Nghệ Thuật Tự Sự Trong Truyện Ngắn Bùi Ngọc Tấn.docx

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN  NGÔ THỊ DUNG NGHỆ THUẬT TỰ SỰ TRONG TRUYỆN NGẮN BÙI NGỌC TẤN LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC Hà Nội 2016 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN

LỜI CẢM ƠN



Để hoàn thành được luận văn này, em đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ từcác thầy cô trong suốt thời gian học tập và rèn luyện tại trường Xin cho em gửi lờicảm ơn chân thành và tri ân sâu sắc nhất đến những người thầy đáng kính đã luôngiúp đỡ em Đặc biệt là cô Lê Dục Tú, người đã theo sát em trong suốt chặngđường làm luận văn Cô đã tận tình chỉ bảo cho em từng chút một và cho emnhiều lời khuyên hữu ích Em thấy được tác phong làm việc khoa học và sự hếtlòng vì học viên từ cô Chúng em còn phải học hỏi rất nhiều từ các thầy cô Kínhchúc các thầy cô luôn luôn mạnh khỏe, công tác tốt, có nhiều niềm vui trong cuộcsống Trong quá trình học tập, thực hiện luận văn, em còn nhiều thiếu sót, mongcác thầy cô thông cảm cho em Một lần nữa em xin chân thành cảm ơn!

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1 Lí do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

4 Tư liệu và phương pháp nghiên cứu 8

5 Dự kiến đóng góp của luận văn 9

6 Cấu trúc luận văn 9

Chương 1 NGƯỜI KỂ CHUYỆN VÀ ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN BÙI NGỌC TẤN 10

1.1 Khái niệm về người kể chuyện và điểm nhìn 10

1.1.1 Khái niệm về người kể chuyện 10

1.1.2 Điểm nhìn trần thuật 12

1.2 Người kể chuyện tường minh 14

1.2.1 Người kể chuyện cái tôi – dẫn chuyện, chứng nhân 14

1.2.2 Người kể chuyện cái tôi – nhân vật chính 18

1.2.3 Người kể chuyện cái tôi - nghe chuyện 19

1.3 Người kể chuyện hàm ẩn 20

1.3.1 Người kể chuyện với điểm nhìn toàn tri 20

1.3.2 Người kể chuyện tựa vào điểm nhìn nhân vật 23

1.4 Sự đan xen hai dạng thức trần thuật 29

Chương 2: KẾTCẤUVÀNHÂNVẬTTRONGTRUYỆNNGẮNBÙINGỌCTẤN 34

2.1 Kết cấu 34

2.1.1 Khái quát về kết cấu 34

2.1.2 Kết cấu tuyến tính 35

2.1.3 Kết cấu đảo ngược 42

2.1.4 Kết cấu tâm lý 44

2.2 Nhân vật 60

2.2.1 Khái quát về nhân vật truyện ngắn 60

2.2.2 Các kiểu nhân vật 61

2.2.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 71

Chương 3 NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU TRONG TRUYỆN NGẮN 82

BÙI NGỌC TẤN 82

3.1 Ngôn ngữ trong truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn 82

3.1.1 Ngôn ngữ giàu chất thơ 83

3.1.2 Ngôn ngữ đời thường, sử dụng khẩu ngữ, tiếng lóng 85

3.1.3 Vận dụng ngôn ngữ dân gian 88

3.1.4 Tổ chức những câu ngắn 89

3.2 Giọng điệu trong truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn 93

3.2.2 Giọng trữ tình, chiêm nghiệm 97

3.2.3 Giọng lạnh lùng, khách quan 100

KẾT LUẬN 104

TÀI LIỆU THAM KHẢO 108

PHỤ LỤC 114

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Bùi Ngọc Tấn là một nhà văn có nhiều đóng góp cho văn học Việt Nam

hiện đại Trong cả hai giai đoạn sáng tác (1954-1968 và 1990 đến 2014), tác giả đều

có những tác phẩm nhận được sự quan tâm đông đảo của bạn đọc như: Một thời để

mất (1995), Chuyện kể năm 2000 (2000), Rừng xưa xanh lá (2004), Biển và chim bói cá (2008), Người chăn kiến (2010),…Nhà văn là hội viên của nhiều tổ chức văn

học uy tín Các tác phẩm của ông nhận được nhiều giải thưởng giá trị

1.2 Bên cạnh thể loại kí, tiểu thuyết, truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn giữ một vị trí

quan trọng trong sự nghiệp sáng tác của nhà văn Phần lớn các truyện ngắn đượcông viết trong giai đoạn sau Chúng có vai trò như một sự khởi đầu thứ hai, đánhdấu sự trở lại của nhà văn.Truyện ngắn của Bùi Ngọc Tấn mang nhiều giá trị đặc

sắc Đặc biệt, tập truyện ngắn Người chăn kiến (2010) thu hút sự quan tâm của đông

đảo bạn đọc

1.3 Các tác phẩm đã được công bố của Bùi Ngọc Tấn đều thuộc mảng văn

xuôi, chủ yếu là văn xuôi tự sự Nghệ thuật tự sự là vấn đề then chốt của văn học.Nhiều năm gần đây, tự sự học trở thành tâm điểm của giới nghiên cứu, phê bình.Tìm hiểu truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn từ góc độ nghệ thuật tự sự là hướng tiếp cậnnhiều tiềm năng, hy vọng tìm ra được những giá trị đặc sắc của truyện ngắn BùiNgọc Tấn

Với những lý do trên, người viết chọn đề tài “Nghệ thuật tự sự trong truyệnngắn Bùi Ngọc Tấn” làm đề tài cho luận văn

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Đôi nét về nhà văn Bùi Ngọc Tấn

Tác giả sinh năm 1934, mất năm 2014, quê ở Thủy Nguyên, Hải Phòng BùiNgọc Tấn bắt đầu viết báo, viết văn từ năm 1954 khi vừa tròn 20 tuổi Tác giả làphóng viên báo Tiền Phong (1954-1959) với bút danh Tân Sắc Sau đó, ông làmbiên tập cho báo Hải Phòng (1960-1968) Ông có thời gian “đi tập trung cải tạo 5

năm” (1968-1973) Sau đó, ông làm việc tại Quốc doanh đánh cá Hạ Long 20 năm (1974-1994).

Sự nghiệp văn chương của Bùi Ngọc Tấn có nhiều trắc trở, nhà văn có mộtkhoảng thời gian dài ngừng cầm bút (1975-1990) Con đường viết văn của tác giảchia làm hai giai đoạn, giai đoạn một, từ năm 1954 đến năm 1968, giai đoạn hai, từnăm 1990 cho đến 2014 Có thể nói quãng thời gian đi cải tạo đã để lại nhiều ámảnh trong cuộc đời nhà văn Bùi Ngọc Tấn từng tuyên bố với bạn năm 1974 “Mình

bẻ bút rồi Đoạn tuyệt hẳn đấy.” Nhưng như Dương Tường nhận xét “Những nămtháng hoạn nạn – theo quy luật bù trừ của tạo hoá? Đã tạo cho Bùi Ngọc Tấn hộinhập – thậm chí đồng hoá – vào môi trường dưới đáy, giàu thêm bao trải nghiệmtrên mọi cũng bậc trầm luân của nhân sinh và hoà đồng với những thân phận phó –người (sous – homes) sau này trở thành tiêu mẫu cho những nhân vật của anh “[69, tr 6 ] Và Bùi Ngọc Tấn lại tiếp tục viết để hoàn thành nghiệp văn

Các tác phẩm của Bùi Ngọc Tấn được nhiều bạn đọc biết đến như:

- Một thời để mất - hồi ký (1995)

- Những người rách việc - truyện ngắn (1996)

- Một ngày dài đằng đẵng - truyện ngắn (1999)

- Chuyện kể năm 2000 - tiểu thuyết (2000)

- Truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn – truyện ngắn (2003)

- Rừng xưa xanh lá - ký chân dung (2004)

- Biển và chim bói cá - tiểu thuyết (2008)

- Người chăn kiến - truyện ngắn (2010)

Bùi Ngọc Tấn là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam Ông từng được nhận nhiềugiải thưởng, giải thưởng của tạp chí Văn nghệ, tạp chí Văn nghệ Quân đội, bộ Vănhóa, nhà xuất bản Hội Nhà văn, giải Nguyễn Bỉnh Khiêm (Hải Phòng), giải thưởngcủa Hội Nhà Văn Việt Nam, giải Henri Queffenlec (Pháp), giải thưởng sách hay dođộc giả và học giả bình chọn

Với Bùi Ngọc Tấn, văn chương phải viết về sự thật, phải giản dị và chânthành như từng hơi thở của cuộc sống Văn chương là một lao động cựcnhọc Văn chương còn đầy rẫy chông gai và hiểm nguy Người nghệ sỹ là “nhữngngười mang nghiệp chướng”, mang sự nhếch nhác trần ai của người làm nghề.Nhà văn phải “bấm chân xuống đáy đời mà bước.” Dù vậy, Bùi Ngọc Tấn vẫn

yêu văn chương bằng cả tấm chân tình bởi như ông từng tâm sự trong bài viết Bùi

Ngọc Tấn – Người chăn kiến “Văn chương là thế Dìm không xuống, kéo không

lên Nó tồn tại bằng giá trị tự thân Sống bằng cái gì mình có.” [71]

Hiếm có nhà văn nào lại nhìn đời với sự đôn hậu và bao dung như Bùi NgọcTấn Dương Tường nhận xét “Đọc Bùi Ngọc Tấn, tôi thêm tin rằng sự sa đoạ tâmhồn trước thử thách của số mệnh không phải là tội tổ tông truyền Cái lớn lao củaBùi Ngọc Tấn là ở chỗ tất cả những vùi dập cay nghiệt của số phận không hề làmanh hằn học, chua chát mà chỉ thêm bao dung Phải là một tâm hồn rất quảng đạimới có thể nói về những nghiệm sinh ê chề của mình với một chất u – mua độlượng và lạc quan đến thế” [69, tr 7]

Văn của Bùi Ngọc Tấn rất đẹp Con người “đổi buồn lấy vui” ấy tâm niệm,viết để sống nhẹ hơn, viết để sống tốt hơn Ông thuộc về kẻ yếu, kẻ ở tầng đáy “Vănnghệ, theo tôi, quý trước hết vẫn là ở cái lòng nhân, là tình yêu thương con người.Với tôi, mỗi lần viết là để mình được tốt hơn lên…Với tôi, văn chương thuộc vềnhững kẻ yếu, những người bất hạnh, những người đau khổ, những người ở tầngđáy, những người chịu đựng lịch sử Tôi viết về họ, phụng sự họ” [25]

Bùi Ngọc Tấn là người biết “chưng cất cái đau thành hy vọng, thành tiếngcười Đó là hóa học của nhân bản hay có khi là bí quyết đạt đạo của những bậchiền” (Dương Tường) Ông là một nhà văn theo đúng nghĩa “văn chương là cuộcđời”, một nhà văn chân chính

Với ông, văn chương là một lao động nghiêm túc “Tôi viết dàn trải lắm Phầnchữa vất vả hơn phần viết Giai đoạn trước, trời nóng quá, tôi đã phải lấy nước đá

ra lau thật mát sàn, rồi nằm bò ra đó viết Trời mất điện, tôi thắp đèn dầu Năm

1990, mẹ tôi mất, ba tháng sau tôi mới viết trở lại Tôi còn nhớ, có đợt tôi ngồiviết mà

mặt mũi nóng bừng lên như người vừa uống bia về Có những chuyện tôi viết như trong vô thức Cái gì viết trong vô thức khi đọc lại thì hay lắm” [38]

Ngày 22/5/2014, Bùi Ngọc Tấn phát hiện một khối u ở phổi Nhà văn tin làmình sẽ cầm cự được vài ba năm Nhưng ông không ngờ mình đã mắc trọng bệnh,vài tháng sau đó, 18/12/2014 nhà văn qua đời để lại nhiều tiếc thương

2.2 Lịch sử nghiên cứu truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn

Bùi Ngọc Tấn từng tâm sự trên trang bìa tập truyện ngắn Người chăn kiến

“Năm 1955, tôi đến với văn chương bằng truyện ngắn Hai chiếc máy bơm in trên

Văn nghệ Truyện viết với chủ đề chống tư tưởng trông chờ máy bơm, phải tíchcực đào giếng chống hạn, được dịch in trong Le Vietnam en marche (tạp chí đốingoại của nước ta) ngay số đầu tiên Năm 1990, tôi trở lại văn chương cũng bằng

truyện ngắn Cún, viết về một con chó, nhưng thực ra là chuyện người Từ viết

minh hoạ cho một chủ trương chính sách đến viết về con người phải mất 35 năm”.[67]

Nhà văn có một quãng im lặng kéo dài trong đời cầm bút Các truyện ngắn rađời, đánh dấu sự cầm bút trở lại của nhà văn Hàng loạt truyện ngắn của Bùi Ngọc

Tấn được gom lại thành hai tập Những người rách việc (1996), Một ngày dài đằng

đẵng (1999) Nhìn chung, các truyện ngắn của ông không được chú ý nhiều Năm

2003, Nhà xuất bản Hải Phòng cho in tập Truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn Đặc biệt là năm 2010, tập Người chăn kiến thu hút đông đảo độc giả Cuốn sách được giới

thiệu là cuốn sách hay trong chuyên mục “Mỗi ngày một cuốn sách” trên kênhVTV1 ngày 10/10/2012 Có thể nói, đây là tập truyện ngắn làm nên “thươnghiệu” Bùi Ngọc Tấn

Dù đã xuất hiện một thời gian dài song những đánh giá về truyện ngắn BùiNgọc Tấn còn thưa thớt, chỉ rải rác trong một số bài điểm sách, bài phê bình, bàichia sẻ Tuy vậy, các tác giả có nhận xét khái quát về truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn

Đầu tiên phải kể đến bài viết của Dương Tường trên báo Văn nghệ số 49

ngày 04/12/1999, sau được chọn làm lời giới thiệu trong lần xuất bản cuốn Truyện

ngắn Bùi Ngọc Tấn (NXB Hải Phòng, 2003) Bài viết với tiêu đề Bùi Ngọc Tấn và hóa học của nhân bản Dương Tường chỉ ra đó là những truyện ngắn ngồn ngộn

chất sống Ông lý giải chính những năm tháng hoạn nạn đã giúp Bùi ngọc Tấn có thêm

sự trải nghiệm, có thêm chất liệu sống cho những trang viết của mình Chúng không hềlàm cho nhà văn hằn học, chua chát mà ngược lại càng thêm bao dung, lạc quan

Tiếp đến là bài viết của Vũ Quốc Văn Tân sắc Bùi Ngọc Tấn, một nhà văn

đặc sắc in trên báo Tiền phong ngày 25/12/2005 Tác giả bài viết sau khi giới thiệu

về cuộc đời của Bùi Ngọc Tấn, về cuốn hồi ức văn học Một thời để mất, đã có

những nhận xét về các truyện ngắn của Bùi Ngọc Tấn Tác giả cho rằng đọc truyệnnào cũng đầy ắp vốn sống, ngồn ngộn chi tiết và lấp lánh tài hoa, gợi mở Bùi NgọcTấn có lối viết văn lạ, dung dị mà hiện đại, viết về con người bình thường với sựtrân trọng và thương xót Truyện nào cũng xúc động Đặc sắc là cái chất hóm hỉnhđôi khi trào lộng rất riêng, không giống ai Bùi Ngọc Tấn còn khéo léo ngay trongcách đặt tên cho tác phẩm của mình

Thu Hà có bài viết hàm súc, cô đọng chỉ ra những đặc trưng của Bùi Ngọc

Tấn trong bài Sự giản dị mạnh mẽ đăng trên Tuổi trẻ online ngày 31/10/2011 Bài

viết nhận xét sự giản dị trong câu chữ và ý tưởng, trong mọi vấn đề của tập truyện,

về tuyến nhân vật, những trải nghiệm cảm xúc ấn tượng Tác giả cho rằng nhà văn

đã thực sự đến đích trên con đường văn của mình

Bài viết Thư kí thời đại: nhà văn Bùi Ngọc Tấn của Nguyễn Văn Tuấn đăng

trên buingoctan.wordpress.com ngày11/04/2012 giới thiệu hai tác phẩm của Bùi

Ngọc Tấn là Viết về bè bạn và Truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn Tác giả bài viết nhận xét

tập truyện này là một trò chuyện với vô cùng Đề tài của tập truyện là cuộc sống nhà

tù và ám ảnh sau khi ra tù, những hoàn cảnh éo le, những câu chuyện thương tâmthời kỳ đổi mới Văn phong trầm tĩnh, bao dung, ngắn gọn, cô đọng, văn chươngcủa sự thật, thể hiện những suy nghĩ chiều sâu của một tác giả đứng tuổi

Đáng kể nhất là bài viết Bùi Ngọc Tấn, Nhà văn, và hắn của Phạm Xuân Nguyên được in trong phần kết của tập truyện Người chăn kiến Tác giả phân tích

sâu sắc, kĩ lưỡng mối quan hệ của nhân vật “hắn” trong văn học từ trước cáchmạng tháng tám 1945 đến nay Nhà phê bình cho rằng đọc Bùi Ngọc Tấn hãyđọc theo

hắn Ông có so sánh “hắn” của Tạ Duy Anh, của nguyễn Khải với hắn của Bùi

Ngọc Tấn Người viết chỉ ra nên tiếp cận Người chăn kiến từ góc độ “hắn”.

Bên cạnh đó, một số luận văn tìm hiểu về văn chương Bùi Ngọc Tấn xuấthiện rải rác Đáng kể là một số đề tài:

1 Đặc điểm văn xuôi Bùi Ngọc Tấn qua “Biển và chim bói cá” và “Người

chăn kiến” (Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Bích Vân, Đại học Đà

Nẵng, bảo vệ ngày 25/05/2013)

2 Đặc điểm nghệ thuật tiểu thuyết, truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn (Luận văn

thạc sĩ của Bùi Thị Kim Nga, Đại học sư phạm thành phố Hồ Chí Minh,bảo vệ năm 2013)

Các đề tài trên đều khai thác văn xuôi của Bùi Ngọc Tấn trên các phươngdiện nghệ thuật Các tác giả đã có những nhận xét xác đáng trong đề tài Tuy nhiên

cả hai đề tài đều lấy phạm vi là văn xuôi Bùi Ngọc Tấn Chưa có đề tài nào đi sâuvào tìm hiểu truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn một cách hệ thống và toàn diện

Dù vậy, đây là tư liệu quý báu giúp người viết có cơ sở tìm hiểu truyện ngắnBùi Ngọc Tấn

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

a Đối tượng

Luận văn lấy đối tượng nghiên cứu chính là các truyện ngắn của Bùi NgọcTấn, tập trung vào nghệ thuật tự sự

b Phạm vi nghiên cứu

Luận văn chủ yếu đi sâu nghiên cứu vấn đề nghệ thuật tự sự của truyện ngắn

Bùi Ngọc Tấn qua 20 truyện ngắn được tuyển tập trong hai cuốn Truyện ngắn Bùi

Ngọc Tấn (NXB Hải Phòng, 2003) và Người chăn kiến (NXN Hội Nhà văn và Nhã

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn dự kiến sử dụng một số phương pháp sau:

5 Dự kiến đóng góp của luận văn

Người viết mong muốn luận văn sẽ đóng góp một cách tương đối đầy đủ và

hệ thống về nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn trên các khíacạnh: người kể chuyện, điểm nhìn trần thuật, kết cấu và nhân vật, ngôn ngữ vàgiọng điệu Từ đó, góp phần vào việc nhìn nhận những đóng góp của truyện ngắnBùi Ngọc Tấn vào truyện ngắn Việt Nam hiện đại nói riêng, văn xuôi nói chung

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Phụ lục, phần Nội dungluận văn của tôi gồm 3 chương:

Chương 1: Người kể chuyện và điểm nhìn trần thuật trong truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn

Chương 2: Kết cấu và nhân vật trong truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn

Chương 3: Ngôn ngữ và giọng điệu trong truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn

Chương 1 NGƯỜI KỂ CHUYỆN VÀ ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT TRONG

TRUYỆN NGẮN BÙI NGỌC TẤN 1.1 Khái niệm về người kể chuyện và điểm nhìn

1.1.1 Khái niệm về người kể chuyện

Tự sự là một trong ba phương thức cơ bản tái hiện đời sống, bên cạnh trữ tình

và kịch Tự sự học được định hình từ những năm 60-70 của thế kỷ XX ở Pháp, làmột phân nhánh chủ yếu của thi pháp học hiện đại, nghiên cứu cấu trúc của văn bảntrần thuật

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi

(đồng chủ biên) thuật ngữ “narrator” được dịch là người trần thuật hoặc người kểchuyện Các tác giả cũng đưa ra khái niệm về người trần thuật “Người trần thuật làmột nhân vật hư cấu hoặc có thật, mà văn bản tự sự là do hành vi ngôn ngữ của anh

ta tạo thành Trong khi kể miệng, người trần thuật là một người sống sinh động.Trong trần thuật viết phi văn học (như báo chí, lịch sử), người trần thuật nói chungđồng nhất với tác giả Nhưng trong tác phẩm trần thuật mang tính chất văn học thìngười trần thuật lại khác, nó bị trừu tượng hóa đi, trở thành một nhân vật ẩn hoặchiện trong tác phẩm tự sự” [40, tr 221]

Trước đây, khái niệm người kể chuyện thường bị bỏ qua, người đọc chỉ chú

ý vào nhân vật, các sự kiện, biến cố, các biện pháp tu từ,….Về sau, khi ngànhnghiên cứu tự sự học, trần thuật học phát triển mạnh thì thuật ngữ này mới thực

sự được chú ý Người ta không còn quá đề cao cách xây dựng nhân vật, tạo ra cáckịch tính, biến cố lớn mà quan tâm nhiều đến cách kể chuyện của tác phẩm

Quan niệm đồng nhất người kể chuyện và tác giả dần dần được xóa bỏ.Người kể chuyện chính là hình tượng do nhà văn sáng tạo nên, mang nhiệm vụtrần thuật và chỉ im lặng khi nhân vật lên tiếng Người kể chuyện có thể mang tưtưởng của nhà văn, thể hiện cách nhìn nhận, đánh giá của người nghệ sỹ về thếgiới khách quan nhưng tuyệt đối không bao giờ được đồng nhất hai khái niệm này

“Người kể chuyện là hình tượng ước lệ về người trần thuật trong tác phẩm vănhọc, chỉ xuất

hiện khi nào câu chuyện được kể bởi một nhân vật cụ thể trong tác phẩm Đó có thể

là hình tượng của chính tác giả (ví dụ “tôi” trong Đôi mắt), dĩ nhiên không nên

đồng nhất hoàn toàn với tác giả ngoài đời, có thể là một nhân vật đặc biệt do tác giả

sáng tạo ra (ví dụ: người điên trong Nhật ký người điên của Lỗ Tấn), có thể là một

người biết một câu chuyện nào đó Một tác phẩm có thể có một hoặc nhiềungười kể chuyện” [40, tr 221]

Vai trò của người kể chuyện trong tác phẩm rất lớn, giúp đem lại cho tácphẩm một cái nhìn và một sự đánh giá bổ sung về mặt tâm lý, nghề nghiệp hay lậptrường xã hội cho cái nhìn tác giả, làm cho sự trình bày, tái tạo con người và đờisống trong tác phẩm thêm phong phú, sáng tạo

Sách Lý luận văn học nêu “Thông thường, tác phẩm tự sự nào cũng xuất hiện

người kể chuyện với tư cách là một nhân vật trung gian có nhiệm vụ kể lại đầu đuôidiễn biến của toàn bộ câu chuyện Người kể chuyện có mặt ở mọi thời điểm, mọinơi chốn và luôn luôn ẩn hiện trên từng trang sách.” [15, tr 253]

Theo Genette, dựa vào việc tồn tại của người kể chuyện được báo hiệu nhưthế nào trong văn bản, người ta phân biệt người kể chuyện giấu mặt và người kểchuyện lộ diện Một người kể chuyện lộ diện (overt narrator) là anh/cô ta tự nhắcđến mình ở ngôi thứ nhất (“Tôi”, “Chúng tôi”); người trực tiếp hoặc gián tiếphướng đến người nghe; một người sẵn sàng biểu hiện thái độ thân thiện vớingười đọc bất cứ lúc nào cần đến Người kể chuyện giấu mặt (covert narrator),ngược lại, là một người không bày tỏ những đặc điểm công khai như đã nêu trên

Cụ thể là anh ta/cô ta là người không hướng đến chính mình hay người nhậnhoặc người nghe; một người có giọng điệu và phong cách ít nhiều trung tính(không có đặc tính rõ rệt); một người mơ hồ về giới tính; một người thể hiệnkhông “có ý muốn quan tâm” đến bất cứ thứ gì; một người không sẵn sàng bộc lộ

dù rất cần thiết

Sự phân biệt dựa trên “quan hệ với câu chuyện” của người kể chuyện cóngười kể chuyện ngôi thứ nhất và người kể chuyện ngôi thứ ba Trong trần thuậtngôi thứ nhất, câu chuyện được kể bởi một người kể chuyện hiện diện như mộtnhân vật trong truyện Một trường hợp đặc biệt của trần thuật ngôi thứ nhất là

tự truyện,

trong đó người kể chuyện là vai chính trong câu chuyện Trong trần thuật ngôi thứ

ba, câu chuyện được kể bởi người thứ ba, không phải là nhân vật trong truyện.Nhìn chung, các phương thức tự sự quy về: trần thuật theo ngôi thứ nhất vàtrần thuật theo ngôi thứ ba Theo lý thuyết tự sự của Mieke Bal, sự phân biệt giữangười trần thuật ngôi thứ nhất và ngôi thứ ba thực chất là không tồn tại, vì xét từđiểm nhìn ngữ pháp, chủ thể này luôn là một ngôi thứ nhất Nhiều lý thuyết khácnhau về người kể chuyện tồn tại song đều thống nhất nhau ở những điểm mấu chốt.Người kể chuyện là vấn đề trung tâm của tự sự học Bên cạnh đó, điểm nhìn là mộttrong những vấn đề cơ bản, then chốt của trần thuật

1.1.2 Điểm nhìn trần thuật

Điểm nhìn được hiểu là vị trí, chỗ đứng của người kể chuyện để xem xét,bình luận, miêu tả các sự việc, hiện tượng trong tác phẩm Điểm nhìn có vai tròquan trọng trong việc dẫn dắt người đọc đi vào thế giới nghệ thuật mà nhà văn

đã xây dựng lên “Không thể có nghệ thuật nếu không có điểm nhìn, bởi nó thể hiện

sự chú ý, quan tâm và đặc điểm của chủ thể trong việc tạo ra cái nhìn nghệ thuật.Giá trị của sáng tạo nghệ thuật một phần không nhỏ là do đem lại cho ngườithưởng thức một cái nhìn mới đối với cuộc sống Sự đổi thay của nghệ thuật bắtđầu từ đổi thay điểm nhìn” [40, tr 113]

Trong bài Phối cảnh và điểm nhìn trong văn bản nghệ thuật, tác giả Đào Duy Hiệp đã trích dẫn trong Từ điển bách khoa về các khoa học và ngôn ngữ của hai tác

giả Oswald Ducrot và Tzvetan Todorov “Thuật ngữ cách nhìn hay điểm nhìn dựavào mối quan hệ giữa người kể chuyện và thế giới được thể hiện Truyện kể đượctạo nên từ nơi bắt đầu điểm nhìn” [24, tr 106] Tác giả cũng sơ đồ hóa ba kiểu điểmnhìn của Genette Trong đó, focalisation zéro là điểm nhìn biết tuốt, focalisatinoninterne là điểm nhìn được đặt vào bên trong nhân vật (interne fixe : cố định, internevariable : biến đổi, interne multiple : đa bội) và focalisation externe là điểm nhìnbên ngoài

Người kể chuyện toàn tri ứng với điểm nhìn zero Người kể chuyện mang sứcmạnh toàn năng, thông suốt, tường tận hết mọi chuyện không chỉ ở hiện tại mà còn

có khả năng tái hiện lại quá khứ và dự báo trước tương lai Với vai trò như thượng

đế, Chúa trời, người kể chuyện biết hết mọi chuyện nhân sinh, vũ trụ Ngay cả đờisống nội tâm phức tạp, thầm kín của con người cũng được anh ta thâu tóm và kể lạimột cách trung thực Độ bao quát hiện thực của người kể chuyện bao giờ cũng lớnhơn hết thảy mọi nhân vật Con mắt của người trần thuật có mặt ở khắp mọi nơi,mọi lúc, xoáy sâu vào từng chi tiết nhỏ của đời sống để kể lại cho độc giả Nhờ vậy

mà mọi hiện thực đều được phơi bày một cách rõ nét Điều này dường như đangtrở thành một hạn chế lớn của kiểu người kể chuyện toàn tri và điểm nhìn zero.Ngày nay, dạng người kể chuyện này không được nhiều nhà văn sử dụng vì nó tạo

ra tâm lý nhàm chán cho độc giả Con người hiện đại luôn được xem là một thực

tế phức tạp và khó hiểu Bởi vậy, mọi câu chuyện được viết ra đều phải tạo chongười đọc hứng thú khám phá, một thái độ biết hoài nghi, phủ nhận Nhưngkiểu người kể chuyện toàn tri với điểm nhìn zero lại không thể thực hiện đượcđiều đó khi mọi chỗ trống đều được lấp đầy, mọi hiện thực đều được phơi bàykhiến độc giả rơi vào cảm giác tẻ nhạt, thiếu hứng thú, nó tạo ra một lớp độc giảlười biếng

Người kể chuyện bên trong gắn với điểm nhìn bên trong, điểm nhìn của nhânvật, nội tiêu điểm Ở đây, nhà văn thôi không nói nữa mà xây dựng lên kiểu nhânvật tự nhìn, nhân vật tự nói và tự chiêm nghiệm, tự đánh giá Bởi vậy, nó mang tínhchân thực và gần gũi hơn Tầm bao quát hiện thực, sự hiểu biết của người kểchuyện tương ứng với nhân vật trong truyện

Người kể chuyện bên ngoài thường gắn với điểm nhìn bên ngoài, ngoại tiêuđiểm Trong những văn bản tự sự sử dụng kiểu người kể chuyện này, độc giảdường như không hề cảm nhận được sự tồn tại của kiểu người kể chuyện Bởi vìkhi đó người kể chuyện giấu mình, đứng ngoại câu chuyện để miêu tả, trần thuậtlại một cách khách quan và trung thực Đặc biệt nội tâm của nhân vật khôngđược đi sâu khám phá mà chỉ chủ yếu là ghi lại lời nói và hành động của nhân vật.Trong tác phẩm tự sự, chọn cách xuất phát từ điểm nhìn nào để người kểchuyện kể lại chuyện cũng chính là dụng ý nghệ thuật của nhà văn Có những tácphẩm từ đầu đến cuối đều nhất mực tuân thủ theo một kiểu người kể chuyện, một

điểm nhìn duy nhất Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, đó lại là sự phối ghép củanhiều điểm nhìn khác nhau mà người ta gọi đó là lối kể chuyện phân mảnh Ở lối kểchuyện này xuất hiện nhiều kiểu người kể chuyện trong cùng một tự sự, kể lại sựviệc bằng nhiều điểm nhìn khác nhau Có thể mở đầu, người kể chuyện giấu mình

để kể, sau đó, chức năng trần thuật có thể được chuyển cho một hay nhiều nhân vật,

từ điểm nhìn chúa trời chuyển sang điểm nhìn bên trong, Với lối viết phân mảnhnhư vậy, sẽ tạo nên cái nhìn đa dạng, đa chiều cho tác phẩm, và đặc biệt là nókhông gây cảm giác nhàm chán cho độc giả mà luôn luôn là sự hào hứng muốnkhám phá tiếp câu chuyện

Tìm hiểu truyện ngắn của Bùi Ngọc Tấn trên phương diện người kể chuyện

và điểm nhìn trần thuật chúng tôi nghiên cứu các khía cạnh đã trình bày ở trên.Người viết có thống kê sau : 4/20 truyện ngắn được trần thuật theo ngôi thứnhất, 12/20 truyện ngắn được trần thuật theo ngôi thứ ba, 4 truyện ngắn đan xenhai dạng thức trần thuật Điều này cho thấy nỗ lực đổi mới ở thể loại truyện ngắncủa tác giả trên phương diện trần thuật Hơn nữa, việc lựa chọn ngôi trần thuật vàđiểm nhìn trần thuật giúp nhà văn chuyển tải những thông điệp tới độc giả

1.2 Người kể chuyện tường minh

1.2.1 Người kể chuyện cái tôi – dẫn chuyện, chứng nhân

Theo thống kê của người viết, 8/20 truyện ngắn xuất hiện "tôi" Trong đó, 7/8truyện ngắn, người kể chuyện xưng tôi đóng vai trò dẫn truyện, chứng nhân 1/8truyện ngắn, người kể chuyện xưng tôi đóng vai trò nhân vật chính Điều này chothấy việc sử dụng cái tôi – chứng nhân chiếm ưu thế nhiều hơn so với cái tôi - nhânvật chính

Trong văn bản, người kể chuyện lộ diện, hoàn toàn xác định, kể lại câuchuyện có thể của chính mình, có thể của nhân vật khác mình được nghe haytrực tiếp chứng kiến Truyện ngắn lúc này được trần thuật theo ngôi thứ nhất Lýthuyết trần thuật của Genette đã chỉ ra trần thuật ngôi thứ nhất được kể bởimột người kể chuyện hiện diện trong tác phẩm với tư cách một nhân vật Đó làmột câu chuyện về những sự kiện mà bản thân anh/cô ta tự trải nghiệm Một câuchuyện về trải nghiệm

cá nhân Nhân vật xưng tôi vừa là nhân vật, vừa là người kể chuyện, kể lại nhữngtrải nghiệm của chính mình và của những nhân vật khác Nếu người kể chuyện lànhân vật chính thì anh/cô ta là một cái tôi – vai chính, nếu anh/cô ta là vai phụ thìanh/cô ta là cái tôi - chứng nhân.

Trong Những thành tựu của truyện ngắn sau 1975, Bích Thu đã cho rằng một

trong những thành tựu của truyện ngắn sau 1975 là nghệ thuật trần thuật với sự xuấthiện của “tôi” Tác giả bài bài viết nhận định “Các nhà văn rất chú trọng đến cáckhía cạnh truyền đạt giọng điệu cái tôi của mình trong tác phẩm khiến hình thức kểchuyện ở ngôi thứ nhất xuất hiện ngày càng nhiều Kể ở ngôi thứ nhất, nhân vậtngười kể chuyện xưng tôi kể chuyện về bản thân hay về người khác nhưng không

lộ rõ là tác giả Nhân vật người kể chuyện xưng tôi giữ vai trò quyết định đối vớitoàn bộ cấu trúc văn bản “Tôi” là nhân vật xuyên suốt còn những nhân vậtkhác chỉ được miêu tả từ điểm nhìn của người kể chuyện.” [58]

Trong phần thứ nhất của tiểu thuyết Biển và chim bói cá, Bùi Ngọc Tấn lựa

chọn cái "tôi" – vai chính, một câu chuyện về trải nghiệm cá nhân của cậu bé tênPhong lần đầu được đi biển Lối trần thuật từ ngôi thứ nhất với điểm nhìn bên trongđược sử dụng duy nhất với nhân vật tôi trong suốt 15 lần xuất hiện Với truyệnngắn, cái tôi đóng vai trò dẫn chuyện, chứng nhân chiếm ưu thế hơn 7/8 truyện

ngắn người xưng tôi đóng vai trò này Đó là các truyện Cún, Người mua nhà của

bố mẹ tôi, Lạc đội hình, Làng có 99 cái ao, cây đa 99 cành và ông đại tá về hưu,

Dị bản một truyện đã in, Một ngày dài đằng đẵng, Trung sĩ.

Nhân vật "tôi" trong Cún phảng phất như nhân vật ông giáo trong truyện ngắn

Lão Hạc của Nam Cao "Tôi" chứng kiến toàn bộ cuộc đời Cún và câu chuyện của

anh Trung hàng xóm Người kể chuyện đóng vai trò dẫn dắt chuyện Nhân vật tôi

mở đầu câu chuyện về Cún một cách trực tiếp "Cún là hàng xóm của tôi Tôi chỉsống bên cạnh Cún có một năm thôi Đó cũng là một năm duy nhất Cún có mặt trêncuộc đời này, là cả cuộc đời của Cún Giờ đây Cún đã biến mất, không để lại mộtdấu vết gì." Liền sau đó là nguồn gốc, quê quán, lý do Cún được đưa đến ở với anhTrung Thỉnh thoảng, nhân vật xưng tôi có kể về chuyện của mình "Tôi, một anh

chàng viết báo tỉnh lẻ, có một số bài báo được mọi người để ý đến Nhà tôi kháchkhứa nhiều" nhưng chỉ phục vụ cho việc kể những câu chuyện có liên quan đến anhTrung và Cún Người kể chuyện không hề giấu mình đi mà được xác định rõ, cótên tuổi, nghề nghiệp, nơi ở Quá khứ, hiện tại của nhân vật chính được tôi kể lạichi tiết Các sự việc xảy đến với anh Trung, với Cún, "tôi" đều chứng kiến "Tôi"

có tham gia vào diễn biến cốt truyện nhưng không nhiều, chỉ đóng vai trò bổ sungnhư đoạn về ông khách, đoạn ăn ngô bung

Người mua nhà của bố mẹ tôi là câu chuyện về nhân vật "cô Thoan" nhưng lại

được bắt đầu bằng suy nghĩ của nhân vật "tôi" về quyết định hệ trọng : bán ngôinhà, bán mảnh vườn của bố mẹ để lại Điểm nhìn bên trong xoáy sâu vào nhân vật

"tôi" Những kí ức về tuổi thơ, về năm tháng đã qua ùa về Với nhân vật tôi, cănnhà, mảnh vườn ấy còn là chốn cư ngụ cuối cùng, là quê hương, là tất cả Đây lànơi "tôi" tìm về khi muốn quên đi thực tại Phải bán đi ngôi nhà và mảnh vườn là

sự lựa chọn bất đắc dĩ Chính những dòng suy tư của nhân vật tôi là duyên cớ dẫnđến câu chuyện về cô Thoan Các sự kiện được tái hiện qua lời kể trực tiếp củanhân vật xưng tôi hiện diện trong tác phẩm Nhân vật tôi ở đây có mối quan hệ "họhàng" với nhân vật chính Tôi đã chứng kiến quá trình đổi đời của cô Thoan Tôi

kể lại câu chuyện về cuộc đời cô Thoan, từ lúc cô Thoan còn nghèo khó đến khi cô có

cơ số là "lâu la" trong nhà Nhân vật tôi gợi mở, quan sát, nhìn nhận, đánh giá về các

sự kiện Người kể chuyện đã khéo léo dẫn dắt câu chuyện để làm nổi bật nhân vậtchính

Trong truyện ngắn Lạc đội hình, nhân vật tôi có tham gia vào diễn biến câu

chuyện ở mối quan hệ “đồng hương” với nhân vật chính Đẩu được miêu tả tỉ mỉ,chi tiết về ngoại hình “người dây”, về tính tình “lương thiện”, về cuộc đời nghèođói trớ trêu, về sự lạc đội hình Tuy vậy, nhân vật tôi chỉ kể lại câu chuyện mộtcách khách quan, không đi sâu vào nội tâm nhân vật Đẩu suy nghĩ thế nào và dựtính ra sao, nhân vật tôi không tiết lộ Ngay cả cái nghèo của anh cũng đượctrần thuật khách quan thông qua cuộc trò chuyện Người kể chuyện xưng tôi dẫndắt mạch truyện, hướng độc giả theo từng sự việc Nhân vật tôi am hiểu tường tậntính cách

lương thiện của “đồng hương”, những lý do khiến Đẩu lạc đội hình Tôi hoàn toàn

có danh xưng, có chỗ đứng trong tác phẩm

Trong Làng có 99 cái ao, cây da 99 cành và ông đại tá về hưu, nhân vật tôi kể

về ông đại tá về hưu Nguyễn Trung Chiến Sau khi khái quát về cái làng của mình,nhân vật tôi đã trình bày rõ nhân vật mà mình sắp kể “Câu chuyện tôi đang kể đây

là kể về ông đại tá về hưu Nguyễn Trung Chiến Nó hoàn toàn không phải như kiểu

chuyện Tướng về hưu của một nhà văn nổi tiếng đã viết, cũng không như câu ca

dao nào đó bôi bác Đầu đường đại tá bơm xe…” [67, tr 133] Người kể chuyệnxưng tôi cũng thẳng thắn bày tỏ quan điểm của mình về nhân vật “Ông Chiến vềlàng đã thay đổi cả bộ mặt làng tôi Đúng là một người có tầm nhìn, có đầu óc,

hay như anh chàng Quy Ước tác giả vở chèo Nông thôn tươi sáng đã nói: Hơn

nhau là ở cái đầu…” Như vậy, nhân vật tôi chỉ đóng vai trò là người dẫn truyệntrong tác phẩm này, chứ không tham gia vào diễn biến truyện Người kể chuyện cóthể là một người dân trong làng, cũng có thể là một sáng tạo của nhà văn Tuynhiên, nhân vật xưng tôi chỉ xuất hiện trực tiếp duy nhất ở đoạn mở đầu, sau đótrao lại vai trò trần thuật cho nhân vật chính Truyện ngắn trở về ngôi kể thứ ba

Trong Dị bản một truyện đã in, nhân vật tôi mở đầu bằng việc nhắc lại một

truyện đã được in thành sách Từ đó, người kể chuyện trần thuật các sự việc theo ýcủa mình, tạo ra một câu chuyện khác Nhân vật tôi tiếp tục đóng vai trò của ngườigợi dẫn, không tham gia vào câu chuyện “Chuyện của họ đã có nhà văn viết thànhsách Rất cảm động Tôi còn nhớ đoạn chị vợ là nghệ sĩ vĩ cầm bỗng thấy anh hoạ

sĩ, người yêu của chị, người chị được tin đã hy sinh ở chiến trường trở về” [67 ,tr.159] “Tôi” chỉ xuất hiện duy nhất một lần và đứng ở ngoài kể lại câu chuyện tìnhgiữa ba người Bằng tình yêu, họ đã âm thầm sống cho nhau đến cuối cuộc đời, cố

gắng hàn gắn những vết thương do chiến tranh gây ra Khi kết thúc truyện Một

ngày dài đằng đẵng, người kể chuyện mới trực tiếp xưng tôi và cho biết mình

đóng vai trò là người nghe chuyện “Câu chuyện trên tôi được nghe Cường kể khitôi cùng tù với anh ở trại P.L năm 1973.” Còn trước đó, người kể chuyện nhậpmình vào nhân vật Cường kể lại chuyến chuyển trại Người kể chuyện xưng tôitrong truyện ngắn

Trung sĩ lại dẫn dắt câu chuyện thông qua cuộc gặp gỡ với bạn xế Hiếu Thông qua

cuộc trò chuyện, những đổi thay của nhân vật trung sĩ được bộc lộ Sự nuối tiếcphần tốt đẹp đã mất đi trong con người hiện đại được nhà văn trăn trở

Chọn lựa cách trần thuật theo ngôi thứ nhất với cái tôi giữ vai trò dẫn chuyện,chứng nhân, Bùi Ngọc Tấn thể hiện dụng ý riêng Câu chuyện trở nên khách quanhơn, chân thực hơn, giàu sức thuyết phục hơn Hơn nữa, trong vai trò người dẫnchuyện xưng tôi, người kể chuyện dễ dàng dẫn dắt độc giả vào câu chuyện, vào thếgiới nhân vật của mình Người kể chuyện đưa ra những quan điểm riêng, đánh giá,nhận xét Từ đó thuyết phục người đọc theo quan điểm của mình Các sự kiện trởnên đa dạng, sinh động hơn và được soi chiếu trên nhiều góc độ

1.2.2 Người kể chuyện cái tôi – nhân vật chính

Trong 8 truyện ngắn xuất hiện người kể chuyện xưng tôi, chỉ có duy nhất 1truyện ngắn người kể chuyện xưng tôi đóng vai trò nhân vật chính Tôi vừa là

người dẫn truyện, vừa tham gia trực tiếp vào diễn biến truyện Đó là truyện Ngưu

tất, hồng hoa, nga truật.

Truyện có dung lượng ngắn gọn (gần 4 trang), xoay quanh câu chuyện giữatôi, Bình và anh hộ tịch Nhân vật tôi là một trong ba nhân vật chính trong chuyện.Các sự việc diễn ra theo sự trần thuật của nhân vật tôi Đứng từ góc nhìn của tôi,chắc chắn giữa Bình và anh hộ tịch có điều gì đó quan trọng Và tôi mặc sức suydiễn, thậm chí nghĩ rằng người bạn thân của mình là chỉ điểm Diễn biến cốt truyệntheo điểm nhìn của nhân vật tôi, gia tăng tình tiết truyện Nhân vật tôi suy xét, đánhgiá tình hình qua từng bước Cốt truyện lên đến đỉnh điểm khi người dẫn truyện

"nhân vật tôi" với những dòng nội tâm sâu sắc "Trời ơi Chẳng lẽ Bình lại làm chỉđiểm Đó mới thực sự là điều kinh khủng nhất Không Không thể Sao lại khôngthể Chuyện gì kia ? Chuyện gì ngay trước mắt kia ???" [67, tr 54] Chỉ đến khi nútthắt được mở, nhân vật tôi mới thở phào Hoá ra, đó chỉ là một sự hiểu lầm

Khi người kể chuyện xưng tôi đóng vai trò nhân vật chính, điểm nhìn bị thuhẹp lại Thế giới nội tâm của nhân vật chính được soi chiếu từng ngõ ngách Người

kể chuyện để độc giả biết nhân vật đang suy nghĩ gì, quá khứ, hiện tại, dự tính

tương lai ra sao? Ngay cả những suy nghĩ về việc đời, về những nhân vật khác cũngđược bộc lộ Nhìn chung, độc giả sẽ thấu hiểu tường tận mọi sự việc có liên quanđến nhân vật chính Tuy vậy, nhân vật tôi sẽ không thể biết hay đoán biết được cácnhân vật khác nghĩ gì Điểm nhìn bị giới hạn Người kể chuyện xưng tôi trongtruyện ngắn với những đoạn độc thoại nội tâm dày đặc nhưng không thể biết điều gìđang diễn ra giữa Bình và anh hộ tịch Vì vậy dẫn đến chuyện nhân vật tôi hiểu lầm.Hiểu lầm đến mức trầm trọng Nhân vật tôi suy xét từng lời nói, hành động của anh

hộ tịch, tạo nên một cuộc chiến ngầm trong nội tâm

Với những ưu điểm và hạn chế của dạng thức kể chuyện này, Bùi Ngọc Tấnchỉ chọn lựa sử dụng trên một truyện ngắn trong số các tác phẩm của mình Có thểthấy rõ thái độ của tác giả về mối thân tình với Bình Bình là người bạn tri âm tri kỉ.Bên cạnh đó, nhà văn cũng đề cập đến hiện trạng xã hội bấy giờ, thời bao cấp vớinhững khó khăn liên miên Câu chuyện về sổ gạo và các loại tem phiếu Truyện pháthai được diễn tả bằng một cái nhìn hài hước

Nhìn chung, việc trần thuật từ ngôi thứ nhất, người kể chuyện xưng tôi đứng

từ điểm nhìn bên trong hoặc bên ngoài kể lại câu chuyện “Tôi” lúc đóng vai nhân vật chính, lúc đóng vai trò-nhân vật phụ, chứng nhân Người trần thuật ít lộdiện, có chuyện chỉ đóng vai trò viện dẫn

trò-1.2.3 Người kể chuyện cái tôi - nghe chuyện

Không chỉ đóng vai trò dẫn chuyện, vai trò nhân vật chính, cái tôi trong truyệnngắn Bùi Ngọc Tấn còn có một dạng thức đặc biệt khác, người kể chuyện nhưng lại

đóng vai trò là người nghe chuyện Truyện Trung sĩ, nhân vật tôi đóng một vai trò

như vậy “Tôi” kể lại câu chuyện gặp gỡ một bạn “xế” tên Hiếu và “tôi” nghe Hiếu

kể về việc gặp lại một người bạn của cả hai người khi xưa Nhờ Hiếu, tôi nhớđược người đó là ai Người kể chuyện xen lẫn một vài đoạn suy tư về cuộc đời

Xã hội hiện tại đã khiến nhiều điều đổi thay Những con người quen biết trước kiagiờ đây gặp lại nhau trong thân phận khác, mối quan hệ khác Người kể chuyệnkhông hề lên án, mà chỉ cảm thấy “đau lòng” về sự đổi thay ấy Câu chuyện vềnhân vật có biệt danh “trung sĩ” được kể lại qua lời kể của Hiếu “Tôi” lúc nàyđóng vai trò ngồi

nghe câu chuyện cùng độc giả Người kể chuyện Hiếu dặn dò người kể chuyện, nghe chuyện “tôi” có trách nhiệm kể lại cho độc giả biết câu chuyện này.

Truyện ngắn Một ngày dài đằng đẵng được trần thuật theo ngôi thứ ba Phải

đến khi kết thúc truyện, nhân vật tôi mới xuất hiện và lý giải nguồn gốc câu chuyện.Tôi đóng vai trò là người nghe chuyện, kể lại câu chuyện mình được nghe cho độcgiả Lúc này, mặc dù người kể chuyện xưng tôi nhưng thực ra nó là cái tôi nghechuyện

Đây là điểm độc đáo của truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn Việc hoán đổi vị trí nhưvậy tạo nên sự bất ngờ riêng cho câu chuyện Các sự kiện hiện lên khách quan hơn.Đồng thời, độc giả có thêm sự tin tưởng vì người nghe chuyện đóng vai trò chỉ kểlại câu chuyện mà mình đã được nghe như một nhiệm vụ cần thực hiện Họ đượcnhân vật chính trao phó sứ mệnh “Sếp hãy viết về Trung sĩ của tôi Và phải viếtđúng như thế.” [67, tr 222] Bên cạnh nghĩa vụ kể lại câu chuyện được nghe theolời dặn dò, người kể chuyện đóng vai trò người nghe chuyện còn lồng vào nhữngsuy nghĩ riêng của mình Nhờ đó, bộc lộ thái độ của nhà văn với sự việc Trong haitruyện ngắn, nhà văn có hai thái độ khác nhau Ở truyện thứ nhất, nhà văn thấy nuốitiếc những điều tốt đẹp trong con người đã mất mát theo sự đổi thay của thời cuộc

và ước gì điều mình nghe không phải là sự thật Ở truyện thứ hai, lồng vào một câuchuyện vui trên đường chuyển trại là những lo lắng có thật của người tù về số phận,

về tương lai của mình Đó còn là nỗi ám ảnh về thời gian của những người tù Đâycũng là ám ảnh của chính tác giả về những ngày tháng khủng khiếp đó Ở một nơi

mà mọi thứ đều ngưng lại, duy chỉ có suy nghĩ con người Nó không chết đi màvón cục lại, mòn ra, gỉ đi Tâm hồn con người chai cứng dần Có những vếtthương có thể chữa lành theo thời gian nhưng cũng có những vết thương khôngthể nào nguôi ngoai trong lòng người

1.3 Người kể chuyện hàm ẩn

1.3.1 Người kể chuyện với điểm nhìn toàn tri

Người kể chuyện hàm ẩn có mặt ở khắp nơi, ở mọi thời điểm, thông tườngtất cả mọi chuyện Họ tách mình ra khỏi nhân vật, giữ khoảng cách với nhân vật,đứng cao hơn nhân vật Người kể chuyện hàm ẩn không chỉ dẫn dắt câu chuyện, kể

lại câu chuyện mà còn định hướng người đọc theo quan điểm của mình Chínhngười kể chuyện hàm ẩn thay thế tác giả đưa ra những nhận định, bình luận riêngcủa mình Họ thông suốt tất cả.

Nhà nhân đạo chủ nghĩa lớn, nhà hiện thực xuất sắc Nam Cao sử dụng lối

trần thuật này trong nhiều truyện ngắn Người kể chuyện hàm ẩn kể chuyện Một

bữa no, câu chuyện về một bà cụ vì đói đã phải đến chỗ đứa cháu đi ở để xin một

bữa cơm Câu chuyện xót xa ấy được kể lại bằng một giọng khách quan dửng dưngnhưng đằng sau đó lại chất chứa yêu thương Người kể chuyện đứng cao hơn nhânvật, thông suốt diễn biến câu chuyện, không hề bình luận hay chen ngang Quá khứcủa bà lão, hiện tại của bà lão và bi kịch cái đói hành hạ bà Bà đã phải đi xin ăn rồinhịn đói đến mấy hôm Không còn cách nào khác, bà nhớ ra mình còn đứa cháuđang đi ở, bà sẽ đến đó xin cơm Một bữa cơm no đã hành hạ bà hơn nửa tháng trời,

bà chết Đáng buồn hơn, bọn nhà giàu lại lấy câu chuyện làm bài học răn đe đầy tớ.Người kể chuyện hoàn toàn đứng ngoài câu chuyện, không tham gia vào diễn biếntruyện Các sự việc hiện ra chân thực, giàu sức tố cáo Cái đói, cái nghèo trở thànhnỗi ám ảnh thường trực con người trong xã hội cũ

Trở lại truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn, người kể chuyện hàm ẩn với điểm nhìn

toàn tri xuất hiện 3 lần Đó là các truyện: Một cuộc thi hoa hậu, Một tối vui, Một cái

hôn dài.

Một cuộc thi hoa hậu được kể từ điểm nhìn toàn tri bởi người kể chuyện

hàm ẩn Mọi sự việc được trần thuật khách quan Người kể chuyện thông suốt mọiviệc, quan sát và dẫn dắt cuộc thi hoa hậu Tác giả tường tận mọi giai đoạn củacuộc thi, biết rõ các công việc của từng thành viên Từ chuyện mấy đứa lớn nhịn

ăn sáng để lấy tiền mua phần thưởng đến mọi công tác chuẩn bị Thỉnhthoảng, người kể chuyện lại chen vào những lời bình luận “Chứ chẳng một hoahậu, á hậu toàn quốc nào hơn được chúng Có đôi mắt hoa hậu nào long lanh trongtrẻo hơn mắt chúng? Có làn da hoa hậu nào mịn màng mơn mởn như làn dachúng? Có vẻ mặt hoa hậu nào sáng tươi như gương mặt chúng? Và cho dù cónhững cái răng cửa gẫy chưa kịp mọc lại hay chỉ mới nhi nhí thật đấy, nhưng vẫn

cứ đẹp” [67, tr 78] Dù không để lộ

danh tính nhưng người kể chuyện cho thấy cái nhìn của một người lớn tuổi dànhcho các em Đó là một cái nhìn hồn hậu bao dung của người từng trải Không chỉthông tường mọi việc ở hiện tại, người kể chuyện hàm ẩn còn đưa ra nhận địnhtương lai “Bé ơi Đừng khóc Đời các con chỉ mới bắt đầu.” Đây chỉ là cú vấp đầuđời của các em, sau này các em còn phải trải qua nhiều thử thách Trên cương vịcủa một người đi trước, một người lớn tuổi hơn, người kể chuyện coi đó là điềutất yếu trong cuộc đời và thầm dặn dò, an ủi các em.

Một tối vui là câu chuyện hài hước được trần thuật lại bởi người kể chuyện

hàm ẩn Người kể chuyện không tiết lộ mình nhưng người đọc có thể cảm nhậnngười kể chuyện là một nhân vật đang chứng kiến toàn bộ câu chuyện, thậm chítham gia vào phiên toà xét xử chuột ấy Từng chi tiết, từng lời nói được quan sátmột cách kỹ lưỡng Người kể chuyện hàm ẩn am tường mọi chuyện, kể lại mộtcách khách quan sự việc trong buồng giam Thái độ của người kể chuyện đầy chânthành, cảm thông, có chút xót xa “Đêm nay người ta chìm vào giấc ngủ vớinhững điều buồn cười và thích thú đến thế Sau này mỗi khi ôn lại cái đêm thiêntải nhất thì – nghìn năm có một ấy, Quảng lại khẳng định chất giọng Thịnh cốclúc đó là chất giọng tê no, cũng như giọng của Quảng khi tuyên án đúng là mi

mi nơ trầm hùng [67, tr 127] Buổi tối ấy đã trở thành một kỉ niệm đẹp đối vớingười tù Người kể chuyện hàm ẩn là người có trải nghiệm, am hiểu từng suynghĩ của người tù, am hiểu mọi sự việc diễn ra trong tù

Trong Một cái hôn dài người kể chuyện hàm ẩn trần thuật câu chuyện về

tiến sĩ K và cô Hạnh Dù không tên, không tuổi, không được giới thiệu, người kểchuyện hàm ẩn đứng cao hơn câu chuyện, thông suốt mọi sự việc Có lúc, người kểchuyện nhập vào nhân vật, hay nói đúng hơn là tựa vào điểm nhìn nhân vật để kểsong có lúc lại xuất hiện gián tiếp qua lời bình luận, nhận xét Qua lời kể củangười kể chuyện hàm ẩn, nhân vật tiến sĩ K và cô Hạnh hiện lên là những nhàkhoa học tận hiến Chính tình yêu với khoa học đã đưa họ đến gần nhau hơn Họcảm mến nhau rồi tình yêu nảy nở Không chỉ am tường về suy nghĩ của từngnhân vật, người kể chuyện hàm ẩn còn thấu suốt diễn biến tâm lý tình yêu Đặcbiệt là nhân vật Hạnh

“Tình yêu đến, không cách gì cưỡng được Nó đến lúc nào cũng không biết nữa.

Và nó mới ngọt ngào làm sao Cô sợ hãi bởi chính sự ngọt ngào ấy và cũng bởi

vì cô không thể hình dung được mình lại có một người yêu, thậm chí một ngườichồng lớn đến như thế.” [63, tr 199] Những lí thuyết xa rời thực tế đó của họchưa biết sẽ đi đến đâu, thành công thế nào nhưng tình yêu của họ đã có bước pháttriển lớn sau thí nghiệm

Người kể chuyện hàm ẩn với điểm nhìn toàn tri giúp cho mọi sự việc đềuhiển hiện rõ ràng Sự phát triển của diễn biến tâm lý nhân vật được soi tỏ Dù vậy,cốt truyện dễ sa vào nhàm chán, độc giả không có nhiều khả năng đồng sáng tạocùng tác giả Vai trò quyền năng thông suốt mọi sự là một vũ khí để người kểchuyện hàm ẩn với điểm nhìn toàn tri kể lại câu chuyện theo ý mình Đó là một lí dokhiến lối kể chuyện này ngày càng có vị trí ít hơn trong văn học Lựa chọn lối kểchuyện này, Bùi Ngọc Tấn muốn mang đến một cái nhìn toàn diện hơn cho tácphẩm Đồng thời, nhà văn có thể thoải mái dẫn dắt câu chuyện theo hướng củamình Tính minh bạch, khách quan của truyện được đảm bảo Dù vậy, nhà văn chỉchọn lựa sử dụng trên ba truyện ngắn

1.3.2Người kể chuyện tựa vào điểm nhìn nhân vật

Người kể chuyện hàm ẩn ít khi xuất hiện trong câu chuyện mà bản thân anh ta

kể Chỉ có những lúc thấy thật sự cần thiết, anh ta mới tách mình ra Thông thường,người kể chuyện hàm ẩn tựa vào điểm nhìn nhân vật để kể Độc giả đôi lúc khôngthể phân tách được đâu là lời nhân vật, đâu là lời người kể chuyện Ở đây, người

kể chuyện giấu mình đi, để cho các nhân vật của mình tự nhìn nhận, tự chiêmnghiệm, tự đánh giá Nhờ vậy, thế giới nội tâm của nhân vật hiện lên rõ ràng quađộc thoại, qua dòng suy nghĩ của nhân vật Khoảng cách giữa người kể chuyện vànhân vật rất gần, thậm chí đôi khi còn trùng khít Tuy nhiên, thực chất điểm nhìnnhân vật suy cho cùng cũng là những dụng ý của tác giả, cho nên sự can thiệpcủa người kể chuyện là rất rõ

Có đến 9/20 truyện ngắn, nhà văn sử dụng lối trần thuật này Đó là các

truyện ngắn: Khói, Người chăn kiến, Người ở cực bên kia, Những người đi ở,

Truyện không tên, Vũ trụ không cùng, Thói quen, Sức khoẻ của bố, Những người rách việc

Ở truyện ngắn Khói, nhân vật chính xuất hiện với lối xưng hô đặc biệt theo

cách của tù "ông Thản" (dù nhân vật chưa quá 19 tuổi) Toàn bộ tác phẩm là dòngnội tâm của nhân vật Những suy nghĩ trong cuộc hành trình tìm người tù trốn trạiliên tục xuất hiện Những cảm nhận về thiên nhiên như những thước phim quaychậm Sự lo lắng ông dành cho "thằng Dương" Người kể chuyện nhập làm mộtcùng nhân vật, tựa vào nhân vật để kể Điểm nhìn bên trong khắc hoạ nhân vật rõnét Người kể chuyện hàm ẩn đã tựa vào điểm nhìn nhân vật để tả cảnh rừng "Mặttrời khuất sau ngọn núi cao nhất của cả một dải rừng Trên đỉnh núi nhô lên nhưmột cái vú bầu bĩnh ấy mọc những cây đại thụ, giờ đây không trông thấy chiều dầycủa cành lá nữa mà giống như một bức màn mỏng đính vào nền trời xám" [67, tr.29] "Tiếng suối vẫn khi gần, khi xa Bài ca muôn thủa của núi rừng" Qua đó, sự côđơn giữa núi rừng của người cán bộ trẻ ấy được tô đậm Khói vừa là một dấu hiệuvừa là chất gợi nhớ mang tính biểu tượng cho kí ức tuổi thơ cứu rỗi linh hồn nhânvật, giúp xua đuổi đi sự cô đơn

Người chăn kiến là truyện ngắn tiêu biểu của tập truyện, được lấy làm tiêu đề

chung Câu chuyện được kể lại từ ngôi thứ ba, theo điểm nhìn bên trong Các sựviệc được trần thuật theo điểm nhìn của ông M từ lúc vào trong tù đến sau khi ra tù.Người kể chuyện có lúc nhập vào nhân vật, có lúc lại tách ra Tựa vào điểm nhìnnhân vật, người kể chuyện hàm ẩn kể lại diễn biến các sự kiện xảy ra với giám đốc

và nhận định "Đúng là tay B trưởng này có máu đại hài hước." Kết thúc truyện,người kể chuyện hàm ẩn tách ra thuật lại hành động của ông M "Chẳng một ai biếtsau khi cài trái cửa, giám đốc rút ngăn kéo lấy ra một lọ nhỏ, trong đựng bốn conkiến Ông thả lũ kiến vào một vòng tròn bằng phấn vẽ trên bàn Ông bẻ bánh chochúng ăn và lấy những các vi dít (có rất nhiều trong ngăn kéo – của khách và củaông) chặn chúng lại Thỉnh thoảng ông còn đặt cả ghế lên bàn làm việc Và khoảthân trên ghế Đứng thẳng Mắt hướng về phía xa Tay giơ cao Như nữ thần tựdo."

[67, tr 62] Dù không trực tiếp thể hiện thái độ của mình, nhà văn vẫn gợi lên được sức ám ảnh khủng khiếp của cuộc sống trong tù thông qua câu chuyện.

Tựa vào điểm nhìn nhân vật, nhà văn dễ dàng bộc lộ những suy nghĩ của

mình Người ở cực bên kia là truyện ngắn duy nhất nhà văn sử dụng đại từ nhân

xưng "hắn" "Hắn" chính là người kể chuyện đóng vai trò là nhân vật chính chứkhông phải chỉ là một chứng nhân hay người dẫn dắt câu chuyện nữa Hắn đã thayngười kể chuyện quan sát mọi thứ xung quanh "Họ gặp nhau trong căn phòng lớn.Những bàn phía dưới còn trống Những bàn phía trên đã kín người Các thầy côgiáo ngồi ở dãy bàn ngang, phía trên cùng, gần bục diễn giả có đặt micrô." [67, tr.109] Lúc này, khoảng cách giữa người kể chuyện và nhân vật trùng khít "Hắnbước vào phòng lớn Đứng lặng người, quan sát tất cả khuôn mặt bạn bè Đó là mộtđám đông gầy xanh và mệt mỏi, nhưng lúc này đây người nào cũng cười tươi vàmắt cháy lên những kỷ niệm Cũng có vài người bóng loáng lên Từ nước da, tớiquần áo Tới vẻ mặt, tới nụ cười" Nhịp kể chậm rãi, cốt truyện xoay quanh nhữngsuy nghĩ của nhân vật "hắn" Những quãng ngưng ngắt quá khứ, hiện tại đan xen.Người kể chuyện không đứng cao hơn nhân vật mà là một cùng nhân vật Triết lýnhân sinh ở đời và cả những cay đắng xót xa, những kỉ niệm thời học trò tươi đẹpđược kể lại Thông qua đó, nhà văn đã khắc hoạ được những âm vang sâu kín nhấttrong tâm hồn con người Mặc cảm về cái nghèo, cao hơn là thân phận dưới đáy,nữa là mặc cảm cô đơn như mình lúc nào cũng ở một cực khác Xót xa thay, điểmkhởi đầu của nhân vật lại tốt đẹp Không ai ngờ được số phận của con người sẽ rasao Nhà văn không nhìn đời với con mắt uất hận mà nhìn chúng với con mắt baodung, đôn hậu Dẫu là thế, tác giả vẫn cô đơn và thấy xót xa cho thân phận mình Ítnhất, mọi người vẫn còn nhớ đến hắn, một hắn trước kia Hắn vẫn có chỗ đứngtrong lòng thầy cô, bè bạn Hắn vẫn còn những người bạn rất thân Ngoài ra, thôngqua người kể chuyện, một xã hội phát triển với nhiều sự xuống cấp đạo đức cũngđược khắc hoạ

Sức khoẻ của bố được trần thuật theo lời kể của phó tiến sĩ Nguyễn Trịnh về

cuộc đời chìm nổi của chính mình, về sự bỗng chốc đổi đời của cả gia đình nhờ vào

mối tình đầu của bố ông Người kể chuyện tựa vào nhân vật để trần thuật Tìnhhuống không ngờ trước được đưa ra Một mặt, tựa vào nhân vật, người kể chuyện

kể lại cuộc đời ông Trịnh với những rủi ro liên tiếp khiến ông không thể vươn lênđược dù ông có tính toán kĩ lưỡng đến thế nào Một mặt, người kể chuyện đưa ramột sự việc tưởng chừng như “trời ơi đất hỡi” về bà bồ của bố ông lại là phao cứusinh cho đại gia đình Vậy nên sức khoẻ của cụ Trịnh vốn đã quan trọng nay trởthành cực kì quan trọng, quyết định đến cả nhà Vì thế cho nên một chuyện tưởngchừng như động trời trong một gia đình nề nếp nay được coi như không có gì Sựsụp đổ hình tượng về bố trong lòng ông Trịnh bỗng chốc tiêu tan Đó chỉ là một câuchuyện tẹp nhẹp so với công việc hệ trọng nuôi sống cả gia đình Bằng việc khắchoạ tình cảm, xung đột trong gia đình, nhà văn cho thấy những thay đổi của cả mộtthời Quan niệm gia đình truyền thống cũng thay đổi

Truyện không tên được trần thuật theo ngôi thứ ba “chị Sợi” Cuộc đời chị là

một chuỗi bi kịch Người kể chuyện ẩn đằng sau nhân vật và các sự kiện Chị Sợi lànhân vật chính Tựa vào điểm nhìn nhân vật, người kể chuyện cho biết khó khăncủa chị, nguyên nhân khiến chị phải làm công việc nhơ nhớp này Cái ngõ nơi chịsống có tên là Ánh Hồng nhưng cuộc đời của chị lại thật tăm tối Giọng văn đầycảm thông cho hoàn cảnh của chị Sợi, người kể chuyện thấu suốt diễn biến tâm lýnhân vật Đầu tiên là những cảm nhận của chị Sợi về cái nghề của mình Sau lànguyên do, rồi khách khứa của chị Niềm may mắn khi chị có cái nhà xí công cộngtrước mặt với đủ mọi loại mùi Chị lo lắng cho tương lai của mình, của người mẹgià ốm liệt Điểm nhìn của người kể chuyện dịch chuyển qua lại Qua những suynghĩ của chị Sợi, cả một thế giới hiện lên “Thế giới của chị Sợi là thế giới ăn màynên chị rất hiểu họ” Nhiều đoạn không rõ đâu là nhân vật hay người kể chuyệnnữa “Nghe chuyện chị, những người ăn mày ngồi chung quanh cái thúng của chịthấy tự tin hơn Họ cởi mở cùng chị, quý chị rồi dần dần đi cùng chị từ vỉa hèphố chính vào nhà chị trong ngõ thối” [67, tr 191] Người kể chuyện khôngđứng cao hơn nhân vật mà tựa vào điểm nhìn nhân vật để kể Kể về chính cuộc đờinhân vật, kể về những nghĩ suy, về niềm xúc động khôn tả giữa những con ngườiđồng cảnh ngộ nghèo khổ Giọng văn đầy thương cảm “Chị thẫn thờ nhìn theo

bà cụ ăn mày đi

trong gió bấc hun hút mà thấy thương cho mình, thương cho bà, thương cho nhữngkiếp người khổ cho đến lúc chết” Họ là những con người nghèo khổ nhưng giàutình cảm và giữ được nhân cách của mình Tựa vào nhân vật, người kể chuyện coimình như một người trong cuộc để đồng cảm hơn với những số kiếp ở đời Nhàvăn thể hiện một thái độ cảm thông, trân trọng, đầy xót thương.

Trong Thói quen người kể chuyện xoay quanh mối quan hệ giữa ba ông bạn

hưu làm cùng trường Họ quen biết nhau từ lâu nhưng nay đến tuổi xế bóng mới códịp ngồi lại trò chuyện, tâm sự Nhân vật chính là ông Khánh, ông Quân và ôngThông Người kể chuyện có lúc tách riêng, có lúc tựa vào nhân vật ông Khánh để

kể lại câu chuyện "Thực ra cho đến khi về hưu rồi họ mới đến nhà nhau tròchuyện như thế này Trước đây khi còn đi làm, họ giữ đúng mối quan hệ giữa nhânviên và lãnh đạo, thân chẳng ra thân, sơ chẳng ra sơ." [69, tr.85] Người kể chuyệnhàm ẩn lộ diện "Thỉnh thoảng họ cũng ôn lại thời gian cùng làm việc dưới một máitrường Ông Khánh và ông Thông được hưởng không khí bình đẳng với ngườithầy trước đây là thủ trưởng." Mượn điểm nhìn của nhân vật, người kể chuyệnnêu ra nỗi ám ảnh về tuổi già "Tuổi già là tuổi nhìn thấy cái kết thúc, nhìn thấymột thế giới tuyệt đối cô đơn đang chờ đợi" Cõ lẽ vậy mà con người cần đếnnhau tâm sự, giãi bày, thổ lộ như một thói quen Dù họ không ưa nhau nhưngcũng xí xoá vì không chịu được tình cảnh không có người đối thoại Lúc nào và ởđâu đi chăng nữa con người cũng cần có bạn, nhất là khi tuổi già ập đến

Trong truyện ngắn Những người đi ở người kể chuyện qua ông Hào đã chạm

đến nỗi nhớ nhà, nhớ miền Bắc, nhớ bè bạn, làng quê của ba con người cùng cảnhngộ Điểm nhìn chính là nhân vật ông Hào Thỉnh thoảng, người kể chuyện lại lộdiện, không còn dựa vào điểm nhìn của nhân vật “Họ chờ đợi ngày N ấy náo nứcnhư lũ trẻ chờ mong ngày tết vậy, ba vị là ông là bà đáng kính mà chúng ta đã biết”[69, tr 113] Họ chia sẻ với nhau, an ủi, động viên nhau và khi có điều kiện họ tụtập “Bữa ăn vừa ngon, vừa vui Ăn và nói chuyện về cuộc sống mưu sinh tốc độcủa con cái Tất cả lại nằm trong vòng quay chóng mặt của nó Ai ngừng lại nghĩa

là bị văng ra, bị rơi xuống, bị nằm bẹp Chính vì cái tốc độ ấy mà họ có mặt ở đây” Nhà văn không bỏ qua cơ hội bày tỏ thái độ về cuộc sống hiện tại.

Những người rách việc là truyện ngắn có dung lượng dài nhất trong số các

truyện Tác giả trần thuật từ ngôi thứ ba một cách khách quan Qua lời kể của cácnhân vật, các sự kiện diễn ra tự nhiên Lối trần thuật này giúp hiện thực trong tácphẩm hiện lên chân thực, đa chiều Điểm nhìn từ nhân vật Toàn cho thấy quá trìnhtan rã của xí nghiệp đánh cá vốn lừng lẫy một thời Toàn là người hiểu chuyện, hiểuđời, trung thực, cố gắng hoàn thành công việc của mình Thời buổi người khôn củakhó, Toàn hiểu rằng giữ được công việc cho mình đã là may mắn lắm Những sựviệc hài hước, sôi nổi, việc ăn chia của mọi người Ai núp sau bóng ai, Toàn đềubiết rõ Người kể chuyện tựa vào điểm nhìn nhân vật Toàn nhìn nhận tình hình đổithay của xí nghiệp qua nhiều giai đoạn Tàu đánh cá rồi đến tàu vận tải ngoạithương, kéo theo đó là sự chênh lệch giàu nghèo, là cái tình ngày một ít Người kểchuyện hàm ẩn đôi chỗ chen vào những bình luận chua xót “Không như bây giờ, sựchênh lệch giữa những người đi bộ và những người đi xe máy, đi ô tô, máy baytrên con đường thiên lý.” [69, tr 321]

Đặc biệt, tựa vào điểm nhìn của nhân vật Toàn có một nhân vật dù người kểchuyện không đi sâu miêu tả diễn biến nội tâm nhưng lại để lại nhiều ám ảnh, nhiềusuy nghĩ cho người đọc Đó là nhân vật Cảnh Người kể chuyện đã không để choCảnh bộc lộ thế giới nội tâm của mình Hình ảnh về Cảnh là sự soi chiếu từ nhữngnhân vật khác Cái nhìn có lẽ khách quan hơn mà lại nghiệt ngã hơn, đau xót hơn,thấm thía hơn Cảnh xuất hiện được giới thiệu là trẻ, gầy, mặt khắc khổ, là nguồnvui bất tận cho mọi người Cái vẻ mặt câng câng, cái dáng vẻ không thèm chấp,không quan tâm mọi người nói gì của Cảnh ban đầu dễ làm người đọc bỏ qua nhânvật này Thậm chí Cảnh được ví với Đông Ki sốt Nhưng qua các cuộc đối thoạitiếp theo của Cảnh với mọi người, cách mà Cảnh làm việc “vô công” say mê, đămchiêu và cả tài năng ăn nói thiên bẩm của Cảnh nữa, những hiểu biết hơn người củaCảnh Nghe những câu nói của Cảnh, có ai mà biết được anh lại đang mangtrong mình những suy nghĩ như thế Cảnh thấy rằng làm lãnh đạo mà không đoànkết là không

được Hóa ra, Cảnh lại là người hiểu lẽ phải hơn bất cứ người nào Toàn, đồngnghiệp của Cảnh, người duy nhất nhận ra ở Cảnh những điều đáng quý lại thấythích thú khi được nói chuyện với Cảnh, anh thấy như mình được thư giãn Dầndần độc giả nhận ra con người thật của Cảnh Cảnh cũng có những mặt mạnh,những suy nghĩ và chất chứa bi kịch cá nhân như bao người Bi kịch mất con khiCảnh cho nó ăn bột, nó bị sặc, Cảnh đặt con xuống chiếu, đạp xe đến cơ quan “xin

ý kiến bố cách giải quyết” Bi kịch mâu thuẫn giữa lý tưởng và hiện thực Bikịch có một người bố như thế Và hình ảnh Cảnh kể về bi kịch của mình, Toànnắm chặt đôi bàn tay Cảnh đang run rẩy ấy cũng là hình ảnh kết thúc tác phẩm Mộtkết thúc mở, giàu ám ảnh Người kể chuyện hàm ẩn đã hoàn thành truyện kể củamình Nhà văn trăn trở, day dứt về những điều đã qua, về cả một thời đã lùi xatrong quá khứ

Xen lẫn vào câu chuyện tình yêu của hai ông bà trong Vũ trụ không cùng,

người kể chuyện hàm ẩn lồng những chiêm nghiệm cuộc đời, giá trị của tình yêu và

cả những ám ảnh về sự chia li do tuổi tác “Cuộc sống thật vất vả khó khăn nhưng

dù sao cũng vẫn tuyệt vời Khi người ta trẻ người ta dễ dàng vượt qua tất cả Nhất

là lại có một người bạn đời cùng mình chia sẻ ngọt bùi, chia sẻ đắng cay.” [67,

tr 237] “Cái kết thúc đang đến gần Hai ông bà cũng hiểu họ sắp phải xa nhauvĩnh viễn và không chịu công nhận điều ấy.”

Người kể chuyện hàm ẩn giữ một vai trò quan trọng trong truyện ngắn BùiNgọc Tấn Dạng thức này thích hợp với việc chuyển tải thông điệp sâu xa của nhàvăn tới độc giả Với khuynh hướng đào sâu vào nội tâm nhân vật nhằm khắc hoạ sự

đa dạng của đời sống, đặc biệt là những bi kịch, nhà văn để người kể chuyện ẩnmình đi trên những câu chuyện Tầng nghĩa chìm sâu dưới lớp văn bản, Bùi NgọcTấn đã chạm đến trái tim độc giả Những bi kịch sâu xa của cuộc đời Vẻ đẹp củacái thiện, của tình người luôn luôn toả sáng

1.4 Sự đan xen hai dạng thức trần thuật

Truyện ngắn sau 1975 có nhiều đổi mới và đạt được thành tựu Một loạt cáccây bút như Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo, Phan Thị Vàng Anh, Y Ban,Nguyễn Ngọc Tư,…Các cây bút chú trọng nhiều đến đề tài, bút pháp, giọng điệu,

đặc biệt là nghệ thuật tự sự Đây là một nét đổi mới của thể loại truyện ngắn Bêncạnh lối kể chuyện theo ngôi thứ nhất và ngôi thứ ba, Bùi Ngọc Tấn cũng sử dụnglối đan xen hai dạng thức trần thuật để làm mới cho tác phẩm của mình 4/20 truyện

ngắn được nhà văn sử dụng Đó là các truyện Cún, Làng có 99 cái ao, cây đa 99

cành và ông đại tá về hưu, Dị bản một truyện đã in, Một ngày dài đằng đẵng.

Nhân vật tôi trong truyện ngắn Cún kể về cuộc đời của Cún và người chủ của

nó “anh Trung” “Tôi” đứng ở vị trí người hàng xóm, một nhân vật trực tiếp chứngkiến, tham gia vào câu chuyện Tôi có tên tuổi, có nghề nghiệp, dù tôi không kểnhiều về mình Như vậy, người kể chuyện kể theo ngôi thứ nhất Cách kể này tạonên độ tin cậy hơn cho tác phẩm Tôi dẫn dắt câu chuyện Dù vậy người kể chuyệntheo ngôi thứ ba đan xen nhằm thể hiện bi kịch của nhân vật chính Đó là nhữngđoạn người kể chuyện giấu mình đi để nhân vật tự suy nghĩ, chiêm nghiệm Điểmnhìn thay đổi, vận động từ ngoài vào trong Nhà văn nhường chỗ cho nhân vật suy

tư Các sự việc được kể lại từ ngôi thứ ba, nhân vật Trung tự trải lòng mình “Nếu

có một lúc anh quên được nhiều điều, thì đó là lúc anh chơi với Cún” [67, tr.14] “Anh ngồi nhìn mãi trời xanh, tìm ở đó một niềm hy vọng, một lời giải đápcho cái thực tại đáng buồn và thật không ngờ đến này” Điểm nhìn linh hoạt hơn.Việc đan xen hai dạng thức người kể chuyện có tác dụng làm nổi bật bi kịch củanhân vật Số phận của anh Trung và Cún đã được định đoạt Anh ra đi và mãi mãikhông quay trở lại còn Cún đi tìm chủ, ốm và bị bán Câu chuyện của họ khép lạisong nỗi ám ảnh về thân phận con người vẫn còn đó

Tồn tại hai dạng thức kể chuyện trong một truyện ngắn làm cho tác phẩm trởnên đa dạng hơn Một người kể chuyện xưng tôi dẫn dắt độc giả và người kểchuyện hàm ẩn có thể trực tiếp, có thể ẩn sau nhân vật thể hiện tư tưởng củamình Câu chuyện trở nên hấp dẫn, độc đáo, có thể như một màn hư cấu Có mộtnhân vật tôi xuất hiện song nhân vật tôi đó nhường lại quyền miêu tả nội tâm cho

chính nhân vật, cho người kể chuyện hàm ẩn Truyện ngắn Hoa violet ngày thứ tư

của Ăngđrê Môroa là một câu chuyện thú vị về tình yêu lãng mạn, mơ mộng Câuchuyện được kể lại bởi một nhân vật trong truyện có quen biết với nữ nhân vậtchính, từng được

nghe bà kể về tình yêu mơ mộng đó Người kể chuyện xưng tôi là ông Lêông Sau

đó, câu chuyện được trần thuật từ ngôi thứ ba bởi nhân vật chính cô Jenny Câuchuyện trở nên khách quan hơn, một màn hoán đổi diễn ra giữa người kể chuyện.Trong suốt một năm trời, cứ vào tối thứ tư, một chàng học viên trường sĩ quan yêuJenny lại mang tới một bó Viôlét Ngoài ra, còn cả trăm bức thư đã viết mà chàngkhông dám gửi cho người mình yêu Chàng đã sống và chết với tình yêu của mình.Người nghệ sĩ thiên tài Jenny dù chưa một lần gặp gỡ, khi biết được câu chuyện đó

đã dành trọn cả cuộc đời mình, cũng vào mỗi tối thứ tư lại từ bỏ tất cả để đến bênnấm mồ người trung uý không bao giờ quen biết Thông điệp mà tác giả muồn gửigắm đến người đọc thật nhẹ nhàng nhưng sâu lắng “Vẫn luôn có những điều thơmộng trên đời này cho những ai xứng với nó” [34, tr 101]

Trở lại truyện ngắn Dị bản một truyện đã in của Bùi Ngọc Tấn, nhà văn đã mở

đầu bằng người kể chuyện xưng tôi với lời giải thích cho câu chuyện mình sắp kể.Sau đó, trả lại quyền kể chuyện về ngôi thứ ba cho chị nhạc sĩ, người chồng và anhhoạ sĩ Người kể chuyện xưng tôi không tham gia vào diễn biến câu chuyện, chỉđóng vai trò viện dẫn Mạch truyện phát triển theo các sự kiện dưới sự dẫn dắt của

người kể chuyện hàm ẩn Truyện ngắn Làng có 99 cái ao, cây đa 99 cành và ông

đại tá về hưu cũng được trần thuật tương tự Tác phẩm được mở đầu bằng việc giới

thiệu về làng tôi Tôi là một người trong làng Kinh tế khó khăn, địa thế đẹp và cảđất “phát văn” Người kể chuyện xưng tôi nêu lí do mình kể câu chuyện này, vềnhân vật nào? Người ấy đã làm gì để thay đổi bộ mặt của làng Sau đó, người kểchuyện xưng tôi “mất tích”, người kể chuyện theo ngôi thứ ba “ông Chiến” thựchiện nhiệm vụ tiếp tục câu chuyện Bằng việc xác nhận như vậy, câu chuyện trở nênxác thực hơn, khách quan hơn Quá trình chuyển biến của ngôi làng nhờ cả vàocông lao của ông Nguyễn Trung Chiến Người kể chuyện xưng tôi thực hiện nhiệm

vụ làm nổi rõ quá trình biến chuyển ấy Nhờ vậy, chân dung nhân vật được khắchoạ rõ nét hơn

Ngược lại, truyện ngắn Một ngày dài đằng đẵng, mở đầu bằng lời bình luận,

chiêm nghiệm, triết lý của người kể chuyện hàm ẩn “Một ngày dài đằng đẵng chỉlà

khái niệm dễ hiểu đối với những người bình thường để diễn đạt chiều dài của mộtngày mà mình mong muốn nó qua đi Nó chẳng là gì so với chiều dài một ngày củabọn người đặc biệt: Bọn tù Bọn phạm Thời gian trong tù là ngưng lại Không giantrong tù cũng vậy Hình như xà lim rất gần với điều các nhà bác học đã nói tới: Hốđen Mỗi người tù dù tù lâu đến đâu, dù thời gian ở “hố đen” ngưng đọng, khôngtách bạch được từng ngày, từng tháng, từng năm, thời gian biến thành một dòngnham thạch nóng bỏng và nguội lại, sền sệt hay đông cứng trong trí nhớ, với họ vẫn

có những ngày chói sáng, chẳng hạn như ngày bị bắt, một ngày hỏi cung đặc biệtnào đó, ngày lăn tay chỉ điểm, ngày đầu tiên nhận tiếp tế, gặp lại bố mẹ, vợ, con,…”[69, tr.211] Người kể chuyện hàm ẩn với điểm nhìn toàn tri đã hoà vào câu chuyện.Tiếp đó, câu chuyện được kể lại từ ngôi thứ ba, nhân vật chính là Cường Diễn biếntruyện phát triển theo dòng tâm lý của nhân vật trên chặng đường chuyển trại Ởđoạn kết, người kể chuyện xưng tôi mới xuất hiện lý giải thêm về câu chuyện trên,

về nhứng điều kinh khủng xảy ra trong tù Qua đó, tác giả bày tỏ sự xót xa, ám ảnh,dai dẳng của chốn tù đầy, của những ai không may mắn sa chân vào chốn này

Sự đan xen hai dạng thức trần thuật tạo nên một diện mạo mới cho truyệnngắn Bùi Ngọc Tấn Những câu chuyện trở nên đa dạng hơn, chân thực hơn, nhiềumàu sắc hơn Các sự kiện được soi chiếu trên nhiều phương diện Hiện thực hiệnlên đa chiều, tâm lý nhân vật được soi chiếu trên nhiều góc cạnh

Tiểu kết, người kể chuyện và điểm nhìn trần thuật là một trong những vấn đề

quan trọng của nghệ thuật tự sự Hình tượng người kể chuyện và điểm nhìn trầnthuật trong truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn đa dạng, linh hoạt Hình tượng người kểchuyện hiện lên với nhiều dáng vẻ khác nhau, khi lộ diện, lúc lại hàm ẩn Người kểchuyện hoá thân vào từng câu chữ, từng nhân vật với những cảnh đời riêng Cùng làcái “tôi” lại có ba cái tôi khác nhau Một cái tôi đóng vai trò dẫn chuyện, chứngnhân Một cái tôi đóng vai trò nhân vật chính Một cái tôi khác vừa kể chuyện vừa

là người nghe chuyện Người kể chuyện hàm ẩn cũng tồn tại hình thức với điểmnhìn toàn tri và điểm nhìn tựa vào nhân vật Điểm nhìn nhờ vậy cũng thay đổi theo

Sự vận động trong dòng chảy tâm lý nhân vật được chú trọng Người kể chuyện

không sa đà vào các tình tiết giật gân mà chú ý lựa chọn tình tiết giá trị Lối kểchuyện tự nhiên, dung dị làm cho những câu chuyện hiện lên chân thực Người kểchuyện khéo léo dẫn dắt câu chuyện theo ý mình nhằm thể hiện tư tưởng chủ đềcủa tác phẩm Nhà văn thể hiện một cây bút già dặn, giàu trải nghiệm với nhữngtriết lý nhân sinh ở đời Tác giả bày tỏ thái độ và quan điểm sống của mìnhthông qua người kể chuyện và điểm nhìn khác nhau Đó là những nụ cười hómhỉnh mà vẫn chua xót, chất chứa Đó là những bi kịch uất nghẹn không thể nóithành lời Đó là những ám ảnh day dứt khôn nguôi từ hiện thực trần trụi Qua đóthể hiện một tấm lòng đôn hậu, bao dung của nhà văn.

Chương 2: KẾT CẤU VÀ NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN

BÙI NGỌC TẤN

2.1 Kết cấu

2.1.1 Khái quát về kết cấu

Theo sách Lý luận văn học, “Kết cấu là sự tạo thành và liên kết các bộ phận

trong bố cục của tác phẩm, là sự tổ chức, sắp xếp các yếu tố, các chất liệu tạo thànhnội dung của tác phẩm trên cơ sở đời sống khách quan và theo một chiều hướng tưtưởng nhất định” [15, tr 179] Nó là cách thức tổ chức các yếu tố bên trong và bênngoài của một tác phẩm, là một yếu tố của hình thức Chủ đề-tư tưởng đóng vai tròchỉ đạo và chi phối với kết cấu Nhiệm vụ của kết cấu là phải tổ chức tác phẩm saocho chủ đề tập trung, tư tưởng thống nhất, phải tổ chức sự phát triển của từng tínhcách nhất quán dưới ánh sáng dẫn đường của chủ đề-tư tưởng

Từ điển thuật ngữ văn học phân biệt bố cục với kết cấu, bố cục chỉ là một

phương diện của kết cấu Kết cấu là phương tiện cơ bản và tất yếu của khái quátnghệ thuật Và nêu rõ các chức năng của kết cấu “bộc lộ tốt chủ đề và tư tưởng củatác phẩm, triển khai trình bày hấp dẫn cốt truyện, cấu trúc hợp lý hệ thống tính cách,

tổ chức điểm nhìn trần thuật của tác giả, tạo ra tính toàn vẹn của tác phẩm như làmột hiện tượng thẩm mĩ” [40, tr 157] Nhà phê bình Bùi Việt Thắng cũng cho rằng

“Kết cấu là sự phác họa, phác thảo, là phương châm hành động để nhà văn hìnhdung được, đoán được đường đi nước bước của công việc” [55, tr 87]

Có nhiều kiểu kết cấu khác nhau: kết cấu tuyến tính, kết cấu vòng tròn, kết cấuđảo ngược, kết cấu tâm lý, kết cấu truyện lồng trong truyện, kết cấu lắp ghép, kếtcấu đan xen, đồng hiện

Tuyển tập truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn có độ dài 341 trang với 20 truyện ngắn,

được kết cấu đa dạng, linh hoạt Tác giả sử dụng nhiều kiểu kết cấu, có kết cấutruyền thống, có kết cấu hiện đại Điều này cho thấy những nỗ lực trong việc đổimới thể loại truyện ngắn của tác giả Các kết cấu được sử dụng là: kết cấu tuyến

tính, kết cấu đảo ngược và kết cấu tâm lý Các loại kết cấu này đã hỗ trợ đắc lực chonhà văn chuyển tải tư tưởng chủ đề tác phẩm.

2.1.2 Kết cấu tuyến tính

Đây là lối kết cấu truyền thống, các sự kiện được trình bày theo trình tự thờigian Sự kiện xảy ra trước được kể trước, sự kiện xảy ra sau được kể sau Cốttruyện diễn tiến theo một trục nằm ngang Trước đây, trong truyện thơ Nôm, kiểu

mô hình kết cấu thường gặp là “Giới thiệu-Gặp gỡ-Tai biến-Đoàn tụ” Truyện

Kiều là câu chuyện về mười lăm năm lưu lạc của nàng Kiều “thanh lâu hai lượt,

thanh y hai lần” Kết cấu truyện tuân thủ theo mô típ truyền thống Quá trình lưulạc, các sự kiện, biến cố xảy đến với cuộc đời Kiều diễn ra tuần tự Tiểu thuyết

chương hồi cũng là một ví dụ điển hình cho lối kết cấu này Hoàng Lê nhất thống

chí của Ngô gia văn phái gồm 17 hồi phản ánh cuộc tranh chấp giữa các tập

đoàn phong kiến thời Lê mạt và phong trào Tây Sơn trong khoảng hơn 30 nămcuối thế kỉ XVIII Mỗi hồi đều diễn ra sự kiện khác nhau, sắp xếp theo trình tự thờigian

Trong dòng chảy văn học hiện đại, lối kết cấu này không được các tác giả sửdụng nhiều Chúng ít thách thức người đọc Xu hướng chung được chọn lựa là lốikết cấu phi tuyến tính Những lối kết cấu mới đem đến nhiều cách tân cho thể loạitruyện ngắn

Khảo sát 20 truyện ngắn của Bùi Ngọc Tấn, một bất ngờ là nhiều truyệnngắn được kết cấu theo trật tự thời gian, nghĩa là theo mô típ truyền thống Cụ thể

là có 13/20 truyện ngắn nhà văn sử dụng lối kết cấu này Đó là các truyện Một cuộc

thi hoa hậu, Những người đi ở, Một tối vui, Làng có 99 cái ao, cây đa 99 cành và ông đại tá về hưu, Người chăn kiến, Ngưu tất, hồng hoa, nga truật, Dị bản một truyện đã in, Truyện không tên, Một cái hôn dài, Một ngày dài đằng đẵng, Thói quen, Những người rách việc.

Các truyện ngắn như một sơ đồ sự kiện diễn tiến trên trục nằm ngang Sựkiện có khởi đầu, phát triển rồi kết thúc Sự kiện này nối tiếp sự kiện kia, không có

sự đảo lộn thời gian Một cuộc thi hoa hậu được kết cấu theo trình tự thời gian từ

lúc ý tưởng về cuộc thi nảy nở, công tác chuẩn bị cho cuộc thi, các thí sinh tập

duyệt cho chương trình, địa điểm đến khi cuộc thi diễn ra Kết quả cuộc thi, nhậnxét của mọi người Tất cả đều bám sát diễn biến Tác giả đã khéo léo sắp xếp các

sự kiện có trước, có sau, khơi gợi trí tò mò của độc giả Điều này giúp thể hiện sựquy củ của cuộc thi do những đứa trẻ trong xóm tổ chức Các em vừa tỏ ra rấtngười lớn, vừa ngây thơ Mọi việc đều được lên kế hoạch từ trước và tính toánmột cách cẩn thận Cuộc thi cũng như thế giới trong mắt các em thật đẹp nhưngbước đầu cũng xuất hiện nước mắt, sự vấp ngã của người thua cuộc

Những người đi ở được kết cấu tuyến tính Bắt đầu từ một cuộc điện thoại

của bà Tuyết với ông Hào rồi xoay quanh câu chuyện giữa ba người Những tâm sựcủa người này với người kia, sự chia sẻ kinh nghiệm với nhau Ba con người đồngcảnh ngộ ấy trong nỗi nhớ nhà, nhớ quê hương Họ chịu hy sinh cho con cái, rời bỏchốn chôn rau cắt rốn để đến một nơi xa lạ Sau nhiều ngày nói chuyện qua điệnthoại, họ tổ chức được một “bữa liên hoan” đúng nghĩa Thỉnh thoảng, tác giả có tạtngang câu chuyện bằng các sự việc liên quan đến cô Hương Sen, cuộc đạp xe củaông Hào Tuy vậy, các sự việc đều thống nhất với nhau theo trình tự thời gian Qua

đó, nhà văn cho thấy phần nào bức tranh về cuộc sống, về xã hội lúc bấy giờ ở HònNgọc Viễn Đông Sự phát triển vượt bậc, kéo theo nhiều thay đổi chóng mặt, nhữngngười “Bắc Kì” cũng phải tập thích nghi dần với điều đó

Nhà văn Nguyễn Minh Châu từng chỉ rõ tiểu thuyết là một đoạn của dòngđời thì truyện ngắn là cái mặt cắt của dòng đời Vì vậy có khi thời gian trong tiểu

thuyết kéo dài đến trăm năm, qua bảy thế hệ (Trăm năm cô đơn - Marquez) thì thời

gian trong truyện ngắn lại rất ngắn, có thể là một tuần, một tháng, vài tháng hay mộtnăm Trở lại với truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn, thời gian trong các câu chuyện của nhà

văn có độ dài ngắn khác nhau Một số truyện có thời gian đặc biệt ngắn như Một tối

vui; Ngưu tất, hồng hoa, nga truật; Một ngày dài đằng đẵng Đôi khi chỉ một ngày

hay một vài tiếng đồng hồ Dù vậy, các sự việc diễn ra có đầu, có cuối, hoàn toàntuyến tính

Một tối vui diễn ra trong không gian hẹp “nhà tù”, thời gian gói gọn trong

mấy tiếng buổi tối Các sự việc xảy ra tuần tự, nguyên cớ bắt đầu khi một người tù