SKKN: Phát hiện vấn đề xã hội trong tác phẩm Văn học

SKKN: Phát hiện vấn đề xã hội trong tác phẩm Văn học

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

PHÁT HIỆN VẤN ĐỀ XÃ HỘI TRONG TÁC PHẨM

SƠ LƯỢC LÍ LỊCH KHOA HỌC

I THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN

1 Họ và tên : Lữ Thị Nhung

2 Ngày tháng năm sinh : 03/05/1978

4 Địa chỉ : 135/5 kp2, P.Tân Biên, TP Biên Hòa, Đồng Nai

5 Điện thoại : 0618 913181 (CQ) , 0613 888350 (NR)

8 Đơn vị công tác : Trường THPT Trấn Biên

II TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO:

- Học vị (hoặc trình độ chuyên môn, nghiệp vụ cao nhất): Cử nhân khoa học

- Năm nhận bằng : 2000

- Chuyên ngành đào tạo : Ngữ văn

III KINH NGHIỆM KHOA HỌC

- Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm: Giảng dạy bộ môn Ngữ Văn

- Số năm có kinh nghiệm: 12 năm

- Các sáng kiến kinh nghiệm có trong 5 năm gần đây : Cách thức giúp học

sinh chủ động, tích cực tiếp cận tác phẩm văn chương

PHÁT HIỆN VẤN ĐỀ XÃ HỘI TRONG TÁC PHẨM VĂN HỌC

I Lí do chọn đề tài :

Việc đổi mới chương trình giáo khoa, đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy vai trò chủ động, tích cực, sáng tạo của học sinh trong học tập ngày nay đang được áp dụng và triển khai rầm rộ Trong đó, học sinh đóng vai trò chủ động, tích cực khám phá và chiếm lĩnh tri thức Có thể nói đó là vấn đề thiết thực, tiến bộ, phù hợp với thời đại

Qua một vài năm nay, cá nhân tôi nhận thấy học sinh đã thực sự trở thành những chủ thể tích cực và sáng tạo, hiệu quả giáo dục đã được cải thiện

và khởi sắc Ngành giáo dục đã cho ra đời những con người tài giỏi, năng nổ, thúc đẩy và đóng góp lớn vào quá trình phát triển của đất nước Đó là điều đáng mừng

Tuy nhiên, trong những năm gần đây, dư luận xã hội và các phương tiện thông tin đại chúng cũng đang báo động về tình trạng xuống cấp đạo đức của con người : sống vô trách nhiệm, vô cảm, bạo lực học đường, bạo hành gia đình, lối sống thực dụng, hưởng thụ , …

Đó cũng là vấn đề mà những người làm công tác giáo dục có tâm với nghề cần phải suy nghĩ, trăn trở …

Có thể nói qúa trình giáo dục nhân cách học sinh gồm có nhiều yếu tố Trong đó các môn học xã hội đóng vai trò chủ đạo Tuy nhiên là điều đáng nói là trong những năm gần đây, hiện tượng học lệch ngày nay ở phần lớn học sinh đã dẫn đến việc các em coi thường, học lệch, học qua loa đối phó,

… đối với phần lớn các môn xã hội, trong đó có môn Ngữ văn Mặc dù đây là

bộ môn khoa học có những giá trị lớn lao về nhận thức, giáo dục, thẩm mĩ, góp phần quan trọng trong việc hình thành và phát triển nhân cách của con người một cách tự nhiên và hiệu quả nhất

Là một giáo viên giáo viên dạy văn, tôi tâm niệm, dạy văn trước hết là

dạy làm người, học văn trước hết là học làm người, tôi rất quan tâm và trăn

trở về vấn đề nhân cách học sinh Vì vậy trong nhiều năm qua tôi rất chú trọng việc giáo dục nhân cách học sinh trong quá trình dạy học Ngữ văn bằng cách thức giúp các em tích cực, chủ động khám phá ra các vấn đề xã hội

trong tác phẩm văn chương, từ đó nhận thấy văn học rất gần gũi, gắn liền

với đời sống và nhận thức được giá trị giaó dục của văn học, hình thành,

phát triển và hoàn thiện nhân cách Ở đây, tôi không lấn sân sang bộ môn

Gíao dục công dân, chỉ xin phát huy giá trị giáo dục lớn lao của văn học nên chia sẻ với quý đồng nghiệp một kinh nghiệm nhỏ qua đề tài : PHÁT HIỆN

VẤN ĐỀ XÃ HỘI TRONG TÁC PHẨM VĂN HỌC

II Nội dung :

1 Cơ sở lí luận:

Văn học là một bộ môn nghệ thuật Tác phẩm văn học có nhiều giá trị

Trước hết tác phẩm văn học là một tấm gương phản chiếu cuộc sống Tác phẩm văn học là kết quả của quá trình nhà văn khám phá, lí giải cuộc sống rồi chuyển hóa những hiểu biết đó vào nội dung tác phẩm Ở đó qua lăng

kính nghệ thuật nhà văn trực tiếp hay gián tiếp chuyển tải những vấn đề xã hội

vào trong tác phẩm văn chương Cho nên văn học là cuộc sống, gần gũi và

gắn bó với mỗi người Vì vậy đọc văn là hoạt động nhằm thỏa mãn nhu cầu nhận thức của con người Nó giúp chúng ta hiểu biết rõ hơn, sâu hơn về cuộc sống xung quanh và thậm chí chính bản thân mình, từ đó tác động vào cuộc sống hiệu quả hơn Thông qua cuộc sống và hình ảnh của nhiều người khác nhau được trình bày trong các tác phẩm cụ thể, văn học còn giúp cho mỗi người đọc hiểu được bản chất của con người nói chung ( chẳng hạn như đâu là mục đích tồn tại của con người ? Đâu là tư tưởng, tình cảm, khát vọng và sức mạnh của con người ? v.v …) Đồng thời chính từ cuộc đời người khác, mỗi người đọc có thể liện hệ, tự so sánh, đối chiếu để hiểu bản thân mình hơn với

tư cách là một con người cá nhân

Trong khi đó, nhà văn khi phản ánh hiện thực cuộc sống thông qua tác phẩm văn học, dù trực tiếp hay gián tiếp bao giờ cũng bộc lộ một thái độ tư tưởng, tình cảm, một sự nhận xét, đánh giá của mình, … như vậy, tất cả đều sẽ tác động đến người đọc Bởi con người ta nhận thức không chỉ để nhận thức

mà nhận thức là để hành động Con người không chỉ có nhu cầu hiểu biết mà còn có nhu cầu hướng thiện, khao khát một cuộc sống tốt lành Chính vì vậy

văn học có khả năng đem đến cho người đọc những bài học quý giá về lẽ sống

để họ tự rèn luyện bản thân mình ngày một tốt đẹp hơn.Về tư tưởng, văn học

hình thành trong người đọc một lí tưởng tiến bộ, giúp cho học có thái độ và quan điểm đúng đắn về cuộc sống Về tình cảm, văn học giúp con người trở nên lành mạnh, trong sáng, cao thượng hơn Về đạo đức, văn học nâng đỡ cho nhân cách của con người phát triển, giúp cho học biết phân biệt phải – trái, tốt

- xấu, đúng - sai, có quan hệ tốt đẹp và biết gắn bó cuộc sống của cá nhân mình với cuộc sống của mọi người Tóm lại là văn học có giá trị giáo dục lớn

lao, nó có thể thay đổi hoặc nâng cao tư tưởng, tình cảm con người theo chiều hướng tích cực, tốt đẹp, tiến bộ, đồng thời làm cho con người ngày càng hoàn thiện về đạo đức

Tuy nhiên đặc trưng giáo dục của văn học hoàn toàn khác với những nguyên tác áp đặt của pháp luật hay những lời giáo huấn trực tiết trong những bài giảng về đạo đức.,bởi văn học giáo dục con người bằng con đường đi từ cảm xúc đến nhận thức, bằng cái thật, cái đúng, cái đẹp của những hình tượng sinh động, đầy sức thuyết phục Có lẽ vì thế tác dụng giáo dục của văn học không phải ngay lập tức mà dần dần thấm sâu nhưng rất lâu bền, nó gợi ra những cảm nghĩ sâu xa về cuộc đời và con người, nó gián tiếp đưa ra những

bài học những đề nghị về cách sống Với những khả năng ấy, văn học không

những góp phần hoàn thiện nhân cách con người mà còn hướng họ tới những hành động cụ thể, thiết thực, vì một cuộc đời ngày càng tốt đẹp hơn Mặt khác văn học còn có khả năng giúp con người biết cảm nhận và rung động một cách tinh tế, sâu sắc trước mọi vẻ đẹp của cuộc đời, hướng họ đến chân, thiện , mĩ

Dựa vào những cơ sở những giá trị của văn học, đặc biệt là giá trị giáo

dục, chúng tôi đề xuất cách thức giúp học sinh tích cực, chủ động phát hiện

vấn đề xã hội trong tác phẩm văn học nhằm nâng cao chất lượng dạy và học

môn Ngữ văn, nhất là hiệu quả giáo dục nhân cách học sinh thông qua những tác phẩm văn học

2 Hiệu quả của cách thức giúp học sinh tích cực, chủ

Bản chất của cách thức giúp học sinh tích cực, chủ động phát hiện ra vấn

đề xã hội trong tác phẩm văn học là việc vận dụng nhiều phương pháp trong

quá trình dạy và học, đạt được nhiều hiệu quả :

- Trước hết để thực hiện phương pháp này học sinh sẽ phải chủ động tích cực chuẩn bị bài ở nhà, tìm hiểu kĩ về tác phẩm, phát hiện những vấn đề xã hội và

những thông điệp của tác giả, từ đó các em có tâm thế và hứng thú trong tiết

học trên lớp

- Thứ hai trong tiết học, giáo viên còn tổ chức tiết học bằng việc vận dụng phương pháp dạy học như phát vấn, thảo luận nhóm, bình giảng, … Điều

này sẽ giúp không khí học tập sinh động, học sinh được tự do, mạnh dạn bày

tỏ ý kiến quan điểm của mình về một vấn đề, cũng là phương thức đối thoại

giữa học sinh với nhà văn, giữa học sinh với giáo viên, và giữa học sinh với

học sinh, rèn luyện kĩ năng diễn đạt, tranh luận … Do vậy việc tiếp nhận tác phẩm văn học không còn mang tính thụ động, áp đặt Đồng thời qua đó giáo viên có thể đánh giá được thái độ học tập của học sinh, nắm bắt mức độ tiếp

nhận tác phẩm văn học, mức độ hiểu biết của các em về các vấn đề xã hội ,…

nhằm có sự khích lệ hoặc có định hướng tích cực, kịp thời

- Thứ ba, việc tiếp nhận tác phẩm văn học một cách chủ động, tích cực còn sẽ

giúp học sinh thấy tác phẩm văn học không phải là cái gì xa lạ, tách rời

cuộc sống mà rất gần gũi, gắn bó với cuộc sống Văn học là cuộc sống Tiếp

nhận một tác phẩm văn chương một cách tích cực, học sinh sẽ có sự thấu hiểu

và đồng cảm, học hỏi được những giá trị tinh thần quý báu của nhà văn, từ đó

tự điều chỉnh đời sống cá nhân theo hướng tích cực, hướng đến chân, thiện , mĩ một cách tự nhiên nhất

- Thứ tư, việc tích cực, chủ động phát hiện, tìm hiểu về các vấn đề xã hội trong

tác phẩm văn học còn giúp học sinh phát triển tư duy, rèn luyện kĩ năng làm

văn nghị luận xã hội

3 Công tác chuẩn bị

3.1 Đối với giáo viên:

- Hướng dẫn học sinh cách thức làm việc

- Xác định những vấn đề xã hội trọng tâm được phán ánh trong từng tác phẩm,

hệ thống câu hỏi, dự kiến nội dung trả lời của học sinh để có thể chủ động xử

lí tình huống

- Dự kiến thời gian thực hiện

- Cách thức cho điểm, khen ngợi, khích lệ, động viên học sinh tham gia phát biểu, thảo luận

3.2 Đối với học sinh:

- Nắm vững cách thức thực hiện

- Tiếp nhận tác phẩm văn học ( Đọc kĩ văn bản, nắm được về giá trị nội dung nghệ thuật của tác phẩm,… )

- Phát hiện những vấn đề xã hội trọng tâm được phản ánh trong tác phẩm văn học

- Bày tỏ ý kiến cá nhân về những vấn đề đó dưới dạng đề cương

- Chuẩn bị phát biểu tranh luận trước lớp

4 Phát hiện vấn đề xã hội trong tác phẩm văn học :

4.1 Đối với chương trình Ngữ văn 10 :

Gíao viên có thể tổ chức cho học sinh phát hiện một số vấn đề xã hội trọng tâm trong các tác phẩm văn học như :

- Truyền thuyết An Dương Vương- Mị Châu- Trọng Thủy: Tinh thần cảnh giác

- Truyện cổ tích Tấm Cám: Tinh thần tự đấu tranh bảo vệ quyền sống và hạnh phúc của cá nhân

- Văn bản Rama buộc tội: Sự ghen tuông mù quáng

- Văn bản Uy-lix-xơ trở về : Lòng chung thủy

- Chuyện Chức phán sự đền Tản Viên : Tinh thần đấu tranh quyết liệt đến cùng với những tiêu cực của xã hội

- Hồi trống Cổ Thành : Công tư phân minh

- Văn bản Tình cảnh lẻ loi của người chinh phụ: Khát vọng hạnh phúc lứa đôi

- Văn bản Chí khí anh hùng : Tình yêu và chí khí về sự nhgiệp của người trai

- …

4.2 Đối với chương trình Ngữ văn lớp 11

Gíao viên có thể tổ chức cho học sinh phát hiện một số vấn đề xã hội trọng tâm trong các tác phẩm văn học như :

- Văn bản Vào phủ Chúa Trịnh : Cuộc sống xa hoa, đàng điếm

- Bài thơ Tự tình II : Thân phận lẻ mọn

- Thương vợ : Sự hi sinh của người phụ nữ và vai trò, trách nhiệm của ngưòi đàn ông trong gia đình

- Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc : Lòng yêu nước

- Truyện ngắn Hai đứa trẻ : Lòng thương người

- Văn bản Hạnh phúc của một tang gia : Lối sống thực dụng và sự suy đồi đạo đức

- Văn bản Chí Phèo : Niềm tin vào con người

- Văn bản Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài : Lòng dân

- Văn bản Tình yêu và thù hận : Sức mạnh của tình yêu

- Bài thơ Tôi yêu em : Ứng xử trong tình yêu đơn phương

- Bài thơ Từ ấy : Lí tưởng sống và mối quan hệ giữa cá nhân với cộng đồng

- Bài thơ Chiều tối : Nghị lực và tình yêu thiên nhiên, cuộc sống

- Văn bản Về luân lí xã hội ở nước ta : Sự vô cảm , vô trách nhiệm

- …

4.3 Đối với chương trình Ngữ văn lớp 12 :

Giaó viên có thể tổ chức cho học sinh phát hiện một số vấn đề xã hội trọng tâm trong các tác phẩm văn học như :

- Việt Bắc : Tình quân dân

- Tây Tiến : Trách nhiệm và lí tưởng của người trai với đất nước

- Văn bản Vợ chồng APhủ: Tinh thần tự đấu tranh giải phóng

- Văn bản Vợ nhặt : Khát vọng sống và lòng nhân ái

- Văn bản Rừng xà nu : Vai trò của đồng bào dân tộc thiểu số trong công cuộc giữ nước

- Văn bản Những đứa con trong gia đình : Mối quan hệ giữa gia đình và xã hội

- Văn bản Chiếc trhuyền ngoài xa: Bạo lực gia đình và trách nhiệm của cha mẹ với con cái

- Văn bản Số phận con người: Nghị lực sống và lòng nhân ái

- Văn bản Ông già và biển cả : Yếu tố làm nên sự thành công

- Văn bản Hồn Trương Ba, da hàng thịt : Cuộc đấu tranh với chính mình

- …

5 Cách thức tiến hành

- Bước một: Gíao viên cho học sinh nêu vấn đề xã hội mà các em đã phát hiện trong quá trình chuẩn bị bài ở nhà và tìm hiểu tác phẩm trên lớp Nếu học sinh chưa nêu được những vấn đề xã hội trọng tâm theo yêu cầu, giáo viên có thể đặt ra hệ thống câu hỏi định hướng, gợi mở vấn đề

- Bước hai: Sau khi học sinh đã nêu ra được những vấn đề xã hội trọng tâm được phản ánh trong tác phẩm văn học, giáo viên tổ chức cho học sinh thảo luận và trình bày ý kiến của bản thân về vấn đề đó trước lớp

- Bước ba: Giaó viên nhận xét, đánh giá, cho điểm phần trình bày của học sinh

6 Ứng dụng trong một số bài học cụ thể

Dưới đây, người viết xin chia sẻ với quý thầy cô đồng nghiệp cách thức

giúp học sinh chủ động tích cực phát hiện vấn đề xã hội trong tác phẩm văn

học qua một số tiết học cụ thể trong chương trình Ngữ văn lớp 10, 11, 12

6.1 Truyện cổ tích Tấm Cám :

Bước 1: Sau khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu văn bản trên lớp, giáo viên dành

10 phút cuối tiết học yêu cầu học sinh nêu vấn đề xã hội của tác phẩm mà các

em đã phát hiện ra Gíao viên cũng có thể định hướng bằng một số câu hỏi :

- Ban đầu mỗi khi bị mẹ con Cám ức hiếp, Tấm đã làm gì ? Tại sao Tấm lại

được Bụt giúp đỡ ?

- Tại sao từ khi Tấm trở thành hoàng hậu thì Tấm không được Bụt cứu giúp nữa ? Từ đó, sau mỗi lần bị hại, Tấm đã làm gì ? Kết quả ?

- Theo em, tác giả dân gian để Tấm giết chết Cám là nhằm muốn nói lên điều

gì ? Em có đồng tình với tình tiết này không, tại sao ?

Bước hai : Sau khi học sinh phát hiện ra vấn đề xã hội được phản ánh trong

tác phẩm : Tinh thần tự đấu tranh quyết liệt với cái xấu, cái ác GV tổ chức

cho học sinh thảo luận nhanh và phát biểu vấn đề trên

Bước ba: Giáo viên nhận xét đánh giá ý kiến phát biểu của học sinh Và có thể nhấn mạnh một số ý :

Cái thiện và cái xấu, cái ác luôn tồn tại trong mỗi con người, mỗi gia

đình và xã hội Khi một người bị đè nén, áp bức, bị hãm hại, họ thường khóc lóc, kêu cầu Người khác có thể động lòng thương mà cứu giúp, nhưng chẳng

ai có thể cứu giúp đỡ mãi được Bản thân người bị hại phải tự đấu tranh chống lại kẻ xấu để giành quyền sống và hạnh phúc cho mình theo quy luật

“con giun xéo lắm cũng quằn” Tuy nhiên, có những cái xấu, người xấu có thể cảm hóa hướng thiện được, nhưng cũng có những người xấu đã thành bản chất, khó có thể thay đổi được Họ quá độc ác, tàn bạo, không thể dung thứ;

họ còn tồn tại là còn gieo rắc tội ác, thảm họa cho người khác Như mẹ con nhà Cám vậy, nếu không bị trừng phạt thì chắc chắn họ còn sát hại Tấm đến cùng Vậy thì chỉ có tinh thần tự đấu tranh, quyết liệt tiêu diệt những kẻ phi nhân tính như mẹ Cám thì những người ăn ở hiền lành lương thiện như Tấm mới được sống yên ổn, hạnh phúc Sống là đấu tranh !

6.2 Bài Rama buộc tội :

Bước1: Sau khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu văn bản trên lớp, giáo viên dành

10 phút cuối tiết học yêu cầu học sinh nêu vấn đề xã hội của tác phẩm mà các

em đã phát hiện ra Gíao viên cũng có thể định hướng bằng hệ thống câu hỏi :

- Qua phần tóm tắt văn bản, em thấy tình yêu Rama dành cho Xita như thế nào ?

- Tại sao một người có tình yêu vợ tha thiết, dám quên mình xả thân cứu vợ khỏi tay quỷ vương ranh ma tàn bạo như Rama lại có thể đối xử với vợ lạnh nhạt, trịch thượng, đầy những lời lẽ xúc phạm nhục mạ khiến nàng phải đau khổ đến mức tìm đến cái chết ?

Bước hai : Sau khi học sinh phát hiện ra vấn đề xã hội trọng tâm được phản

ánh trong tác phẩm : Sự ghen tuông mù quáng GV tổ chức cho học sinh thảo

luận nhanh và phát biểu vấn đề trên

Bước ba : Giáo viên nhận xét, đánh giá ý kiến phát biểu của học sinh Và có thể nhấn mạnh một số ý :

Gia vị của tình yêu đó chính là sự ghen tuông Sự ghen tuông là một

trong những yếu tố chứng minh cho một tình yêu sâu đậm, không chấp nhận

sẻ chia Thế nhưng sự ghen tuông thái quá sẽ khiến cho người ta dễ trở nên

mù quáng, mất lí trí, xử sự thô bạo và tàn nhẫn Khi ấy sự ghen tuông sẽ trở thành liều thuốc độc giết chết tình yêu và đầy người trong cuộc vào bi kịch

Ở đây sự ghen tuông mù quáng đã khiến Rama nhẫn tâm nhục mạ và đẩy vợ đến chỗ chết, khiến nàng Xita xinh đẹp, một mực thủy chung với chồng đã phải đau khổ tự thiêu Trong văn học Việt Nam thì nàng Vũ Nương trong Chuyện người con gái Nam Xương cũng bị chồng ghen bóng ghen gió

mà tàn nhẫn xúc phạm, xua đuổi khiến nàng uất ức, cùng đường gieo mình xuống sông tự vẫn

Đừng ghen tuông mù quáng Tình yêu và hạnh phúc gia đình chỉ có thể đậm sâu khi mỗi người biết bao dung, tin tưởng, tôn trọng và yêu thương nhau

6.3 Bài Trao duyên :

Bước 1: Sau khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu văn bản trên lớp, giáo viên dành

5 phút cuối tiết học yêu cầu học sinh nêu vấn đề xã hội của đoạn trích mà các

em đã phát hiện ra Gíao viên cũng có thể định hướng bằng mộ số câu hỏi :