏi về các trò chơi của các em như mức độ chơi, thời gian chơi, không gian chơi, những cách chơi, kiểu chơi khác nhau của cùng một trò chơi…Phương pháp phỏng vấn sâu ở đây thường là dạng phỏng vấn sâu không chính thức hoặc chuyện trò không cơ cấu Đối tượng mà chúng tôi sử dụng phương pháp này không chỉ là các em thiếu nhi mà còn có cả người lớn, những người đã từng chơi những trò chơi này ngày xưa để thấy sự thay đổi của nó

- Phương pháp sưu tầm văn học dân gian: tư liệu mà chúng tôi nghiên cứu

là những trò chơi dân gian do chúng tôi trực tiếp sưu tầm, do đó chúng tôi phải sử dụng phương pháp này để thu thập tư liệu

- Phương pháp thống kê: từ những tư liệu mà thu thập được, chúng tôi đã tiến hành thống kê xem có bao nhiêu trò chơi dân gian thuộc cùng một mô hình nào đó, bao nhiêu bài có chức năng giáo dục về thể chất, về sự khéo léo, sự thông minh…

- Phương pháp so sánh, đối chiếu: phương pháp này chủ yếu được sử dụng

ở chương 3 của đề tài nhằm so sánh những trò chơi dân gian xưa và nay để thấy được sự thay đổi của nó, những trò chơi dân gian của trẻ em nông thôn và đô thị

để thấy được một cách toàn diện những trò chơi dân gian của trẻ em Nam bộ, từ

đó rút ra xu hướng phát triển của trò chơi dân gian của trẻ em Nam bộ nói chung

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành: văn học-nhân học: phương pháp này được sử dụng để giải thích những biến đổi về mặt ngôn ngữ, cách chơi và ý nghĩa của các trò chơi dân gian

7 Đóng góp mới của đề tài:

(1) Sưu tầm những trò chơi dân gian Nam bộ đang được trẻ em chơi hiện nay Số lượng trò chơi sưu tầm được là hơn 50 trò chơi nhưng số trò chơi được chọn lọc và sắp xếp lại là 48 trò chơi dân gian

(2) Có sự phân loại và nghiên cứu sơ bộ về trò chơi dân gian, góp phần không nhỏ vào các công trình, các bài nghiên cứu về trò chơi dân gian trước đây

để nhìn thấy được tầm quan trọng của trò chơi dân gian trong văn hóa dân gian và trong cuộc sống của trẻ em

(3) Có sự so sánh đối chiếu với các trò chơi dân gian của trẻ em nông thôn ngày xưa vẫn chơi và các trò chơi của trẻ em đô thị hiện nay nhằm đoán định xu hướng phát triển của trò chơi dân gian và đề xuất hướng giải quyết

8 Kết cấu đề tài:

Ngoài phần mở đầu nêu những vấn đề chung như trên, trọng tâm của đề tài được triển khai thành ba chương:

- Chương 1:Tổng quan về tình hình nghiên cứu và về phường Khánh Hậu,

thị xã Tân An, tỉnh Long An

Chương này gồm 19 trang, từ trang 8 đến trang 26

- Chương 2: Thực trạng trò chơi dân gian của trẻ em Nam bộ

Chương này gồm 12 trang, từ trang 27 đến trang 38

- Chương 3: Xu hướng phát triển trò chơi dân gian của trẻ em Nam bộ

Chương này gồm 28 trang, từ trang 39 đến trang 66

Cuối cùng là kết luận, phụ lục các trò chơi dân gian đã sưu tầm được, mẫu phiếu sưu tầm, một số hình ảnh về một số trò chơi dân gian tiêu biểu và tài liệu tham khảo

Chương 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ VỀ PHƯỜNG KHÁNH HẬU, THỊ XÃ TÂN

AN, TỈNH LONG AN

1.1 Những tiền đề lý luận và tổng quan về tình hình nghiên cứu

1.1.1 Những tiền đề lý luận nghiên cứu đề tài

1.1.1.1 Những khái niệm làm cơ sở nghiên cứu:

Để nghiên cứu về đề tài này, trước hết chúng tôi tiến hành tìm hiểu những thuật ngữ liên quan đến đề tài nhằm có hướng đi đúng, tránh sự mơ hồ

- Trò chơi: Một phạm trù trong sinh hoạt Folkore Có trò chơi người lớn và

trò chơi trẻ em

Trò chơi người lớn có rất nhiều loại Một số là trò chơi giải trí Các trò chơi này có thứ trở thành trò chơi cờ bạc ăn thua Song có nhiều trò chơi mang tính chất trí tuệ (đánh cờ, tổ tôm), nhiều trò chơi khác có giá trị thẩm mỹ cao, có ý nghĩa và tác dụng đối với sự rèn luyện con người Trong các trường hợp này, trò chơi thường mang nội dung hấp dẫn của các hội hè đình đám miền ngược miền xuôi Vật cù, tung còn, cờ người, hô bài chòi, thả diều, đu bay…là những loại ấy Nhiều cuộc diễn xướng dân gian có những trò chơi có tính chất phong tục, mang ít nhiều tín hiệu gợi nhớ những lớp văn hóa xa xưa

Trò chơi trẻ em rất phong phú Có những trò chơi có tác dụng rèn luyện sức khỏe, thi thố tài năng Có trò chơi gần với nghệ thuật múa hoặc phương thức diễn xướng Cũng có những trò chơi bị giảm ý nghĩa du hý, vui tươi, ngả sang trò chơi ăn thua, hoặc những trò chơi mô phỏng người lớn, dẫn đến tính chất mê tín Trò chơi có thể kèm theo lời hát, đó là những bài hát đồng dao quen thuộc Nội dung cũng như cách cấu trúc của đồng dao và trò chơi trẻ em là một vấn đề nghiên cứu phức tạp liên quan đến nhiều khoa học: Foklore học, giáo dục học, tâm lý học, xã hội học Đã có rất nhiều ý kiến khác nhau, muốn giải mã cho một số đơn vị trò chơi và đồng dao (1)

Đồng dao: Những câu, những bài hát dân gian của trẻ em hát lúc vui chơi,

thường kèm theo những trò chơi Nội dung cung cấp cho trẻ em những tri thức thông thường về cuộc sống, theo những chủ điểm rõ ràng như đồng áng, bếp núc,

để nâng cao trình độ các em (đức, trí, thể, mỹ) Các trò chơi đi kèm đồng dao cũng là những trò chơi sáng tạo giúp cho các em rèn luyện kỹ năng

Một số đồng dao, có những câu mở đầu khó hiểu, khiến cho nhiều người có khuynh hướng giải thích bằng kiến thức của nhà Nho Thật ra giải thích như vậy

(1)

Từ điển Việt Nam văn hóa tín ngưỡng phong tục, Vũ Ngọc Khánh, Phạm Minh Thảo, Nxb Văn hóa

thông tin, Hà Nội, 2005, trang 1186

không chính xác Cách đặt câu như vậy chỉ chứng tỏ người xưa hiểu tâm lý trẻ em

và đã bắt chước cách diễn đạt của trẻ em trong giai đoạn tiền ngôn ngữ mà thôi 1

Chức năng trò chơi dân gian của trẻ em: (theo quan điểm riêng của

chúng tôi)

Trò chơi dân gian nói chung và trò chơi dân gian của Nam bộ nói riêng đều

có những chức năng nhất định bởi vì đó là đặc trưng của trò chơi Khi ông cha ta sáng tác ra trò chơi, mục đích đầu tiên là để cho trẻ em vui chơi Tuy nhiên, họ cũng muốn các hoạt động vui chơi đó phải có những hiệu quả nhất định nên mỗi trò chơi bên cạnh chức năng chính là giải trí đều mang thêm những ý nghĩa khác Qua tìm hiểu các trò chơi dân gian của trẻ em Nam bộ đã sưu tầm được, chúng tôi thấy trò chơi dân gian của trẻ em Nam bộ gồm có những chức năng sau:

a Giáo dục:

Giáo dục là chức năng rất dễ nhận thấy của trò chơi dân gian trẻ em bởi vì đây là mục đích mà những người sáng tạo ra trò chơi dân gian muốn hướng tới Chức năng giáo dục của trò chơi dân gian được biểu hiện ở rất nhiều mặt Ví dụ như: giáo dục thể chất, giáo dục trí tuệ, giáo dục kỹ năng, giáo dục kiến thức, giáo dục nhân cách…Trong một trò chơi dân gian có thể có nhiều ý nghĩa giáo dục cùng một lúc chứ không phải mỗi trò chơi đảm nhận một ý nghĩa giáo dục

* Giáo dục thể chất:

Trò chơi dân gian có nguồn gốc rất lâu đời nên giáo dục thể chất là điều không thể thiếu bởi vì người Việt Nam xưa chủ yếu gắn bó với công việc đồng áng nặng nhọc, chân lấm tay bùn nên thể chất phải khoẻ mạnh thì mới lao động tốt Trẻ con nông thôn cần được đặc biệt chú ý tới thể chất hơn nữa Mặt khác, từ trước đến nay, sức khoẻ luôn là yếu tố quan tâm hàng đầu của mỗi người Có sức khoẻ tốt mới có thể làm được nhiều việc khác: lao động, đánh giặc…

Những trò chơi gắn với chức năng giáo dục thể chất có đặc điểm: thường bắt người chơi phải chạy hoặc phải vận động những bộ phận nhất định nào đó của

cơ thể Ví dụ: trò bịt mắt bắt dê, trò chơi dí…

Chính nhờ chức năng giáo dục thể chất mà có một số trò chơi dân gian trở nên gần gũi với hoạt động thể dục thể thao Không những thế, có nhiều môn thể dục thể thao có nguồn gốc từ trò chơi dân gian như: đấu vật, đá cầu…

* Giáo dục trí tuệ:

Không chỉ chú trọng phát triển thể chất mà ông cha ta ngày xưa cũng rất chú trọng vào việc giáo dục trí tuệ cho con người Trí tuệ có phát triển thì cuộc sống mới khấm khá Trí tuệ không phải tự nhiên có mà nó phải được trải qua một quá trình rèn luyện lâu dài Hiểu được điều đó, ông cha ta đã chú trọng vào việc phát triển trí tuệ cho con người ngay khi còn nhỏ Trí tuệ phát triển thì mới mong

thi cử đỗ đạt, làm quan chứ không chỉ quanh năm bán mặt cho đất, bán lưng cho

trời

1

Sđd, tr 387

Những trò chơi dân gian có chức năng giáo dục trí tuệ có đặc điểm: đó là những trò chơi ít vận động, thường là những trò chơi cờ, bắt người chơi phải suy luận từng đường đi nước bước cho thật kỹ Ví dụ: trò cờ đam, cờ chó…

* Giáo dục kiến thức:

Khi trẻ con lớn lên thường có xu hướng tìm hiểu, khám phá thế giới bên ngoài, do đó cách giáo dục kiến thức hiệu quả cho các em nhất là gắn việc tìm hiểu, khám phá đó với những bài đồng dao và trò chơi dân gian Khi đọc, học những bài đồng dao là các em học được những kiến thức về mặt lý thuyết, còn khi trực tiếp tham gia vào những trò chơi dân gian là các em đã chuyển lý thuyết sang thực hành, đó chính là cách giáo dục kiến thức các em một cách hoàn chỉnh nhất

Do đó, những trò chơi dân gian mang chức năng giáo dục kiến thức thường

là những trò chơi có kèm theo đồng dao hoặc là những trò chơi phỏng theo những hoạt động của người lớn trên thực tế Ví dụ như: trò chơi chuyền, trò kết bạn, cá sấu lên bờ…

* Giáo dục nhân cách:

Không chỉ giúp trẻ em hiểu biết, phát triển thể chất mà trò chơi dân gian còn có chức năng giáo dục nhân cách cho trẻ Bởi vì ông bà ta từ lâu luôn quan niệm rằng con người muốn trưởng thành thì bên cạnh phát triển thể chất cần có sự phát triển kết hợp giữa tài và đức Khâu giáo dục nhân cách đôi khi còn được chú

ý hơn cả giáo dục trí tuệ, kiến thức Chính vì vậy ông cha ta thường nói: Tiên học

lễ, hậu học văn

Giáo dục nhân cách trong trò chơi dân gian thường là giáo dục tình yêu thương đồng đội, tính can đảm và đoàn kết bởi vì trò chơi dân gian thường là hoạt động của tập thể Không chỉ có vậy, tình yêu thương đồng đội và đoàn kết chính là đạo đức truyền thống quý báu của dân tộc ta bởi vì lịch sử dân tộc ta thường phải trải qua nhiều cuộc đấu tranh chống ngoại xâm nên những đặc tính này phải được đặt lên hàng đầu Đó cũng là nền tảng để xây dựng những đức tính khác

* Giáo dục kỹ năng:

Khi chơi trò chơi, trẻ em sẽ được hoạt động trực tiếp, tham gia trực tiếp nên sẽ phát triển được một số kỹ năng Kỹ năng đóng một vai trò quan trọng không kém các yếu tố khác trong việc phát triển con người Nếu có kỹ năng tốt con người sẽ dễ dàng thành công trong một số công việc Những kỹ năng mà trẻ

em thu nhận được từ các trò chơi dân gian thường là cách quan sát, óc phán đoán,

sự khéo léo, tính phản xạ có điều kiện

Các trò chơi rèn luyện cách quan sát cho trẻ con là các trò chơi thường có nhiều người Trẻ con phải nhận biết được yêu cầu của người chỉ huy một cách nhanh chóng và tiến hành quan sát xem điều kiện thoả mãn yêu cầu của người chỉ huy là gì Ngoài ra người chơi cần quan sát thái độ của bạn mình để tìm ra yêu cầu Ví dụ như: kết bạn, chim sổ lồng, …

Các trò chơi rèn luyện óc phán đoán thường là các trò chơi bịt mắt Người chơi phải dựa vào một số đặc điểm đã biết được từ trước của bạn mình để phán đoán Ví dụ như: bịt mắt nhả bóng, bịt mắt bắt dê, bòn bon…

Các trò chơi rèn luyện sự khéo léo là các trò chơi liên quan tới việc giữ thăng bằng Nếu giữ thăng bằng tốt thì sự khéo léo của trẻ sẽ được cải thiện Ví dụ như: chuyền chanh, đi zic zắc, kê bóng…

Các trò chơi rèn luyện sự phản xạ có điều kiện thường là các trò chơi bắt buộc người chơi phải nói nhanh hoặc làm nhanh một cái gì đó Nếu người chơi càng ít sai thì có nghĩa là có sự phản xạ tốt Phản xạ càng tốt thì con người càng trở nên nhanh nhẹn, hoạt bát, thông minh…Ví dụ như: keng quả, trên cạn, dưới nước và trên bờ…

b Giải trí:

Giải trí là chức năng không thể thiếu được của trò chơi dân gian nói riêng

và trò chơi nói chung Nó không chỉ là chức năng mà còn là đặc trưng của trò chơi dân gian

Mục đích đầu tiên của trẻ em khi đến với trò chơi dân gian là để giải trí Hoạt động giải trí bằng trò chơi dân gian có thể biểu hiện vào nhiều thời điểm và địa điểm khác nhau

Trẻ em có thể chơi trò chơi dân gian vào lúc giải lao giữa các giờ học, giờ sinh hoạt Đội ở trường hoặc chơi vào các buổi tối với bạn bè gần nhà Ví dụ như: chim bay cò bay, kết bạn, bỏ khăn…

100% trò chơi dân gian của trẻ em Nam bộ đều có chức năng giải trí

1.1.1.2 Về hệ thống lý thuyết nghiên cứu:

a Lý thuyết cấu trúc:

Lý thuyết cấu trúc được ứng dụng rất rộng rãi trong nhiều ngành khoa học

xã hội trong đó có văn học Nghiên cứu khoa học theo hệ thống lý thuyết này nhằm khám phá, mô tả, giải thích các cấu trúc của tư duy vốn là cơ sở, là cốt lõi của các nền văn hóa quá khứ và hiện tại

Lý thuyết cấu trúc đặc biệt quan tâm đến các quan hệ giữa những yếu tố của cấu trúc hơn là đến bản thân của các yếu tố đó Nhà nghiên cứu Lotman đã nhấn

mạnh: Sự phân tích cấu trúc xuất phát từ chỗ coi thủ pháp nghệ thuật không phải

là yếu tố vật chất của văn bản mà là quan hệ (Lotman, Sự phân tích văn bản thơ

ca, 1972)

Tóm lại, việc nghiên cứu dựa theo lý thuyết cấu trúc là đi tìm các mối liên

hệ bên trong văn bản, xác định mức độ cấu trúc của tác phẩm đến việc mô hình hóa một văn bản riêng biệt hay cấu trúc nghệ thuật của một nhóm tác phẩm, thậm chí của cả một trào lưu, một thời đại văn hóa nhằm phân tích hệ thống những quan

hệ của các yếu tố thành chỉnh thể nghệ thuật Chính vì vậy, khi phân tích cấu trúc, cấu trúc thường được chia thành những cặp đối lập(1)

1 Định nghĩa thứ nhất hiểu “chức năng” theo một nghĩa có vẻ toán học Mọi tập tục đều có tương quan với tất cả những tập tục khác trong cộng đồng, vì vậy mỗi tập tục quy định tình trạng của những tập tục kia

2 Định nghĩa thứ hai, đặc biệt do Malinowski sử dụng, được rút ra từ sinh

lý học Chức năng của các tập tục là để thỏa mãn những nhu cầu sinh học chủ yếu của cá nhân thông qua phương tiện văn hóa

3 Định nghĩa thứ ba do Radcliffe-Brown lấy từ những lý thuyết của Durkheim Chức năng của mỗi tập tục là vai trò mà nó nắm giữ trong việc duy trì

sự toàn vẹn của hệ thống xã hội

Việc nghiên cứu dựa vào lý thuyết chức năng là tìm hiểu cấu trúc bên trong của những bộ phận xã hội, xem xét những quan hệ xã hội gắn kết các bộ phận này với nhau và cố gắng giải thích sự ổn định có thể thấy được của xã hội phân nhánh(1)

c Lý thuyết của trường phái nhân loại học (Anthropological school):

Các nhà nghiên cứu folklore luôn đi tìm câu trả lời cho câu hỏi: Tại sao ở

nhiều nước khác nhau rất xa lại có những sản phẩm giống nhau? Từ nghi vấn đó,

nhiều nhà nghiên cứu đã đặt ra những giả thuyết khác nhau như: do các dân tộc có chung địa lý – lịch sử (lý thuyết An Au), do có sự vay mượn giữa các dân tộc (lý thuyết vay mượn), do có sự phản ánh thiết chế xã hội giống nhau…

Vào những năm 70 của thế kỷ XIX, ở Anh có một cách giải quyết vấn đề mới mẻ, xuất phát từ dân tộc học Bởi vì vào những năm đó, thuộc địa của Anh rất

nhiều Ở Anh thời bấy giờ có một câu nói nổi tiếng là: Mặt trời không bao giờ lặn

trên đất nước Anh Cũng chính nhờ hệ thống thuộc địa rộng lớn mà các nhà

folklore của Anh có điều kiện đi đây đi đó và họ phát hiện ra sự giống nhau của các hiện tượng văn hóa của các dân tộc vốn không có mối quan hệ gì với nhau Vấn đề này thực sự không thể giải thích bằng lý thuyết bằng lý thuyết An Au hay

lý thuyết vay mượn được Do đó, các nhà nghiên cứu này đã tách chúng ra thành trường hợp riêng của sự giống nhau của các hiện tượng dân tộc Họ đã giải thích rằng sự giống nhau ấy là do có những quy luật của tâm lý nhân loại chung cho tất

cả các dân tộc Chẳng hạn như sự giống nhau về folklore không tách rời sự giống nhau về các công cụ sản xuất, nhà cửa, đồ dùng, quần áo…

Không chỉ có vậy, các nhà nghiên cứu còn cho rằng tất cả những dân tộc đều trải qua những con đường phát triển như nhau Các dân tộc cho dù hiện đại nhất cũng đã từng trải qua trạng thái nguyên thủy như những người dã man

Trong đề tài này chúng tôi cũng có quan niệm như vậy nên đã áp dụng lý thuyết này để nghiên cứu

1.1.2 Tổng quan về tình hình nghiên cứu:

Mặc dù trò chơi dân gian đóng một vai trò quan trọng trong văn học dân gian và trong việc giáo dục trẻ em nhưng nó chỉ được giới thiệu đại lược chứ chưa

được đi sâu tập trung nghiên cứu

(1)

Robert Layton (Phạm Ngọc Chiến dịch), Nhập môn lý thuyết nhân học, Nxb Đại học Quốc gia thành phố

Hồ Chí Minh, 2007

Về tác phẩm giới thiệu và tuyển chọn, theo sự tìm hiểu của chúng tôi, trò chơi dân gian đã được sưu tầm và giới thiệu trong những cuốn sách và những

Website tiêu biểu sau:

1 Nguyễn Thúy Loan, Đặng Diệu Trang, Nguyễn Huy Hồng, Trần Hoàng

(1997), Đồng dao và trò chơi trẻ em người Việt, Nxb Văn hóa Thông tin,

Hà Nội

2 Nguyễn Quang Khải , Những trò chơi dân gian ở đồng bằng Bắc Bộ trước

năm1954, Nxb Văn hóa Dân tộc, 1999

3 Nguyễn Anh Dũng , Những trò chơi dân gian ở nông thôn, Nxb Trẻ, 2004

4 Trương Kim Oanh, Phạm Quỳnh Hoa, Trò chơi dân gian cho trẻ em dưới

sáu tuổi, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1993

5 Nguyễn Toán, Lê Anh Thơ, 136 trò chơi vận động dân gian: Việt Nam và

châu A, Nxb Thể dục thể thao, Hà Nội, 1997

6 Nguyễn Hạnh, 100 trò chơi dân gian, Nxb Trẻ, TP Hồ Chí Minh, 1999

7 Hoàng Long, Trần Đồng Lâm, Đỗ Thuật, Hoạt động vui chơi ở trường tiểu

học, Nxb Giáo dục, 2003

8 Phan Văn Hiền, Trần Mạnh Tiến, Huy Trang, Nguyễn Khánh Trâm, Trò

chơi dân gian Việt Nam, Nxb TP Hồ Chí Minh, 1990

9 Mai Văn Muôn, Trò chơi xưa và nay, Nxb Thể dục thể thao, Hà Nội, 1989

10 Website: http://e-cadao.com, http://ninh-hoa.com, http://tretho.com,

Về tác phẩm nghiên cứu trò chơi dân gian, cho đến tháng 4/2008, theo chúng tôi quan sát, tìm hiểu thì chưa có một công trình nào nghiên cứu về trò chơi dân gian một cách trọn vẹn và hoàn chỉnh Nó chỉ được nghiên cứu và giới thiệu trong một số bài báo, bài tiểu luận hoặc là một phần, một chương của công trình

nghiên cứu lớn nào đó Chẳng hạn: Trương Kim Oanh, Phạm Quỳnh Hoa, Trò

chơi dân gian cho trẻ em dưới sáu tuổi, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1993 đã nêu lên

vai trò của trò chơi dân gian trong sự phát triển của trẻ em L”Oeuvre sociale de

l”e’ducation physique dans les loisirs populaires: Avec 89 gravures dans le texte/

G-Demarbre, Paris: Berger- Levrault, 1936, tác phẩm này nghiên cứu những tác động tích cực của các động tác thể dục, hoạt động thân thể tới sự phát triển thể chất của trẻ nhỏ Bên cạnh đó nó còn đề cập đến lịch sử ra đời và phát triển của các trò chơi dân gian ở châu Au, ảnh hưởng của những trò chơi này tới hoạt động

và những quan hệ xã hội Nguyễn Dư, Khơi lại dòng sông xưa, Nghiên cứu- biên

khảo văn hóa dân gian Việt Nam, Nxb Lao Động, 2006 tập hợp các bài viết,

nghiên cứu, biên khảo về các phong tục tập quán trong dân gian Việt Nam, các trò

chơi dân gian Mai Văn Muôn, Trò chơi xưa và nay, Nxb Thể dục thể thao, Hà

Nội, 1989 nêu lên định nghĩa về trò chơi nói chung, từ đó phân loại, nêu lên tính chất, ý nghĩa của trò chơi Đặc biệt, năm 2007 có một nhóm sinh viên Khoa Nhân học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã thực hiện một đề tài nghiên

cứu khoa học về Trò chơi dân gian của trẻ em đô thị Nam bộ (nghiên cứu trường

hợp: Trường Tiểu học Tân Phú, phường Tân Phú, thành phố Hồ Chí Minh) Đề tài

này đã tiến hành tìm hiểu về địa bàn nghiên cứu là trường tiểu học Tân Phú và sưu

tầm những trò chơi dân gian mà các em thường chơi ở đó Sau đó, nhóm sinh viên

đã tiến hành điều tra bằng bảng hỏi và thực hiện việc nghiên cứu trên cơ sở những tài liệu đã được thu thập Cụ thể là đưa ra những đặc điểm của trò chơi trẻ em đô thị như: thời gian, không gian chơi, dụng cụ chơi, thể loại, ngôn ngữ Sau đó, họ

đã đưa ra vai trò của trò chơi dân gian trong việc giáo dục toàn diện trẻ em như: tác dụng giáo dục thể chất, kỹ năng hoạt động tập thể, rèn luyện kỹ năng hoạt động cá nhân, giáo dục bản sắc dân tộc Từ bảng điều tra xã hội học, nhóm đã đưa

ra thực trạng của trò chơi trẻ em đô thị ở các khía cạnh: thái độ học sinh về các trò chơi dân gian, nhu cầu tìm hiểu các trò chơi dân gian của học sinh, các trò chơi mà học sinh thường chơi ở trường và ở nhà…Các trò chơi dân gian sưu tầm được đã được nhóm sinh viên này phân loại thành trò chơi dân gian mang tính diễn xướng

và các trò chơi dân gian mang tính chất thi tài Từ đó, họ đã đưa ra những kiến

nghị của mình bằng “Dự án giáo dục toàn diện nhân cách trẻ em bằng văn hóa

truyền thống”

Về địa bàn nghiên cứu của đề tài này: phường Khánh Hậu, thị xã Tân An, tỉnh Long An cũng thu hút sự chú ý của nhiều nhà khoa học trong ngoài nước

Điển hình có công trình: Village in Vietnam của tác giả Gerald Cannon Hickey (

New Haven and London, Yale University Press) Công trình này đã giới thiệu khá đầy đủ về làng Khánh Hậu (nay là phường Khánh Hậu) về các mặt: lịch sử (history of the village), tôn giáo- tín ngưỡng (religion and popular belief), hệ thống

họ hàng (The Kindship system ), gia đình (the Family as a Social Group) , kinh tế (Livelihood Patterns and the Economic system), luật pháp (Village Administration and Law), cộng đồng văn hóa (The Cult Committee), những khác biệt về xã hội…Không chỉ có vậy, những nhà nghiên cứu nhân học như Giáo sư Lương Văn

Hy, Phan Thị Yến Tuyết…cũng đến đây để nghiên cứu về gia phả, dòng họ…

Như vậy, có thể thấy hiện tại việc nghiên cứu về trò chơi dân gian nói chung và trò chơi dân gian Nam bộ nói riêng là một công việc ít người nghiên cứu, đặc biệt việc nghiên cứu trò chơi dân gian của trẻ em nông thôn Nam bộ hiện nay

là một công việc hoàn toàn mới mẻ Thiết nghĩ, trong tương lai, trò chơi dân gian

sẽ được quan tâm nhiều hơn không chỉ bởi các công trình nghiên cứu mà cả ý nghĩa giáo dục của nó Việc hướng trẻ em vào những trò chơi dân gian truyền thống là một công việc hết sức cần thiết Bên cạnh đó, sự quan tâm của các em thiếu nhi đối với trò chơi dân gian ra sao cũng là một vấn đề đáng bàn và cần được nghiên cứu kỹ lưỡng để đưa ra hướng giải quyết phù hợp Với khả năng cho phép của mình, chúng tôi chỉ dừng lại ở việc sưu tầm các trò chơi dân gian Nam bộ hiện nay, phân loại để tìm ra nguồn gốc của nó, đồng thời so sánh với trò chơi dân gian của trẻ em đô thị hiện nay và trò chơi dân gian ngày xưa để tìm ra xu hướng vận động của trò chơi dân gian nói chung

1.2 Tổng quan về phường Khánh Hậu, Thị Xã Tân An, Tỉnh Long An

Phía Nam giáp xã Tân Hương, Châu Thành, Tiền Giang

Phía Đông giáp quốc lộ 1A, phường Tân Khánh, thị xã Tân An

Phía Tây giáp xã Tân Hội Đông, Châu Thành, Tiền Giang

Hình 1.1: bản đồ vị trí địa lý phường Khánh Hậu (Nguồn: www.longan.gov.vn)

Ghi chú: phần khoanh vùng màu đỏ là địa bàn nghiên cứu

Từ vị trí địa lý trên, Khánh Hậu sẽ có một số thuận lợi và khó khăn sau về vấn đề văn hoá dân gian

a Thuận lợi:

Nằm ở vị trí giáp ranh giữa Đông Nam bộ và Tây Nam bộ, Khánh Hậu sẽ được kế thừa đặc điểm của văn hoá dân gian cả hai vùng Đông Nam bộ và Tây Nam bộ, tức là của cả Nam bộ nói chung

Thứ hai, vì nằm ở nơi giao nhau giữa Đông Nam bộ và Tây Nam bộ nên người dân sẽ dễ dàng bảo lưu những giá trị văn hoá dân gian truyền thống vì đây

là đặc điểm tâm lý của những người dân sống ở những khu vực giao nhau Khi nằm ở những khu vực giao nhau người dân thường có tâm lý sợ bị ảnh hưởng, bị đối phương đồng hoá và do đó họ luôn cố gắng lưu giữ những giá trị văn hoá của mình nên tính ổn định sẽ cao hơn những khu vực khác

b Khó khăn:

Khánh Hậu nằm ven đường quốc lộ 1A và giáp ranh với trung tâm thị xã Tân An nên những giá trị văn hoá nông thôn sẽ dần dần bị đô thị hoá Điều này có nghĩa là khi tiếp cận với đời sống văn minh thì tâm lý người dân sẽ dần thay đổi Mặc dù trong quá khứ họ luôn cố gắng đảm bảo tính ổn định thì trong tương lai không xa, những giá trị văn hoá dân gian nông thôn nếu không có sự chú ý đúng mực thì họ sẽ thay đổi theo hướng hiện đại Đây cũng chính là tính chất hai mặt của quá trình đô thị hoá

1.2.2 Tình hình dân cư:

Dân số: 5052 người, trong đó nam là 2469 người và nữ là 2583 người Dân cư được phân bố trong 1161 hộ gia đình

Trong 1161 hộ gia đình thì có 366 hộ sản xuất nông nghiệp và 795 hộ sản xuất phi nông nghiệp

Dân số sản xuất nông nghiệp là: 1662 người trong đó có 877 nam và 785

nữ Dân số phi nông nghiệp là: 3390 người trong đó có 1592 nam và 1798 nữ

Số người trong độ tuổi lao động là: 3174 người Trong đó có 766 người lao động nông nghiệp, 1775 người lao động trong khu vực công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp, 380 người lao động trong khu vực thương mại và dịch vụ và 253 người lao động trong các ngành nghề khác(1)

Biểu đồ biểu diễn dân số

NamNữ

Biểu đồ biểu diễn hộ gia đình

Hộ sản xuất nông nghiệp

Hộ sản xuất phi nông nghiệp

(1)

(Nguồn số liệu của Đảng bộ phường Khánh Hậu, lấy tháng 1 năm 2008 )

Biểu đồ biểu diễn số người trong độ

tuổi lao động

Lao động nông nghiệp

Lao động công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp Lao động thương mại và dịch vụ

Lao động ngành nghề khác

Hình 1.2: Biểu đồ thể hiện tình hình dân cư ở Khánh Hậu Nhìn vào số lượng dân cư ở Khánh Hậu có thể thấy, tỷ lệ nam nữ tương đối đều nhau Mặc dù dân số tham gia sản xuất nông nghiệp chiếm tỷ lệ ít hơn nhưng

số người lao động trong các ngành khác lại không tập trung, lao động chủ yếu là tiểu thủ công nghiệp và mở rộng dần về dịch vụ nên có thể thấy, nền sản xuất chủ yếu ở Khánh Hậu vẫn là sản xuất nông nghiệp

1.2.3 Cơ sở hạ tầng và đời sống kinh tế (1) :

Khánh Hậu có một chợ lớn của xã là chợ Khánh Hậu, một trường tiểu học

là trường tiểu học Khánh Hậu

Hiện nay trường Đại học Kinh tế Công nghiệp Long An đã chuyển về địa bàn phường Khánh Hậu Việc này sẽ tạo điều kiện cho dịch vụ phát triển, đặc biệt

Mức sống của người dân ở mức trung bình, sự chênh lệch giữa người giàu

và người nghèo không lớn

1.2.4 Đời sống tôn giáo, tín ngưỡng, lễ hội:

Tôn giáo: có bốn tôn giáo chính ở Khánh Hậu là Phật giáo, Cao đài, Công giáo, Tin Lành Tuy nhiên người dân ở đây đa số là theo Phật giáo

(1)

(Nguồn số liệu của Đảng bộ phường Khánh Hậu, lấy tháng 1 năm 2008 )

Tín ngưỡng, lễ hội: Khánh Hậu có một đình thành Khánh Hậu, một chùa Phật, hai thánh thất Cao Đài và một di tích văn hoá cấp quốc gia là lăng mộ Nguyễn Huỳnh Đức (tiền quân)

Những di tích văn hoá và những tôn giáo trên đã chi phối đến tín ngưỡng và

lễ hội của cư dân ở đây Các chùa và thánh thất sẽ tổ chức sinh hoạt theo đời sống tôn giáo của họ Lễ hội đình thành thì được tổ chức vào ngày 16 tháng 4 (âm lịch) hàng năm với nghi lễ chủ yếu là dâng hương và cúng Lễ hội ở lăng mộ Nguyễn Huỳnh Đức thì được diễn ra vào ngày 9/9 (âm lịch) hàng năm

Hình 1.3: Lăng mộ Nguyễn Huỳnh Đức (nguồn: www.longan.gov.vn)

* Lăng mộ Nguyễn Huỳnh Đức: đây là nơi đã được Bộ Văn hóa thông tin nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ra quyết định công nhận là di tích quốc gia ngày 11 tháng 5 năm 1993 (số quyết định: 534-QĐ/BT) Đây là một quần thể kiến trúc bao gồm các công trình như: cổng, lăng mộ, đền thờ Kiến Xương quận công Nguyễn Huỳnh Đức với kiểu nghệ thuật kiến trúc lăng mộ đầu đời Nguyễn

và những cổ vật quý giá cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX

Nguyễn Huỳnh Đức tên thật là Huỳnh Tường Đức, sinh năm 1748 tại làng Tường Khánh, huyện Kiên Hưng (nay là phường Khánh Hậu, thị xã Tân An) Ông theo phò Nguyễn Anh từ năm 1780 lập nhiều chiến công, được ban họ vua và giữ nhiều chức vụ quan trọng như: Chưởng Hậu quân, Chưởng tiền quân, Tổng Trấn Gia Định thành, Tổng Trấn Bắc thành, tước Quận công Ông còn được mọi người

gọi bằng tên thân mật là Hổ tướng vì dũng khí và tài năng võ nghệ Ông mất ngày

9 tháng 9 năm 1819, được nhân dân tôn làm thần Hàng năm vào 3 ngày: 7,8,9 tháng 9 âm lịch, nhân dân trong vùng tề tựu về đây để làm lễ cúng ông Lễ hội này

đã được duy trì từ năm 1819 đến nay(1)

Từ tổng quan về tình hình nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy việc tiến hành nghiên cứu tiếp về trò chơi dân gian của trẻ em Nam bộ là hoàn toàn hợp lý để góp thêm tiếng nói cho các đề tài nghiên cứu trước đó về trò chơi dân gian Đề tài này

sẽ có sự đóng góp nhất định cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn

(1)

Nguồn: http://www.longan.gov.vn

Về địa bàn nghiên cứu, việc chọn nghiên cứu ở Khánh Hậu sẽ có những thuận lợi sau:

Thứ nhất, Khánh Hậu nằm ở ngoại thị của thị xã Tân An nên hoàn toàn không phải là đô thị như khu vực nghiên cứu của nhóm sinh viên Khoa Nhân học

đã thực hiện (ngay tại thành phố Hồ Chí Minh)

Thứ hai, Khánh Hậu nằm ngay giao điểm của Đông Nam bộ và Tây Nam

bộ nên sẽ có những đặc điểm của cả hai khu vực này Mặt khác, Khánh Hậu còn lưu giữ rất nhiều đặc điểm của nông thôn Nam bộ như hệ thống gia phả của những gia đình lâu đời, các lễ hội được tổ chức đều đặn, thu nhập chủ yếu vẫn là nông nghiệp…mặc dù đơn vị hệ thống hành chính là phường

Thứ ba, Khánh Hậu cũng không cách xa thành phố Hồ Chí Minh về mặt địa

lý nên việc đi lại nghiên cứu của chúng tôi cũng được thuận tiện

Chương 2: THỰC TRẠNG TRÒ CHƠI DÂN GIAN

Thứ hai, đội hình hàng ngang Ở loại đội hình này thường có nhiều người chơi và có một mức nhất định cho mọi người đứng Mọi người sẽ đứng dưới mức

và thi đấu với nhau Với đội hình này, các trò chơi thường gặp là các trò chơi có các đội thi đấu với nhau về mặt thời gian Ví dụ như trò chuyền chanh, bịt mắt nhả bóng…

Thứ ba, đội hình có một người làm trung tâm Đây là đội hình dành cho những trò chơi có nhiều người Sau khi bề trắng, bề đen sẽ có một người thua và bị chăng(1) cho những người khác chơi Đội hình này rất phổ biến Những người khác

có thể đứng vòng tròn, tuỳ trò chơi hoặc chạy lộn xộn để người chăng đuổi bắt Ví dụ: trò bòn bon, trò bỏ khăn (đứng vòng tròn), trò trốn tìm, bịt mắt bắt dê, sống chết…(mọi người chạy lộn xộn)

Thứ tư, đội hình không cố định Đội hình này cũng dành cho nhiều người chơi Đặc điểm của đội hình này là mỗi người đều có vai trò, vị trí như nhau, khả năng di chuyển như nhau Đội hình này ít phổ biến Nó thường gặp trong các trò chơi như: thả diều, đánh cổng…

Qua việc khảo sát 48 trò chơi dân gian Nam bộ, chúng tôi thấy tỷ lệ phân

bố của bốn loại đội hình này như sau:

(Tỷ lệ: %)

Đội hình

hng ngang

Đội hình đối diện

Đội hình một người làm trung tâm

Đội hình khơng cố định

Đội hình hàng ngang

Đội hình đối diện

Đội hình một người làm trung tâm

Đội hình không cố định

Hình 2.1: Biểu đồ biểu diễn sự phân bố các loại đội hình của trò chơi

dân gian Nam bộ

Từ biểu đồ trên, có thể thấy tỷ lệ giữa đội hình đối diện và đội hình có một người làm trung tâm khá đều nhau còn đội hình hàng ngang và đội hình không cố định cũng tương đối đều nhau nhưng tỷ lệ ít hơn hai loại đội hình đã kể ban đầu

Tóm lại, nếu phân loại trò chơi dân gian theo tiêu chí đội hình chơi thì trò chơi dân gian của trẻ em Nam bộ sẽ được phân làm bốn loại: đội hình đối diện, đội hình hàng ngang, đội hình một người làm trung tâm và đội hình không cố định

Đặc điểm nổi bật của dụng cụ chơi trong trò chơi dân gian Nam bộ là các

em chủ yếu sử dụng những dụng cụ có sẵn xung quanh mình Đó có thể là những viên đá, khúc cây, viên phấn, chiếc dép…

Từ những trò chơi dân gian của trẻ em Nam bộ sưu tầm được ở phường Khánh Hậu, có thể chia dụng cụ chơi làm hai loại: dụng cụ chơi có sẵn từ thiên nhiên và dụng cụ chơi đã qua gia công Có những trò chơi sử dụng luôn cả hai loại dụng cụ này Ví dụ như trò chơi chuyền chanh, dụng cụ có sẵn từ thiên nhiên là chanh còn dụng cụ đã qua gia công là muỗng và thau

Trong 27 trò chơi có sử dụng dụng cụ chơi trên tổng số 48 trò chơi mà chúng tôi đã sưu tầm được thì số trò chơi sử dụng dụng cụ có sẵn từ thiên nhiên là:

5 trò chơi chiếm tỷ lệ 18,51 % Còn số trò chơi sử dụng dụng cụ đã qua gia công

là: 15 trò chơi chiếm tỷ lệ 55,56 % Còn số trò chơi sử dụng cả hai loại dụng cụ trên là: 7 trò chơi chiếm tỷ lệ: 25.93 %

Nếu phân loại trò chơi dân gian của trẻ em Nam bộ theo dụng cụ chơi thì

nó sẽ được chia làm hai loại: loại có sử dụng dụng cụ chơi và loại không có dụng

cụ chơi Loại có dụng cụ chơi có 27 trò chơi, chiếm tỷ lệ: 56,25 % Loại không có dụng cụ chơi: 21 trò chơi chiếm tỷ lệ 43,75 %

Biể u đồ biể u hiệ n việc sử dụng dụng

cụ chơi của trò chơi dân gian

Có dụng cụ chơi

Không có dụng cụ chơi

Biểu đồ biểu hiện những trò chơi dân gian

có sử dụng dụng cụ chơi

Dụng cụ có sẵn từ thiên nhiên

Dụng cụ đã qua gia công

Sử dụng cả hai loại dụng cụ

Hình 2.2: Biểu đồ biểu hiện đặc điểm sử dụng dụng cụ chơi của trò chơi

dân gian Nam bộ

2.1.3 Cách chơi:

Cách chơi của trò chơi dân gian là cách thức thể hiện trò chơi, cách tổ chức trò chơi Từ cách chơi này mà ý nghĩa của các trò chơi được bộc lộ một cách rõ nét Ngoài ra cách chơi của các trò chơi cũng giúp cho mọi người dễ dàng phân biệt đâu là trò chơi và đâu là trò chơi dân gian

Nếu phân loại trò chơi dân gian theo hình thức biểu hiện thì trò chơi dân gian của trẻ em sẽ có hai loại: đó là trò chơi dân gian thi đua và trò chơi dân gian

sử dụng hình phạt Tất nhiên, sau khi thi đua giữa hai người và hai đội, có thể có một số hình phạt nào đấy cho đội thua, người thua nhưng đó không phải là biểu hiện chính trong khi chơi mà là sau khi chơi Ở đây, việc phân loại áp dụng cho lúc chơi

Trò chơi dân gian thi đua là trò chơi dân gian bao gồm hai đội hoặc hai người chơi với nhau Mục đích của loại hình này là để thi đua giữa hai đội hoặc hai người về trí tuệ, tài năng, sự hiểu biết…Đó là những trò chơi như: cờ đam, cờ chó, chuyền chanh, bịt mắt đập heo, chích bóng, bịt mắt nhả bóng… Loại hình này chính là sự mô phỏng của hình thức trò chơi dân gian trong các lễ hội Trò chơi dân gian thi đua sẽ rèn luyện cho con người tính cạnh tranh lành mạnh, giúp con người làm quen với những cọ xát trong cuộc sống Không chỉ có vậy, trò chơi dân gian thi đua nếu là sự thi đua giữa hai người sẽ giúp rèn luyện tinh thần học hỏi những điều hay của đối phương Ví dụ như: Nếu trò chơi diễn ra giữa hai đội với nhau thì sẽ giúp rèn luyện tinh thần đồng đội, cách sống tập thể, sự đoàn kết, tính yêu thương đồng đội… (trò chơi kéo co, chuyền chanh, bịt mắt nhả bóng…)

Trong những trò chơi dân gian sưu tầm được ở phường Khánh Hậu thì có

30 trò chơi dân gian thi đua chiếm tỷ lệ: 62,5 %

Trò chơi dân gian sử dụng hình phạt cũng chiếm tỷ lệ tương đối lớn trong các trò chơi dân gian Đó là những trò chơi gồm có nhiều người chơi và trong đó

có một người bị chăng (bị thua do bề tay trắng tay đen) cho những người còn lại chơi, ai thua thì hình phạt là chăng (Ví dụ trò trốn tìm, keng quả…) Nếu trường hợp có những trò chơi không có người chăng thì hình phạt sẽ do người chỉ huy quyết định Trò chơi sử dụng hình phạt giúp rèn luyện sự năng động cho người chơi, giảm bớt tính nhút nhát, sự sợ hãi hơn bởi nếu trẻ bị phạt nhiều lần thì sẽ cảm thấy bị phạt cũng là một điều rất vui, chẳng có gì đáng sợ và do đó khi tham gia vào trò chơi trẻ lại năng động, hoạt bát hơn

Trong những trò chơi dân gian sưu tầm được ở phường Khánh Hậu có 18 trò chơi dân gian sử dụng hình phạt, chiếm tỷ lệ 37,5 %

Hình 2.3: Biểu đồ biểu hiện cách chơi của trò chơi dân gian Nam bộ

2.2 Các kiểu trò chơi dân gian của trẻ em Nam bộ:

Dù số lượng các trò chơi dân gian có thể nhiều, các cách thức chơi có thể

đa dạng nhưng trò chơi dân gian cũng có những môtíp nhất định mà nếu thay đổi một chút có thể biến thành trò chơi khác Việc sắp xếp những trò chơi dân gian có những mô hình, cấu trúc giống nhau thành các kiểu, các nhóm nhất định sẽ có hiệu quả tốt cho việc truy tìm nguồn gốc của các trò chơi dân gian đó

2.2.2 Mô hình chụp bắt:

Những trò chơi thuộc mô hình chụp bắt có đặc điểm là bao giờ cũng có một vật chơi hình khối vừa vặn với lòng bàn tay để dễ dàng bắt Vật đó có thể là những viên bi, viên đá, trái bóng bàn…tùy theo trò chơi và tùy từng vùng Đây là loại trò chơi rèn luyện cho con người sự khéo léo là chủ yếu Tuy nhiên, người ta có thể thêm vào đó một số ý nghĩa nữa để giáo dục trẻ em, dạy trẻ một số kiến thức của thế giới bên ngoài như: banh đũa (chơi chuyền)…Trong số những trò chơi Nam bộ

mà chúng tôi sưu tầm được ở Khánh Hậu, có những trò chơi thuộc mô hình này là: banh đũa, chơi sò, sò dây

2.2.3 Mô hình phá hủy vật chơi:

Mô hình phá hủy vật chơi là mô hình rất phổ biến trong trò chơi dân gian Những trò chơi thuộc mô hình này bao giờ cũng có hai dụng cụ chơi khác nhau trở lên Một dụng cụ chơi là vật sẽ bị đập, dụng cụ còn lại được dùng để phá hủy vật

chơi Cách chơi cũng tương đối giống nhau, tức là sẽ có hai vạch, một vạch dùng

để xuất phát, vạch thứ hai là nơi treo các vật chơi sẽ bị phá hủy Người chơi sẽ di chuyển từ vạch xuất phát đến nơi có vật chơi và phá hủy nó Đây là loại trò chơi rèn luyện cho con người khả năng định hướng vì người phá hủy vật chơi thường phải bịt mắt Nếu những trò chơi có người cõng thì nó còn rèn luyện cho con người tinh thần đồng đội Những trò chơi dân gian Nam bộ mà chúng tôi sưu tầm được ở Khánh Hậu thuộc mô hình này là: bịt mắt đập niêu, chích bóng

2.2.4 Mô hình tiếp sức bằng miệng:

Những trò chơi thuộc mô hình này bao giờ cũng có một dụng cụ chơi là một vật nhỏ và một vật khác có thể ngậm bằng miệng và để được vật nhỏ lên trên Những người chơi sẽ chuyền vật chơi bằng miệng từ người này sang người khác sao cho vật nhỏ đó không bị rơi xuống đất và bỏ nó vào đúng chỗ quy định Những trò chơi thuộc mô hình này thường rèn luyện cho con người sự khéo léo và tinh thần đồng đội rất cao Trong những trò chơi dân gian mà chúng tôi sưu tầm được ở Khánh Hậu có những trò chơi thuộc mô hình này là: chuyền chanh, đưa bóng bằng miệng

2.3 Nguồn gốc của trò chơi dân gian nói chung:

Từ những mô hình trò chơi dân gian mà chúng tôi thu thập được ở phường Khánh Hậu, có thể thấy đây là những mô hình rất phổ biến trong trò chơi dân gian không chỉ ở nông thôn Nam bộ mà có cả ở trò chơi dân gian đô thị, không chỉ ở miền Nam mà có cả ở miền Bắc, không chỉ có ở Việt Nam mà có cả ở một số nước châu Á Từ những mô hình này chúng tôi đã có sự lý giải về nguồn gốc của trò chơi dân gian và đây cũng chính là nguyên nhân làm cho trò chơi dân gian của một số nước giống nhau Việc giải thích nguồn gốc này được áp dụng theo lý thuyết của trường phái nhân loại học như trên đã trình bày ở trên Do đó, cách giải thích này là hoàn toàn có căn cứ

Theo chúng tôi, trò chơi dân gian có hai nguồn gốc chính:

2.3.1 Trò chơi dân gian bắt nguồn từ sự mô phỏng thế giới tự nhiên của con người:

Qua các mô hình của trò chơi dân gian, có thể thấy trò chơi dân gian có nguồn gốc rất lâu đời Bởi vì chỉ có như thế mới có những cách phản ánh thế giới khác nhau ở những vị trí địa lý khác nhau Đó có thể là sự giao lưu nhưng cũng có thể bắt nguồn từ động cơ phản ánh thế giới giống nhau Con người khi bắt đầu cuộc sống chinh phục thế giới xung quanh mình luôn có sự tìm tòi, khám phá Khi bắt gặp những hình ảnh kỳ lạ, những điều thú vị, con người sẽ hình thành một ý thức lưu giữ, truyền đạt như một bản năng Tuy nhiên, thời bấy giờ chưa có chữ viết, chưa có ngôn ngữ nên bước đầu phản ánh thế giới con người sẽ là sự bắt chước Họ bắt chước những gì mà họ cảm thấy thú vị trong thế giới tự nhiên và những gì tác động mạnh mẽ đến họ nhất

Thời bấy giờ, con người chủ yếu sống trong những hang đá và làm bạn với núi rừng hoang vu Nơi núi rừng hoang vu ấy, hình ảnh mà con người thường thấy nhất là sự đuổi bắt của các con thú trên mặt đất, dưới nước và sự mớm mồi của những con chim trên cây Hai hình ảnh này có ý nghĩa rất đặc biệt

Thứ nhất, hình ảnh các con thú đuổi bắt nhau trên mặt đất hay dưới nước thậm chí là con người cũng bị nằm trong tầm ngắm của một số con thú dữ đã cho thấy được cuộc sống của con người thời thượng cổ Đó là thời đại con người phải đối mặt với nhiều nguy hiểm từ thiên nhiên, thú dữ Thời bấy giờ cũng chính là thời mạnh được yếu thua Chính vì vậy, con người ghi lại những hình ảnh đó bằng những động tác đuổi bắt nhau đơn giản để chơi đùa nhưng đồng thời cũng là cách con người dạy nhau chống lại nạn thú dữ Khi chơi đuổi bắt nhau càng nhiều, con người sẽ rèn luyện được cho bản thân mình những phản xạ và từ đó con người trở nên nhạy bén hơn trước thiên nhiên và dần dần tỏ rõ bản lĩnh chinh phục tự nhiên của mình Tùy mỗi nơi và tùy mỗi thời mà sự đuổi bắt ngày một khác nhau Và do

đó chúng ta có những trò chơi dân gian khác nhau nhưng nếu suy cho cùng thì chúng cũng đều là những trò chơi đuổi bắt

Thứ hai, hình ảnh sự mớm mồi của những con chim trên cây cũng mang lại

ấn tượng đặc biệt cho con người Thời thượng cổ, con người sống theo chế độ mẫu

hệ và bầy đàn Họ chia sẻ thức ăn cho nhau và thức ăn thường là do người mẹ mang về Trong thế giới tự nhiên thì hình ảnh những con chim mang mồi về tổ cũng giống như vậy Hình ảnh chim mẹ mớm mồi cho những con chim con là hình ảnh rất đẹp và con người cũng muốn phản ánh lại hình ảnh đó Và cách họ chuyền cho nhau những vật bằng miệng cũng chính là sự lưu giữ những điều họ học tập từ thế giới tự nhiên Đó cũng chính là nguồn gốc của trò chơi dân gian có mô hình tiếp sức bằng miệng Khi xã hội ngày càng phát triển thì những vật thể chuyền cho nhau cũng ngày một phong phú hơn và ý nghĩa của trò chơi cũng dần thay đổi

2.3.2 Trò chơi dân gian bắt nguồn từ sự mô phỏng lao động của con người thời thượng cổ:

Khi phản ánh mô phỏng thế giới tự nhiên, con người đồng thời cũng có những mô phỏng về cuộc sống của chính mình thời thượng cổ Những dấu ấn trong lao động buổi đầu của con người được lưu lại rất rõ rệt Đó là dấu tích của cuộc sống lao động săn bắt, hái lượm Rõ ràng, những trò chơi có mô hình chụp bắt và những trò chơi phá hủy vật chơi là những trò chơi đã phản ánh được điều

đó Khi con người tung vật chơi và chụp bắt cũng là cách con người ghi lại quá trình hái lượm của mình, đồng thời đó cũng là cách con người rèn luyện sự khéo léo để chụp những quả cây Còn trò chơi phá hủy vật chơi mặc dù nhìn bề ngoài, vật chơi bị phá hủy thì chẳng có gì giống quá trình lao động của con người thời thượng cổ cả nhưng nếu nghiên cứu kỹ mô hình này chúng ta sẽ thấy được nhiều điều thú vị Trò chơi phá hủy vật chơi luôn luôn có một mức nhất định và các vật chơi được treo ở đó Người chơi hoặc là bị bịt mắt hoặc là được một người khác cõng đến vật chơi để đập nó bằng một dụng cụ nào đó Hình ảnh đó chính là sự

mô phỏng của hình ảnh con người nguyên thủy hái trái cây Thông thường khi hái trái cây sẽ có một người cầm cây đập cho trái rơi xuống hoặc được một người khác cõng đến để hái Theo thời gian thì sự mô phỏng đã biến dần và trở thành những trò chơi dân gian mà chúng ta chơi hôm nay

Tóm lại, từ những trò chơi dân gian của trẻ em Nam bộ mà chúng tôi sưu tầm được, chúng tôi đã rút ra được đặc điểm thông qua số người chơi, dụng cụ

chơi, cách chơi và đưa những trò chơi này vào các mô hình nhất định Mô hình của trò chơi dân gian là cách phân loại mà chúng tôi đã áp dụng theo cách nghiên cứu mô típ trong các truyện kể dân gian của các nhà folklore Ở đây là những trò chơi được có mô hình được lặp đi lặp lại ở rất nhiều trò chơi ở các vùng khác nhau Từ việc sắp xếp những trò chơi có những mô hình chơi giống nhau, chúng

tôi sẽ đặt vấn đề là: Vì sao những trò chơi dân gian khác ở những khu vực khác

nhau lại giống nhau? Việc giải quyết triệt để vấn đề này sẽ cho chúng tôi câu trả

lời về nguồn gốc của trò chơi dân gian Và chúng tôi đã giải quyết vấn đề này bằng lý thuyết của trường phái nhân loại học Một số trò chơi dân gian theo chúng tôi sở dĩ giống nhau là do sự mô phỏng thế giới tự nhiên và mô phỏng lao động của con người thời thượng cổ

Chương 3: XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN TRÒ CHƠI DÂN GIAN CỦA TRẺ EM NAM BỘ

3.1 Sự thay đổi trò chơi dân gian của trẻ em Nam bộ:

Trò chơi dân gian đã ra đời từ rất lâu và trong quá trình giao lưu giữa khu vực này với khu vực khác, trong quá trình di dân và theo thời gian nó đã có những thay đổi nhất định Trong phần này chúng tôi sẽ tiến hành so sánh những trò chơi dân gian mà chúng tôi đã sưu tầm được ở Khánh Hậu hiện nay với những trò chơi dân gian cùng loại đã có từ trước để thấy được sự thay đổi của trò chơi dân gian đã diễn ra thế nào, nguyên nhân thay đổi và từ đó đoán định xu hướng phát triển của trò chơi dân gian Nam bộ nói chung

Sự thay đổi của trò chơi dân gian trẻ em Nam bộ ngay từ lúc sưu tầm (chưa tiến hành nghiên cứu) đã được những người dân Nam bộ khẳng định:

Trò chơi của trẻ em bây giờ trại (1) đi nhiều lắm Số lượng trò chơi mà các

em chơi còn khá nhiều nhưng khác xa với cách chơi của chúng tôi ngày trước

(Nữ, 52 tuổi, điền dã tháng 1 năm 2008)

Thực tế, trong lúc quan sát cách chơi của các em so với cách chơi của chúng tôi khi còn nhỏ(cách đây khoảng 10 năm) và của một số người bạn sống ở Nam bộ mà chúng tôi đã tiến hành hỏi trước chúng tôi cũng nhận thấy một số khác biệt

3.1.1 Sự thay đổi về ngôn ngữ:

Trò chơi dân gian thường mô phỏng hành động nhiều hơn là sử dụng ngôn ngữ Tuy nhiên, ở những trò chơi có sử dụng đồng dao thì việc nghiên cứu những thay đổi về mặt ngôn ngữ là điều cần thiết

Trong 48 trò chơi dân gian Nam bộ mà chúng tôi đã sưu tầm được ở Khánh Hậu, chỉ có 5 trò chơi có sử dụng ngôn ngữ chiếm 10,42%, đó là các trò chơi:

Rồng rắn lên mây, Lính kính, Cá sấu lên bờ, Kết bạn, Bòn bon Đây quả là con số

rất nhỏ Các trò chơi khác cũng có sử dụng ngôn ngữ nhưng thường chỉ có một, hai tiếng hoặc ngôn ngữ không trực tiếp tham gia vào trò chơi mà chỉ có hành động đóng vai chính thì chúng tôi không nêu ra ở đây Đối với một số trò chơi nếu buổi ban đầu có sử dụng ngôn ngữ hoặc đồng dao mà ở những trò chơi cùng loại chúng tôi sưu tầm được ở Khánh Hậu, ngôn ngữ đã không còn được sử dụng thì chúng tôi vẫn tiến hành nghiên cứu chúng

Những trò chơi mà chúng tôi sẽ tiến hành nghiên cứu sự thay đổi về mặt

ngôn ngữ là: Chơi chuyền, rồng rắn lên mây, mèo đuổi chuột, ô ăn quan Sở dĩ

chúng tôi chọn những trò chơi này bởi vì đây là những trò chơi khá phổ biến trong

hệ thống trò chơi dân gian Việt Nam Chính vì vậy, việc xác định sự thay đổi về mặt ngôn ngữ cũng sẽ khá dễ dàng và từ đó có thể thấy được những nét độc đáo của từng vùng

Rồng rắn lên mây là trò chơi dân gian khá phổ biến mà vùng nào cũng có

và đặc biệt từ lâu nó đã được đưa vào sách vở Đây là trò chơi Rồng rắn lên mây

đã được ông bà ngày xưa chơi: một người sau khi bề tay trắng tay đen bị thua sẽ làm thầy thuốc Những người còn lại, người trước nắm vạt áo người sau hoặc để tay lên vai người trước và lượn lờ như rắn đi xung quanh thầy thuốc, vừa đi vừa hát:

Rồng rắn lên mây

Có cây núc nắc

Có nhà khiển binh Hỏi thăm thầy thuốc

Rồng rắn đi lấy thuốc để chữa bệnh cho con

Con lên mấy? – Thầy thuốc hỏi

Con lên một

Thuốc không ngon

Con lên hai

Thuốc không ngon

Cứ như thế cho đến khi rồng rắn trả lời: Con lên mười

Thầy thuốc: Thuốc hay vậy

Rồi thầy thuốc đòi hỏi: Xin khúc đầu Rồng rắn: Những xương cùng xẩu Thầy thuốc: Xin khúc giữa

Rồng rắn: Những máu cùng me

Thầy thuốc: Xin khúc đuôi

Rồng rắn: Tha hồ thầy đuổi

Dứt lời thầy thuốc sẽ đuổi bắt người cuối hàng Người đứng đầu sẽ chặn thầy thuốc để thầy thuốc không bắt được khúc đuôi, tức là người cuối cùng của hàng Nếu người cuối cùng của hàng để thầy thuốc bắt được thì sẽ phải làm thầy thuốc thay cho người kia

Còn trò Rồng rắn lên mây mà chúng tôi sưu tầm được ở Khánh Hậu có nội

dung như sau: chơi trắng đen, ai thua sẽ bị chăng Những người còn lại xếp thành hàng dọc, nắm áo nhau, đi vòng tròn xung quanh người bị chăng đó và đọc:

Rồng rắn lên mây

Có cái cây nhúc nhích

Có ông chủ ở nhà không?

Nếu người chăng không muốn trả lời có ông chủ ở nhà thì sẽ nói: ông chủ

đi chợ rồi, ông chủ đi chơi gái rồi, ông chủ đi uống sữa Enline rồi, ông chủ đi

karaoke rồi…Rồng rắn sẽ đi tiếp và đọc lại bài đồng dao trên Nếu người chăng trả

lời có thì hai bên sẽ đối đáp như sau:

Qua trò chơi Rồng rắn lên mây đã được ông cha ta chơi từ ngày xưa và trò

Rồng rắn lên mây đang được chơi hiện nay chúng tôi thấy:

- Về cách chơi: trò chơi ngày xưa và trò chơi ngày nay chơi tương đối giống nhau

- Về ngôn ngữ: trong lời thoại cũng như ngay ở nhân vật đã có một sự thay đổi đáng kể Chúng tôi tạm chia làm ba phần để so sánh, phần mở đầu: lời hát của

rồng rắn, phần 2: câu trả lời: Không, phần 3: câu trả lời: Có Trong phần 3, có thể

chia ra làm hai phần nhỏ là: Mục đích của rồng rắn và câu trả lời của rồng rắn

Sự thay đổi đó được thể hiện ra như sau:

Rõ ràng, trò chơi rồng rắn lên mây xưa và nay đã có một sự khác biệt lớn Chúng tôi đã thử lý giải nguyên nhân của sự khác biệt này như sau:

Trò chơi ngày xưa Trò chơi ngày nay Phần mở đầu Nhân vật: Thầy thuốc Nhân vật: Ông chủ Phần 2: Câu trả lời: Không Đi vắng, đi chợ, đi câu

cá,…

Đi chơi gái, đi uống sữa Enline, đi karaoke…

Mục đích của rồng rắn

Đi lấy thuốc chữa bệnh cho con

Mượn một cái dao, tấm thớt để chặt rắn

Ngắn gọn:

Xương không Thịt không

Mỡ không

Sự khác nhau về nhân vật trong phần mở đầu: trò chơi Rồng rắn lên mây có

nhân vật chính là rồng rắn Theo tín ngưỡng dân gian của người Việt, rồng rắn là những con vật rất linh thiêng và được mọi người tôn trọng Chính vì vậy, hình ảnh con rồng thường gắn với vua chúa và rắn thường là biểu tượng của sự may mắn Khi rồng rắn đến thăm nhà nào có nghĩa là đối tượng mà nó đến sẽ giữ một vai trò rất quan trọng Như vậy, trong quan niệm của người Việt Nam xưa, thầy thuốc giữ một vai trò rất quan trọng Bởi vì thầy thuốc là người chăm sóc sức khỏe và bảo đảm tính mạng cho mọi người Rồng rắn đi thăm thầy thuốc là đi thăm người đứng đầu về chức năng xã hội Tuy nhiên, ngày nay vị trí đó đã thay đổi Điểm nhìn quan trọng đã được di chuyển từ thầy thuốc sang ông chủ Điều này có nghĩa là vị trí của thầy thuốc chỉ còn là thứ yếu Khi nói đến ông chủ là nói đến những người

về mặt xã hội là vừa có quyền và có tiền Như vậy cuộc viếng thăm của rồng rắn

từ đi thăm người có chức năng trong xã hội đã chuyển thành người có quyền lực trong xã hội

Thứ hai, khi câu trả lời của đối tượng mà rồng rắn đến thăm là Không thì

kéo theo đó là những câu trả lời phản ánh sự sinh hoạt và lao động thường thấy trong xã hội Ở trò chơi ngày xưa, những hoạt động thường làm cho con người đi vắng là: đi chợ, đi câu cá…đó cũng chính là công việc thường làm của người Việt Nam xưa chứ không hẳn là chỉ có thầy thuốc mới làm Còn ở trò chơi ngày nay, những hoạt động làm cho ông chủ đi vắng là: đi chơi gái, đi uống sữa Enline, đi karaoke…là những hoạt động thiên về giải trí, sinh hoạt, không nhất thiết phải là ông chủ mà là những ai có tiền cũng có thể làm Ở đây sự quan trọng của lao động

đã chuyển sang sự quan trọng của vui chơi, giải trí

Thứ ba, về mục đích của rồng rắn ở trò chơi ngày xưa là khá rõ: đi tìm thầy thuốc để chữa bệnh cho con Điều này có nghĩa đây là một chuyến đi có mục đích rất rõ ràng và có ích Còn trò chơi rồng rắn ngày nay thì có mục đích không rõ ràng và bản thân rồng rắn muốn mượn dao, thớt để tự chặt mình nộp cho ông chủ

Thứ tư là cách trả lời của rồng rắn ở trò chơi ngày xưa rất có vần điệu, văn

vẻ thể hiện một nét đẹp trong ngôn ngữ tiếng Việt Còn ở cách trả lời của rồng rắn ngày nay đã thể hiện ý muốn giản hóa trong cách nói chuyện của con người, không hề có vần điệu, chỉ là những câu trả lời rất ngắn

Qua việc so sánh trên, chúng tôi thấy, từ sự thay đổi về ngôn ngữ của trò chơi dân gian đã kéo theo sự thay đổi về cấu trúc của trò chơi Tức là ở trò chơi rồng rắn của ngày xưa tính chất quan trọng được thể hiện khi thầy thuốc trả lời là

Co ở nhà và sau đó là một cuộc đối đáp rất dài và văn vẻ Còn ở trò chơi ngày nay,

tính chất quan trọng lại được thể hiện rõ hơn ở đoạn ông chủ không có nhà, để ngay sau đó là hàng loạt cách trả lời về lý do đi vắng của ông chủ mà các em thiếu nhi thường chú trọng vào đó để tạo tiếng cười

Sự thay đổi của ngôn ngữ, theo chúng tôi có sự tham gia của quá trình đô thị hóa Quá trình đô thị hóa làm cho cuộc sống con người trở nên bận rộn và thời gian rảnh rỗi ít đi rất nhiều Cụ thể là, ở Khánh Hậu nền kinh tế đang thay đổi dần

từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ, do đó sức cạnh tranh sẽ cao hơn Người lớn không có thời gian quan tâm đến những trò chơi của trẻ Còn trẻ em do