Phóng sự phát thanh hiện đại trên đài tiếng nói nhân dân thành phố hồ chí minh công trình dự thi giải thưởng sinh viên nghiên cứu khoa học euréka lần thứ 12 năm 2010

Trong chương này, nhóm tác giả trình bày khái quát về phóng sự phát thanh hiện đại, quy trình thực hiện một phóng sự phát thanh và các đặc trưng của một phóng sự phát thanh trên Đài TNND

BAN CHẤP HÀNH TP HỒ CHÍ MINH

-

CÔNG TRÌNH DỰ THI GIẢI THƯỞNG SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC – EURÉKA

LẦN THỨ 12 NĂM 2010

Tên công trình:

PHÓNG SỰ PHÁT THANH HIỆN ĐẠI TRÊN ĐÀI TIẾNG

NÓI NHÂN DÂN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Sinh viên thực hiện: Nguyễn Hữu Công (CN)

Võ Thị Lệ

Người hướng dẫn khoa học: GV.Phạm Duy Phúc

Lĩnh vực nghiên cứu: KHOA HỌC XÃ HỘI

Chuyên ngành: BÁO CHÍ

Mã số công trình : ………

TÓM TẮT ĐỀ TÀI 1

MỞ ĐẦU 2

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ PHÓNG SỰ PHÁT THANH HIỆN ĐẠI 6

1.1 Tổng quan về báo phát thanh 6

1.2 Phát thanh hiện đại 14

1.3 Phóng sự phát thanh hiện đại 18

CHƯƠNG 2: ĐẶC TRƯNG PHÓNG SỰ PHÁT THANH HIỆN ĐẠI 24 TRÊN ĐÀI TIẾNG NÓI NHÂN DÂN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 24 2.1 Khái quát về phóng sự phát thanh hiện đại trên Đài TNND TP.HCM 24

2.2 Quy trình thực hiện 29

2.3 Các đặc trưng 34

CHƯƠNG 3: XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN CỦA PHÓNG SỰ PHÁT THANH HIỆN ĐẠI TRÊN ĐÀI TIẾNG NÓI NHÂN DÂN TP.HCM 47

3.1 Nhận định về phóng sự phát thanh hiện đại trên Đài TNND TPHCM 47

3.2 Xu hướng phát triển phóng sự phát thanh hiện đại trên Đài TNND TP.HCM trong tương lai 51

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 53

TÀI LIỆU THAM KHẢO 55

PHỤ LỤC 56

và xu hướng phát triển Từ đó, nhóm tác giả trình bày tiếp về thể loại phóng sự, phóng sự phát thanh và phóng sự phát thanh hiện đại Qua đó, nhóm tác giả sẽ đưa

ra những lập luận về nội dung phóng sự phát thanh hiện đại nhằm phân biệt những điểm cơ bản giữa thể loại này với phóng sự phát thanh truyền thống

Chương 2: Đặc trưng phóng sự phát thanh hiện đại trên Đài TNND TPHCM Trong chương này, nhóm tác giả trình bày khái quát về phóng sự phát thanh hiện đại, quy trình thực hiện một phóng sự phát thanh và các đặc trưng của một phóng sự phát thanh trên Đài TNND TPHCM

Với sự xuất hiện hay thiếu vắng của một hay vài đặc trưng trong các đặc trưng như lời nói, tiếng động, âm nhạc đã làm nên diện mạo của một phóng sự trên Đài TNND TPHCM thế nào và khi bước sang thời đại của công nghệ, của phát thanh hiện đại thì quy trình thực hiện, cũng như về nội dung và hình thức của các phóng sự phát thanh trên Đài thay đổi ra sao được nhóm tác giả trình bày một cách

cụ thể trong chương này

Chương 3: Xu hướng phát triển của phóng sự phát thanh hiện đại trên Đài TNND TPHCM Với những phân tích thực trạng có được trong chương 2, đồng thời kết hợp với những nhận định của các giảng viên, các các phóng viên, biên tập viên đang làm việc tại Đài, nhóm tác giả đưa ra những nhận xét về ưu và nhược điểm của thể loại phóng sự phát thanh trên Đài TNND TPHCM cũng như xu hướng phát triển của thể loại này trong tương lai

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Có thể thấy, kể từ lúc phát thanh ra đời – trên cơ sở của việc phát hiện ra sóng điện từ và những phát minh về diode, triode cho đến nay, phát thanh đã trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm Ngày nay, với sự phát triển của công nghệ thông tin, phát thanh đã không được công chúng lựa chọn như một trong những phương tiện truyền thông giải trí hàng đầu, song hòa vào dòng phát triển của công nghệ, phát thanh cũng đã có những bước chuyển mình đáng kể trong việc sản xuất các chương trình phát sóng của mình Tuy không còn chiếm vị trí độc tôn nhưng phát thanh luôn là món ăn tinh thần không thể thiếu đối với mọi người

Phóng sự đòi hỏi nhiều thời gian và công sức để điều tra, thâm nhập thực tế

và phỏng vấn nhiều người Phóng sự cung cấp cho người đọc một cái nhìn cận cảnh đồng thời toàn cảnh về một hiện tượng, thường là đặc biệt, diễn ra trong xã hội Tuy nhiên, mỗi khi nhắc đến phóng sự người ta thường nghĩ đó là một thể loại thường chỉ thấy xuất hiện báo in chứ chưa nhiều công chúng biết rằng trên phát thanh cũng có thể loại tương tự như vậy

Phóng sự là một thể loại ký nằm giữa báo chí và văn học Theo những tài liệu nước ngoài, khái niệm phóng sự lần đầu tiên được người Anh sử dụng với nghĩa để chỉ sự mô tả những đám cháy, những trận lụt, những kỳ họp quốc hội hoặc những cuộc chiến tranh Trong thời kì ban đầu, thể loại phóng sự được khai thác từ nhiều góc độ theo những quan niệm khác nhau Trong thế giới hiện đại, phóng sự không còn dừng lại ở sự mô tả đơn giản Phóng sự đã đạt tới sự chính xác và đa dạng trong việc trình bày hiện thực, một hiện thực phức tạp liên tục phát triển và biến động bằng những chi tiết cụ thể, với một năng lực khái quát cao

Báo chí là nhịp cầu căn bản để phóng sự đến với người đọc Song ngược lại chính phóng sự cũng góp phần tạo nên hiệu quả phản ánh và tác động của báo chí đối với công luận Những tờ báo có khả năng tổ chức khai thác và sử dụng có hiệu quả các tác giả, tác phẩm phóng sự thì uy tín của tờ báo sẽ được khẳng định, niềm tin của bạn đọc đối với báo chí cũng sẽ được củng cố

Theo thời gian, phóng sự phát thanh ngày càng có nhiều đổi mới về nội dung và hình thức Với cái tôi trần thuật và bút pháp giàu chất văn học cùng với sự kết hợp của lời nói, âm thanh, tiếng động… phóng sự phát thanh đã tạo nên những đặc trưng riêng Tuy nhiên, những đặc trưng của phóng sự trên phát thanh- cụ thể

là phóng sự phát thanh trên Đài TNND TP.HCM chưa được nghiên cứu một cách

cụ thể Nhiều người vẫn còn mơ hồ về thể loại này vì không xác định được những đặc thù riêng của nó

Xuất phát từ những thực tế trên, nhóm tác giả tiến hành đi sâu nghiên cứu

về đề tài còn khá mới này, với mong muốn có thể đưa ra những nhận định, đánh giá về thể loại phóng sự phát thanh hiện đại trên Đài TNND TP.HCM Từ đó, nhóm nghiên cứu mong muốn góp phần cung cấp cho những người làm báo phát thanh, những giảng viên, sinh viên, những người quan tâm đến phóng sự phát thanh những thông tin cần thiết

2 Sơ lược tình hình nghiên cứu đề tài

Phóng sự phát thanh là một thể tài xuất hiện khá lâu, song lại không có nhiều tài liệu đề cập đến thể loại này một cách chính thống hay có đề cập cũng chỉ

là một phần nhỏ rải rác trong các tài liệu về báo phát thanh Qua tìm hiểu, nhóm tác giả được biết một số tài liệu có đề cập đến thể loại phóng sự phát thanh như:

Phân viện báo chí & tuyên truyền – Đài tiếng nói Việt Nam (2002), Báo phát thanh, Nxb Văn hóa thông tin; Nhật An (2006), Đường vào nghề phát thanh truyền hình, Nxb Trẻ; Đức Dũng (2003), Lý luận báo phát thanh, Nxb Văn hóa thông tin; The Missouri Group, New reporting and writing (Bản dịch tiếng Việt: Nhà báo hiện đại, chương 18: Viết cho phát thanh và truyền hình) (2007), Nxb Trẻ; Nguyễn Đình Lương (1993), Nghề báo nói, Nxb Văn hóa thông tin; V.V.Xmirnov, Đào Duy Anh dịch (2004), Các thể loại báo chí phát thanh, Nxb Thông tấn… Nhóm tác giả

cũng được biết chưa có một công trình khoa học nào đi sâu nghiên cứu một cách hoàn chỉnh, có hệ thống về đề tài phóng sự phát thanh nói chung và phóng sự phát thanh trên Đài TNND TP.HCM nói riêng

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu đề tài, nhóm tác giả nhằm cung cấp cho mọi người cái nhìn toàn diện nhất về những đặc trưng của thể loại phóng sự trên báo phát thanh hiện đại trên Đài TNND TP.HCM Qua đó, độc giả có sự phân biệt với thể loại phóng sự trên báo in, truyền hình và báo mạng

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, đề tài thực hiện các nhiệm vụ sau đây:

 Đi tìm và giải nghĩa một số khái niệm liên quan đến đề tài

 Trình bày một cách khái quát chung về báo phát thanh và thể loại phóng sự phát thanh hiện đại trên Đài TNND TP.HCM

 Nêu và phân tích đặc trưng thể loại phóng sự phát thanh hiện đại trên Đài TNND TP.HCM

 Đưa ra những nhận định thể loại phóng sự phát thanh hiện đại trên Đài TNND TP.HCM, cũng như xu hướng phát triển trong trong tương lai của thể loại này

4 Cơ sở lý luận và giả thuyết nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Để việc nghiên cứu đề tài được tiến hành thuận lợi và hiệu quả, nhóm tác giả trình bày khái quát một số khái niệm có liên quan đến nội dung đề tài, khái quát về khái niệm phóng sự được định nghĩa ở nước ngoài và Việt Nam từ thời kỳ ban đầu cho đến xã hội hiện đại Qua đó, người đọc có cái nhìn tổng quan hơn về thể loại phóng sự

4.2 Giả thuyết nghiên cứu

Phóng sự phát thanh hiện đại trên Đài TNND TP.HCM mang nhiều đặc trưng, được quy định bởi đặc thù thể hiện của loại hình báo phát thanh như lời nói, tiếng động, âm nhạc

Trong quá trình phát triển, phóng sự phát thanh hiện đại trên Đài TNND TP.HCM sẽ có những thay đổi phù hợp với nhu cầu thông tin của thính giả theo từng thời kỳ

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài, nhóm tác giả sử dụng phối hợp nhiều phương pháp nghiên cứu, quan trọng nhất là các phương pháp sau đây:

5.1 Phương pháp thu thập

Nhóm tác giả tiến hành thu thập dữ liệu thô từ các nguồn tin khác nhau như sách, báo, tạp chí, Internet, các cuộc phỏng vấn đối tượng liên quan,… và sau đó tổng hợp, phân tích và xử lí thành những tư liệu khoa học phục vụ mục đích nghiên cứu

5.2 Phương pháp phỏng vấn sâu

Nhóm tác giả sử dụng phương pháp này để phỏng vấn sâu những người đang trực tiếp làm việc tại Đài TNND TP.HCM, Đài Tiếng nói Việt Nam (Đài TNVN), những người đang giảng dạy tại trường cao đẳng, đại học có liên quan

5.3 Phương pháp điều tra xã hội học

Bằng việc phát bảng khảo sát, thu thập ý kiến trên diện rộng của những thính giả nghe Đài, nhóm tác giả sẽ tổng hợp và xử lý thành những biểu đồ để đưa ra những kết luận mang tính xác thực cao nhất

5.4 Phương pháp so sánh, đối chiếu

Ngoài các phóng sự trên Đài TNND TP.HCM, nhóm nghiên cứu tiếp tục ghi âm lại các phóng sự của Đài TNVN Sau đó, nhóm tiến hành đối chiếu và so sánh những điểm khác biệt của các phóng sự của hai Đài này về đề tài, tiếng động, thời lượng nhằm đem đến cho người đọc cái nhìn khái quát nhất những điểm được và chưa được của phóng sự trên Đài TNND TP.HCM về lời nói, tiếng động, âm nhạc

6 Đối tượng, khách thể và giới hạn nghiên cứu

6.1 Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những đặc trưng của thể loại

phóng sự phát thanh hiện đại trên Đài TNND TP.HCM

6.2 Khách thể nghiên cứu:

 Thể loại phóng sự

 Thể loại phóng sự phát thanh hiện đại

 Đài Tiếng nói Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh

6.3 Giới hạn không gian nghiên cứu: Đài Tiếng nói Nhân dân Thành

phố Hồ Chí Minh, số 3 Nguyễn Đình Chiểu, Quận 1, TP.HCM

6.4 Giới hạn thời gian nghiên cứu: Nhóm tác giả tiến hành ghi âm

trong hai tháng liên tiếp những phóng sự được phát trên Đài TNND TP.HCM

7 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn

7.1 Ý nghĩa khoa học: Nêu lên những nét đặc trưng và đồng thời đưa ra

những nhận định về ưu, nhược điểm của thể loại phóng sự phát thanh hiện đại trên Đài TNND TP.HCM

7.2 Ý nghĩa thực tiễn: Giúp độc giả tìm ra những nét riêng của thể loại

phóng sự trên Đài TNND TP.HCM, đồng thời cung cấp một cái nhìn mới về thể loại này khi chưa có nhiều tài liệu đề cập đến Bên cạnh đó, chúng tôi cũng mong muốn góp phần định hướng sự nhìn nhận của sinh viên báo chí về phóng

sự hiện đại trên Đài TNND TP.HCM

8 Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, phụ lục, danh mục tham khảo, phần nội dung của đề tài gồm 3 chương:

 Chương 1 Trình bày một cách khái quát về báo phát thanh và thể loại phóng sự phát thanh hiện đại

 Chương 2 Trình bày đặc trưng thể loại phóng sự phát thanh hiện đại trên Đài TNND TP.HCM

 Chương 3 Trình bày những nhận định về thể loại phóng sự phát thanh hiện đại trên Đài TNND TP.HCM và xu hướng phát triển trong tương lai

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ PHÓNG SỰ PHÁT THANH HIỆN ĐẠI

1.1 Tổng quan về báo phát thanh

Ngày nay, cùng với các phương tiện thông tin đại chúng khác, báo phát thanh vẫn là một loại hình báo chí gần gũi và dễ tiếp nhận với phần đông công chúng Tuy nhiên, khi bàn về định nghĩa báo phát thanh thì đã có nhiều ý kiến

khác nhau Trong tài liệu Các thể loại phát thanh của Nxb Thông Tấn năm 2004, tác giả V.V.Xmirnov cho rằng: “Phát thanh là sự nối tiếp kinh nghiệm đã tích lũy của loài người trong việc phản ánh và tổ chức thông tin xã hội Đó là kênh chuyển tải những khối lượng lớn hoạt động sáng tạo của con người, là sản phẩm của thực

tế ngôn ngữ mới” Có thể thấy, định nghĩa này của tác giả V.V.Xmirnov đã khẳng

định chức năng của báo thanh nhưng vẫn khá chung khi cho rằng đó là một sự tiếp nối của kinh nghiệm về việc phản ánh và tổ chức thông tin xã hội Bởi vì tất cả các loại hình báo chí đều thực hiện chức năng phản ánh và tổ chức thông tin xã hội

Còn PGS.TS Đức Dũng, tác giả có nhiều tài liệu về phát thanh ở Việt Nam

đã định nghĩa về loại hình báo chí này như sau trong cuốn Lý luận báo phát thanh, Nxb Văn hóa Thông tin năm 2003 như sau: “Báo phát thanh là một loại hình báo chí sử dụng kỹ thuật sóng điện từ và hệ thống truyền thanh truyền đi âm thanh, trực tiếp tác động vào thính giác của đối tượng tiếp nhận” Định nghĩa này của

PGS.TS Đức Dũng đã chỉ ra được đặc thù của loại hình báo phát thanh, song cũng chỉ chú trọng nhiều về yếu tố sử dụng các yếu tố kỹ thuật của loại hình báo chí này

Trong bài giảng Nhập môn phát thanh, Giảng viên Phạm Duy Phúc - Khoa BC&TT, trường ĐH KHXH&NV TP.HCM – đã định nghĩa: “Phát thanh là một phương tiện truyền thông đại chúng dựa trên nguyên tắc kỹ thuật truyền âm thanh

để chuyển tải các chương trình tin tức, tri thức, nghệ thuật tới đông đảo công chúng thính giả cũng như cho các nhóm thính giả đặc thù” Định nghĩa này cũng

chỉ ra được yếu tố kỹ thuật được sử dụng trong loại hình báo phát thanh, song lại giới hạn các sản phẩm báo chí trên phát thanh ở các chương trình tin tức, tri thức, nghệ thuật

Từ việc phân tích các định nghĩa trên, nhóm tác giả rút ra định nghĩa báo

phát như sau: “Phát thanh là một loại hình báo chí dùng kỹ thuật truyền âm thanh

để chuyển tải các sản phẩm báo chí của loại hình báo này đến đông đảo công chúng thông qua việc tác động đến thính giác của đối tượng tiếp nhận”

1.1.1 Lịch sử phát thanh thế giới

Ngay từ khi xuất hiện trên trái đất, người nguyên thủy đã có nhu cầu trao đổi thông tin để liên kết, phối hợp thành nhóm, bầy đàn nhằm nâng cao hiệu quả trong việc tìm kiếm thức ăn và chống lại những mối nguy hiểm từ bên ngoài Theo thời gian, cùng với sự phát triển xã hội loài người thì nhu cầu trao đổi thông tin càng có một tầm quan trọng nhất định Truyền thông chính là cầu nối trong quá trình hình thành, duy trì và phát triển xã hội

Theo nhiều tài liệu về lịch sử báo chí còn để lại, sự ra đời của báo chí xuất hiện sớm nhất ở phương Tây vào thế kỷ thứ XIII Đó là tại các thành phố cảng sầm uất, từ nhu cầu thông tin để việc mua bán, trao đổi hàng hóa được diễn ra thuận lợi hơn đã dẫn đến sự ra đời của những bản tin chép tay đầu tiên Các bản tin này được phân phát những nơi đông dân cư ở các thành phố lớn của Ý, Đức… Và khi người dân đã hình thành thói quen theo dõi bản tin, các nhà kinh doanh đem bán mỗi bản tin một đồng tiền vàng Venice Như vậy, từ những bản tin chép tay đầu tiên được phát miễn phí dần hình thành nên những bản tin được bán, và khi thu được lợi nhuận, những nhà kinh doanh bắt đầu cải tiến những bản tin còn thô

sơ từ ban đầu để có thể bán được nhiều hơn Đó là những điều kiện đầu tiên cho sự hình thành của báo in Còn sự ra đời của phát thanh trên thế giới bắt đầu vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX với sự xuất hiện của radio và sóng điện từ Cũng từ đó, thông điệp có thể tác động đến hàng tỷ con người bằng tất cả thế giới âm thanh

phong phú và đa dạng: “Một thế giới âm thanh có thể tạo dựng tất cả lên trước mắt con người về những gì đã và đang diễn ra; khơi gợi trí tưởng tượng vô biên của con người về cuộc sống thực tại đang diễn ra trong mối liên hệ với quá khứ và liên tưởng đến tương lai” 1

Radio hay còn được gọi là vô tuyến truyền thanh, là một kỹ thuật để chuyển giao thông tin, dùng các biến điện sóng điện từ có tần số thấp hơn tần số của ánh sáng hay còn gọi là sóng radio Sóng radio có tần số trong khoảng từ 30MHz đến 300MHz Từ radio còn dùng để chỉ máy thu thanh, một loại thiết bị điện tử dùng

để nhận về các sóng âm đã được biến điện qua antenna (ăng-ten) để khuếch đại, phục hồi lại dạng âm thanh ban đầu và cho phát ra ở loa2 Nhưng mãi cho đến ngày hôm nay thì việc xác định nguồn gốc ra đời của radio vẫn còn nhiều tranh

cãi Theo như các tài liệu còn để lại thì lý thuyết cơ bản sự truyền sóng điện từ được James Clerk Maxwell trình bày đầu tiên năm 1873 trong giấy chứng nhận của ông cho Hội Khoa học Hoàng Gia Anh qua thuyết động học về điện trường, là thành quả nghiên cứu của ông trong suốt thời gian từ năm 1861 đến 1865 Còn David E Hughes là người đầu tiên truyền và nhận sóng radio khi phát hiện sự cân cảm ứng tạo ra âm thanh trong đầu thu của điện thoại tự chế của ông vào năm

1878 Và ông đã trình bày khám phá này của mình trước Hội Khoa học Hoàng gia năm 1880, nhưng chỉ được xem là sự cảm ứng đơn thuần Giữa năm 1886 và 1888, chính Heinrich Rudolf Hertz là người đưa ra thuyết Maxwell thông qua thực nghiệm, chứng minh rằng bức xạ radio có tất cả tính chất của sóng (giờ đây được gọi là sóng Hertz) William Henry Ward thì đưa ra bằng sáng chế Mỹ 126356 vào ngày 30 tháng 8 năm 1872 Còn Mahlon Loomis thì đưa ra bằng sáng chế Mỹ

129971 vào ngày 30 tháng 7 năm 1872 Landell de Moura, một nhà truyền giáo và khoa học Brazil, tiến hành thí nghiệm khoảng giữa năm 1893 và 1894 nhưng đã không công bố thành tựu đến mãi năm 1900

Trong số những tài liệu lịch sử phát thanh thế giới, phần lớn đều cho rằng radio ra đời từ ý tưởng của nhà bác học người Ý Guglielmo Marconi cùng với người cộng sự của mình là Ambrose Fleming Khi Guglielmo Marconi phát minh

ra hệ thống máy điện báo radio vào năm 1901, ông nghĩ rằng đó là cách liên lạc nhanh chóng và thuận tiện cho những con tàu trên biển và đất liền Tuy nhiên phải đến năm 1920, khi truyền thanh, âm nhạc và tin tức bắt đầu bùng nổ thì cũng đồng thời mở ra một kỷ nguyên mới cho loại phương tiện này Có thể điểm qua một số dấu mốc gắn liền với những ngày đầu ra đời của radio ở một số quốc gia trên thế giới:

Năm 1912: Những máy radio nghiệp dư bắt được tín hiệu kêu cứu (SOS)

do tàu chở khách Titanic phát ra

Năm 1913: Các máy thu thanh băng galen (một chất bán dẫn với khoảng trống năng lượng nhỏ khoảng 0,4 eV, được dùng trong hệ thống truyền thông không dây3) có thể nghe được những buổi truyền thanh ca nhạc hàng tuần đầu tiên được phát đi từ một căn nhà phụ của lâu đài Lacken (Bỉ)

Năm 1915: Buổi phát thanh quốc tế đầu tiên được tiến hành, được duy trì mỗi ngày một bản (chưa gọi là chương trình) được phát đi từ Đức

Năm 1917: Những người Bolshevik (Bôn-sê-vích) sử dụng radio tác động đến thái độ của người Đức trong cuộc họp đàm phán Hiệp ước Brest-Litovsk (là

3

http://www.mii.org/Minerals/photolead.html

hiệp ước được ký vào ngày 3-3-1918 giữa Đế quốc Đức và Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga nhằm để Nga rút khỏi Thế chiến thứ nhất sau khi Cách mạng tháng Mười Nga thành công4)

Năm 1919: Tổng công ty RCA (Radio Corporation of America), là một công ty điện tử của Mỹ chuyên kinh doanh về nhãn hiệu radio RCA được thành lập

Ngày 6-11-1922: Radiola, một đài phát thanh tư nhân của Pháp được thành lập và duy trì đến ngày 28-3-1924, sau đó nâng cấp thành Đài truyền thanh Radiola với các chương trình phát thanh được sản xuất bởi SFR Đến ngày 29-3-

1924 Đài được đổi tên thành Radio Paris và trở thành Đài phát thanh công cộng vào 17-12-1933

Ngày 14-11-1922: Buổi phát thanh truyền tin tức đầu tiên của Đài BBC (British Broadcasting Company) do một nhóm các công ty viễn thông và dịch vụ phát thanh thành lập, đã được phát đi

Quá trình phát triển về kỹ thuật phát thanh trên thế giới có hai bước nhảy vọt quan trọng: Đó là sự ra đời của phát thanh FM vào những cuối những năm 30 của thế kỷ XX và sự ra đời của thanh số DAB (Digital Audio Broadcasting) vào cuối thế kỷ XX

Phát thanh FM ra đời đánh dấu bước nhảy vọt quan trọng về chất lượng sóng, chi phí đầu tư rẻ, gọn nhẹ Các nhà sản xuất, quản lý phát thanh đã biết kết hợp hài hòa giữa sóng trung, sóng ngắn, sóng cực ngắn FM để phát huy tối đa vùng phủ sóng và bảo đảm thuận lợi cho thính giả Tiếp đó, cuối thế kỷ XX, sự xuất hiện của phát thanh số DAB đã tạo ra lại nhiều ưu điểm như âm thanh có chất lượng cao như nghe qua đĩa CD Dù người nghe đang ở tại nhà, trên ôtô, hay ngoài trời thì chất lượng âm thanh cũng tốt như nhau

Hiện nay, đài phát thanh các quốc gia như Mỹ, Anh, Pháp, Canada… đều

có những bản tin khoảng 5 phút, được thực hiện xen giữa các chương trình phát thanh, để phát huy hết sức mạnh của phát thanh trong việc cập nhật những tin tức vừa diễn ra ngay tức thì Nhiều đài phát thanh còn dành hẳn một hệ chương trình phát thanh 24/24 chỉ bao gồm tin tức xen kẽ với âm nhạc Ở một số quốc gia Nam Phi, phát thanh còn được dùng đến như là một trong những cách cứu các ngôn ngữ sắp bị diệt vong

4

http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/FWWbrest.htm

1.1.2 Lịch sử phát thanh Việt Nam

Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, Việt Nam chưa có bất kì một đài phát thanh nào với tư cách là một cơ quan truyền thông đại diện cho một quốc gia Lúc bấy giờ, chỉ có đài phát thanh do thực dân Pháp xây dựng nhằm phục vụ cho chính sách cai trị và một số đài phát thanh tư nhân nhỏ lẻ ra đời nhằm mục đích quảng cáo

Sau ngày Cách mạng tháng Tám thắng lợi, Hồ Chủ Tịch đã nghĩ ngay đến việc thành lập một cơ quan phát thanh để giới thiệu hình ảnh nước Việt Nam dân chủ cộng hòa vừa giành được chủ quyền trước đồng bào trong cả nước và nhân dân thế giới

Tại căn nhà số 48 phố Hàng Ngang, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ thị đồng chí Võ Nguyên Giáp (Bộ Nội vụ), đồng chí Trần Huy Liệu (Bộ Tuyên truyền) xây dựng một đài phát thanh quốc gia để phục vụ cách mạng, để nhân dân thế giới biết

và ủng hộ nước Việt Nam độc lập

Ngày 22-8-1945, đồng chí Xuân Thủy thay mặt Ủy ban Cách mạng Bắc Bộ lâm thời, đã triệu tập các đồng chí Trần Kim Xuyến, Chu Văn Tích, Trần Lâm đến

để truyền đạt chỉ thị thành lập Đài phát thanh của Hồ Chủ Tịch Sau cuộc họp, các đồng chí đã thống nhất đặt đài phát thanh tạm thời bên cạnh Bộ Tuyên truyền, Sở Tuyên truyền Bắc bộ, số 4 Đinh Lễ, Hà Nội

Tiếp đến, ngày 5-9-1945, tại trụ sở tạm thời số 4 Đinh Lễ (Hà Nội), đồng chí Trần Lâm đã chủ trì cuộc họp với hơn mười người và đã quyết định ba vấn đề Thứ nhất, hai ngày sau, tức là ngày 7-9-1945 sẽ khánh thành Đài Phát thanh Quốc gia Thứ hai, Đài Phát thanh Quốc gia được đặt tên là Đài Tiếng nói Việt Nam

Thứ ba, chọn bài Diệt phát xít của nhạc sĩ Nguyễn Đình Thi làm nhạc hiệu chính

thức cho Đài Tiếng nói Việt Nam

Đúng 11 giờ 30 phút ngày 7-9-1945, Đài Tiếng nói Việt Nam (TNVN) đã chính thức ra đời Từ Hà Nội - Thủ đô nước Việt Nam dân chủ cộng hòa - Đài TNVN đã phát sóng chương trình phát thanh đầu tiên, đánh dấu thời khắc ra đời

của phát thanh tại Việt Nam với những âm thanh đầu tiên: “Đây là Tiếng nói Việt Nam, phát thanh từ Hà Nội, Thủ đô nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà” do giọng

bà Dương Thị Ngân xướng trước và ông Nguyễn Văn Nhất xướng lại Tiếp đó,

mười thanh nữ của Hội Phụ nữ Cứu quốc đã hát bài Diệt phát xít của nhạc sĩ Nguyễn Đình Thi Sau lời phi lộ, ông Nguyễn Văn Nhất trang trọng đọc bản Tuyên ngôn độc lập và danh sách thành viên Chính phủ lâm thời Sau bản tin thời sự 30

phút là 30 phút chương trình ca nhạc do Đoàn quân nhạc ngồi ở ngoài sân biểu

diễn Tiếp đến là chương trình tiếng Anh, rồi chương trình tiếng Pháp Mỗi chương trình này kéo dài 15 phút Như vậy, buổi phát sóng đầu tiên của Đài TNVN gồm bốn chương trình: Thời sự, Ca nhạc, Tiếng Anh, Tiếng Pháp với tổng thời lượng là 90 phút Tất cả những chương trình kể trên đều được đọc và phát trực tiếp vì buổi ban đầu chưa có máy ghi âm

Những ngày đầu phát sóng, Đài TNVN đã phát sóng hai buổi một ngày Buổi trưa từ 11 giờ 30 phút đến 14 giờ Buổi chiều từ 18 giờ đến 20 giờ 30 phút, sau đó kéo dài đến 21 giờ

Tiếp đến, ngày 1-6-1946 buổi phát sóng đầu tiên của Đài Tiếng nói Nam

Bộ đã ra đời tại đình Thọ Lộc, làng Tôn Đính, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi Đài Tiếng nói Nam Bộ ra đời một phần phục vụ chiến trường miền Nam, một phần hỗ trợ cho Đài TNVN vẫn còn non trẻ

Tính đến năm 1954, kể từ ngày đầu tiên phát sóng, Đài TNVN đã chuyển địa điểm 14 lần để bảo toàn và phát triển lực lượng Tuy nhiên, trong chín năm (từ năm 1945 đến năm 1954), Đài đã có những bước phát triển lớn mạnh, hoàn thành nhiệm vụ chính trị, góp công sức xứng đáng cho công cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp

Cho đến ngày 22-10-1954, Đài TNVN chuyển về Hà Nội và chuyển thành Cục truyền thanh, trực thuộc Thủ tướng Chính phủ, máy phát đặt tại phố Ông Ích Khiêm, bộ phận biên tập và bá âm đặt tại 56 – 58 Quán Sứ, Hà Nội

Tháng 8-1955, Đài TNVN khánh thành khu điện đài Bạch Mai, và tháng

9-1958 thì Đài khánh thành Đài phát sóng tại Mễ Trì

Vào năm 1962, Chính phủ đã quyết định chuyển các máy phát sóng phát thanh sang cho Tổng cục Bưu điện để thống nhất quản lý kỹ thuật vô tuyến viễn thông vào một mối và theo cơ chế hạch toán Đài TNVN tập trung vào khâu biên tập đến ghi âm và truyền tín hiệu đến đầu đường cáp dẫn đến máy phát Cũng trong năm này, Đài TNVN được nâng cấp thành một cơ quan trực thuộc Hội đồng Chính phủ Tổ chức của TNVN cũng phân thành các ban biên tập tương đương cấp vụ, cục

Ngày 7-9-1970, buổi truyền hình thử nghiệm đầu tiên của Đài TNVN đã ra đời Chương trình này gồm 15 phút thời sự và 30 phút ca nhạc

Tình từ thời điểm năm 1995 đến năm 2000, Đài TNVN đã xây dựng và đưa vào hoạt động các đài phát sóng lớn VN2, VN3 để tăng cường diện phủ sóng cho đồng bằng Bắc Bộ và Nam Trung Bộ

Ngày 2-11-1998, Tuần báo Đài TNVN ra đời Chưa đầy một năm sau đó, ngày 3-2-1999, tờ báo điện tử VOVNews của Đài Tiếng nói Việt Nam ra mắt tại

địa chỉ www.vovnews.vn

Ngày 22-12-2002, hệ thống sản xuất và truyền âm các chương trình phát thanh trên mạng máy tính với phần mềm Dalet bắt đầu hoạt động Cuối năm 2007, Chính phủ phê duyệt thành lập kênh truyền hình của Đài TNVN

Đến thời điểm hiện tại, Đài TNVN gồm có các hệ phát sóng VOV1 (Hệ thời sự chính trị tổng hợp), VOV2 (Hệ văn hóa và đời sống xã hội), VOV3 (Hệ âm nhạc, thông tin và giải trí), VOV4 (Hệ phát thanh dân tộc), VOV5 (Hệ phát sóng đối ngoại) và VOV giao thông

1.1.3 Lịch sử hình thành và phát triển Đài Tiếng nói nhân dân TP.HCM

Trong quá trình Đài TNVN hình thành và phát triển, thì ở Nam Bộ nhiều đài phát thanh địa phương đã ra đời để phục vụ mục đích đấu tranh, tuyên truyền cho cuộc kháng chiến của quân dân miền Nam như: Đài Tiếng nói nhân dân miền Nam (1946 – 1953), Đài Tiếng nói Đồng Tháp Mười (1947 – 1948), Đài Tiếng nói Nam Bộ kháng chiến (1947 – 1954), Đài Phát thanh Sài Gòn – Chợ Lớn tự do (1951 – 1953) Đặc biệt, vào ngày 1-2-1962, tại một khu rừng già của căn cứ địa Cách mạng ở miền Đông Nam Bộ, Đài Phát thanh Giải Phóng đã phát sóng

chương trình phát thanh đầu tiên, với lời xướng: “Đây là Đài Phát thanh Giải phóng – tiếng nói của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam” Bài hát Giải phóng miền Nam của tác giả Huỳnh Minh Siêng (cố nhạc sĩ Lưu Hữu Phước)

được chọn làm nhạc hiệu của Đài

Vào thời khắc lịch sử 11 giờ 30 phút ngày 30-4-1975, Tổng thống chính quyền Sài Gòn Dương Văn Minh đã tuyên bố đầu hàng vô điều kiện qua làn sóng Đài Phát thanh Sài Gòn Vài giờ sau sự kiện đó, đoàn cán bộ, phóng viên, biên tập viên, công nhân và kỹ thuật tiền phương của Đài Phát thanh Giải phóng do đồng chí Thanh Nho dẫn đầu, từ chiến khu Tây Ninh đã tiến về tiếp quản Đài Phát thanh Sài Gòn Đúng 5 giờ sáng ngày hôm sau (1-5-1975), chương trình phát thanh đầu tiên của Đài Phát thanh Sài Gòn giải phóng đã vang lên giữa lòng thành phố Sài

Gòn với lời xướng: “Đây là Đài Phát thanh Sài Gòn giải phóng, tiếng nói của nhân dân thành phố Sài Gòn – Gia Định – Chợ Lớn, phát tại thành phố Sài Gòn vừa được giải phóng” qua giọng đọc của các phát thanh viên Hữu Phước, Thanh Liêm Nhạc hiệu của Đài là bài: Tiến về Sài Gòn của tác giả Huỳnh Minh Siêng

(cố nhạc sĩ Lưu Hữu Phước)

Ngày 27-7-1976, Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh ra quyết định

số 551 tiếp nhận Đài Phát thanh Sài Gòn giải phóng từ Ban tuyên huấn Trung Ương chuyển giao sang Kể từ đây, tên Đài Phát thanh Sài Gòn giải phóng được đổi thành Đài Tiếng nói nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh (Đài TNND TPHCM)

cùng lời xướng: “Đây là Đài Tiếng nói nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, phát thanh trên làn sóng AM 491m tức 610 KHZ” trên nền nhạc của bài Tiến về Sài Gòn Về bộ máy tổ chức, Đài TNND TPHCM vẫn giữ lại như trước tháng 7-1976

gồm: Phòng biên tập thời sự, Phòng chuyên mục, Phòng văn nghệ, Đài phát sóng, Phòng bá âm, Phòng nghiệp vụ, Kế hoạch tài vụ và Tổ chức hành chính Thời lượng phát sóng vẫn giữ nguyên là 9 giờ mỗi ngày: sáng 3 giờ (5g - 8g), trưa 2 giờ (11g – 13g), chiều 4 giờ (17g – 21g)

Đến năm 1985, lãnh đạo thành phố đầu tư xây dựng trụ sở mới cho Đài TNND TPHCM trên nền Đài Sài Gòn cũ, cùng lúc đó đầu tư thêm một số máy móc, thiết bị kỹ thuật của các nước XHCN như Liên Xô, Tiệp Khắc, Hungary Công trình xây dựng Đài TNND TPHCM là một trong những công trình kỉ niệm

10 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước Lúc bấy giờ, Đài đã tăng thời gian phát sóng lên thành 13 giờ/ngày

Năm 1997 và 2001, Đài TNND TPHCM đã tiến hành hai đợt cải tiến, đổi mới nội dung và đạt được những kết quả quan trọng

Ngoài việc phát sóng trên tần số AM phát từ tháng 8-1998, Đài bắt đầu phát sóng thêm trên hệ FM Cho đến thời điểm hiện nay, thời lượng phát sóng của Đài

là 32 giờ/ngày, riêng thứ bảy, chủ nhật là 36 giờ/ngày Trong đó, sóng AM (phát

từ 4g30 đến 23g) là 15 giờ/ngày, thứ bảy, chủ nhật là 16 giờ 30 phút/ngày; sóng

FM (phát từ 6g đến 23g) là 17 giờ/ngày, thứ bảy, chủ nhật là 18 giờ/ngày; tiếp sóng Đài TNVN 1 giờ 15 phút/ngày Về kỹ thuật, Đài đã trang bị toàn bộ hệ thống thu phát bằng vi tính Thư bạn đọc gửi (không kể điện thoại, hộp thư thoại) tăng từ 31.000 thư (năm 1997) đến 83.000 thư (năm 2002) Doanh thu từ quảng cáo và các nguồn khác của Đài từ 6 tỷ đồng (1997) đã tăng lên 17 tỷ đồng (2002)

Đầu năm 2003, Đài TNND TPHCM đã bắt đầu đợt cải tiến, đổi mới thứ 3, hướng vào nâng cao chất lượng biên tập (chiều sâu) như xây dựng cột antenna (ăng-ten) cho hệ FM, sữa chữa lớn trụ sở của Đài, tăng doanh thu từ quảng cáo và tài trợ…

Ngày 24-4-2003, trang web www.voh.com.vn của Đài chính thức ra mắt và

đi vào hoạt động Ngoài việc theo dõi những thông tin như trên một tờ báo điện tử, các thính giả của Đài có thể truy cập vào địa chỉ này để nghe lại toàn bộ chương trình mà mình yêu thích, bên cạnh việc gọi đến các hộp thư thoại theo hình thức

truyền thống từ trước đến nay Trang web không chỉ góp phần đưa nội dung trên sóng phát thanh đến gần bạn nghe đài hơn mà còn tạo điều kiện cho những thính giả ở nước ngoài, ngoài bán kính phủ sóng vẫn có thể nghe được nhiều chương trình của Đài

Đến năm 2005, thời gian phát sóng trên hai sóng AM và FM của Đài đã tăng lên thành 37 giờ 30 phút/ngày Tổng doanh thu của Đài đạt 23,5 tỷ đồng Năm 2008, Đài phát sóng 43 giờ 30 phút/ngày, riêng sóng FM phát sóng 24/24, còn sóng AM phát sóng 19 giờ 30 phút/ngày từ 4h30 đến 24h Doanh thu của Đài năm 2008 là 37 tỷ đồng

Năm 2009 là năm đánh dấu bước cải tiến quan trọng về nội dung các chương phát thanh của Đài Các chuyên mục phát thanh trên sóng AM có thời lượng 15 phút được tăng cường lên 30 phút nhằm cơ cấu nội dung chương trình phù hợp với các lĩnh vực cụ thể Đài cũng tăng cường các chương trình phát thanh trực tiếp thành 20 chương trình một tuần Năm 2009 cũng là năm xuất hiện các chương trình mang tính đột phá của Đài TNND TPHCM Ngày 22-6-2009, chương trình thời sự buổi chiều của Đài vốn phát sóng 30 phút được tăng thêm

thời lượng thành 45 phút với tên mới là Sài Gòn buổi chiều Chương trình thời sự tổng hợp Sài Gòn buổi chiều lúc đầu được phát sóng trực tiếp từ l7g đến 17g45,

sau đó được chuyển sang phát trực tiếp từ 18g đến 18g45 Ngày 2-11-2009,

chương trình trực tiếp Thông tin giao thông 24h cũng chính thức ra đời trên sóng

FM 99,9 nhằm thông tin về tình hình kẹt xe, ùn tắc và tai nạn giao thông cho người dân thành phố Đây là chương trình tiếp nối sự thành công của chương trình thông báo kẹt xe trên sóng FM ngay lập tức mà Đài và Phòng Cảnh sát giao thông đường bộ TPHCM đã phối hợp trong suốt 6 năm qua

Tính đến năm 2009, tổng các chương trình phát sóng của Đài đã lên đến 44 giờ/ngày và doanh thu lên đến 46,7 tỷ đồng

1.2 Phát thanh hiện đại

1.2.1 Điều kiện ra đời

- Về điều kiện kỹ thuật:

Lịch sử phát triển của phát thanh ở nước ta gần trọn một thế kỷ qua chỉ dừng lại ở kỹ thuật analog với hai phương thức truyền sóng là AM và FM

AM, viết tắt của cụm từ Amplitude Modution, là kỹ thuật điều chế sóng cao

tần bằng cách làm biến đổi biên độ của cao tần theo quy luật biến đổi âm thanh

AM được gọi tắt là kỹ thuật điều biên Sóng AM có ưu điểm là có thể truyền đi xa

tới hàng nghìn kilômét nhưng lại dễ bị can nhiễu, dải tần âm thanh bị cắt xén do đặc điểm của mạch tách sóng điều biên, do đó chất lượng âm thanh bị hạn chế

FM, viết tắt của cụm từ Frequency Modultion, là kỹ thuật điều chế sóng cao

tần bằng cách làm biến đổi tần số theo quy luật của biến đổi âm thanh FM gọi tắt

là kỹ thuật điều tần Sóng FM có nhiều ưu điểm về mặt tần số, dải tần âm thanh sau khi tách sóng điều tần cho chất lượng rất tốt, âm thanh trung thực, ít bị can nhiễu hơn so với sóng AM Nhưng ngược lại, sóng FM chỉ có thể truyền đi trong

cự ly ngắn từ vài chục đến vài trăm kilômét nên thường được sử dụng làm sóng phát thanh trên các đài địa phương

Trong giai đoạn những năm 80 của thế kỷ XX trên thế giới, phát thanh trên sóng FM phát triển rất nhanh vì chất lượng hơn hẳn AM Và thời điểm hiện nay, ở châu Âu và nhiều nước khác, phát thanh thương mại hầu như chỉ sử dụng băng tần

FM

Tuy nhiên, hiện nay phát thanh đang đặt vào thế cạnh tranh khốc liệt với các phương tiện truyền thông khác Có nhiều giả thuyết cho rằng phát thanh sẽ

“chết” vì không còn phù hợp với thời đại Nhưng trên thực tế phát thanh vẫn tồn

tại như một loại hình báo chí không thể thiếu trong đời sống con người Bên cạnh

đó, trong sự cạnh tranh với các phương tiện truyền thông khác như truyền hình, báo mạng, báo in… đòi hỏi phát thanh cũng phải có những bước đổi mới Cùng với sự phát triển của kỹ thuật, công nghệ xử lý thì phát thanh số là giải pháp và là tương lai hướng tới của ngành phát thanh

Phát thanh công nghệ số Digital Audio Broadcasting (viết tắt là DAB) hay còn gọi là Digital Audio Radio (viết tắt là DAR) từ khi ra đời đã tạo ra một cuộc cách mạng trong đời sống phát thanh Đài phát thanh số DAB xuất hiện đầu tiên ở Anh vào năm 1981 và đến năm 2001 có trên 50 dịch vụ Trong năm 2006, số dịch

vụ phát thanh sử dụng công nghệ này đã lên tới trên 1.000 dịch vụ Chất lượng âm thanh rõ, cùng với khả năng ghi hoặc dừng kênh phát thanh trực tiếp đã khiến phát thanh số DAB vượt xa công nghệ phát thanh qua sóng AM và FM5

Ở Việt Nam, phát thanh công nghệ số và các phương pháp mã hóa xuất hiện nửa đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX Phát thanh số là giải pháp kỹ thuật tổng thể để truyền tín hiệu dưới dạng số Đó là công nghệ cho phép truyền các chương trình phát thanh không nhiễu và có chất lượng âm thanh trong vắt, không thua kém đĩa CD tới thính giả nghe đài tại nhà hay đang di chuyển trên các phương tiện giao thông Trong khi đó cả hai hệ AM và FM đều không thể cho một chất lượng âm

5

Theo website: www.ictnews.vn

thanh đồng đều trên toàn bộ diện tích phủ sóng yêu cầu Phát thanh số khắc phục được các nhược điểm của phát thanh AM và FM như nhiễu, méo mó trong quá trình truyền sóng, giao thoa và đặc biệt là giải quyết vấn đề chật chội của dải tần

số Hơn nữa, muốn phủ sóng cùng một vùng như nhau, máy FM cần công suất 50.000W trong khi máy DAB chỉ cần công suất 1.000W

Bên cạnh đó, phát thanh trên internet cũng là một bước tiến rất lớn về kỹ thuật công nghệ của phát thanh hiện đại Phát thanh trên internet giúp cho thính giả tiếp cận phát thanh qua máy vi tính bằng cách nghe trực tuyến hoặc nghe lại các chương trình đã được phát trước đó Đó là điều mà phát thanh bằng sóng không hề thực hiện được Ngoài ra, phát thanh số có thể mang tiếng nói của một đài địa phương đi đến nhiều quốc gia trên thế giới mà không cần phải đầu tư cho phát sóng qua làn sóng AM Tốc độ chuẩn hiện nay các nhà cung cấp dịch vụ mạng trên thế giới đạt tới 56Kbps Con số đài phát thanh có báo điện tử phát hành trên mạng hiện nay đang tăng với một tốc độ kỷ lục 650%/năm

Ở Việt Nam, ngày 3-2-1999, tờ báo điện tử đầu tiên của Đài TNVN có tên

VOVNews đã ra đời tại địa chỉ www.vovnews.vn Bốn năm sau đó, ngày

24-4-2003, Đài TNND TP.HCM cũng đã cho ra đời tờ báo điện tử của mình tại địa chỉ

www.voh.com.vn Các website này vừa thực hiện chức năng cung cấp thông tin như một tờ báo điện tử, vừa như một “Đài” phát thanh trực tuyến

- Về điều kiện kinh tế - văn hóa – xã hội:

Thế giới bước vào thế kỷ XXI với những thay đổi to lớn trong tất cả các lĩnh vực của cuộc sống như kinh tế, văn hóa, xã hội và Việt Nam cũng không nằm ngoài xu thế đó

Nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa dưới sự quản lý, điều tiết của Nhà nước đã đem lại bộ mặt mới cho đất nước, đem lại cuộc sống mới cho người dân Đời sống vật chất được cải thiện kéo theo nhu cầu đời sống tinh thần ngày càng cao, trình độ văn hóa cũng phát triển, vì thế nhu cầu thông tin, giải trí cũng được đặt ra ở mức cao hơn

Bênh cạnh đó, xã hội đang phát triển một cách nhanh chóng, cuộc sống vận động không ngừng để bắt nhịp với thời đại Cuộc sống hiện đại cũng khiến cho con người chịu nhiều sức ép tâm lý Vì vậy phát thanh hiện đại ra đời với yêu cầu tăng tính giao lưu, giải trí, tương tác của thính giả với chương trình Các chương trình phát thanh là sân chơi, cầu nối giao lưu giải trí hướng đến công chúng một cách rộng rãi

Hòa vào xu thế chung của thời đại, báo chí nói chung và báo phát thanh nói riêng phải có những thay đổi sao cho phù hợp với thời đại Vì thế mà phát thanh

hiện đại một mặt phải phát huy thế mạnh của mình trong việc thông tin nhanh chóng, mặt khác cần có những bước cải tiến không ngừng để có thể cạnh tranh với các loại hình báo khác trong vấn đề thông tin Cách sản xuất chương trình phát thanh được số hóa để tiết kiệm thời gian sản xuất Nội dung và hình thức của tác phẩm báo chí phát thanh cũng có những đổi mới nhất định Và phát thanh trực tiếp chính là phương thức của phát thanh hiện đại

1.2.2 Xu hướng phát thanh hiện đại

Cụm từ phát thanh hiện đại được sử dụng để phân biệt với phát thanh truyền thống Sự ra đời của phát thanh hiện đại đã tạo một cuộc cách mạng cho

những người làm báo nói Có thể nói, phát thanh hiện đại đi theo những xu hướng

như sau:

 Phát thanh trực tiếp là một trong những biểu hiện của phát thanh hiện đại

Theo tài liệu Cẩm nang phát thanh trực tiếp của Đài TNVN hợp tác với tổ chức SIDA (Thụy Điển) và Bộ Văn hóa Thông tin xuất bản tháng 8-2005 thì: “Phát thanh hiện đại là một phương thức thông tin linh hoạt, đáp ứng được yêu cầu của phát thanh hiện đại Cùng với sự phát triển của khoa học, công nghệ, phát thanh trực tiếp được trang bị thêm những thiết bị mới, phát huy được các thế mạnh của báo nói, đáp ứng ngày càng tốt hơn yêu cầu ngày càng cao của phát thanh hiện đại”

 Phát thanh hiện đại phản ánh sự kiện một cách nhanh nhất (cùng với sự

kiện tình huống đang diễn ra) “Phát thanh là tức thì” - tức là thính giả

được tiếp nhận thông tin ngay tức khắc, mới nhất, có ý nghĩa và tác động vào cuộc sống nhiều nhất

 Tính “mở” là xu hướng tất yếu của phát thanh hiện đại Đây cũng là điểm

khác biệt và tạo nên sức mạnh phát thanh hiện đại Thực tế đã cho thấy lối nói đối thoại tỏ ra có nhiều ưu thế hơn lối nói độc thoại Phóng viên, biên tập viên sẽ tham gia trực tiếp vào các chương trình phát thanh nhiều hơn thay vì các chương trình được ghi âm và phát lại Từ đó sẽ dần tạo cho những người làm báo nói nâng cao tính chuyên nghiệp, đáp ứng về mặt thời gian trong việc thông tin đến thính giả

 Phát thanh hiện đại phải đáp ứng được nhu cầu được thông tin, giải trí của nhiều đối tượng với nhiều độ tuổi, sở thích khác nhau và những người làm phát thanh hiện đại phải là những người nắm rõ điều đó Vì thế mà ngày càng nhiều chương trình tư vấn xuất hiện trên các đài như một cách giao lưu, chia sẻ và thấu hiều tâm tư, tình cảm, nguyện vọng của thính giả

 Phát thanh càng hiện đại càng đặt ra thách thức cho những người làm báo nói phải thể hiện được tính dân tộc trong dòng chảy của phát thanh hiện đại đang hội nhập vào xã hội thông tin

 Phát thanh trực tiếp và cầu truyền thanh là một xu thế tất yếu trong phát thanh hiện đại nhằm truyền tải thông tin kịp thời Những chương trình

tường thuật trực tiếp tại “hiện trường”, những cuộc “khẩu chiến” về một

vấn đề kinh tế, chính trị quan trọng…phát sóng trực tiếp sẽ tạo cho công chúng cảm giác gần gũi như chính mình đang tham gia vào sự kiện

 Nói ngắn, viết ngắn là đòi hỏi cần thiết của phát thanh hiện đại Xu hướng chung của phát thanh hiện đại là tin dài không quá 1 phút, phỏng vấn khoảng 3-4 phút, phóng sự 3-5 phút

 Phát thanh hiện đại tất yếu phải gắn liền với công nghệ kỹ thuật hiện đại nên người làm phát thanh bên cạnh làm tốt chuyên môn nghề báo của mình, còn phải nắm vững các yêu cầu về kỹ thuật để thể hiện các tác phẩm của mình một cách tốt nhất Những chương trình phát thanh không có tiếng động, không có lời dẫn trực tiếp của nhân vật mà chỉ có lời đọc của hai phát thanh viên sẽ vắng bóng và thay thế vào đó là những chương trình trực tiếp với những cách trình bày chân thực, sinh động hơn để thu hút thính giả

1.3 Phóng sự phát thanh hiện đại

1.3.1 Phóng sự

Hiện nay vẫn con nhiều quan niệm khác nhau về phóng sự Khái niệm phóng sự được người Anh sử dụng lần đầu tiên với nghĩa để chỉ sự mô tả những đám cháy, những trận lụt, những kì họp quốc hội hoặc những cuộc chiến tranh… Còn người Đức, những người nổi tiếng về sự chính xác và logic trong tư duy thì coi phóng sự chỉ đơn giản là sự đưa tin Người Pháp, những người hài hước và tế nhị thì cho rằng phóng sự là khả năng trình bày những cuộc điều tra đối với những cuộc đời, những người bí mật, kỳ dị Với người Mỹ, những con người thực dụng thì nhìn nhận phóng sự ở việc tìm được đúng người đứng ra đại diện cho quyền lợi của mình6

Phóng sự nếu được xem xét dưới góc độ chiết từ, thì phóng có nghĩa là mở rộng ra, còn sự có nghĩa là việc, các việc Như vậy, phóng sự là phải có việc, các việc nào đó rồi mới được mở rộng ra Phóng ở đây còn mang nghĩa là hỏi han, tìm hiểu, mô tả chứ không phải là phóng tác, phóng đại

6

Tập thể tác giả (2005), Thể loại báo chí, Nxb ĐHQG TPHCM

Từ điển Hán – Việt của giáo sư Nguyễn Lân định nghĩa: “Phóng sự là thể văn trên báo chí kể lại những sự việc tai nghe mắt thấy” Định nghĩa này khá

chung chung và dễ làm cho người đọc nhầm lẫn giữa phóng sự với một số thể loại như ghi nhanh hay tường thuật

Theo một số tài liệu báo chí học Pháp, Australia và Hoa Kỳ thì: “Phóng sự

là một bài viết có chủ đích dựa trên những biến cố, sự kiện nổi bật đã xảy ra có liên quan đến một hay những bối cảnh hoặc con người trong các tình huống phức tạp và hệ quả của những biến cố, sự kiện ấy gây ra cho xã hội” Định nghĩa trên

đã phản ánh được sự khác biệt giữa thể loại phóng sự với các thể loại báo chí khác, cho thấy được sự lao động phóng viên trong quá trình viết phóng sự là rất công phu

Trong cuốn Các thể loại báo chí, tác giả Đức Dũng định nghĩa: “Phóng sự

là thể loại đứng giữa văn học và báo chí, có khả năng trình bày, diễn tả những sự kiện, con người, tình huống điển hình thông qua cái tôi trần thuật, vừa tỉnh táo, vừa lý trí, vừa xúc cảm, với một bút pháp giàu chất văn học” Định nghĩa này đã

chỉ ra phóng sự là thể loại đứng giữa, giao thoa giữa giữa báo chí và văn học chứ không có sự phân định cụ thể Tác giả đồng thời nhấn mạnh đến vai trò người viết trong việc quyết định một bài phóng sự thành công

Từ những quan niệm, chúng ta có thể thấy phóng sự bao gồm những đặc điểm như sau:

 Phóng sự thuộc thể ký báo chí, đề cập đến những hoạt động của con người mang ý nghĩa chính trị xã hội cao

 Phóng sự sử dụng bút pháp miêu tả hay tường thuật

 Phóng sự cũng có kết hợp tính nghị luận ở mức độ nhất định

 Cái tôi trần thuật trong phóng sự có vai trò nhất định

Từ những đặc điểm trên, nhóm tác giả đưa ra định nghĩa: Phóng sự là thể loại báo chí sử dụng bút pháp miêu tả hay trần thuật, kết hợp với tính nghị luận để phản ánh những sự việc, sự kiện có liên quan đến con người Trong phóng sự, cái tôi trần thuật mang một ý nghĩa nhất định

Thật khó để hình dung được diện mạo của nền báo chí đổi mới của nước ta nếu vắng bóng những tác phẩm phóng sự Phóng sự đã nhận được sự quan tâm rất lớn từ nhiều phía Hàng năm, nhiều cuộc thi viết phóng sự được tổ chức thu hút đông đảo mọi thành phần chuyên và không chuyên tham gia Phóng sự cũng được đưa vào các giải thưởng hàng năm của Hội nhà văn, Hội nhà báo Việt Nam Trong làng báo nước ta cũng đã hình thành một đội ngũ những người viết phóng sự từ Trung ương đến địa phương

1.3.2 Phóng sự phát thanh

Khái niệm

Trong các thể loại báo chí thì phóng sự là thể loại nhận được nhiều sự quan tâm từ phía các nhà báo lẫn công chúng tiếp nhận Mỗi thể loại phóng sự trên một loại hình báo chí đều có một màu sắc và một phương tiện thể hiện riêng Cũng giống như các thể loại báo phát thanh khác, phương tiện thể hiện của phóng sự phát thanh là âm thanh Tuy nhiên, nhận diện về thể loại phóng sự phóng sự phát thanh vẫn còn có nhiều ý kiến khác nhau

Trong tài liệu Các thể loại phát thanh, Nxb Thông Tấn năm 2004, tác giả V.V.Xmirnov định nghĩa:“Phóng sự phát thanh là kết hợp tất cả các mặt mạnh thông tin phát thanh: tin nhanh nhạy, nóng hổi, súc tích của tài liệu Trong đó cũng có cả những yếu tố chính luận, sự đánh giá về sự kiện đang diễn ra, sự phản ánh các sự kiện ấy mang tính chất cảm xúc, sự mô tả mang tính chất hình tượng”

Định nghĩa này của tác giả V.V.Xmirnov đã đề cập đến tính chất cảm xúc, tính hình tượng trong phóng sự phát thanh, tuy nhiên định nghĩa này cũng dễ gây nhầm lẫn với thể loại khác trên phát thanh

Trong tài liệu Lý luận báo phát thanh, Nxb Văn hóa thông tin năm 2003,

PGS.TS Đức Dũng có đề cập đến định nghĩa phong sự phát thanh như sau: “Nóm

tóm lại, từ phóng sự trên báo in đến phóng sự phát thanh là sự biến đổi để thích ứng với những đặc điểm của báo phát thanh Sự biến đổi này cũng giống như đối với tất cả các thể loại phát thanh khác, là biến đổi theo hướng đơn giản hơn, ngắn gọn hơn và tận dụng tối đa những đặc trưng của phát thanh về lời nói, âm nhạc, tiếng động với mục đích cuối cùng là nhằm đạt hiệu quả cao hơn, đem lại cho thính giả những thông tin xác thực, sinh động và hấp dẫn” Định nghĩa này của

PGS.TS Đức Dũng đã đề cập đến sự ngắn gọn, đơn giản của phóng sự phát thanh

so với phóng sự báo in, đồng thời với đó là ba đặc trưng được dùng trong phát thanh là lời nói, âm nhạc và tiếng động

Ông Ngô Hoài Nam, Trưởng ban Khoa giáo, Đài TNND TP.HCM thì cho

rằng: “Phóng sự phát thanh cũng không khác nhau nhiều so với phóng sự trên báo

in, truyền hình Tức là nó vẫn không thoát khỏi cái thần của thể loại phóng sự, vẫn phản ánh sâu về sự kiện nhân vật trong xã hội” 7 Với kinh nghiệm của người làm

nghề lâu năm, ông Ngô Hoài Nam đã nhìn nhận thể loại phóng sự phát thanh cũng

có những nét tương đồng với phóng sự trên báo in hay truyền hình, song sự nhìn nhận này cũng còn khá bao quát

7

Xem phụ lục 2, phỏng vấn ông Ngô Hoài Nam

Từ những ý kiến kể trên và sự tìm hiểu của nhóm tác giả trong quá trình làm đề tài, nhóm tác giả trình bày quan điểm về thể loại phóng sự phát thanh như sau: Là một thể loại báo chí, đi sâu trình bày một vấn đề, sự kiện diễn ra trong xã hội thông qua việc sử dụng ba đặc trưng của phát thanh là lời nói, tiếng động và

âm nhạc, nhằm khơi dậy khả năng tưởng tượng của công chúng thông tin một cách sinh động và hiệu quả nhất

Đặc điểm phóng sự phát thanh

Trong buổi học về phóng sự phát thanh diễn ra từ ngày 10-11 đến ngày 11-2003 tại Đài TNVN8 do giảng viên Élaine Juan (Ê-len Joăng), biên tập viên Đài phát thanh quốc gia Pháp, đã chỉ ra rằng một tác phẩm phóng sự phát thanh phải đảm bảo một số yêu cầu sau:

18- Mỗi phóng sự chỉ cần một góc độ, trong đó nhà báo có nhiệm vụ kể lại những gì anh ta thu thập được

 Trong phóng sự phải có miêu tả, đặc tả cụ thể

 Tiếng động nền có giá trị như hình ảnh trên ti vi

Như vậy, suy cho cùng, phóng sự trên báo in và phóng sự phát thanh có những nét tương đồng nhất định Tuy nhiên, phóng sự phát thanh cũng có những điều chỉnh nhất định về hình thức sao cho có thể phát huy tối đa sức mạnh và hạn chế những yếu điểm của loại hình báo này

 Phóng sự phát thanh vẫn mang những đặc điểm của thể loại phóng

sự Đó là khả năng chuyển tải thông tin phong phú và phản ánh hiện thực cuộc sống một cách xác thực, vừa có tính bao quát, vừa chi tiết

cụ thể

 Phóng sự phát thanh truyền tải thông tin bằng cách sử dụng những phương tiện như lời nói, tiếng động, âm nhạc, từ đó tạo nên sự sinh động cho thể loại này

 Phóng sự phát thanh được viết theo lối văn nói, với thứ ngôn ngữ giản dị tạo nên sự gần gũi, thân mật với thính giả tiếp nhận

 Phóng sự phát thanh có dung lượng ngắn hơn so với báo in, được thể hiện với thời lượng trung bình từ 4-6 phút trên sóng

 Phóng sự phát thanh thường được trình bày theo kết cấu đơn tuyến, chú trọng những chi tiết giàu hình ảnh để thính giả dễ nhớ

8

http://songtre.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=106:phong-s-phat-thanh-hin-i&catid=64:tacpham&Itemid=138

Có thể nói rằng sự điều chỉnh về hình thức từ phóng sự trên báo in, báo hình… sang phóng sự phát thanh là một quá trình đi đến cái ngắn gọn, dễ hiểu song cũng giản dị và gần gũi nhất

1.3.3 Phóng sự phát thanh hiện đại

Có thể khẳng định phóng sự phát thanh hiện đại ra đời ở Việt Nam ra đời

chỉ khi có sự xuất hiện của phát thanh hiện đại (Xem 1.2 Phát thanh hiện đại)

Như vậy, khi phát thanh hiện đạo ra đời thì cùng với đó là sự thay đổi về các chương trình, thể loại trên sóng và phóng sự phát thanh cũng không nằm ngoài xu thế chung đó

Theo Huỳnh Sang, phóng viên của Đài TNND TP.HCM thì: “Yếu tố phân biệt phóng sự truyền thống với phóng sự hiện đại trên phát thanh là cách làm, phương thức thể hiện tác phẩm phóng sự”

Trong cách làm truyền thống, một phóng sự trước khi được phát sóng đều được dàn dựng trước Trong cách làm ấy, các phóng viên, biên tập viên, kỹ thuật viên làm việc độc lập với nhau Thông thường, phóng viên sau khi thu thập tài liệu

sẽ nộp băng ghi âm thô và văn bản cho ban biên tập Sau đó, những người làm công tác biên tập sửa chữa, cắt gọt, dựng chương trình trên các tin bài, băng ghi

âm thô rồi chuyển cho phát thanh viên đọc, thu băng hoàn chỉnh và mang đi phát sóng Cách làm này hạn chế được những sai sót về nội dung và kỹ thuật vì đã có nhiều thời gian chuẩn bị, nhưng thông tin không còn tính thời sự, và sản phẩm phát thanh cũng giảm phần hấp dẫn, sinh động vì không còn yếu tố trực tiếp

Khi chuyển sang phát thanh hiện đại, ranh giới giữa các vị trí phóng viên, biên tập viên, kỹ thuật viên không còn có sự phân chia thật cụ thể, không rạch ròi như trước Ngoài chuyên môn nghề nghiệp, người làm báo nói cần thiết phải có kỹ năng làm việc với các phương tiện kỹ thuật hỗ trợ quá trình thể hiện sản phẩm phát thanh

Bên cạnh đó, công nghệ hiện đại giúp thời gian thực hiện một phóng sự nhanh hơn cách làm truyền thống Phóng viên sửa bài trực tiếp trên máy vi tính và

tự thể hiện tác phẩm của mình trên sóng Ví dụ như phóng sự Bất cập và cục bộ trong điều hành xuất khẩu gạo 9 của phóng viên Huỳnh Sang, Đài TNND

TP.HCM, giải Ba báo chí TP.HCM lần thứ 27 năm 2009 là một ví dụ điển hình Nếu theo cách làm truyền thống, phóng viên Huỳnh Sang chỉ cần thu thập tất cả tư liệu, phỏng vấn xong các nhân vật như ông Văn Hà Phong - Phó chủ tịch UBND

9

Xem phụ lục 1, Bất cập và cục bộ trong điều hành xuất khẩu gạo

tỉnh Kiên Giang, ông Phan Nhật Ái - Giám đốc sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Vĩnh Long… thì xem như hoàn thành nhiệm vụ Nhưng ở đây, phóng viên Huỳnh Sang còn đảm nhiệm việc tự thể hiện tác phẩm, và chỉnh sửa để hoàn tất tác phẩm của mình trước khi mang đi phát sóng Đây là cách làm tiêu biểu thể

hiện vai trò phóng viên 3 trong 1 của phát thanh hiện đại

CHƯƠNG 2: ĐẶC TRƯNG PHÓNG SỰ PHÁT THANH HIỆN ĐẠI TRÊN ĐÀI TIẾNG NÓI NHÂN DÂN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

2.1 Khái quát về phóng sự phát thanh hiện đại trên Đài TNND TP.HCM

Qua quá trình khảo sát thực tế, nhóm tác giả nhận thấy không có một mốc thời gian cụ thể nào để chỉ ra rằng tại thời điểm đó phát thanh hiện đại xuất hiện trên Đài TNND TP.HCM và cùng với đó là sự ra đời của thể loại phóng sự phát thanh hiện đại Sự ra đời của phát thanh hiện đại ở Việt Nam nói chung và Đài TNND TP.HCM nói riêng được thai nghén qua một quá trình lâu dài Nhóm tác giả điểm qua một số dấu mốc lịch sử đặc biệt để thấy rõ điều đó:

 Năm 1986, chính sách đổi mới được thực hiện từ Đại hội đại biểu Đảng Cộng sản Việt Nam lần VI Đổi mới về kinh tế được thực hiện trước tiên và sau đó là các mặt về xã hội, chính trị, tư duy, cơ chế, văn hóa… Nằm trong chính sách đổi mới đó, báo chí cũng có những bước chuyển mình nhất định song cũng chưa thật sự nổi bật Tiếp đó, Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam

lần thứ VII (tháng 6-1991) khẳng định: “Việt Nam muốn là bạn của tất cả các nước trong cộng đồng thế giới, phấn đấu vì độc lập, hòa bình, phát triển” Đường lối đối ngoại mở cửa đã làm cho đời sống có nhiều thay đổi

Đặc biệt, năm 1992 Hoa Kỳ tuyên bố nới lỏng cấm vận đối với Việt Nam

Ba năm sau đó, năm 1995 Việt Nam và Hoa Kỳ bình thường hóa quan hệ ngoại giao10 Có thể nói, kể từ đây diện mạo đất nước đã có nhiều thay đổi đáng kể Hòa trong sự thay đổi đó, báo chí cũng có những bước chuyển mình mạnh mẽ và báo phát thanh cũng không ngoại lệ

 Theo như trình bày ở chương 1 thì Đài TNND TP.HCM được thành lập từ năm 1975, đến năm 2009 thì đã trải qua ba lần đổi mới là những năm 1997,

2001 và 2009 Trong ba lần đó thì lần đổi mới vào năm 2001 có thể xem là lần đổi mới mang tính cách mạng đối với Đài Bởi từ trước đến nay các chương trình phát thanh của Đài được thu âm trên băng cối, phải trãi qua nhiều công đoạn mới đến sản phẩm cuối cùng để đem đi phát sóng Nhưng vào khoảng cuối năm 2000, đầu năm 2001, các chương trình phát thanh của

Đài được chuyển sang thực hiện bằng công nghệ số với phần mềm Cool edit Theo ông Nguyễn Nam Tuấn, Phó phòng Kỹ thuật sản xuất chương trình của Đài TNND TP.HCM: “Đài đã chuẩn bị máy móc thiết bị từ

10

Lưu Văn Lợi (2004), Ngoại giao Việt Nam (1945 – 1995), Nxb Công an nhân dân

khoảng năm 1997, đến năm khoảng năm 2000, 2001 thì chuyển sang thực hiện các chương trình với sự hỗ trợ của phần mềm Cool edit trên máy tính”

Qua đó, có thể thấy sự xuất hiện của phát thanh hiện đại trên Đài TNND TP.HCM đã trãi qua một quá trình lâu dài, tuy nhiên đến dấu mốc của lần đổi mới năm 2001, cùng với sự trợ giúp của công nghệ số trong việc thực hiện sản xuất các chương trình, thì sự xuất hiện của phát thanh hiện đại càng rõ rệt hơn Và cùng với

sự ra đời của phát thanh hiện đại thì các thể loại báo chí trên sóng phát thanh cũng

có những thay đổi sao cho phù hợp hơn Và phóng sự phát thanh cũng nằm trong

số đó Nhóm tác giả gọi đó là những phóng sự phát thanh hiện đại

Qua quá trình quan sát trong lúc thực hiện đề tài thì các phóng sự phát thanh trên Đài TNND TPHCM có thể chia làm ba loại cơ bản sau: Phóng sự vấn đề, phóng

sự chân dung, phóng sự sự kiện

 Phóng sự vấn đề là những phóng sự phản ánh những vấn đề nhân sinh, xác thực nhưng gần gũi với đời sống Mặc dù phóng viên không trực tiếp phản ánh những sự kiện lớn nhưng vấn đề phóng viên đề cập trong tác phẩm phóng sự thường có sự ảnh hưởng lớn đến cuộc sống (từ những vấn đề mang tính khái quát lớn đến những vấn đề có phạm vi nhỏ như nạn ô nhiễm ở các kênh gần khu công

nghiệp) Có thể lấy ví dụ như phóng sự sự kiện “Báo động về sức khỏe của những người dân ở ven những dòng kênh ô nhiễm” của

phóng viên Thanh Hùng Phóng sự đã cho thấy được sự nguy hiểm của những dòng kênh ô nhiễm đối với sức khỏe những người sống gần nó và thậm chí là sức khỏe của những người dân toàn thành phố Những ảnh hưởng trực tiếp đó được phóng viên Thanh Hùng quan

sát và miêu tả rất chi tiết:“Từ những dòng kênh trong lành, cá có thể sinh sống Giờ đây, hàng loạt các tuyến kênh của thành phố như Tân Hóa, Lò Gốm, Tân Trụ, Ba Bò đều đang giãy chết vì mức độ bị ô nhiễm trầm trọng Điều đáng báo động là sức khỏe người dân nơi đây đang bị đe dọa, tác động từ những dòng kênh ô nhiễm này là không thể lường hết được…” Hay như có đoạn: “Mỗi khi mùa mưa, trước những dòng kênh Thâm Lương tràn lên đường, người dân nơi đây lội phải nước ấy thì về nhà bị ngứa ngáy rất khó chịu phải rửa ngay bằng xà phòng diệt khuẩn Trẻ em ở đây đa số đều bị bệnh về tai-mũi-họng, về phổi, về đường hô hấp Người già thì không bao giờ ngủ ngon giấc vì cái mùi của dòng kênh ô nhiễm Ai cũng lo lắng

cho sức khỏe của mình và những người xung quanh…” Thuộc

nhóm phóng sự này, nhóm tác giả còn tìm thấy qua loạt phóng sự dài

kỳ “Hãy để họ cùng đứng ngang hàng” của phóng viên Hồng Thúy

- Thùy Trang, phát sóng vào ngày 31.3 và 1.4.2010

 Phóng sự sự kiện là những phóng sự mà đề tài được phản ánh trong phóng sự có tính chất và tầm quan trọng nhất định So với dạng phóng sự vấn đề, phóng sự sự kiện có khả năng đáp ứng yêu cầu thời

sự tốt hơn vì những sự kiện được chọn để thể hiện thường phải là những sự kiện vừa mới xảy ra, đang xảy ra và phải có cấp độ điển hình cao Những yêu cầu đó lại càng phải được chú ý khi thể hiện sự kiện trong một bài phóng sự phát thanh Có thể thấy rằng, cũng giống như những phóng sự vấn đề, phóng sự sự kiện của Đài phải bám sát sự kiện trong quá trình phát sinh, phát triển nó Nói về nhiệm vụ chủ yếu của những phóng sự sự kiện phát thanh, PGS TS

Đức Dũng có ý kiến: “Nhiệm vụ chủ yếu của những phóng sự sự kiện là diễn tả một cách sinh động quang cảnh, hiện trạng của sự kiện trong toàn bộ dáng vẻ sinh động và phức tạp của nó” 11 Có thể

thấy rõ những đặc điểm của dạng phóng sự này qua tác phẩm: “Bất cập và cục bộ trong điều hành xuất khẩu gạo”, giải 3 báo chí

TPHCM lần thứ 27 năm 2009 của phóng viên Huỳnh Sang Bài phóng sự đã phán ánh một vấn đề mang tính thời sự tại thời điểm lúc bấy giờ là việc bất cập trong điều hành xuất khẩu gạo của Hiệp hội

Lương thực Việt Nam Có thể dẫn ra một vài chi tiết trong bài: “Các doanh nghiệp cho rằng cách Hiệp hội điều hành xuất khẩu gạo hiện nay là không ổn Những doanh nghiệp có năng lực, khả năng đàm phán, hệ thống kho bãi, chế biến tốt thì chỉ được phân bổ Cota nhỏ nhọt Ngược lại, nhiều đơn vị thiếu tiềm lực thì lại được ưu ái từ các hợp đồng tập trung Và khi muốn kiếm lời nhanh, họ chỉ cần bán lại Cota cho đơn vị khác là xong Vì vậy, bản thân các hội viên các Hiệp hội Lương thực hay thành viên của các tổng công ty lương thực

dù bằng mặt nhưng không bằng lòng khi được phân bổ chỉ tiêu xuất khẩu Từ cách điều hành bất hợp lý này nên bản thân các doanh nghiệp cùng nằm trong tổ chức cũng “ghen ăn tức ở” với nhau”

Đây là một bài viết với một đề tài khá lớn, có tầm quan trọng nhất

11

Đức Dũng (2003), Lý luận báo phát thanh, Nxb Văn hóa thông tin

định, là một đặc điểm thường thấy ở những phóng sự sự kiện kiểu này

Phóng sự chân dung, đúng như tên gọi của nó, là dùng để chỉ những tác phẩm phóng sự phản ánh về những cá nhân hay tập thể tiêu biểu (cho cái tốt hoặc

cái xấu) trong đời sống hàng ngày “Như vậy, phóng sự chân dung thực chất là sự kết hợp những ưu thế của hai thể loại phóng sự và ký chân dung mà trong đó, tính chất ký chân dung được thể hiện ở việc lấy con người làm đối tượng chủ yếu để phản anh, còn tính chất phóng sự bộc lộ rõ nhất ở hình thức, cách thức phản ánh những chân dung đó” 12 Trong những phóng sự kiểu này, nhân vật (cá nhân hoặc tập thể) được đặt vào trong một bối cảnh điển hình để nhân vật có thể bộc lộ tính cách tiêu biểu của mình Thường các phóng viên trong các phóng sự chân dung thường xuất hiện trong việc đặt câu hỏi đối với nhân chứng và người được hỏi sẽ nói lên những suy nghĩ, tình cảm của mình Bên cạnh đó, các phát biểu của các nhân chứng khác cũng sẽ góp phần làm sinh động và chân thực hơn chân dung nhân vật được phản ánh Dạng phóng sự này xuất hiện không nhiều trên Đài TNND TP.HCM Hiện nay, Đài đang hướng tới việc tăng cường tính trực tiếp cho cho dạng phóng sự này Phóng viên thay vì tìm hiểu vể nhân vật rồi cho phát sóng, nhân vật sẽ được mời đến phòng thu Đây cũng được xem là một cách làm mới của phát thanh hiện đại

Để cho việc nghiên cứu đề tài tăng tính chính xác và khách quan, nhóm tác giả đã tiến hành phát 300 bảng khảo sát13 cho 300 cá nhân, là những đối có cơ hội được tiếp xúc với phát thanh ở nhiều độ tuổi, ngành nghề khác nhau ở TPHCM Con số 300 bảng khảo sát phát cho 300 cá nhân không phải là một con số quá nhiều cho một công trình nghiên cứu khoa học, tuy nhiên nhóm tác giả cho rằng đây cũng là một trong những căn cứ để dựa nhóm tác giả có những kết luận mang tính khách quan, chính xác và thuyết phục hơn Trong số 300 bảng khảo được phát

đi, nhóm tác giả thu về được 286 bảng, trong đó nam chiếm tỉ lệ 61.9%, nữ 38.1%

Số lượng thính giả chiếm đa số trong bảng khảo sát là nằm ở độ tuổi 18-30 (chiếm 60.5%), kế đến là nhóm thính giả ở độ tuổi 31-50 (chiếm 24.5%) Xét theo nghề nghiệp, có 28% thính giả là sinh viên và kế đến là tài xế 26.6%, công nhân 26.2%

Theo kết quả điều tra xã hội học, các thính giả tiếp cận nhiều với thể loại phóng sự phát thanh trên Đài TNND TP.HCM vào buổi sáng, được phát vào cuối chương trình thời sự hồi 5g30 đến 6g (chiếm 44.8%) Tiếp đến buổi trưa là 4.5%, buổi chiều là 5.9% và buổi tối là 14%

44.8 4.5

5.9

14

Sáng Trưa Chiều Tối

Bảng 2.1 – Thời điểm nghe phóng sự phát thanh của thính giả

Kết quả điều tra này cũng cho thấy mức độ công chúng hiểu biết về phóng

sự phát thanh trên Đài TNND TP.HCM là chưa nhiều Kết quả điều tra cho thấy

có đến 32.5% công chúng không biết rằng trên phát thanh cũng có thể loại phóng

sự như những loại hình báo chí khác

67.5

32.5

Có Không

Bảng 2.2 – Mức độ hiểu biết của công chúng về phóng sự phát thanh trên VOH

2.2 Quy trình thực hiện

2.2.1 Trình tự sản xuất

Mặc dù, phóng sự phát thanh là một thể loại gắn liền với báo phát thanh ngay từ lúc ra đời, song để trả lời cho câu hỏi về quy trình thực hiện một phóng sự phát thanh thì câu trả lời có nhiều cách khác nhau Trao đổi với nhóm tác giả về vấn đề này, phóng viên Ngọc Bích, Ban Văn nghệ, Đài TNND TP.HCM cho biết:

“Tùy theo cách làm việc của mỗi phóng viên mà họ xác định cho mình thực hiện công đoạn nào trước và công đoạn nào sau, tuy nhiên theo một cách chung nhất cũng có thể xác định trình tự sản xuất một phóng sự phát thanh đi theo một số bước cơ bản” Cùng với những tài liệu tham khảo được và ý kiến của ông Ngô

Hoài Nam14 - trưởng Ban Khoa giáo, Đài TNND TP.HCM, nhóm tác giả đưa ra trình tự làm phóng sự phát thanh trên Đài theo các bước sau:

2.2.1.1 Xác định đề tài

Trong những sự kiện xảy ra hàng ngày, phóng viên phát hiện đề tài nào thích hợp nhất để thực hiện thể loại Xác định đề tài tức là phóng viên đã có định hướng cụ thể, lựa chọn đúng vấn đề phản ánh Phóng viên thường xác định đề tài bằng những cách sau:

 Phóng viên thâm nhập thực tế, bằng chính vốn sống và sự tinh tế trong nghề nghiệp tạo cho người phóng viên sự nhạy bén trong việc phát hiện đề tài Sau khi có được đề tài, phóng viên sẽ báo cáo lên trưởng ban

 Ban lãnh đạo gợi ý hoặc giao đề tài cho phóng viên Vì vậy, sự có mặt của phóng viên trong các cuộc họp giao ban là hết sức cần thiết Các bản báo cáo trong cuộc họp giao ban có thể là nguồn tư liệu hữu ích để phóng viên tìm đề tài cho phóng sự

 Phóng viên tìm đề tài từ các loại hình báo chí khác, nhận thấy sự thích hợp hay chưa đầy đủ thông tin về một vấn đề nào đó đã được thực hiện…Thường xuyên theo dõi các phóng sự của đồng nghiệp cũng góp phần nâng cao quá trình tư duy đề tài phóng sự của cá nhân phóng viên

nào cũng là những gạch đầu dòng trên giấy, mà nhiều khi công việc này được người phóng viên hình dung và sắp xếp trong đầu

Chất liệu trong bài phóng sự là những thông tin về sự kiện đang diễn ra hoặc đã diễn ra nhưng được trình bày theo một hướng khác Việc đích thân người phóng viên đến nơi diễn ra sự kiện để quan sát, phỏng vấn nhân vật, thu tiếng động hiện trường là điều hết sức cần thiết trong một phóng sự phát thanh hiện đại Phóng viên càng có kiến thức, kinh nghiệm sống thì việc khai thác càng dễ dàng Việc chọn lọc được những hình ảnh đắt, giàu sức gợi cho một phóng sự phát thanh

là việc góp phần quan trọng cho sự thành công của phóng sự đó Phóng viên có sự kết hợp giữa máy ghi âm và chép tay để đảm bảo tính khách quan, trung thực cho thông tin Sau đó, phóng viên phải sắp xếp những thông tin thô đó theo trình tự

phục vụ cho đề tài của mình Có lấy ví dụ phóng sự “Báo động về sức khỏe của những người dân ở ven những dòng kênh ô nhiễm” của tác giả Thanh Hùng, phát

trong chương trình Thời sự buổi sáng (5g30 – 6g) ngày 21 tháng 3 năm 2010 Theo lời kể của phóng viên này thì anh đã tổng hợp và sắp xếp các thông tin có được theo trình tự hợp lý nhất vì đó là một phóng sự phát thanh phản ánh về nhiều

dòng kênh ô nhiễm ở TP.HCM Hay như trong phóng sự 2 kỳ Hãy để họ cùng đứng ngang hàng (phát sóng vào hai ngày là 31-3-2010 và ngày 01-04-2010) hai

phóng viên Hồng Thúy và Thùy Trang cho biết họ đã lên đề cương khá tỉ mỉ và chi tiết để có thể có được một phóng sự hai kỳ, phản ánh chân thực nhất, đúng nhất hiện bất bình đẳng vẫn còn diễn ra trong gia đình

2.2.1.4 Thể hiện tác phẩm

Với cách làm truyền thống, sau khi đi thực tế để tiếp cận đề tài, phóng viên viết trải qua khâu viết bài nữa là có thể coi như hoàn tất công việc của một phóng viên khi thực hiện phóng sự phát thanh Tuy nhiên, trong phát thanh hiện đại thì cách làm đó ngày càng hạn chế đến mức tối đa Tức là người phóng viên cũng sẽ kiêm nhiệm vụ thể hiện tác phẩm của mình Điều đó cũng đặt ra cho người phóng viên những thách thức nhất định trong quá trình làm nghề Một trong những khó khăn khi thể hiện tác phẩm báo chí trên phát thanh là giọng đọc Giọng đọc trong phát thanh có vai trò đặc biệt góp phần chuyển tải cảm xúc bài viết đến thính giả nhưng không phải phóng viên nào cũng có thể làm tốt phần này, bởi giọng đọc có phần thuộc về năng khiếu bẫm sinh Một bài phóng sự hay nhưng giọng nói không tốt thì rất khó để thính giả tiếp nhận Đài TNND TP.HCM đang trong quá trình tiến đến việc có được những phóng viên “3 trong 1” như vậy Đó là những phóng viên đa năng, là người đảm nhiệm tất cả các khâu trong quy trình thực hiện một sản phẩm báo chí trên sóng phát thanh Tuy nhiên, có lẽ đó còn là một đội ngũ

đáng mơ ước của nhà đài trong tương lai, bởi đội ngũ này vẫn đang trong quá trình hoàn thiện Ông Ngô Hoài Nam, trưởng Ban Khoa giáo của Đài TNND TP.HCM

đã nói về cách tuyển chọn những phóng viên vào đài như sau: “Hiện nay phóng viên làm phóng sự thường được gọi là “phóng viên 3 trong 1” Tức là anh làm tất tần tật các khâu Vì vậy, yêu cầu của Đài khi tuyển chọn phóng viên làm phóng sự phải năng động, đặc biệt là có kỹ năng sử dụng thành thạo các phần mềm Khi anh dọn qua nhà mới, dĩ nhiên anh phải gặp khó khăn về đường đi, cách ứng xử với hàng xóm mới Đó là quy luật, nhà Đài chúng tôi cũng vậy Những phóng viên lớn tuổi hơi lúng túng khi làm việc với công nghệ mới Nhưng khi anh thích nghi được, mọi cái sẽ dễ dàng Quá trình cho lên sóng tác phẩm cũng nhanh hơn 15 ”

2.2.2 Vai trò mỗi bộ phận trong êkip sản xuất

Êkip sản xuất bao gồm các thành viên cùng thực hiện một chương trình, một tác phẩm Vai trò mỗi cá nhân trong êkip như sợi dây xuyên suốt quá trình thực hiện một tác phẩm phóng sự hoàn chỉnh Mỗi cá nhân là một mắt xích quan trọng Êkip phóng sự nói chung thường bao gồm các thành viên: Phóng viên, biên tập viên, kỹ thuật viên, phát thanh viên

2.2.2.1 Phóng viên

Sau khi có đề tài, phóng viên là người trực tiếp đến hiện trường để khai thác thông tin Quá trình khai thác tốt thì nội dung bài phóng sự thêm phong phú Sau đó, phóng viên tập hợp các tư liệu sẵn có để viết bài Công việc hoàn thành xem như phóng viên đã làm xong trách nhiệm của mình

Hình ảnh của phóng viên trong phát thanh hiện đại là hình ảnh của một phóng viên năng động, tự tin và chủ động trong công việc Phóng viên trẻ Thu

Thảo, ban Thời sự - Đài TNND TPHCM kể lại: Khi nhận nhiệm vụ đưa thông tin

về nội dung, diễn biến một cuộc họp quan trọng, tôi đến hiện trường sớm hơn rất nhiều phóng viên các báo khác để xin danh sách thành viên tham dự, xác định vị trí chủ toạ và bố trí chỗ đặt máy ghi âm Tôi tranh thủ kiểm tra lại máy ghi âm lần nữa và phác thảo sẵn khung sườn bản tin Khi cuộc họp bắt đầu, tôi cũng lấy bút

và sổ ra ghi chép, đồng thời kiểm tra xem thành viên đến dự cuộc họp có đúng với danh sách Ban tổ chức đưa ra không Tôi bật máy ghi âm ghi lại những phần cần thiết của cuộc họp và của bản tin Sau khi ghi âm xong, tôi trở về Ban Thời sự, ngồi vào máy vi tính và bắt đầu rã băng, biên tập, cắt bỏ, chỉnh sửa cho phù hợp với nội dung bản tin Trưởng ban là nhà báo Trọng Trí biên tập bản tin trên, và

15

Xem phụ lục 2, phỏng vấn ông Ngô Hoài Nam

sau đó, chuyển toàn bộ các tin bài trong bản tin thời sự phát lúc 11h sang Ban thư

ký biên tập Các biên tập viên sẽ sắp xếp bản tin theo một trật tự, đưa lên phòng thu để thực hiện thu âm Bản tin hoàn thành với phần đọc của phát thanh viên và phần nội dung cuộc họp được ghi âm trên đĩa CD Phần thu âm này được chuyển qua hệ thống mạng nội bộ của Đài TNND TP.HCM đến trạm phát sóng và đúng 11h, nội dung bản tin thông qua làn sóng AM 610 KHz đã được truyền đến với bạn nghe đài Còn tôi tiếp tục chuẩn bị cho việc đưa tin phần tiếp theo của cuộc họp sẽ diễn ra tiếp túc trong buổi chiều và đúng 17h30, bản tin đó phải được phát sóng Tiếp tục một guồng quay mới, không ngừng nghỉ” 16

2.2.2.2 Biên tập viên

Biên tập viên là người sửa chữa bài vở của phóng viên Sau khi xem xét đề tài, thời lượng chương trình, biên tập viên sẽ quyết định cắt những phần không cần thiết hoặc yêu cầu phóng viên bổ sung thêm chi tiết trước khi bài viết phát sóng

Có thể ví biên tập viên như một “người gác cổng” - người gác cổng đó sẽ quyết

định ai được vào cổng, ai không được vào cổng

Cũng có nhiều trường hợp, biên tập viên đảm nhận luôn vai trò của một phóng viên trong việc khai thác trực tiếp nguồn thông tin thô để xây dựng chương trình Điều này cũng rất dễ thấy qua công việc của các biên tập viên ở Ban thư ký biên tập – Đài TNND TPHCM Ví dụ như buổi chiều ngày 27.10.2007, một phiên chất vấn các bộ trưởng trong khuôn khổ kỳ họp thứ 2 Quốc hội khoá XXII đang được truyền hình trực tiếp trên sóng VTV2 của Đài truyền hình Việt Nam Biên tập viên Hoàng Lâm ngồi bên chiếc máy ghi âm được nối thu trực tiếp từ chương trình chất vấn đang phát trên TV Anh đang chọn lọc những ý chất vấn hay, phản ánh được những vấn đề đang được nhân dân nói chúng người dân thành phố nói riêng quan tâm Những thông tin này được anh biên tập, xử lý và phát trong bản tin thời sự lúc 17h30 trên sóng AM 610 KHz với nội dung điểm lại những nội dung quan trọng của phiên họp Quốc hội trong ngày17

Thông thường, biên tập viên là những nhà báo có kinh nghiệm, kiến thức xã hội rộng, có năng lực cảm nhận ngôn ngữ, khả năng viết, khả năng biên tập thuần thục và sử dụng khả năng đó để thẩm định bản tin, chương trình trước khi được phát tới thính giả

2.2.2.3 Kỹ thuật viên

Là người thực hiện các thao tác kỹ thuật cho tác phẩm phóng sự Kỹ thuật viên âm thanh đảm nhiệm việc phát sóng chương trình – mắt xích cuối cùng trong êkíp thực hiện và mang tính quyết định đến số phận của bản tin, chương trình Nếu

kỹ thuật viên không tập trung hoặc làm sai thao tác trong quá trình thực hiện thì công sức của tập thể xem như thất bại Vì vậy, ngoài kỹ năng về các phần mềm phát thanh, kỹ thuật viên phải tập trung cao độ khi làm việc, có sự phối hợp nhịp nhàng với các bộ phận khác trong êkip

Theo ông Nguyễn Nam Tuấn, Phó phòng Kỹ thuật sản xuất chương trình

của Đài TNND TP.HCM cho biết: “Đội ngũ kỹ thuật viên của Đài TNND TP.HCM được tuyển dụng từ các kỹ sư, chuyên viên kỹ thuật chuyên ngành điện, điện tử và công nghệ thông tin Họ có trách nhiệm điều hành, bảo trì, các thiết bị máy móc, thiết bị của đài như máy thu âm, micro, nắm vững đặc tính kỹ thuật của từng loại thiết bị Hầu hết hệ thống máy thu, hoà âm tại các studio của đài bố trí theo hình chữ U với bàn trộn (mixer) đặt ở giữa, các thiết bị khác như máy cassette, vi tính… đặt ở hai bên Cách bố trí này rất thuận tiện cho các kỹ thuật viên thao tác”

Trong quá trình thực hiện các chương trình phát thanh trực tiếp, bộ phận

kỹ thuật sẽ phối hợp với đạo diễn một cách nhịp nhàng, kiểm tra lại hệ thống thiết

bị theo các khả năng kỹ thuật và bổ sung các thiết bị khi cần thiết như: xem xét các

tư liệu dùng cho chương trình gồm băng cassette, đĩa CD, DAT, MD nếu phòng thu dựa trên cơ sở máy tính hoặc được nối mạng Kỹ thuật viên phải chuẩn bị đủ

và đúng các thiết bị dùng để phát các băng tư liệu, nhạc cắt và tiếng động

2.2.2.4 Phát thanh viên

Phát thanh viên là người chịu trách nhiệm thể hiện giọng đọc cho các tác phẩm trên sóng phát thanh Tùy vào đề tài mà phát thanh viên thể hiện giọng đọc của mình sao cho phù hợp Một giọng đọc chuẩn, đại diện cho một vùng miền luôn được mong đợi trên sóng phát thanh Có thể lấy ví dụ như giọng đọc điển

hình như phát thanh viên Hoàng Hiệp của Đài TNND TP.HCM Trước khi ngồi

vào bàn thu theo hiệu lệnh của kỹ thuật viên, mặc dù là người có rất nhiều kinh nghiệm và có tuổi nghề lâu năm nhưng anh vẫn cầm bản tin đọc đi đọc lại nhiều lần để hình dung và nắm bắt được nội dung của bản tin Vị trí, tư thế ngồi trong phòng bá âm cũng được phát thanh viên Hoàng Hiệp cân nhắc kỹ lưỡng để luồng hơi phát ra hướng thẳng vào micro, tạo ra âm thanh chuẩn và đồng đều Khi nhận

được hiệu lệnh của kỹ thuật viên, anh cất giọng đọc chậm rãi, rõ ràng, mạch lạc nhưng truyền cảm với những đoạn nhấn âm và ngắt hơi chính xác.18

Phát thanh trên Đài TNND TP.HCM nói chung, và phóng sự trên Đài TNND TP.HCM nói riêng đang đặt ra những thách thức nhất định cho người phóng viên trong quá trình làm nghề Bởi trong phát thanh hiện đại, lực lượng chính tham gia vào tác phẩm phóng sự chỉ là phóng viên Chính điều đó đòi hỏi phóng viên làm phóng sự phải năng động, bám sát sự vận động của xã hội Phong cách hiện đại đòi hỏi phóng viên phải nắm bắt kỹ năng làm phát thanh Dần dần bộ phận kỹ thuật sẽ ít tham gia một cách trực tiếp vào quá trình sản xuất một phóng

sự phát thanh Với vai trò phóng viên “3 trong 1” trong phát thanh hiện đại, người

làm phóng sự sẽ có nhiều cơ hội thử sức mình Phóng viên tự đọc bài viết sẽ biết lựa chọn cho mình giọng đọc nào cho phù hợp với bài phóng sự Tuy nhiên, áp lực

về cường độ làm việc và thời gian cũng là thách thức cho các phóng viên Nhận thức rõ về cơ hội và thách thức, phóng viên sẽ làm tốt vai trò của mình để đáp ứng kịp thời phẩm chất của người làm phóng sự phát thanh trong xã hội hiện đại

Lời nói sinh động, âm nhạc chọn lọc và tiếng động phong phú có thể kết

hợp với nhau một cách vô cùng linh hoạt, năng động để tạo nên những “bức tranh” âm thanh tác động vào sự liên tưởng của thính giả Một chương trình phát

thanh là sự phối hợp với những mức độ khác nhau giữa ba yếu tố cơ bản này

2.3.1 Lời nói

Một điều dễ thấy ở các phóng sự phát thanh là các tác phẩm này thường được trình bày theo kết cấu đơn tuyến Phóng sự phát thanh hiện đại trên Đài TNND TP.HCM cũng không nằm ngoài xu thế chung đó Đó là cách trình bày tác phẩm phát thanh một cách khôn ngoan, vì dễ mang nội dung thông tin đến cho thính giả Với cách trình bày này, thông tin được sắp xếp theo một trật tự nhất định sao cho thính giả dễ nắm bắt nhất, chỉ qua một lần tiếp cận Bỏi khi đó các thông tin không bị đan xen, chồng chéo phức tạp lên nhau Tác giả chọn ra những chi tiết

“đắt” nhất cùng với lối diễn đạt sinh động, dễ hiểu để thông tin đến thính giả Về

18

Phạm Duy Phúc, Tập bài giảng: Nhập môn phát thanh, Khoa Báo chí và Truyền thông, ĐH KHXH&NV

TPHCM

điều này, Bà Nguyễn Thị Phước, phó Trưởng Khoa Báo chí, trường Cao đẳng phát

thanh truyền hình 2 cũng đã có ý kiến tương đồng như sau: “Trên báo viết về mặt ngôn ngữ thì hết sức “đẹp”, hết sức được trau chuốt Nhưng trên báo phát thanh nói chung và phóng sự phát thanh thì không hẳn như vậy Phóng sự phát thanh chỉ cần đơn giản dễ hiểu Nếu ngôn ngữ trên báo phát thanh mà cầu kỳ quá thì khi đọc lên sóng phát thanh thì không ai hiểu hết” 19

Trang 197, sách Lý luận báo phát thanh, tác giả Đức Dũng viết: “Phóng sự phát thanh thường sử dụng lối văn nói giàu chất khẩu ngữ với những câu ngắn, từ ngữ trực tiếp, đơn giản, dễ hiểu, tránh dùng lối nói bóng gió có thể gây ra những hiểu nhầm không đáng có Lối nói đối thoại tỏ ra có nhiều ưu thế so với lối nói độc thoại truyền thống Đó là những cuộc đối thoại giữa người dẫn và nhân chứng hoặc giữa các nhân chứng với nhau”

Chính vì vậy mà việc sử dụng lối văn nói được xem là cách tạo hiệu quả cao trong việc truyền cảm xúc, gây ấn tượng với thính giả nghe đài Đó chính là thế mạnh của báo phát thanh nói chung, và phóng sự phát thanh nói riêng Người phóng viên lựa chọn những hình ảnh nhiều sức gợi, thêm vào đó là cái tài sử dụng các thủ pháp như miêu tả, so sánh, liên tưởng… thì sẽ giúp cho thính giả có thể

“nhìn thấy” được hiện trường ngay tại nhà thông qua trí tưởng tượng của mỗi

Hà Phong, phó Chủ tịch UBND tỉnh Kiên Giang có thời lượng 33 giây Phát biểu thứ hai của ông Phan Nhật Ái, giám đốc sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Vĩnh Long có thời lượng 36 giây Phát biểu thứ ba là phát biểu lần thứ hai của ông Văn Hà Phong có thời lượng 46 giây Phát biểu thứ tư của Giáo sư, Tiến sĩ Võ

19

Xem phụ lục 2, phỏng vấn bà Nguyễn Thị Phước

Tòng Xuân có thời lượng là 35 giây Gộp tất cả bốn phát biểu trên của ba nhân vật trong bài phóng sự có thời lượng là 2 phút 30 giây, chiếm 31,25% trong tổng thời lượng của tác phẩm

Hay như trong phóng sự: “Bình đẳng giới – Câu chuyện còn nhiều trăn trở” của phóng viên Hồng Thúy và Thùy Trang phát sóng trong chương trình thời

sự buổi sáng (5g – 6g) ngày 31 tháng 3 năm 2010 có thời lượng 8 phút Phóng sự

là bài thứ nhất trong loạt bài phóng sự mang tên: “Hãy để họ cùng đứng ngang hàng” phản ánh về tình trạng bất bình đẳng giới trong xã hội hiện nay Bài phóng

sự gồm sáu phát biểu của năm nhân vật Phát biểu thứ nhất của bác sĩ Nguyễn Thị Hạnh Lê có thời lượng 15 giây Phát biểu thứ hai của ông Lê Trọng Nghĩa, Giám đốc Trung tâm Kỹ thuật Tổng hợp có thời lượng 10 giây Phát biểu thứ ba của nhà giáo Lê Minh Nga, Giám đốc Trung tâm tư vấn tâm lý hôn nhân gia đình có thời lượng 40 giây Phát biểu thứ tư của bà Cao Thanh Minh, Hội phụ nữ quận Tân Bình có thời lượng 20 giây Phát biểu thứ năm và thứ sáu của bà Trần Thị Ngọc Anh, trưởng ban Văn hóa Xã hội, Hội đồng nhân dân Thành phố có thời lượng lần lượt là 20 giây và 12 giây Tổng thời lượng của sáu phát biểu trên là 117 giây chiếm 24,375% trong tổng thời lượng của bài phóng sự

Đặc điểm lời nói của nhân vật thường chiếm không quá 50% tác phẩm cũng được tìm thấy trong các phóng sự trên Đài Tiếng nói Việt Nam Như trong phóng

sự: “Năm mươi triệu thành một tỷ” của tác giả Lê Phúc, phóng viên Đài Tiếng nói

Việt Nam viết về ông Trần Thành Nghĩa, một nông dân ở huyện Củ Chi (TP.HCM) giàu lên nhờ thành công chăn nuôi bò sữa trong khi nhiều hộ gia đình khác thì tay trắng Phóng sự có thời lượng 4 phút gồm hai lần phát biểu của nhân vật Trần Thành Nghĩa với thời lượng lần lượt là 19 giây và 11 giây Hai phát biểu này có thời lượng là 30 giây chiếm 12,5% trong tổng thời lượng của bài phóng sự

Nếu lời nói trong phóng sự phát thanh được xướng lên bởi giọng của chính tác giả bài phóng sự đó thì sẽ truyền tải được nhiều cảm xúc nhất đến cho người nghe Bởi chính người trong cuộc sẽ nắm bắt và hiểu rõ vấn đề ra sao để diễn đạt sao cho gần gũi, sống động nhất của cuộc sống đời thường Đối với những thính giả nghe đài, việc được nghe một người trực tiếp chứng kiến sự việc kể lại kể lại những điều mắt thấy tai nghe luôn có giá trị hơn việc đưa cho người khác thể hiện

Đó được xem là tính mới, tính hiện đại trong phóng sự phát thanh hiện nay ở Đài TNND TP.HCM Ông Ngô Hoài Nam, trưởng Ban Khoa giáo, Đài TNND

TP.HCM cho biết: “Hiện nay phóng viên làm phóng sự thường được gọi là

“phóng viên 3 trong 1” Tức là anh làm tất tần tật các khâu Vì vậy, yêu cầu của Đài khi tuyển chọn phóng viên làm phóng sự phải năng động, đặc biệt là có kỹ

năng sử dụng thành thạo các phần mềm Khi anh dọn qua nhà mới, dĩ nhiên anh phải gặp khó khăn về đường đi, cách ứng xử với hàng xóm mới Đó là quy luật, nhà Đài chúng tôi cũng vậy Những phóng viên lớn tuổi hơi lúng túng khi làm việc với công nghệ mới Nhưng khi anh thích nghi được, mọi cái sẽ dễ dàng Quá trình cho lên sóng tác phẩm cũng nhanh hơn” 20

2.3.2 Tiếng động

Nói về tiếng động trong phát thanh, tác giả Đức Dũng khẳng định ngay:

“Trong tác phẩm phóng sự phát thanh, tiếng động có vai trò đặc biệt quan trọng Tiếng động phải mang thông tin và trở thành một bộ phận hữu cơ trong bài phóng

sự Tiếng động là một thế mạnh của phóng sự phát thanh Nó tạo ra hơi thở của đời sống thường ngày một cách hiệu quả và tăng cường thông tin một cách sinh động hơn, hấp dẫn hơn” 21

Qua một số thể loại của báo phát thanh, có thể thấy rằng phóng sự phát thanh là thể loại có thể phát huy tối đa sức mạnh của tiếng động Tiếng động có giá trị thông tin trực tiếp, làm tăng tính chân thật, xác thực để thông qua đó người nghe có thể xác định được không gian, thời gian và hình dung ra bối cảnh của vấn

đề thời gian sự kiên Trong một số trường hợp, tiếng động tự nó đã có thể thông tin một cách chính xác về không khí, bối cảnh, diễn biến của sự kiện

Tiếng động tạo ra hơi thở của đời sống thật một cách rất hiệu quả Nó giúp cho bức tranh âm thanh trong tác phẩm phóng sự phát thanh tạo ra những liên tưởng sống động Tiếng động phát thanh có nhiệm vụ làm sáng rõ bối cảnh, không gian,

thời gian, tâm trạng, tính cách của sự vật, hiện tượng, con người được đề cập trong tác

Cũng trong bài viết này trên website www.songtre.vn, lấy tiêu chí về nguồn

gốc, xuất xứ của tiếng động, tác giả Trương Thị Kiên đã chia tiếng động phát thanh thành hai dạng là tiếng động tự nhiên và tiếng động nhân tạo

Tiếng động tự nhiên là dạng tiếng động do vạn vật hoặc con người tạo nên trong quá trình vận động, phát triển một cách tự nhiên như vốn có Ví dụ như đó là tiếng xe người lao xao trong buổi chợ, tiếng chim hót, tiếng nước chảy, tiếng mưa gió, sấm chớp…

Tiếng động nhân tạo là những âm thanh được con người tạo ra bằng cách

mô phỏng lại một cách giống nhất với tiếng động tự nhiên… Chẳng hạn như gõ tay vào bàn để tạo nên tiếng giày của người đi trên sàn nhà, huýt sáo để tạo tiếng chim hót, tạo tiếng ngựa đi bằng cách lấy hai quả dừa khô gõ vào nhau theo nhịp

đi, tạo tiếng chạy của tàu điện bằng cách kéo lê xích sắt trên một tấm tôn

Đó là cách hiểu như vốn có của tiếng động trong phát thanh Xin được nhấn mạnh một lần nữa là với cách hiểu này tiếng động không phải phát ngôn đích danh của bất kì ai trong tác phẩm phóng sự phát thanh

Khi được hỏi về điều này, ông Ngô Hoài Nam, trưởng ban Khoa giáo, Đài

TNND TP.HCM lại cho biết như sau: “Tiếng động trong phóng sự phát thanh chính là tiếng động cuộc sống, tiếng động hiện trường trong những phát ngôn của những nhân vật Khi người phóng viên thu âm trực tiếp những phát biểu của các nhân vật được đặt trong bối cảnh trực tiếp tại hiện trường thì lồng vào đó chính là tiếng động của hiện trường Đó cũng là tiếng động tự nhiên mà có được chứ không gò bó, không mô phỏng theo một âm thanh nào” 23

Cùng trao đổi về vấn đề này, ông Phạm Mạnh Hùng, phó giám đốc Hệ thời

sự chính trị tổng hợp VOV1, Đài TNVN thì lại có ý kiến: “Tiếng động có vai trò rất quan trọng Nó mang thính giả đến nơi mà mình muốn kể với họ qua bài phóng

sự Nếu một phóng sự phát thanh mà không có tiếng động thì không phải là phóng

sự phát thanh Tuy nhiên đó là cách nhìn theo lý thuyết Hiện nay vẫn có những phóng sự phát thanh được dựng trong phòng bá âm chỉ bao gồm lời dẫn, phát biểu nhân vật, có thể có thêm âm nhạc vẫn được gọi là phóng sự phát thanh nhưng nó chưa được đầy đủ, chưa được hoàn hảo”

Còn bà Nguyễn Thị Phước, với tư cách là một người đang giảng dạy về

phóng sự phát thanh thì nhìn nhận: “Khi nói đến tiếng động trong phóng sự phát thanh theo kinh nghiệm của một người từng làm cho VOV nhưng lại sinh sống nhiều năm ở TP.HCM thì tôi có nhận xét như sau Nói đến tiếng động trong phóng

23

Xem phụ lục 2, phỏng vấn ông Ngô Hoài Nam