Lý Luận Văn Học, Truyện Ngắn, Văn Học Việt Nam, Văn Học Đương Đại.docx

1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN BÙI THỊ DUYÊN NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA CÁC NHÀ VĂN NỮ ĐƢƠNG ĐẠI VIỆT NAM (QUA SÁNG TÁC CỦA DẠ NGÂN, Y BAN, NGUYỄN THỊ THU[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN

VĂN -

BÙI THỊ DUYÊN

NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA CÁC NHÀ VĂN

NỮ ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM (QUA SÁNG TÁC CỦA DẠ NGÂN,

Y BAN, NGUYỄN THỊ THU HUỆ, NGUYỄN NGỌC TƯ

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Lý luận Văn học

Mã số: 60 22 01 20

Hà Nội-2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN

VĂN -

BÙI THỊ DUYÊN

NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA CÁC NHÀ VĂN

NỮ ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM (QUA SÁNG TÁC CỦA DẠ NGÂN,

Y BAN, NGUYỄN THỊ THU HUỆ, NGUYỄN NGỌC TƯ

Luận văn Thạc sĩ Văn học

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Văn

Nam

Hà Nội-2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: Luận văn này là công trình nghiên cứu thực sự của cá nhân, được thựchiện dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Nguyễn Văn Nam Các số liệu, kết luậnnghiên cứu được trình bày trong luận văn này là trung thực và chưa từng được công bốdưới bất cứ hình thức nào

Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình

Học viênBùi Thị Duyên

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới tất cả các thầy cô giáo trong tổ Lý luận Vănhọc – Khoa Văn học – Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn đã dạy dỗ tôi trongquá trình học Cao học tại trường

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn thầy giáo – TS Nguyễn Văn Nam, người đã hướng dẫn tôi làm luận văn này Chính thầy đã gợi ý đề tài, cung cấp tài liệu, đọc

luận văn và góp ý nhiều lần để luận văn được hoàn thiện như ngày hôm nay

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 05/ 06/ 2014

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU Error! Bookmark not defined.

1 Lí do chọn đề tài Error! Bookmark not defined.

2 Lịch sử vấn đề Error! Bookmark not defined.

3 Đối tượng, phạm vi, mục đích nghiên cứu Error! Bookmark not defined 4 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined 5 Cấu trúc luận văn Error!

Bookmark not defined

CHƯƠNG 1: NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG VĂN CHƯƠNG VÀ TRUYỆN NGẮN HIỆN ĐẠI VIẾT VỀ NGƯỜI PHỤ NỮ Error! Bookmark not

defined

1.1 Nhân vật người phụ nữ trong văn chương Việt Nam qua các thời đại

Error! Bookmark not defined

1.1.1 Người phụ nữ trong văn học trung đại Error! Bookmark not defined 1.1.2 Người phụ nữ trong văn học đầu thế kỉ XX Error! Bookmark not defined 1.1.3 Người phụ nữ trong văn học từ 1945 đến 1975 Error! Bookmark not defined 1.1.4 Người phụ nữ trong văn học đương đại Error! Bookmark not defined.

1.2 Khái quát chung về truyện ngắn và xu phát triển của ý thức nữ quyền

Error! Bookmark not defined

1.2.1 Khái quát chung về truyện ngắn nữ đương đại Error! Bookmark not defined 1.2.2 Xu hướng phát triển của ý thức nữ quyền Error! Bookmark not

defined CHƯƠNG 2: HÌNH TƯỢNG NGƯỜI PHỤ NỮ HIỆN ĐẠI TRONG TRUYỆN

NGẮN NỮ ĐƯƠNG ĐẠI Error! Bookmark not defined 2.1 Nhân vật người phụ nữ trong truyện ngắn của các nhà văn nữ đương đại

Việt Nam Error! Bookmark not defined.

2.1.1 Khái niệm, vai trò và sự phân chia các loại hình nhân vật trong tác phẩm văn

học Error! Bookmark not defined.

2.1.2 Nhân vật trong truyện ngắn Error! Bookmark not defined 2.1.3 Người phụ nữ - Đối tượng thẩm mĩ của các nhà văn nữ đương đại Error!

Bookmark not defined.

2.2 Những điều kiện xã hội thuận lợi dành cho người phụ nữ trong đời sống

2.2.1 Sự đa dạng và năng động của những quan hệ xã hội hiện đại Error!

Bookmark not defined.

2.2.2 Nới giãn biên độ của tự do và tự chủ cá nhân Error! Bookmark not defined 2.2.3 Những điều kiện mới để thực hiện thiên chức phụ nữ Error! Bookmark not

defined.

2.3 Người phụ nữ và những khó khăn trong đời sống Error! Bookmark not defined.

2.3.1 Hệ lụy của chiến tranh Error! Bookmark not defined 2.3.2 Khó khăn và bất trắc của buổi giao thời Error! Bookmark not defined 2.3.3 Cảm nhận về sự cô đơn Error! Bookmark not defined.

2.4 Cảm hứng nữ quyền nổi bật Error! Bookmark not defined 2.5 Tiểu kết Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN NHÂN VẬT NỮ CỦA TRUYỆN NGẮN

NỮ ĐƯƠNG ĐẠI Error! Bookmark not

3.4.1 Ngôn ngữ Error! Bookmark not defined 3.4.2 Giọng điệu Error! Bookmark not defined.

KẾT LUÂN Error! Bookmark not

Văn học VN nói chung, văn xuôi VN nói riêng từ thời kì đổi mới đến nay thực sự

có nhiều khởi sắc Trong những yếu tố quan trọng tạo nên sự phong phú, đa dạng của vănxuôi giai đoạn này phải kể đến những đóng góp của các cây bút nữ Sự xuất hiện đôngđảo, rầm rộ của họ đã đem đến cho văn xuôi nói chung và truyện ngắn nói riêng “Mộtsinh khí mới rất cần thiết để phản ánh bề rộng, bề sâu của cuộc sống con người hômnay” Bên cạnh những tên tuổi một thời như Vũ Thị Thường, Nguyễn Thị Ngọc Tú … lànhững tác giả trẻ trung, sôi nổi, bắt mạch thời sự nhanh hơn như: Dạ Ngân, Nguyễn ThịThu Huệ, Y Ban, Lý Lan, Phong Điệp, Kiều Bích Hậu, Nguyễn Ngọc Tư, NguyễnQuỳnh Trang, Đỗ Hoàng Diệu … Có thể nói, văn học Việt Nam đương đại đang chứngkiến sự bùng nổ về số lượng các nhà văn, nhà thơ nữ Khó mà thống kê được con sốchính xác, nhưng lượng tác phẩm của họ nhiều không kém gì các đồng nghiệp nam Cóngười đặt câu hỏi : Tại sao thời điểm hiện nay lại xuất hiện nhiều cây bút nữ như vậy?Câu hỏi này đã có nhiều người tìm cách lí giải, nhưng khó mà tìm ra câu trả lời thấuđáo Đó cũng là một trong những lí do khiến chúng tôi chọn nghiên cứu sáng tác củacác nhà văn nữ Bằng nỗ lực của bản thân, các cây bút nữ hôm nay vừa biết kế thừa cácthế hệ đi trước, vừa học hỏi lẫn nhau để tự tìm cho mình những lối viết độc đáo Có

ý kiến cho rằng: “Văn xuôi hôm nay mang gương mặt nữ”, “Truyện ngắn hôm nay

đang khởi sắc bởi sự

đóng góp không nhỏ của các cây bút nữ” [37] Điều đó đã góp phần khẳng định sáng tác

nữ - truyện ngắn nữ đang ngày càng hiện diện như một bộ phận của văn học Việt Nam

Đề tài vì vậy mà mang tính lịch sử nhất định

Nhân vật là yếu tố gắn với linh hồn của tác phẩm văn học là hình thức cơ bản đểqua đó nhà văn miêu tả thế giới một cách hình tượng “Nhân vật là nơi tập trung mọi giátrị tư tưởng nghệ thuật”, “là công cụ để khái quát hiện thực và phương tiện để tác giảhiện thực hóa quan niệm nghệ thuật về con người dưới hình thức biểu hiện tương

ứng” [7, 126] Vì vậy, chúng tôi lựa chọn đề tài “Nhân vật nữ trong truyện ngắn nữ đương đại Việt Nam ( qua sáng tác của Dạ Ngân, Y Ban, Nguyễn thị Thu Huệ và Nguyễn ngọc Tư…)” Đây là hướng đi tất yếu nếu muốn nghiên cứu sâu sắc thế giới

nghệ thuật, giá trị ý nghĩa tác phẩm của các nhà văn nữ đương đại Đồng thời qua đề tàinày chúng tôi mong muốn tìm thấy được dấu ấn riêng và những đóng góp của pháiđẹp vào quá trình vận động của thể loại truyện ngắn trong Văn học đầu thiên niên kỉmới Bên cạnh đó, thực hiện đề tài giúp chúng tôi có được cái nhìn tổng quát về vấn đềnhân vật nữ trong truyện ngắn nói riêng, đặc điểm của truyện ngắn Việt Nam đương đạinói chung, nâng cao kiến thức cũng như rèn bản thân kĩ năng nghiên cứu một vấn đề líluận văn học

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Tình hình nghiên cứu truyện ngắn đương đại

Trước sự chín muồi của đội ngũ các cây bút đã có tên tuổi và sự nở rộ của các lớpnhà văn mới, từ 1986 đến nay được coi là giai đoạn hoàng kim của lịch sử truyện ngắnViệt Nam “Như là một biểu tượng của quá trình ấy, truyện ngắn là một thể tài phát triểnnăng động, có nhiều thành tựu Gắn liền với hiện tượng này, ý thức mang tính lí luận vềtruyện ngắn ngày càng phong phú, cả về số lượng ý kiến bàn luận lẫn phạm vi vấn đềđược nêu lên hoặc mong muốn đi sâu tìm hiều.” [21]

Truyện ngắn trở thành đối tượng được quan tâm hàng đầu của các nhà văn và giới

phê bình; là đối tượng tìm hiểu của một số chuyên luận, chuyên khảo như: Sổ tay người

viết truyện ngắn của Vương Trí Nhàn sưu tầm (biên soạn, xuất bản nhiều lần); Nghệ thuật viết truyện ngắn và kí của Tạ Duy Anh, NXB Thanh niên, 2000; Những vấn đề thi pháp của truyện của Nguyễn Thái Hoà, NXB Giáo dục, 2000; các nghiên cứu và sưu tầm của Bùi Việt Thắng in trong 2 tập Bình luận truyện ngắn, NXB Văn học, 2000; và Truyện ngắn – những vấn đề lí thuyết và thực tiễn thể loại, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội,

2002… Cũng có sách mở rộng tìm hiểu từ nguồn gốc văn học nước ngoài, chẳng hạn:

Truyện ngắn – ký luận tác giả và tác phẩm (tập I, II), Lê Huy Bắc biên soạn, NXB Giáo dục, 2004 Có công trình mang tính tổng quan như: Thời gian nghệ thuật trong cấu trúc văn bản tự sự của Lê Thị Tuyết Hạnh, NXB Đại học Sư phạm Hà Nội, 2002; Văn học Việt Nam thời đại mới của Nguyễn Văn Long, NXB Đại học Sư phạm Hà Nội, 2003 Có nghiên cứu trên đối tượng cụ thể chẳng hạn như: Ngôn ngữ nghệ thuật trong truyện ngắn đương đại qua hai tác phẩm Vũ điệu thần gầy và truyện ngắn 8X, công trình dự thi giải

thưởng sinh viên nghiên cứu khoa học toàn quốc 2009 … Không ít bài viết ghi nhận

thành tựu của truyện ngắn đương đại, có thể kể tới các bài viết như: Sức sống của một thể loại của Lý Hoài Thu, Đọc bình luận truyện ngắn, truyện ngắn hôm nay của Bùi Việt Thắng in trên báo Văn nghệ số 24, 2000; Một thoáng văn học 5 năm đầu thế kỉ của Trần Thanh Đạm, in trên báo Văn nghệ số 45, ngày 6/11/2004; Trò chơi trốn tìm của Nguyễn Vĩnh Nguyên của Trần Hoài Nam, in trên báo Văn nghệ, 2000; Sau một năm nhìn lại truyện ngăn hay, in trên Tạp chí Nhà văn số 1, 2009; Đội ngũ nhà văn Việt Nam viết truyện ngắn đương đại của Lê Dục Tú, in trên báo Văn nghệ quân đội,

2012… Các bài viết đều đống ý là: “Trong nhịp độ của đời sống công nghiệp hiện đại,dưới sức ép của các phương tiện nghe nhìn, truyện ngắn đã phát huy được ưu thế củamình một cách hiệu quả” Tác giả Sương Nguyệt Minh cho rằng “Truyện ngắn luônluôn tồn tại và có triển vọng (có triển vọng đồng nghĩa là có tương lai) Thời hiện đại –thời của tốc độ, thời của chắt chiu từng giây từng phút thời gian và luôn luôn bị cuốnvào cơn lốc của văn minh công nghiệp thì rõ ràng truyện ngắn có ưu thế hơn so vớimột số loại hình văn học khác (ví dụ như tiểu thuyết), nếu mức độ hay dở ngang nhau.Truyện ngắn hay mời gọi, lôi cuốn người mới viết, đồng thời quyến rũ người cầm bút

đã thành danh vẫn dẫn dụ, mê hoặc người đọc.”

Một số bài viết khác lại xoay quanh vấn đề đặc trưng cơ bản của truyện ngắn:

Nguyễn Anh Vũ, Lê Dục Tú trong bài viết Truyện ngắn trong đời sống văn học đương đại nhận xét: “Truyện ngắn là một thể loại tự sự cỡ nhỏ, dung lượng không lớn, với chức

năng chỉ để một lát cắt của hiện thực, một khoảng khắc trong cuộc sống thường nhật nêntruyện ngắn đã quy tụ được một đội ngũ tác giả khá đông đảo cả chuyên nghiệp lẫnkhông chuyên”; “trong cuộc sống gấp gáp hiện nay, đọc thưởng thức truyện ngắn dườngnhư phù hợp hơn cả, bởi lẽ nó không bắt người đọc mất quá nhiều thời gian nên chính vìcậy thể loại văn học này đã thu hút một lượng lớn độc giả cho mình Nguyễn Hữu Quýtrong một bài viết trên Tạp chí Quân đội Việt Nam số 637, 2007 cho rằng truyện ngắn “làmột thể loại văn học huyền hoặc, kì thú, vô cùng hấp dẫn Truyện ngắn mời gọi, lôi cuốn,quyến rũ người viết và khuất phục bạn đọc Là người viết văn, dù là viết tiểu thuyết,cũng ít nhất một vài lần thử sức với truyện ngắn, khám phá, chinh phục truyện ngắn”

2.2 Tình hình nghiên cứu truyện ngắn nữ đương đại

Tiếp bước thành công của những năm 90 thế kỉ trước, sang thế kỉ XXI, các nhàvăn nữ càng thể hiện rõ ưu thế văn chương của mình, đặc biệt là về truyện ngắn Đôngđảo cây bút nữ tham gia các cuộc thi truyện ngắn và đã không ít người giành được giảicao Sự xuất hiện ồ ạt của các cây bút nữ, số lượng tác phẩm đáng nể của họ (Lê MinhKhuê hiện có 7 tập truyện ngắn in riêng, Nguyễn Thị Thu Huệ có 6 tập, Võ Thị Hảo 9tập, Y Ban 11 tập …), nhất là chất lượng những sáng tác mà họ tạo ra cho thấy đây làthời kì văn chương phái nữ chiếm ưu thế Trần Thế Hùng nhận xét: “Các nhà văn nữ đãvào cuộc thi là làm một cuộc chơi hoàn toàn ngang ngửa, hoàn toàn sát ván với các đấngmày râu … Xét về toàn diện các cuôc thi truyện ngắn đã qua, các tác giả nữ vẫn trội hơn

nam Bùi Bích Thu trong bài viết Văn Xuôi phái đẹp, in trong Tạp chí sông Hương số

145, 2001, cho rằng “Sự xuất hiện rầm rộ của các cây bút nữ đã làm thay đổi bộ mặt và

dáng vẻ của văn xuôi hôm nay” Lý giải sự bùng nổ mạnh mẽ này, nhà phê bình

Vương Trí Nhàn cho rằng phụ nữ bắt mạch thời đại nhanh hơn nam giới bởi họ có

sự nhạy cảm riêng: “Họ luôn gần với cái lỉnh kỉnh, dở dang của đời sống Mặt khác, vớicái cực đoan sẵn có – tốt, dịu dàng, rộng lượng thì không ai bằng, mà nhỏ nhen, chấpnhặt, dữ dằn

cũng không ai bằng, từng cây bút phụ nữ tìm ra mặt mạnh của mình khá sớm, định hìnhkhá sớm.” [30] Cùng chung suy nghĩ này với Vương Trí Nhàn còn có Văn Tâm, khi ôngnhấn mạnh rằng “từ khi mới xuất phát, các cây bút nữ thường đã đạt đến độ chín” ĐặngAnh Đào, một chuyên gia về văn học phương Tây, nhưng lại có nhiều bài viết phê bìnhsắc sảo về văn học Việt Nam đương đại thì lại thấy “điểm mạnh của phụ nữ chính là ởchỗ họ đưa tất cả cuộc đời và tâm hồn họ vào trang sách” [22].

Đáng chú ý là hành loạt bài viết của ba tác giả Bùi Bích Thu, Bùi Việt Thắng và

Lê Hương Thuỷ trên các tạp chí về văn chương nữ giới Vấn đề được các tác giả này đềcập và quan tâm là màu sắc riêng của phái nữ trong sáng tác nghệ thuật Bích Thu nhậnđịnh: “văn xuôi phái đẹp hiện nay sắc và sâu khi khai thác đề tài thế sự đời tư với nộidung nhân tình thế thái bằng lối viết dịu dàng mà bén ngọt, diết dóng mà vẫn đồng cảm

sẻ chia với những thân phận, những con người sống quanh mình” [46] Lê Hương Thuỷ

với các bài viết Điểm qua sự vận động truyện ngắn của các cây bút nữ trên tạp chí Nhà văn số 3, 2005, và bài viết Truyện ngắn nữ đương đại in trên tạp chí Quân đội Việt Nam

tập 4, 2010 có cái nhìn tổng quát về sự vận động và những đặc trưng cơ bản nhất củatruyện ngắn nữ đương đại Có thể nói trên đây là những bài viết khái quát nhất về đặcđiểm, diện mạo của văn chương nữ giới thời kì đổi mới

Phác thảo vài nét về diện mạo truyện ngắn đương đại và sự góp mặt của một số cây bút nữ trên tạp chí Thành phố Hồ Chí Minh số 7, 8, 2004, Nguyễn Thị Thành Thắng

làm rõ sự lên ngôi của một số cây bút nữ và hướng tiếp cận đời sống trong truyện ngắn

của họ Bài viết Truyện ngắn nữ và xu hướng tự nghiệm in trên tạp chí Văn hoá văn nghệ

công an, số 10, 2003 của Hoàng Thị Hồng Hà tìm hiểu xu hướng “tự nghiệm” trongtruyện ngắn nữ Tác giả đã chú ý đến mảng hiện thực của những “cái tôi đàn bà” phongphú mà phức tạp, sâu sắc đầy nữ tính, từ đó khám phá các cách biểu hiện nhân vật xưng

“tôi” trong tác phẩm

Bên cạnh đó, có nhiều bài viết đăng tải ý kiến của chính các nhà văn nữ mang lại

cái nhìn khá toàn diện về văn chương của một số nhà văn nữ như: Lan man với Nguyễn

Thị Thu Huệ của Phạm Xuân Nguyên, in trên tạp chí diễn đàn văn nghệ VN số 4, 1994; Chúng tôi phỏng vấn bốn cây bút nữ của Nguyễn Đức Quang – Ngô Vĩnh Bình – Phạm Hoa in trên TCVNQĐ số 33, 1993; Gặp gỡ các nhà văn trẻ: “Tôi vốn là người đàn bà thích được che chở” của Minh Hà in trên báo Người lao động ngày 17/6/2000; Phỏng vấn Y Ban, Y Ban viết về nỗi đau rất đàn bà, www.thotre.com; Hãy lắng nghe tác phẩm của nhà văn nữ, www.evan.com.vn; Phỏng vấn Dạ Ngân, Viết văn như xây nhà, hanoi.vnn.vn; Phỏng vấn nhiều nhà văn, Vẻ đẹp dâng hiến, www.dddv.com.vn; …Trả lời

phỏng vấn, các cây bút nữ, Nguyễn Thị Thu Huệ ,Y Ban, Dạ Ngân … đã bộc bạch suynghĩ về những khó khăn, thuận lợi khi phụ nữ sáng tác văn học Thông tin từ các bàiphỏng ván giúp độc giả hình dung đầy đủ hơn về ý nghĩa sáng tác của các chị

Trong bài viết Suy nghĩ về đặc điểm của nữ văn sỹ, GS Phương Lựu nhận xét:

“Một số nhà giải phẫu học đã chứng minh được rằng nữ giới thường tư duy thiên về phíabán cầu não bên trái, tức là bộ phận nặng về tình cảm tưởng tượng, hồi tưởng Người tavẫn mói phụ nữ thường bị cảm xúc lấn át thiên hướng nội hơn hướng ngoại và điều này

ít nhiều chi phối đến tư duy nghệ thuật cũng như cách thức triển khai và thể hiện ýtưởng trong mỗi tác phẩm của các cây bút nữ … và cũng chính vì thế các tác giả nữ cóđiều kiện đi sâu vào khắc hoạ thế giới nội tâm của nhân vật, nhất là nhân vật nữ.” [28]

Trong bài Truyện ngắn hôm nay in trên Tạp chí Nghiên cứu Văn học s 4, 2004, Bùi Việt

Thắng nêu cảm nhận “âm thịnh, dương suy” ở thế hệ của các nhà văn trưởng thành sau

1975, lí giải “thiên tính nữ là tinh thần của cái đẹp và tát cả nhân vật nữ đều đẹp – đó làmột phẩm giá tinh thần cao quý của nhân vật nữ” [43] Bùi Việt Thắng còn nhận xétnhân vật nữ trong truyện ngắn của những cây bút nữ là “những người biết thuần hoánhững nỗi đau mất mát và xoa dịu những chấn thương tinh thần trong đời sống conngười” [43], xây dựng hình tượng người phụ nữ cũng chính là “một sự dâng hiến cái

đẹp cho con người” Trong bài viết Vài suy nghĩ về con người trong văn xuôi thời kỳ đổi mới” in trên Tạp chí Văn học số 9, 2001, Tôn Phương Lan nhận thấy đây là “thời kỳ văn

học con người được soi chiếu từ rất nhiều phía” Và “không phải ngẫu nhiên mà trongvăn xuôi thời kì này nhân vật xuất hiện trong các táp phẩm thường là các nhân vật nữ

Họ là những người phụ nữ đã đi qua

chiến tranh mang nỗi cô đơn, thường xuyên phải sống nơi “chốn giáp ranh giữa địa ngục

trần gian” [25] Họ luôn khao khát hy vọng tìm kiếm cho dù có khi họ biết cái đã qua sẽ

không bao giờ trở lại cũng như điều mong ước chắc gì đã có được trong đời

Hoàng Thị Hồng Hà bàn về Truyện ngắn nữ và xu hướng tự nghiệm trên tạp chí

Văn hóa văn nghệ Công an số 10, 2003 đề cập đến những khía cạnh tâm lý của ngườiphụ nữ “Mỗi người đàn bà đều có những ẩn ức rất riêng mà chỉ cần đặt vào ghế đơnđộc họ sẽ tự ngồi gặm nhấm những gì đã qua như một ảo vọng không đạt được” Tác giảnày cho rằng: “Quan niệm về xã hội, về con người đã bắt đầu chứng tỏ sự có mặt củamình bằng những cá thể đầy tính cách khi các nhà văn nữ tự đưa mình vào tác phẩm,

trở thành tác giả, người kể chuyện, nhân vật …” [10] Trong bài Chủ đề phụ nữ từ văn học dân gian đến văn học hiện đại Việt Nam, Trần Ngọc Dung cho rằng: “Văn học

ngày nay vẫn kể thừa được những quan niệm tiến bộ của cha ông ta về người phụ nữ”;

“từ xưa đến nay tuy người phụ nữ phần lớn phải chịu những nỗi đau khôn cùng”, nhưng

“dù khủng hoảng tinh thần, những mặt trái của cơ chế thị trường, những bi kịch của tìnhyêu, sự rạn nứt của gia đình thì trong văn học ngày nay người phụ nữ hiện đại vẫnbộc lộ những vẻ đẹp mới: Tự khẳng định mình và dám sống thực với mình” Tác giả bàiviết cũng nhận thấy “sự bí ẩn trong thế giới nội tâm của người phụ nữ là một đề tàiluôn hấp dẫn với văn học mọi thời đại”

Theo dòng khảo sát trong Phụ nữ là … đàn bà”, Đào Đồng Điện nhận xét về nhân

vật nữ trong văn học đương đại: “Không còn nhiều phụ nữ kiên cường nữa mà thay vào

đó là những con người yếu đuối nhẹ dạ, cả tin, đa cảm, đa đoan” … “Gặp môi trườngthích hợp với bản tính phụ nữ, như cá gặp nước, người phụ nữ được dịp phô bày hếtmình”, thậm chí sự phô bày đó có thể làm ảnh hưởng đến phẩm chất đạo đức như “ngoạitình” Tác giả cho rằng chính đặc điểm này “trở thành đặc điểm nổi bật về tính cách xãhội của người phụ nữ trong văn xuôi thời đại mới, nó phá vỡ quan niệm truyền thống vềhạnh phúc gia đình cũng như tổ chức gia đình của người Việt Nam.”

Có thể nhận thấy qua các bài viết và công trình nghiên cứu từ những góc độ khácnhau, các tác giả đã có sự nhìn nhận trên nhiều bình diện của truyện ngắn nói chung vàtruyện ngắn nữ nói riêng, cũng như đề cập đến những đặc điểm nổi bật trong sáng tác của

họ Các bài viết khẳng định sự tiếp nối về đội ngũ văn nữ cũng như đặc điểm của giớitính bộc lộ qua cách nhìn hiện thực và con người Có không ít những nhận xét khá tinh

tế, sâu sắc về các cây bút nữ đương đại Tuy nhiên vẫn còn rất ít bài viết về vấn đề nhânvật, đặc biệt là nhân vật nữ trong sáng tác của các nữ văn sĩ, có chăng chỉ là những nhậnxét ban đầu Một số luận văn đề cập đến nghệ thuật truyện ngắn nữ, đến nhân vậttrong truyện ngắn nữ, nhưng đa số khảo sát trên một hoặc một vài tác giả nữ cụ thể,căn bản chưa tình hiều một cách tổng quan về các tác giả cũng như tác phẩm từ năm

2000 đến nay Vì vậy chúng tôi lựa chọn đề tài: Nhân vật nữ trong truyện ngắn nữ đương đại Việt Nam (Qua sáng tác của Dạ Ngân, Y Ban, Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Ngọc Tư

…) với mong muốn góp một chút công sức nhỏ bé của mình vào không khí “trăm nhà

đua tiếng” của nghiên cứu, phê bình văn học trên phương diện thể loại của các cây bút nữtrẻ trong thập niên đầu thế kỉ XXI

3 Đối tượng, phạm vi, mục đích nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là: “Nhân vật nữ trong truyện ngắn nữ đương đại Việt Nam” “Đương đại” là một thuật ngữ chỉ cái hiện thời, hiện kim, vì vậy

“người phụ nữ đương đại” trong đề tài nghiên cứu của chúng tôi là những người phụ nữhiện đại ở thời điểm cuối thế kỉ XX, đầu thế kỉ XXI, khi mà xã hội Việt Nam đang trên

đà phát triển, hội nhập quốc tế Và cũng chính hoàn cảnh xã hội mở cửa này đã mang đếncho người phụ nữ những điều kiện thuận lợi và không ít thử thách phải đương đầu

Do số lượng nhà văn nữ của chúng ta hiện nay rất đông đảo Vì vậy, chúng tôi sẽlựa chọn một số gương mặt tiêu biểu trên văn đàn hiện nay, đó là những nhà văn lấyngười phụ nữ hiện đại làm đối tượng thẩm mĩ Ngay cả ở những nhà văn này, chúng tôicũng sẽ lựa chọn những tác phẩm tiêu biểu của họ về đề tài người phụ nữ hiện đại.Những nhà văn nữ sau đây đã được chúng tôi cân nhắc lựa chọn làm đối tượng để khảo

sát: Dạ Ngân, Y Ban, Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Ngọc Tư Ngoài ra chúng tôi sẽtham khảo thêm tác phẩm của các nhà văn như: Lý Lan, Phan Thị Vàng Anh, Võ ThịXuân Hà, Thuận, Đỗ Hoàng Diệu, … Với khả năng còn hạn hẹp của mình, chúng tôi chỉdám lựa chọn một mảng nhỏ trong sáng tác của các nhà văn nữ để nghiên cứu Mọi sựtiếc nuối về một giới hạn buộc phải đặt ra ở luận văn này xin dành lại cho một công trìnhkhác có quy mô lớn hơn trong tương lai.

đây:

Với việc thực hiện đề tài này, luận văn sẽ cố gắng để đạt được những mục tiêu sau

- Cung cấp cho người đọc cái nhìn của các nhà văn nữ, chủ thể sáng tạo, về ngườiphụ nữ hiện đại, đặc biệt là những quan niệm của họ về trách nhiệm của nhà văn khi viết

về người phụ nữ

- Phác họa chân dung người phụ nữ hiện đại trong cách ứng xử với những mốiquan hệ gia đình và xã hội, với những khao khát về tình yêu, hạnh phúc; những nỗi côđơn, trăn trở, day dứt trước cuộc đời Từ những số phận rất khác nhau ấy, luận văn hivọng cung cấp cái nhìn đa diện về người phụ nữ Việt Nam trong thời điểm đất nước cónhiều biến chuyển phức tạp như hiện nay

- Làm sáng tỏ những điểm độc đáo về bút pháp mà các nhà văn nữ đã thể hiện quanhững trang viết đầy trắc ẩn của mình

4 Phương thức nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp loại hình

- Phương pháp tiếp cận hệ thống

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành

- Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng các thao tác phân tích, so sánh, thống kê, tổnghợp và đặc biệt là thao tác đối lập … cũng thường xuyên được vận dụng trong quá trìnhnghiên cứu.

5 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục và Tài liệu tham khảo, luận văn bao gồm

CHƯƠNG 1: NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG VĂN CHƯƠNG VÀ TRUYỆN

NGẮN HIỆN ĐẠI VIẾT VỀ NGƯỜI PHỤ NỮ 1.1 Nhân vật người phụ nữ trong văn chương Việt Nam qua các thời đại

1.1.1 Người phụ nữ trong văn học trung đại

Người phụ nữ là một đề tài lớn trong văn học Việt Nam Từ Trước thế kỉ XVI, nhânvật phụ nữ đã thoáng hiện trong các tác phẩm văn xuôi tự sự cũng như trong thơ ca Đó làhình ảnh những vị anh hùng dân tộc, như Bà Trưng, Bà Triệu: họ sống thì đánh giặc, chếtthì hoá thành phúc thần tiếp tục giúp dân giúp nước; hoặc các nhân vật khác như Mị Châu

trong Mị Châu, Trọng Thuỷ, công chúa Tiên Dung trong Sự tích lễ hội Chử Đồng Tử, nàng quận chúa A Kim trong Truyện Hà Ô Lôi … Trong lĩnh vực thơ ca, ta cũng thấy có một số bài, hoặc ngâm vịnh về nhân vật lịch sử như các bài Vịnh Mị Ê, Vịnh nàng Điêu Thuyền, Vịnh Chiêu Quân, hoặc các bài nói về nỗi buồn thương của các thiếu phụ, kẻ thì bị tình duyên dang dở như bài Chức Nữ nhớ Ngưu Lang, Tiên tử mong Lưu Nguyễn, Hoàng giang điếu Vì Nương… Tuy nhiên, ở giai đoạn này, nhân vật phụ nữ chưa trở thành đối tượng

quan tâm chính của văn học mà chỉ mới xuất hiện lẻ tẻ trong văn xuôi lịch sử, trong thầnphả, trong truyện dân gian, hoặc trong các bài thơ điếu

Đến thế kỉ XVI, đặc biệt là thế kỉ XVIII, phụ nữ đã trở thành một trong những đề tàilớn của văn học Các thể loại văn học đều đều xoay quanh việc phản ánh số phận người phụ

nữ Vì vậy, trong văn học giai đoạn này, hình tượng người phụ nữ hiện lên một cách kháđầy đủ, toàn vẹn và trên nhiều bình diện Về văn xuôi, các tác phẩm nổi tiếng viết về đề tài

phụ nữ có Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ (nửa đầu thế kỉ XVI), Truyền kì tân phả của Đoàn Thị Điểm (1705 – 1748), Kiến văn lục của Vì Trinh (1759 – 1828),… Truyện Nôm cũng có rất nhiều tác phẩm viết về đề tài này, nhưng tiêu biểu hơn cả là các truyện Tống Trân – Cúc Hoa, Phạm Tải – Ngọc Hoa, Quan Âm Thị Kính,… Thơ ca viết về phụ nữ, nổi

bật là thơ của Hồ Xuân Hương, Nguyễn Du … ngoài ra còn có những tác phẩm dài hơi như

Chinh phụ ngâm khúc của Đặng Trần Côn và Đoàn Thị Điểm, Cung oán ngâm khúc của

Nguyễn Gia Thiều,…

Nói tóm lại, từ thế kỉ XVI đến đầu thỊ kỉ XIX, trong các thể loại văn học, thơ ca cũngnhư văn xuôi tự sự, tác phẩm viết bằng chữ Hán cũng như viết bằng chữ Nôm,… dườngnhư nở rộ đề tài viết về người phụ nữ và hình tượng phụ nữ nổi bật lên với hai nét cơ bản,

đó là:

1.1.1.1 Phụ nữ - hiện thân của cái đẹp.

Nhân vật phụ nữ, ở thể loại tự sự hay trữ tình trong văn học trung đại, thường đẹp cảngười lẫn nết, ít thấy có hiện tượng “xấu người đẹp nết” như trong văn học dân gian.Chính vì thế, các nhân vật chính diện là những phụ nữ trong văn học từ thế kỉ XVI đến đầuthế kỉ XIX hầu hết có sự hài hoà giữa cái đẹp về hình thức với cái đẹp về tâm hồn Những

cô gái bước vào văn học giai đoạn này đều là những giai nhân tuyệt thế: Chị em ThuýVân và Thuý Kiều thì rõ ràng là khuôn mẫu của sắc đẹp: “ Làn thu thuỷ, nét xuân sơn,/Hoa ghen thua thắm, liễu hờn kém xanh”

Sắc đẹp của người cung nữ trong Cung oán ngâm khúc của Nguyễn Gia Thiều đã

đến mức siêu phàm: “Chìm đáy nước cá lừ đừ lặn,/ Lửng lưng trời nhạn ngẩn ngơ sa” Hồ

Xuân Hương còn muốn vĩnh hằng hoá sắc đẹp của người con gái trong bài thơ Đề tranh

tố nữ: “Ngàn năm còn mãi cái xuân xanh”.

Tuy nhiên, sắc đẹp của đa số nhân vật nữ trong văn học giai đoạn này thường gắnliền với một phần phẩm chất không thể thiếu được, đó là tài ở họ, sắc và tài tạo thành mộtcặp đặc điểm không tách rời nhau Theo quan niệm của các tác giả văn học trung đại, tàigồm bốn mặt sau đây: cầm (đàn), kì (cờ), thi (thơ), hoạ (vẽ) Có thể coi Thuý Kiều củaNguyễn Du là nhân vật tiêu biểu cho phẩm chất nói trên Tiếng đàn của nàng làm cho KimTrọng phải “ngơ ngẩn sầu”, làm cho Thúc Sinh “cũng tan nát lòng” và làm cho Hồ TônHiến “nhăn mày, rơi châu” Tài làm thơ của Kiều nhanh đến khó mà tưởng tượng nổi: “Taytiên một vẫy đủ mười khúc ngâm” rồi “Tay tiên gió táp mưa sa” …

Tuy vậy, ca ngợi tài và sắc của người phụ nữ không phải là mục đích của tác gia vănhọc thế kỉ XVI - đầu XIX Tài và sắc chỉ là một phương diện của cái đẹp và làm nền để bộc

lộ bản chất của cái đẹp: Đẹp nết.

Trong văn học Trung đại, khi nói đến đẹp nết là ta đã đề cập tới phạm trù đạo đức.Văn học dân gian cho rằng: “Tốt gỗ hơn tốt nước sơn/ Xấu người đẹp nết còn hơn đẹpngười.” Nhưng trong văn học viết lại không hề có sự đối lập giữa hình thức (xấu người)với nội dung (đẹp nết) Hình thức và nội dung thường có sự hoà quyện sóng đôi Vì thế, ởcác truyện truyền kì cũng như truyện Nôm, trong bất cứ hoàn cảnh nào, nhân vật phụ nữluôn toát lên một phẩm chất cao đẹp: đức hi sinh, lòng vị tha và tấm tình chung thuỷ HồXuân Hương đã hình tượng hoá thủy chung, son sắc của người phụ nữ trong bài thơ thất

ngôn tứ tuyệt Bánh trôi nước Dù cuộc đời có bị vùi dập “bảy nổi ba chìm” thì “tấm lòng

son” của người phụ nữ vẫn được giữ gìn trọn vẹn Đó là nét nổi bật thứ nhất về hình tượngngười phụ nữ trong văn học Việt Nam thế kỉ XVI - đầu XIX

1.1.1.2 Phụ nữ - hiện thân của số phận bi thương

Thời phong kiến, cả nước Việt chìm trong những ràng buộc, lễ giáo khắc nghiệt tốităm Và vô hình chung, số phận của người phụ nữ cũng không thể nào vượt ra khỏi ranhgiới của hoàn cảnh xã hội Trong văn chương, họ hiện lên là những kiếp người nhỏ nhoi,bất hạnh, và trớ trêu thay, dường như càng đẹp họ lại càng đau khổ, lại càng phải chịunhiều sự chèn ép, bất công Như một quy luật khắc nghiệt của thời bấy giờ “hồng nhanbạc phận”, “tài tử đa cùng” Người phụ nữ, họ đều ý thức sâu sắc về bất hạnh của bảnthân, nỗi đau đớn đến tận cùng bởi cảm giác mất mát hạnh phúc và sự khát khao hạnhphúc cháy bỏng, nhưng đáp lại họ chỉ là những nỗi đau chồng chất, những bất hạnh triền

miên Đó là số phận đau đớn của nàng Vũ Nương trong Chuyện người con gái Nam Xương của Nguyễn Dữ, nàng đã phải dùng cái chết để minh oan cho tấm lòng trinh bạch

của mình Giá như cái xã hội này có một chút công bằng, để cho lời nói của người phụ nữ

có giá trị thì chắc chuyện đáng tiếc này đã không xảy ra Người cung nữ xinh đẹp, tài hoa

trong Cung oán ngâm khúc của Nguyễn Gia Thiều, nàng khát khao hạnh phúc thì bị nhà

vua bỏ rơi, sống cô đơn, mòn mỏi, lạnh lẽo nơi cung cấm, chôn vùi tuổi thanh xuân trongcung điện thâm u Rồi cả nàng

Kiều của Nguyễn Du nữa, liên tiếp bị đầy đọa cả về thể xác lẫn tinh thần để rồi phải thốt lên(thực tế là sự đầu hàng hoàn cảnh) rằng: "Thân lươn bao quản lấm đầu/ Chút lòng trinhbạch từ sau xin chừa!" Thậm trí cả một Hồ Xuân Hương khát khao hạnh phúc mãnh liệt

mà trọn đời ngao ngán bởi phận “làm lẽ”, “Chém cha cái kiếp chồng chung/ Kẻ đắp chânbông kẻ lạnh lùng”… Rồi trên thi đàn Việt Nam lúc ấy, còn biết bao người phụ nữ cũngcùng một số phận như vậy khiến Nguyễn Du - đại thi hào dân tộc phải đau đớn mà thốt

lên:“Đau đớn thay phận đàn bà/ Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung” Hai câu thơ cất

lên trong hoàn cảnh mà con người bị cương tỏa bởi “vòng kim cô” của lễ giáo phong kiến,của những “tam tòng tứ đức”… Người phụ nữ càng đẹp, càng tài, càng lắm bất hạnh, khổđau Nguyên nhân vì đâu thì vào cái thời đại ấy chưa có câu trả lời Và do đó mà câu thơcủa Nguyễn Du chính là khúc “bạc mệnh” tấu lên cho mọi “kiếp hồng nhan”

Phần lớn phụ nữ Việt Nam thời xưa không được coi trọng, không có được cơ hộiphát triển ngang tầm với phát triển của xã hội, là hình bóng sau lưng người chồng tuy nhiêncũng có một số trường hợp với tài năng và sự nỗ lực của mình họ đã khẳng định cá tính bảnthân và ghi dấu trong lịch sử và được nhiều đời truyền tụng, như: Nữ sĩ Đoàn Thị Điể m (1705-1746) người tỉnh Bắc Ninh, hiệu là Hồng Hà nữ sĩ rất giỏi thơ văn; Nữ sĩ H ồ Xuân Hư ơng (1780-1820) có tài thơ văn cả về chữ Nôm và chữ Hán; Bà Huy ệ n Thanh Quan (Đầu thế kỷ 19) …, các tài nữ này cũng đã cất cao tiếng nói chia sẻ, đồngcảm với những người phụ nữ cùng cảnh ngộ “Bảy nổi ba chìm với nước non”, mặt khác

họ cũng muốn đòi hỏi một sự trân trọng với những mong muốn chính đáng của người phụ

nữ, thậm trí là sự phản kháng, khiêu khích với cả những đấng mày râu “Ví đây đổiphận làm trai được/ Thị sự anh hùng há bấy nhiêu?” Tuy nhiên, mảng đề tài này mới chỉxuất hiện với tính chất tự phát, hơn nữa lại luôn gặp phải sự kìm chế của xã hội phong kiếnnên chưa thể tạo thành một dấu ấn riêng hay một dòng văn học được

1.1.2 Người phụ nữ trong văn học đầu thế kỉ XX

Thế kỉ XX là thế kỉ của nền văn học hiện đại Thế kỉ XX cũng là thế kỉ mà lịch sửdân tộc Việt Nam có nhiều biến động và xáo trộn lớn lao Từ những năm đầu thế kỉ XX đến

cách mạng tháng 8/ 1945, trong tình trạng một cổ hai tròng, thực dân phong kiến, cơ cấu xãhội Việt Nam cũng có nhiều biến đổi sâu sắc, có nhiều thành phố, thị trấn xuất hiện; cónhiều giai cấp, tầng lớp mới: công nhân, thợ thủ công, thương nhân …; có một lớp côngchúng có đời sống tinh thần, thị hiếu mới được hình thành Đáng chú ý là chữ quốc ngữđược phổ biến rộng rãi.

Cũng trong điều kiện xã hội thực dân nửa phong kiến, văn hóa Việt Nam đã dần thoátkhỏi ảnh hưởng của văn hóa phong kiến Trung Hoa, dần mở rộng tiếp xúc với văn hóaphương Tây mà chủ yếu là văn hóa Pháp Luồng văn hóa mới đã gây tác động, ảnh hưởnglớn tới ý thức, tâm hồn người cầm bút Tất cả khiến cho nền văn học Việt Nam có nhiều đổimới theo hướng hiện đại hoá Đồng thời hình thành hai bộ phận (công khai và hợp pháp) vàphân hóa thành nhiều xu hướng (lãng mạn, hiện thực) vừa đấu tranh vừa bổ xung cho nhau

để cùng phát triển

Năm 1925 Hoàng Ngọc Phách trình tiểu thuyết Tố Tâm, tác phẩm này đã mở đầu

cho phương pháp miêu tả thế giới nội tâm con người - đặc biệt là người phụ nữ - thật sâu

sắc và tinh tế sau này Tố Tâm ghi lại mối tình say đắm của Tố Tâm và Đạm Thuỷ, một đôi

tài tử giai nhân trong giới thanh niên trí thức tiểu tư sản thành thị đương thời Dù biết ĐạmThuỷ đã yên bề gia thất, biết tình yêu của mình là vô vọng nhưng Tố Tâm vẫn yêu chàngbằng cả trái tim mình Nàng không ngần ngại bộc lộ rõ quan điểm yêu đương rất mới mẻcủa mình “Em đã yêu anh thì không thể yêu ai được nữa, mà cũng không muốn yêu ai …

Đã không yêu thì không lấy vì sợ làm phiền một ngươi nam nhi nữa.” Mối tình của Tố Tâmvới Đạm Thuỷ cuối cùng cũng không thể vượt qua được khuôn khổ đạo đức của hai giađình phong kiến nhưng sự hi sinh hết mình, không toan tính trong tình yêu của nàng thực

sự là một bài ca đẹp về tình yêu tự do Ngoài Tố Tâm còn có những nhân vật khác trong

Tự Lực Văn Đoàn như Mai trong Nửa chừng xuân của Khái Hưng, nhân vật Loan trong Đoạn tuyệt của Nhất Linh Những người phụ nữ này đòi hỏi quyền được yêu, được bình

đẳng, chống đối tư tưởng đa thê và gia trưởng trong các gia đình phong kiến

Với dòng văn học hiện thực phê phán, chúng ta bắt gặp quan niệm: con người là sảnphẩm, là tiêu bản của hoàn cảnh, khi phân tích, mổ xẻ con người, các nhà văn đã khám phá

những tác động của hoàn cảnh đối với con người Tuy nhiên quan niệm đó được thể hiện ởnhững cấp độ rất khác nhau đối với từng tác giả Ngô Tất Tố vốn xuất thân là một nhà Nho,lại thấm nhuần đạo đức truyền thống của dân tộc, nên hình ảnh nhân vật nữ nổi tiếng của

ông – chị Dậu vừa mang cái nhìn hiện thực, đồng thời lại vẫn mang dấu ấn của cái nhìn về

người phụ nữ trong văn học dân gian "Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn" và văn họctrung đại Còn những nhà văn chịu ảnh hưởng của luồng văn hóa mới như Nam Cao, quátrình sáng tác của ông giống như một cuộc hành trình đi tìm kiếm, khám phá vẻ đẹp còntiềm ẩn, còn sót lại trong con người Ông quan niệm: “Cái bản tính tốt của con người tathường bị những nỗi lo lắng, buồn đau, ích kỉ, che lấp mất” (Đời thừa) và với nguyên tắc

“cố tìm hiểu họ”, Nam Cao đã phát hiện được ra những phẩm chất tốt đẹp của những người

phụ nữ - như nhân vật Nhu trong Ở hiền, Dần trong Một đám cưới, Thị Nở trong Chí

Phèo

Người phụ nữ trong giai giai đoạn lịch sử này được tái hiện trong văn học với một

số phận nghèo khổ, đáng thương khiến cho người đọc không khỏi xót xa, đồng cảm …Song ta cũng khâm phục họ bởi một trái tim nhân ái, vị tha …

Trong những năm đầu thể kỉ XX các nữ văn sĩ hầu như vẫn còn vắng bóng trên vănđàn Sáng tác của nữ văn sĩ còn dừng lại ở những con số rất khiêm tốn Một trong nhữngnguyên nhân cắt nghĩa hiện tượng này là dưới chế độ phong kiến hà khắc, người phụ nữkhông thể có điều kiện tham gia lao động sáng tạo nghệ thuật Những quy định ngặt nghèotheo quan niệm đạo đức Nho giáo đã ràng buộc người phụ nữ với bổn phận gia đình Nhàthơ Anh Thơ từng tâm sự: “Từ bé, bố tôi đã cấm tôi làm thơ Theo cách nghĩ của bố tôi, congái có một chút tài thì mệnh thường bạc, vì thế ông đã tìm mọi cách để ngăn cản” (AnhThơ, Từ bến sông Thương tới bến Đồng Nai, Tạp chí Văn học số 7/ 2002) Vì thế, đượcgiao cảm với đời, với thế giới bên ngoài càng ngày càng trở thành một niềm khao khát củangười phụ nữ, nhất là đối với những người phụ nữ có thiên hướng sáng tạo

Tuy nhiên so với thể kỉ trước thì trong những thập kỉ đầu của thế kỉ XX, người phụ

nữ cũng đã phần nào có tiếng nói trên văn đàn, trên các diễn đàn báo chí như: Nữ giới chung, Phụ nữ thời đàm, Phụ nữ Tân văn … Ngay từ những năm hai mươi, các bài viết Văn

học với nữ tính, Phụ nữ đối với văn học, Nền văn học của phụ nữ Việt Nam … Trên tờ Phụ

nữ tân văn đã lên tiếng đấu tranh cho sự bình quyền của giới nữ trong văn học Thời kì này

tiếng nói của các nhà văn nữ đối với văn học chủ yếu là ở lĩnh vực thơ ca Còn trong vănxuôi nói chung và truyện ngắn nói riêng thì sự hiện diện của các nhà văn nữ còn quá ít ỏi vàchưa thực sự có tiếng vang Tuy nhiên cũng phải kể đến các tên tuổi như Anh Thơ, ĐạmPhương Nữ Sử và Mộng Sơn, các chị được xem là những người có công đầu cho mảngsáng tác văn xuôi của phụ nữ thời kì trước cách mạng tháng tám Trong sáng tác của cácchị chủ yếu là bật lên tiếng nói đấu tranh cho sự bình đẳng giới ở góc độ của người phụ

nữ với những thấu hiểu và cảm thông Dù sáng tác của các nhà văn nữ thời kì này cònquá nhiều khiêm tốn nhưng có ý nghĩa quan trọng và là tiền đề cho sự phát triển của vănxuôi nữ sau này

1.1.3 Người phụ nữ trong văn học từ 1945 đến 1975

Năm 1945, Cách mạng tháng Tám thành công đã mở ra một kỉ nguyên mới cho dântộc Cùng với sự thay đổi của lịch sử, và sự đi lên của đất nước, cách nhìn nhận, mô tả vềcon người của các nhà văn thời kì này có sự chuyển biến rõ rệt Hình tượng người phụ nữkhông còn là những nhân vật chịu nhiều bất hạnh vì bị xã hội cũ vùi dập, không còn lànhững người phụ nữ “nổi loạn” đòi bình đẳng như trong các tiểu thuyết của Tự lực vănđoàn nữa Con người Việt Nam thời kì này là “con người mới”, “con người cộng đồng”gắn liền với cuộc chiến đấu bảo vệ Tổ quốc Vì vậy các nhân vật nữ đều được xây dựngtheo cảm quan: con người cộng đồng Họ là những “o du kích nhỏ gương cao súng",những "người mẹ cầm súng", những "người con gái Việt Nam"

Trong hoàn cảnh 30 năm chiến tranh giải phóng dân tộc (1945 – 1975) có thể nói âmhưởng chính của văn học là giọng điệu hào sảng, giàu tính chiến đấu được viết ra từ cảmhững ngợi ca, cảm hững lãng mạn cách mạng, văn học trở thành tấm gương phải chiếu dấu

ấn của cả một thời kì đấu tranh anh dũng giành độc lập của cả dân tộc Và tất cả con ngườicủa thời cuộc chiến tranh đều nhìn nhận mọi việc từ góc độ chính trị Con người nói chungcũng như người phụ nữ nói riêng chưa thực sự trở thành nhân vật trung tâm của tác phẩm

Rừng xà nu của Nguyễn Trung Thành, Mùa lạc của Nguyễn Khải, Người mẹ cầm súng của Nguyễn Đình Thi … là những tác phẩm tiêu biểu của thời kì này Với Rừng xà nu, ta bắt

gặp Mai, Dít là những người phụ nữ tiêu biểu của núi rừng Tây Nguyên, của miền Nam,

của cả nước trong những ngày đầu kháng chiến chống Pháp Đến với tác phẩm Người mẹ cầm súng, ta không khỏi ngỡ ngàng, khâm phục đức hi sinh, lòng bao dung, quả cảm của

những người mẹ cầm sung như chị Út Tịch … Tất cả đều là những người con kiên trungcủa Tổ quốc, làm rạng danh cho đất Việt anh hùng…

Có thể nói trong giai đoạn lịch sử này của dân tộc, đội ngũ các nhà văn nữ đã có mặt

ở nhiều nơi trên suốt dọc dài đất nước để ghi lại một cách chân thực bức tranh của đời sốngtrong những năm chiến tranh Để có được những sáng tác ghi dấu ấn của cả một thời kì cácnhà văn đã phải trả bằng máu Nhà văn nữ Dương Thị Xuân Quý vĩnh viễn nằm lại trênmảnh đất Duy Xuyên Những nỗ lực sáng tạo của các nhà văn đã được ghi nhận bằng những

tác phẩm được đánh giá tốt Tiểu thuyết Giận nhau (1945) của Mộng Sơn đạt giải thưởng văn nghệ do Hội liên hiệp phụ nữ Cái hom giỏ (1959) của Vũ Thị Thường – cây bút tiêu

biểu về đề tài nông thôn miền Bắc trong những năm 60 – đạt giải cuộc thi truyện ngắn của

Tạp chí Văn nghệ Chiếc nơ đỏ của Bích Thuận nhận được giải ba cuộc thi Báo văn nghệ

1968 Nhiều nhà văn nữ đã trưởng thành nhanh chóng từ các phong trào sáng tác, từ nhữngđợt đi thực tế ở chiến trường, ở nông thôn, nhà lá

Đội ngũ các nhà văn nữ thời kì 1945 – 1975 đã có những đóng góp nhất định cho nềnvăn xuôi chống Mĩ nói chung và cho thể loại truyện ngắn nói riêng ở thời kì này Vốn sốngđược mở rộng từ những trải nghiệm qua những lần đi thực tế trên các công trường, nhàmáy, xí nghiệp đến chiến trường, đề tài sáng tác trở nên phong phú Đối tượng họ quan tâmnhiều đến vẫn là những người phụ nữ, những người vợ, người mẹ, những nữ chiến sĩ,những cô gái giao liên, thanh niên xung phong với những tâm tư và việc làm cụ thể Trênnhững trang viết của các chị luôn hiện lên hình ảnh của những cô gái giao liên chịu đựng

gian khổ trong những điều kiện khắc nghiệt hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ (tập truyện Hoa rừng của Dương Thị Xuân Quý), là sự đổi đời của những cô gái giàu ý chí và nghị lực cùng với những chuyển biến trong tình cảm và lẽ sống Sao Mai, Ở Thành phố bờ biển của

Nguyễn Thị Như Trang viết về những người phụ nữ giỏi việc nước đảm việc nhà, hay

trong Những người thân yêu của Nguyễn Thị Cẩm Thạch … Qua sáng tác của mình, các

chị đã tạo dựng được những gương mặt nữ của lớp nhà văn chống Pháp và chống Mĩ Nửasau thế kỉ XX, nhất là

từ những năm 60 thì các nhà văn nữ đã trở thành một lực lượng, một đội ngũ có chỗ đứngtrên văn đàn Một lực lượng chưa thể nói là thực sự đông đảo nhưng rất có ý nghĩa ở thờiđiểm đó Để rồi, cùng với khoảng thời gian mười năm sau chiến tranh – giai đoạn tiền đềcho thời kì đổi mới – là sự bùng nổ về số lượng tác giả, tác phẩm, sự thay đổi về chất khiếncho truyện ngắn nữ mang những sắc thái mới.

1.1.4 Người phụ nữ trong văn học đương đại

Chiến tranh kết thúc Cuộc sống trở lại với quy luật bình thường của nó Đây cũng làlúc con người phải đối mặt với những thay đổi, biến động xã hội sau nhiều năm chiến tranh.Sau chiến tranh là khoảng thời gian để cho các nhà văn nhìn nhận lại tất cả các vấn đề mộtcách sâu sắc và khách quan hơn Chất thi vị sử thi nay đã dần nhường chỗ cho chất hiệnthực, tỉnh táo Và một lần nữa quan niệm nghệ thuật về con người nói chung và người phụ

nữ nói riêng được đưa ra để lí giải, xem xét Đất nước bước sang một thế kỉ mới, xã hộiđang có sự thay đổi từng ngày, từng giờ và cái nhìn về cuộc sống cũng khác trước, điều đóđòi hỏi ở các nhà văn một cái nhìn sâu sắc đầy xác thực về con người mới mong có nhữngkiến giải có ý nghĩa về cuộc sống và xã hội, Con người cũng như người phụ nữ giờ đâyđược khám phá, biểu hiện ở nhiều chiều, nhiều tầng bậc trong những mối quan hệ vốn cócủa nó Thích ứng với môi trường, hoàn cảnh của thời đại, con người trong văn học giaiđoạn này năng động hơn, hiện đại hơn, bản lĩnh và quyết đoán hơn, dám làm dám chịu, cótri thức và đặc biệt là người phụ nữ được đánh giá cao hơn trên nhiều lĩnh vực Bên cạnh

đó, người phụ nữ giờ đây cũng được đặt vào nhiều trạng huống phức tạp trong đời sốngbản năng cũng như đời sống tâm linh Nhiều vấn đề trước đây chưa ít có điều kiện đề cậpđến thì giờ đây được công nhiên mổ xẻ, khơi sâu Trong nhiều tác phẩm, yếu tố vô thức,nhục thể, tính dục của người phụ nữ được đề cao hoặc trở thành tiêu điểm Xuất hiện nhiềukiểu nhân vật mới như nhân vật dị biệt, bản năng, tha hóa, người điên hay kẻ lạc loài …xuất hiện ngày càng nhiều Khi đời sống xã hội trở nên phức tạp thì mỗi giá trị cũng bịlung lay, nó ghi đậm dấu ấn của cơn khủng hoảng niềm tin của con người khiến con ngườitrở nên méo mó, bi kịch và đáng thương hơn bao giờ hết

Văn xuôi Việt Nam từ thời kì đổi mới đến nay tràn ngập nhân vật phụ nữ Chưa baogiờ nhân vật phụ nữ dành được sự quan tâm lớn của đông đảo người cầm bút như hôm này,

và chưa bao giờ lại có nhiều tác phẩm viết về “cô gái”, “người đàn bà”, “thiếu phụ”,

“người đẹp” như bây giờ “Hiện tượng nhân vật nữ” trong văn xuôi đổi mới như trên làmột kết quả hợp lí, sự gặp gỡ và cộng hưởng giữa nỗ lực đổi mới của nhà văn và hiện thựccuộc sống đất nước sau chiến tranh Đối với quan niệm về người phụ nữ, có thể nói vănhọc đương đại Việt Nam “Đã không còn những người phụ nữ sắt đá, gan dạ, kiên cườngcủa thời chiến tranh nữa mà thay vào đó là những con người nhẹ dạ, yếu đuối, can đảm,

và đa đoan” [8] Từ “đa đoan” ở đây không mang ý niệm đạo đức và nó tiếp cận sâu hơn

đến tâm tính của phái yếu

Ngay từ nhan đề tác phẩm chúng ta cũng phần nào thấy được người phụ nữ trở thành

đề tài yêu thích của rất nhiều nhà văn, đặc biệt là văn xuôi trong những năm gần đây: Người đàn bà trên đảo của Hồ Anh Thái, Người đàn bà trên bãi tắm của Dương Hướng; Người đàn bà đứng trước gương của Y Ban; Người đàn bà sinh ra trong bóng đêm, Người đàn bà

và những giấc mơ của Y Ban; Em lấy chồng xa của Kim Loan, Thiếu phụ chưa chồng của Nguyễn Thị Thu Huệ, Linh của Ngô Thị Bích Hạnh, Phượng của Lý Lan… Tuy việc liệt kê

trên đây chưa thể gọi là đầy đủ nhưng chúng ta có lý do để nói rằng người phụ nữ là mộtnội dung nổi bật của văn xuôi Việt Nam thời kỳ đổi mới

Đời sống tâm hồn của người phụ nữ đã đem đến cho văn học những trải nghiệm mới,những hiểu biết mới về con người Trong mỗi trang viết, người phụ nữ đều được nhìn từhai phía: niềm vui và nỗi buồn; hạnh phúc và khổ đau; hi vọng và thất vọng Truyện ngắn

Và anh Một phần ba cuộc đời em - Y Ban là lời tâm sự của một cô gái đã có con và một

gia đình hạnh phúc nhưng vẫn đau đáu về người đàn ông xưa Tuy nhiên, cô lại khôngthể “đánh đổi sự bình yên mà em đã phải đấu tranh bao nhiêu ngày tháng mới giành giậtđược” Cuối cùng cô chọn giải pháp nhập anh vào cuộc đời hiện tại của mình: “Anh, chồng

em, con em” Đó là sự lựa chọn của người phụ nữ hiện đại

Và nhân vật Diễm trong Đàn sẻ ri bay ngang rừng của Võ Thị Xuân Hà là một bằng

chứng cho thấy đời sống tinh thần của người phụ nữ là một “cõi” riêng phức tạp đến lạ kì ỞDiễm có sự tồn tại, đan xen, chồng chéo của hiện tại và quá khứ, ý thức và vô thức Cô làm

vợ Thản nhưng lại sống trong tình yêu với Nẫm – anh trai của Thản, một người lính đã chết

mà cô chỉ biết đến qua lời kể chứ chưa hề gặp mặt Những lúc ở bên Thản cô thường thấy

“bóng dáng người anh chồng lấp ló” Những người phụ nữ như vậy rất nhiều trong vănxuôi thời kì này Họ cho ta cảm nhận về người phụ nữ hiện đại, những con người thật sự

đa sự, đa đoan Sự bất ổn trong nội tâm của họ thực sự là do “bản tính” của họ mà ra chứkhông do ai khác gây ra Quả là người phụ nữ ngày nay đã vướng mình vào nhiều hệ lụyhơn xưa

1.2 Khái quát chung về truyện ngắn và xu phát triển của ý thức nữ quyền

1.2.1 Khái quát chung về truyện ngắn nữ đương đại

Chiến tranh đã lùi xa, khi mà cuộc sống trở nên năng động, nhiều cuộc va chạm, giaothoa về văn hóa diễn ra, ảnh hưởng đến lối sống, lối tư duy của cả người sáng tác và tư duytiếp nhận của độc giả Con người trong văn học đương đại được nhìn ở nhiều vị thế trongtính đa chiều của mọi mối quan hệ: Con người với xã hội, con người với lịch sử, con ngườicủa gia đình, gia tộc, con người với phong tục … Điều đó cũng có nghĩa là văn chươngViệt Nam đang hướng tới một quỹ đạo mới với những thay đổi rõ rệt Những năm sauchiến tranh, đặc biệt là sau thời kì đổi mới, văn đàn chứng kiến một thời kì “truyện ngắn

nữ khởi sắc” Phải chăng, môi trường sáng tác thuận lợi, vả lại truyện ngắn phù hợp với sức

“rướn” của phụ nữ và cảm xúc sáng tạo truyện ngắn có cùng tần số với cảm xúc nữtính: sự lóe sáng, sự thất thường, sự khởi sắc, sự dẫn dắt tuyệt diệu của mẫn cảm bảnnăng nên truyện ngắn nữ Việt nam những năm gần đây như là “Một ngày hội lặng lẽ củacác cây bút nữ” [34]

Trong hoàn cảnh mới, các nhà văn nữ thể hiện được trách nhiệm của mình qua từngtrang viết Người phụ nữ viết văn có được những thuận lợi, những thiên bẩm về nghề mànhững cây bút nam viết về người phụ nữ khó có được Họ có thể viết sâu về những vấn đềcủa giới mình, đi sâu vào thế giới nội tâm đầy bí ẩn của người phụ nữ Không ít nhữngtrang viết, người đọc bắt gặp những kiến giải sâu sắc về tình yêu, về những vấn đề của cuộcsống Tuy nhiên sẽ có những khó khăn mà họ gặp phải khi dấn thân vào nghiệp văn bởisáng tác văn học là cả một cuộc hành trình không mấy dễ dàng, nhất là khi người viết lại làphụ nữ Điều này được các nhà văn ý thức rất rõ: “Văn chương không phải là nghề nhưmọi nghề mà đó là con đường khổ ải cho những người đàn bà cầm bút” [55, 60] Người

phụ nữ làm

văn chương có nhiều khó khăn vì “bên cạnh người phụ nữ là một gia đình mà văn chươngthường đỏng đảnh như một ông chồng khó tính … Nó đòi hỏi sự dâng hiến hết mình” [56].Mặc dầu vậy, viết văn là một công việc yêu thích của họ bởi khi viết văn họ được sống đờimình trong cuộc đời khác “gánh nặng thiên chức và khát vọng nghề nghiệp kéo họ xuống,đồng thời cũng tạo một sức bật ghê gớm Thế giới nhìn qua con mắt người phụ nữ đôi khiphát hiện ra những điều kì thú mà những người đồng nghiệp nam cũng không nhìn thấuđược Sự đa cảm của người phụ nữ cũng chính là mảnh đất nảy mầm tài năng của họ Sựgiằng xé giữa cam phận và bứt phá, bình yên và dông bão, hạnh phúc và bất hạnh cũng đã làmột quá trình biến thái đầy đau đớn đòi hỏi sự dũng cảm và nghị lực.

về tấm gương của những người phụ nữ làm trọn việc nước lẫn việc nhà, về những chiến

sĩ quả cảm trên mặt trận chống quân thù Hòa bình lập lại, nhiều nhà văn nữ đã nhanhchóng nhập cuộc với cuộc sống hiện đại để cho ra đời những tác phẩm ngay lập tức nhận

được sự chú ý của độc giả như hai tập truyện Đoàn Kết và tập truyện Cao điểm mùa hạ của

Lê Minh Khuê, Bi kịch đời thường, Chuyện về Hạ, Buổi chiều tỏa hương của Nguyễn Thị Ngọc Tú, Truyện thời con gái của Nguyễn Thị Như Trang … Các chị là những cây bút

già dặn về cả tuổi đời lẫn tuổi nghề, hiện thực được tái hiện trong tác phẩm mang nhữngsắc thái riêng, đặc biệt là so với các cây bút nữ khác thế hệ Họ đã có một quãng lùi khá xa

để nhìn nhận và đánh giá lại

những gì đã diễn ra trong quá khứ Họ kín đáo và dè dặt hơn khi bộc lộ những khát khao bản năng cũng như khi tiếp cận với hiện thực đang diễn ra, đang biến đổi.

Bên cạnh những cây bút sáng tác từ trước năm 1975, các gương mặt nữ như Y Ban,Nguyễn Thị Thu Huệ, Ngô Thị Kim Cúc, Trần Thanh Hà, Lí Lan, Phan Thị Vàng Anh,Phạm Sông Hồng, Nguyễn Thị Ấm, Võ Thị Xuân Hà, Nguyễn Thị Châu Giang … và gầnđây là Đỗ Bích Thúy, Nguyễn Ngọc Tư, Phong Điệp, Di Li, Nguyễn Quỳnh Trang, NguyễnThị Cẩm, Từ Nữ Triệu Vương, Cấn Vân Khánh, Nguyễn Thanh Mai… đã trở nên quenthuộc với bạn đọc Nhiều tác phẩm của họ vừa ra đời đã gây được sự chú ý của dư luận, tạo

được dấu ấn trong đời sống văn học như Hậu thiên đường, Mi nu xinh đẹp của Nguyễn Thị Thu Huệ, Bức thư gửi mẹ Âu Cơ của Y Ban, Kịch câm, Hoa muộn của Phan Thị Vàng Anh, Ngựa ô của Lí Lan, Có một đêm như thế của Phạm Thị Minh Thư … Và nhiều tác giả đoạt

giải cao trong các cuộc thi truyện ngắn Nhận diện về sự xuất hiện của những cây bút vănxuôi nữ thời kỳ đổi mới, lời giới thiệu tuyển tập Truyện ngắn của 50 tác giả nữ đã cho rằng

“Sự tăng lên đến mức đột biến của các cây bút văn xuôi nữ đã làm cho những ai quan tâmđến văn chương Việt Nam đương đại không khỏi ngạc nhiên và thích thú” Sự xuất hiệnđông đảo của các cây bút nữ không chỉ đem lại cho văn chương cái Mới lẫn cái lạ mà còn là

sự khẳng định ý thức nữ quyền khi người đàn bà không còn mang thân phận hèn mọn mà đã

và đang hướng đến những khung trời rộng lớn Hành trình viết văn của họ cũng là hànhtrình thể hiện bản lĩnh của người cầm bút khi dám chấp nhận sự sáng tạo đơn độc và trả giácho những niềm tin riêng của mình về cái đẹp Có thể nói, sự bổ sung về đội ngũ, sự kế tụcqua các thế hệ đã tạo nên một diện mạo mới cho truyện ngắn nữ thời kì đổi mới, trước hết là

sự đa dạng và phong phú về mặt dấu ấn cũng như phong cách

1.2.1.2 Chủ đề, đề tài

Văn xuôi nữ những năm sau 1975 cho đến nay các cây bút nữ chủ yếu sáng tác ở thểloại truyện ngắn, tuy nhiên, không phải vì thế mà chủ đề, đề tài hướng đến bị thu hẹp màngược lại trong từng trang viết các chị lại thể hiện sự đa dạng về chủ đề, đề tài cũng nhưphong cách và bút pháp nghệ thuật Truyện ngắn của các nhà văn nữ thực sự đã tạo đượcdấu ấn và những bước đột khởi, chiếm vị trí quan trọng trên văn đàn Hiện thực cuộc sống

với mọi biểu hiện sinh động và phức tạp của nó là nguồn nuôi dưỡng vô tận cho sáng tạovăn học, trong đó con người luôn là đối tượng chính để miêu tả và biểu hiện Đối diện vớithực tế của đời sống, các nhà văn nói chung và các nhà văn nữ nói riêng đã thể hiện một cáinhìn trực diện và thẳng thắn trước mặt trái của hiện thực Có thể nhận thấy sự sắc sảo vàsâu sắc của các cây bút nữ khi khái quát và tiếp cận đề tài thế sự đời tư, với nỗi đau nhântình thế thái bằng lối viết “dịu dàng và bén ngọt, róng riết và đồng cảm, sẻ chia với nhữngthân phận, những người sống quanh mình”.

Nối tiếp cảm hứng của nền văn học chiến đấu trước 1975, truyện ngắn nữ đương đạitiếp tục khám phá những âm vang của cuộc chiến đấu còn vọng về trong thực tại, đặc biệt lànhững khổ đau, mất mát của con người trong và sau cuộc chiến khốc liệt ấy Các nhà văn

nữ đã nhìn thẳng vào sự thật với con mắt quan sát tinh tế để phát hiện ra cuộc chiến khôngchỉ có bộ mặt anh hùng với những chiến công vang dội, chiến tranh còn là sự khốc liệtkinh hoàng, là những nỗi đau, những mất mát hi sinh Tuy viết về một đề tài truyền thốngsong hướng tiếp cận đa dạng đã giúp những cây bút truyện ngắn nữ có những phát hiệnmới mẻ, phong phú về những vấn đề phức tạp, nhiều chiều của hiện thực chiến tranh để thế

hệ sau có sự thấu hiểu, cảm thông, chia sẻ với những người đã chiến đấu vì nhân dân, vì đấtnước suốt một thời kì dài như thế! Đồng thời cho thấy một cảm nhận thấu đáo, những ámảnh, dư âm và vết thương mà chiến tranh để lại trong mỗi người, mỗi gia đình sau hòabình Điều này chứng tỏ năng lực quan sát tinh tế cùng cái nhìn nhân bản và tiếng nói đồngcảm của nhiều cây bút truyện ngắn nữ thời đại mới

Ngoài mảng đề tài chiến tranh, truyện ngắn nữ còn đặc biệt quan tâm đến đề tài tìnhyêu, hạnh phúc với những khát vọng tình yêu luôn luôn bỏng cháy nhưng dường như chẳngbao giờ có thể thực hiện được, chẳng bao giờ có thể vẹn tròn Vẫn còn bàng bạc những mấtmát trong tình yêu và hôn nhân, nhấn chìm người phụ nữ vào sự cô đơn, đau khổ Thử làmmột cuộc khảo sát ta sẽ thấy ngày nay truyện ngắn tình yêu của các cây bút nữ phát triển vô

cùng mạnh mẽ Nhiều tập truyện ngắn tình yêu của nữ ra đời: Tuyển chọn truyện ngắn tình yêu của các tác giả Phan Thị Vàng Anh, Y Ban, Nguyễn Thị Thu Huệ … , Truyện ngắn tình yêu của các nhà văn nữ (Trong đó chuyện ngắn của các cây bút trẻ chiếm đa số) Truyện

ngắn tình yêu ra đời hàng năm trong đó số lượng tác giả là nữ được tuyển chọn rất đông

đảo Có thể nói viết về tình yêu là đặc thù của nữ giới bởi “Ái tình là lĩnh vực tình cảmmãnh liệt nhất của con người, lại gắn với cảnh sống của gia đình với một diện sống khôngquá bao la, rồi tình yêu lại mang vị đắng mà phụ nữ phải nếm chịu nhiều nhất” (PhươngLựu) Điều này lí giải vì sao các nhà văn nữ thường viết về tình yêu, lại tác giả nữ chỉ viếthay khi viết về tình yêu.

Trong sáng tác của các chị muôn vàn cung bậc của tình yêu được tái hiện, lí giải vớinhững sắc thái riêng, có tình yêu làm cho con người trở lên cao thượng, thánh thiện trong

Chờ nhật thực của Lê Hoài Anh, Sợi tóc của Thụy Anh, Bảy ngày trong đời của Nguyễn Thị Thu Huệ, có thứ tình yêu đầy dục vọng thấp hèn trong Vai kép của Lê Hoài Anh, và cũng có tình yêu bồng bột trong Hai mười bảy bước chân là lên thiên đường của Nguyễn Thị Thu Huệ, và cả những tình yêu ngọt ngào, nồng nàn trong Mùa đông ấm áp, tình yêu mang đến đau khổ, cay đắng trong Ngoại tình, Còn gì đâu mùa đông của Nguyễn Quỳnh Trang, có tình yêu mơ hồ như ảo giác trong Truyện tình Thụy Anh, Chuyện kinh dị của Lý Lan, Chợ rằm dưới gốc dâu cổ thụ của Y Ban, lại có tình yêu đầu đời của những người trẻ tuổi với bao nhiêu xúc cảm, đắm say, ghen tuông, giận hờn trong Váy ướt quần vào bắp chân của Đỗ Bích Thúy, Chuyện yêu của Đường Hải Yến, Vào đời của Hoàng Lan Anh … Như vậy có

thể thấy tình yêu là một mảng màu khá quen thuộc và sinh động trong truyện ngắn của cácnhà văn nữ Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng: Chưa bao giờ trong văn học của nước nhàkhuôn mặt của hạnh phúc và các sắc thái của tình yêu được biểu hiện phong phú đến thế

Trong những tác phẩm viết về đề tài này, các cây bút nữ đặc biệt mạnh dạn cất lêntiếng nói cá nhân, nêu lên ước nguyện của mình, dám đòi hỏi và kêu gọi người đời hãyquan tâm đến số phận những người phụ nữ Nhân vật nữ của Y Ban mạnh bạo nói: “Đấtnước anh hùng ngoại xâm thiên tai liên miên nên mẹ quan tâm đến những người anh hùng,thi sĩ Mẹ đã không chú ý đến những cô gái vốn dịu dàng, nhu mì không mấy đòi hỏi của

mẹ Nhưng bây giờ con đòi hỏi Mẹ ơi, mẹ hãy quan tâm đến chúng con, đến nỗi đau củanhững cô gái” (Bức thư gửi mẹ Âu Cơ)

Bên cạnh mảng đề tài tình yêu, gia đình cũng là phạm vi hiện thực khá sinh độngđược các nhà văn nữ giành nhiều quan tâm Có lẽ cuộc sống hiện đại với những thay đổichóng mặt về kinh tế và văn hóa đã góp phần vô cùng to lớn vào sự biến chuyển tư duy, nếp

sống, nếp nghĩ và làm thay đổi trên nhiều bình diện các vấn đề của đời sống gia đình Từnhiều góc nhìn khác nhau, các cây bút nữ đã đề cập đến rất nhiều nguy cơ ran nứt, đổ vỡtrong đời sống gia đình trước những biến đổi của thời đại, đến mối quan hệ giữa cá nhân vớigia đình và cá nhân với xã hội cũng như những ràng buộc và thách thức Tình mẫu tử thiêng

liêng đã bị những đòi hỏi vật chất đánh đổi trong truyện ngắn Của Để dành, Một chiều mưa của Nguyễn Thị Thu Huệ, Một trái tim khô của Nguyễn Ngọc Tư, Người của mỗi người của

Dạ Ngân…

Bên cạnh những cảnh báo về nguy cơ rạn nứt bởi lối sống vật chất thời hiện đại còn

có những cảnh báo về nguy cơ đổ vỡ từ mối quan hệ tự thân bên trong nó Sự lệch pha giữuhai tâm hồn đàn ông và đàn bà là một bi kịch hôn nhân của gia đình hiện đại Ngoại tình và

li hôn là hệ quả tất cho những cuộc hôn nhân như vậy Không ít bi kịch đã xảy ra khi ngườiphụ nữ không dung hòa được mối quan hệ giữa gia đình và công việc xã hội Có một thực tế

là không ít những phụ nữ thành đạt trên bước đường công danh lại gặp những trắc trở trong

cuộc sống gia đình, trong mối quan hệ vợ chồng Các nhân vật nữ trong Thượng đế bảo mỗi người đàn ông chỉ của riêng một người đàn bà, Người đàn bà đứng trước gương đều có kết

cục là một cuộc sống li thân khi không dung hòa được cuộc sống và nhận được sự cảmthông, chia sẻ từ người chồng của mình

Với hướng tiếp cận cuộc sống đa chiều, các tác giả nữ đã tái hiện bức tranh cuộcsống với nhiều dáng vẻ với các vấn đề thế sự, đời tư, các vấn đề tình yêu, gia đình hết sứcgần gũi, đời thường Cuộc sống chứa đựng trong nó cả những nguy cơ, hiểm họa, nỗi đau,hoài nghi, những điều bất ổn, những suy sụp về nhân cách, đạo đức … Tất cả tạo nên “âmvang của một cuộc khủng hoảng” (Đặng Anh Đào) Vì thế, dưới con mắt nhìn nhạy cảm,tinh tế của phái nữ, hiện thực cuộc sống được miêu tả bộn bề và phức tạp, một hiện thựcchứa nhiều khả năng, chứa nhiều mối lo ngại, hoài nghi … Khám phá cuộc sống ở nhữngmặt đời thường nhất, truyện ngắn nữ hôm nay đã tái hiện những vấn đề của hiện thực hàngngày diễn ra trước mắt, những khoảng khắc và lát cắt cuộc sống Nhưng cũng chính từ gócnhìn ấy, các cây bút nữ đã đặt ra được vấn đề của đời sống nhân sinh mang tính khái quát lẽđời

1.2.1.3 Nhân vật

Văn học nói chung và truyện ngắn nói tiêng ngày càng cố gắng đi sâu và nhìn nhậncon người như một thực thể riêng với những giá trị thật và cần được khẳng định Thế giớitâm hồn của con người với cả những mặt ẩn khuất trước đây chưa được thực sự quan tâmthì nay được tiếp cận, khai thác sâu sắc ở những phương diện như bản ngã, tiềm thức, vôthức, đời sống tâm linh, dục vọng Vì vậy thế giới nhân vật trong sáng tác của các nhà văn

nữ là những con người trong cuộc sống với những phẩm chất, tính cách đời thường Nổibật trong thế giới nhân vật của các nhà văn nữ là những người phụ nữ hiện đại với cuộcđời và tính cách cụ thể Các cây bút nữ đã biết phát huy lợi thế của mình trong việc diễn tảđời sống nội tâm của nhân vật nữ Hơn ai hết họ là những người cảm nhận được niềm vuicũng như nỗi buồn của người đồng giới Thế giới nhân vật của các nhà văn nữ hiện lênrất đa dạng và phức tạp Sự đa dạng thể hiện ở chỗ người phụ nữ trong tác phẩm với đủmọi lứa tuổi: Từ những bé gái sắp bước vào tuổi dậy thì với những khám phá về cuộc sống

về những “hành động bí ẩn của người lớn”: Cái Tý, Hậu thiên đường của Nguyễn Thị Thu Huệ, Con quỷ nhỏ trong tôi của Y Ban …; những người con gái háo hức, hân hoan bước

vào tình yêu với ước mơ sẽ được như ý, kì vọng, với tất cả sự ngây thơ, trong sáng mà

nhiều khi không lường hết được sự mù quáng của mối tình mình đang ôm ấp, thi vị: Biển

ấm của Nguyễn Thị Thu Huệ, 27 bước chân là lên thiên đường, Ai chọn giùm tôi của Y Ban

…; những người đàn bà luống tuổi luôn khát khao có một bến đỗ tình yêu, một nơi trúngụ bình yên cho cuộc đời mình; đến những người đàn bà đã có trong tay một mái ấm gia

đình nhưng vẫn chạy theo ảo vọng của một tình yêu không có thực: Mỗi người đàn ông chỉ của riêng một người đàn bà của Y Ban; Lí con sáo sang sông, Cái nhìn khắc khoải, Cuối mùa nhan sắc, Dòng nhớ, hiu hiu gió bấc, Qua cầu nhớ người, Nhà cổ … của Nguyễn Ngọc

Tư … Sự phức tạp đó chính là những suy nghĩ, khát khao của người phụ nữ bấy lâu nằm

im trong tâm hồn, nay trỗi dậy, bứt phá, thậm trí là đi ngược lại những phẩm chất vốn cócủa người phụ nữ truyền thống Khi đi sâu tìm hiểu thế giới nhân vật nữ, ta thấy nổi bật lên

là những số phận phụ nữ không may mắn trong những hoàn cảnh sống cụ thể cùng nhữngsuy nghĩ và trăn trở trước lẽ đời

Đi sâu vào tìm hiểu những số phận riêng, mổ xẻ những cảm xúc, suy tư rất phụ nữ tacòn bắt gặp kiểu nhân vật không hẳn tốt, không hẳn xấu không rõ trắng đen, họ là những

thực thể vô cùng phức tạp Nhân vật trong Người đàn bà đứng trước gương của Y Ban thú

nhận “Nàng đã luôn nắm bắt được ý nghĩ của mình, còn những cái vở ý nghĩ đó nàng chưa

một lần nhìn thấy, bởi nàng chưa bao giờ thấu đáo được mình Cô con dâu trong Bóng đè

của Đỗ Hoàng Diệu dù đau đớn, căm nghét, ghê tởm khi bị bóng của cha chồng và dòng họnhà chồng cưỡng hiếp trước bà thờ tổ tiên nhưng bên cạnh đó cô ta lại thấy “bồn chồnmong nhớ, thậm chí thèm khát cảm giác ấy Tôi quẫy đạp, nội chiến, tâm linh héo rũ.” Cô

người tình nhỏ bé, đáng yêu trong vòng tay người tình Những đêm thắp sáng của Nguyễn

Thị Thu Huệ đã kịp tráo trở chanh chua chỉ sau môt hai đêm Người phụ nữ bỗng trở nên

“sống yêu thương chồng con và làm tròn bổn phận của mình chỉ sau một giấc mơ ngoại

tình trong Người đàn bà và những giấc mơ của Y Ban.

Tóm lại với sự đổi mới về quan niệm nghệ thuật về con người, cách lựa chọn vàkhám phá những đề tài mới lạ, chuyện ngắn của các nhà văn nữ đã tạo ra một thế giới nhânvật rất đa dạng và phong phú, mỗi người một số phận, một cuộc đời Nổi bật trong thế giớinhân vật đó là những người phụ nữ trong xã hội có cuộc đời, thân phận cụ thể, với nỗi đaukhi họ dám sống thực với chính bản thân mình với cá tính mạnh mẽ cho dù đôi khi họ phảitrả giá khá đắt cho những hành động của mình Đa phần trong số họ đều là những con ngườitừng trải, cô đơn, mang trong mình khát khao được yêu đương, được chia sẻ, được hoàđồng Từ các góc nhìn khác nhau, các nhà văn nữ đã để lại những dấu ấn riêng trong việcthể hiện tinh tế những khát vọng tình yêu, niềm mong mỏi hạnh phúc trong cuộc đời ngườiphụ nữ Nhưng dù viết thế nào, khám phá ở góc độ nào, các nhà văn nữ luôn bộc lộ cái nhìntrắc ẩn, thương cảm với nỗi đau thân phận đàn bà

1.2.1.4 Thành tựu

Văn xuôi nữ những năm sau 1975 cho đến nay thể hiện sự đa dạng về chủ đề, đề tàicũng như phong cách và bút pháp nghệ thuật Các cây bút nữ tỏ ra đặc biệt có lợi thế trongthể loại truyện ngắn, bởi đặc trưng của thể loại này là dễ tiếp cận và phản ánh hiện thực ở

những tầng nghĩa sâu sắc và đa chiều, hơn nữa với đặc trưng thể loại là gọn ghẽ, truyệnngắn đáp ứng được thị hiếu của độc giả trong thời đại mới, khi quỹ thời gian không cónhiều, và theo quy luật cạnh tranh với các phương tiện truyền thông, nghe nhìn hiện đạikhác Có thể nói truyện ngắn thực sự đã tạo được dấu ấn và những bước đột khởi, chiếm vịtrí quan trọng trên văn đàn Trong nhiều năm liền, các cuộc thi truyện ngắn liên tục được tổchức trên báo Văn nghệ, báo Tiền phong; tạp chí Thế giới mới, tạp chí Sông Hương, tạp chíVăn nghệ quân đội, Báo Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh; nhà xuất bản Thanh niên, nhàxuất bản Trẻ Những cuộc thi ấy đã thu hút được nhiều nhà văn tham gia sáng tác, tạo nênmột không khí ngày càng sôi động cho văn đàn Việt Nam hiện đại Người ta thống kê đượcrằng ở 100 số báo Văn nghệ trẻ in hơn 200 truyện của 100 tác giả trẻ thì có tới 2/3 là truyệnngắn của các cây bút nữ Điều đó cũng phần nào cho thấy ưu thế của văn xuôi nữ trên vănđàn Trong các cuộc thi truyện ngắn, nhiều giải thưởng đã được trao cho các nhà văn nữ.Trong các cuộc thi truyện ngắn của tạp chí Văn nghệ quân đội trong thập kỷ 90 của thế kỷtrước (thời kỳ sau đổi mới không lâu) có đến 4-5 lần các nhà văn nữ chiếm giải “quán

quân” Năm 1989-1990 giải nhất được trao cho Y Ban với Bức thư gửi mẹ Âu Cơ và Chuyện một người đàn bà; năm 1992-1994 giải nhất được trao cho Nguyễn Thị Thu Huệ với Hậu thiên đường và Mùa đông ấm áp; năm 1995-1996 Trần Thanh Hà đạt giải nhất với chùm 3 truyện ngắn: Miền cỏ hoang, Bà Thỏm, Sông có dài; năm 1998-1999 giải nhất trao cho nhà văn nữ Đỗ Bích Thúy với chùm truyện: Đêm cá nổi, Ngải đắng ở trên núi, Sau những mùa trăng Năm 2001-2002 giải nhất được trao cho truyện ngắn Gió mưa gửi lại của Thùy Linh Ngoài ra, giải thưởng trong các cuộc thi truyện ngắn do các báo khác

tổ chức cũng được trao cho nhiều gương mặt nữ: Nguyễn Thị Minh Dậu - Giải thưởngcuộc thi báo Văn nghệ - 1991; Dương Nữ Khánh Thương, Viên Lan Anh, Đào PhongLan đạt giải trong cuộc thi truyện ngắn 1996-1997 của báo Văn nghệ trẻ Nguyễn Ngọc

Tư giải nhất cuộc thi Văn học tuổi 20 (lần II) do Nhà xuất bản Trẻ, Hội Nhà văn thànhphố Hồ Chí Minh và báo Tuổi trẻ phối hợp tổ chức Năm 2006-2007 báo Văn nghệ đã tổ

chức cuộc thi truyện ngắn lần thứ 13 và tác phẩm Thung Lam của tác giả Hồ Thị Ngọc

Hoài đã được trao giải nhất Trong giới phê bình văn học đương đại Việt Nam gần đâyxuất hiện nhiều nhận định như: văn học đang mang gương mặt nữ, truyện ngắn nữ khởi sắc,

sự lên ngôi của các cây bút nữ, những gương

mặt làm sáng giá “thể loại nhỏ” Có thể nói, ở thể loại truyện ngắn các cây bút nữ đã mangđến cho làng văn những giọng điệu mới Văn chương của họ phần nào đã khẳng định được

vị thế trên văn đàn, tên tuổi của họ ngày càng trở nên quen thuộc với nhiều độc giả DạNgân giản dị, đằm thắm; Nguyễn Thị Thu Huệ mạnh mẽ, táo bạo; Y Ban sắc sảo, táo tợn

Như vậy rõ ràng cùng với sự phát triển về số lượng của các cây bút nữ thì chấtlượng cũng đã được nâng cao Mỗi một cây bút là một lối viết, một giọng điệu khác nhau

Và quan trọng hơn sáng tác của họ đã tạo được dư luận, gây được sự chú ý của độc giả.Những năm đầu thiên niên kỷ mới, các cây bút nữ lại thêm một lần làm nóng văn đàn bởisáng tác của những cây bút nữ trẻ như Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Hoàng Diệu Gần đây trên thịtrường sách Việt Nam xuất hiện nhiều tập truyện ngắn mà phạm vi và tiêu chí lựa chọncủa người làm sách, của nhà xuất bản là sáng tác của các cây bút nữ, Chẳng hạn như

Truyện ngắn bốn cây bút nữ, Truyện ngắn của các nhà văn nữ Việt Nam, Truyện ngắn

nữ văn nghệ quân đội, Truyện ngắn các tác giả nữ Hà Nội, Truyện ngắn nữ 2000 –

2006, Truyện ngắn nữ thập niên 90, Truyện ngắn chọn lọc 14 tác giả nữ, Truyện ngắn nữ chào thiên niên kỷ mới, Vũ điệu thân gầy – truyện ngắn 12 cây bút nữ, v.v và v.v Không

phải tất cả đều là những cuốn sách hay nhưng qua đó để thấy rằng, truyện ngắn nữ đã dần

có “thương hiệu”

Rõ ràng, mặc dù đã có những bước phát triển về cả số lượng và chất lượng, nhưngnhững cây bút nữ sẽ vẫn còn gặp phải nhiều chông gai trên con đường khẳng định tài năngqua các tác phẩm của mình Bởi muốn có một tác phẩm có chất lượng, sống trong lòng côngchúng, các nhà văn nữ cần phải tìm kiếm cho mình một hướng sáng tạo nghệ thuật bềnvững chứ không chỉ dừng ở việc phản ánh những vấn đề nóng, những vấn đề đang đượcnhiều người quan tâm như hiện nay Việc đi sâu vào khai thác ngôn ngữ, tìm kiếm nhữngcách thể hiện truyện một cách mới mẻ sẽ giúp cho các nhà văn nữ tìm được vị trí đứngtrong lòng độc giả Hơn nữa viết văn là một công việc vừa đòi hỏi sự bắt kịp với xuhướng thời đại, phản ánh hơi thở của cuộc sống nhưng cũng phải có những sáng tạo nghệthuật riêng biệt, tạo ra dấu ấn riêng cho mình Những nhà văn nữ ngoài công việc sángtạo nghệ thuật còn phải chăm lo cho cuộc sống gia đình, vì thế không khỏi gặp phảinhững khó khăn Tuy nhiên, với những gì mà các nhà văn nữ đã làm được trong thời gian

qua, độc giả có thể hoàn