Bài giảng môn Ngữ văn lớp 8 - Bài 11: Tìm hiểu chung về văn bản thuyết minh

Trong lĩnh vực Công Nghệ Thông Tin nói riêng, yêu cầu quan trọng nhất của người học đó chính là thực hành. Có thực hành thì người học mới có thể tự mình lĩnh hội và hiểu biết sâu sắc với lý thuyết. Với ngành mạng máy tính, nhu cầu thực hành được đặt lên hàng đầu. Tuy nhiên, trong điều kiện còn thiếu thốn về trang bị như hiện nay, người học đặc biệt là sinh viên ít có điều kiện thực hành. Đặc biệt là với các thiết bị đắt tiền như Router, Switch chuyên dụng

TÌM HIỂU CHUNG

VỀ VĂN BẢN THUYẾT MINH

I Vai trò và đặc điểm chung của văn bản thuyết minh

I VAI TRÒ VÀ ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA VĂN BẢN THUYẾT MINH

Cây dừa gắn bó với ng ười dân Bình Định chặt chẽ như cây tre đối với ngư ời

dân miền Bắc Cây dừa cống hiến tất cả của cải của mình cho con ngư ời: thân cây làm máng, lá làm tranh, cọng chẻ nhỏ làm vách, gốc dừa làm chõ đò xôi, n ước dừa để uống, để kho cá, kho thịt, nấu canh, làm nư ớc mắm,… Cùi dứa ăn sống với bánh đa, làm mứt, làm bánh kẹo, ép lấy dầu dùng để thắp, để ăn, để chải đầu, nấu xà phòng Sọ dừa làm khuy áo, làm gáo, làm muôi Vỏ dừa bện dây rất tốt đối với ng ười đánh cá vì nó mềm, dẻo, dai, chịu mư a, chịu nắng Cây dừa gắn

bó với đời sống hằng ngày là như thế đấy

Dân Bình Định có câu ca dao:

Dừa xanh sừng sững giữa trời

Đem thân mình hiến cho đời thuỷ chung.

Ở Bình Định, dừa là chủ yếu, dừa là tất cả Dừa ở đây như rừng,

dừa mọc ven sông, men bờ ruộng, leo sư ờn đồi, rải theo bờ biển Trên những chặng đư ờng dài suốt 50, 60 km chúng ta chỉ gặp cây dừa: dừa xiêm thấp

lè tè, quả tròn, n ước ngọt, dừa nếp lơ lửng giữa trời, quả vàng xanh mơn mởn, dừa lửa lá đỏ, vỏ hồng,…

( Theo Hoàng Văn Huyền, Những mẩu chuyện địa lí)

Văn bản: Cây dừa Bình Định trình bày điều gì?

Thân cây làm máng. Lá làm tranh. Chõ đồ xôi

Nước và cùi dừa: để uống, để làm thức ăn, bánh kẹo.

Dừa…mang nhiều lợi ích và gắn bó với cuộc sống đối với con người.

Cọng lá làm vách

Gáo dừa

 Văn bản CÂY DỪA BÌNH ĐỊNH

trình bày lợi ích riêng của cây dừa.

b Văn bản: TẠI SAO LÁ CÂY CÓ MÀU XANH LỤC?

Lá cây có màu xanh lục vì các tế bào của lá chứa nhiều lục lạp Một milimét lá chứa bốn mư ơi vạn lục lạp Trong các lục lạp này có chứa một chất gọi là diệp lục, tức là chất xanh của

lá Ánh sáng trắng của mặt trời gồm bảy màu: tím, chàm, lam, lục, vàng, cam, đỏ Sở dĩ chất diệp lục có màu xanh lục vì nó

hút các tia sáng có màu khác, nhất là màu đỏ và màu lam, nhưng không thu nhận màu xanh lục, và lại phản chiếu màu này, do đó mắt ta mới nhìn thấy màu xanh lục Nếu ta chiếu chất diệp lục của lá cây bằng một nguồn sáng màu đỏ, chất này sẽ thu nhận tất cả các tia màu đỏ, như ng vì không có tia sáng màu xanh lục để phản chiếu lại, nên kết quả ta nhìn vào

lá cây chỉ thấy một màu đen sì… Như vậỵ lá cây có màu xanh

là do chất diệp lục trong lá cây.

( Theo Vũ Văn Chuyên, Hỏi đáp về thực vật)

Văn bản: Lá cây có màu xanh lục giải thích điều gì?

Chất diệp lục trong lá cây có màu xanh lục vì

nó hút các tia sáng có màu khác nhưng không thu nhận màu xanh lục và lại phản chiếu màu này, do đó mắt ta mới nhìn thấy màu xanh lục.

Nếu ta chiếu chất diệp lục của lá cây bằng nguồn sáng màu đỏ, chất này sẽ thu nhận các tia màu đỏ, nhưng vì không có tia sáng màu xanh lục để phản chiếu lại, nên

ta nhìn vào lá cây chỉ thấy một màu đen sì.

 Văn bản Tại sao lá cây có màu

xanh lục? giải thích về nguyên nhân tại sao lá cây có màu xanh lục.

c Văn bản : HUẾ

Huế là một trong những trung tâm văn hoá, nghệ thuật lớn của Việt Nam Huế là một thành phố đẹp Huế đẹp của thiên nhiên Việt Nam Huế đẹp của thơ Huế đẹp của những con ng ười sáng tạo, anh dũng.

Huế là sự kết hợp hài hoà của núi, sông và biển Chúng ta có thể lên núi Bạch Mã để đón gió biển Từ đèo Hải Vân mây phủ, chúng ta nghe tiéng sóng biển rì rào Từ đây buổi sáng chúng ta có thể lên Trư ờng Sơn, buổi chiều tắm biển Thuận An và ban đêm ngủ thuyền trên sông H ương.

Huế đẹp với cảnh sắc sông núi Sông H ương đẹp như một dải lụa xanh bay l ượn trong tay nghệ sĩ múa Núi Ngự Bình như cái yên ngựa nổi bật trên nền trời trong xanh của Huế Chiều đến, những chiếc thuyền nhỏ nhẹ nhàng l ướt trên dòng n ước hiền dịu của sông H ương Những mái chèo thong thả buông, những giọng hò Huế ngọt ngào bay l ượn trên mặt sóng, trên những ngọn cây thanh trà, phư ợng vĩ.

Huế có những công trình kiến trúc nổi tiếng đ ược Liên hợp quốc xếp vào hàng di sản văn hoá thế giới Huế nổi tiếng với các lăng tẩm của các vua Nguyễn, với chùa Thiên Mụ, chùa Trúc lâm, với đài Vọng Cảnh, điện Hòn Chén, chợ Đông Ba,…

Huế đư ợc yêu vì những sản phẩm đặc biệt của mình Huế là thành phố của những mảnh v ườn xinh đẹp Những vư ờn hoa, cây cảnh, những vư ờn chè, v ườn cây ăn quả của Huế xanh m ướt như những viên ngọc Những chiếc nón Huế càng làm cho các cô gái Huế đẹp hơn, duyên dáng hơn.

Huế còn nổi tiếng với những món ăn mà chỉ riêng Huế mới có.

Huế còn là thành phố đấu tranh kiên c ường Tháng Tám năm 1945, Huế đã đứng lên cùng cả n ước, chế độ phong kiến ngàn năm sụp đổ dư ới chân thành Huế.

Huế đẹp và thơ đã đi vào lịch sử của những thành phố anh hùng.

( Dẫn theo Tiếng Việt thực hành )

Văn bản HUẾ giới thiệu điều gì?

Sông núi hài hòa

Công trình văn hóa nghệ thuật nổi tiếng

Chùa Thiên Mụ chùa Trúc Lâm

 Công trình văn hóa nghệ thuật nổi tiếng

điện Hòn Chén đài Vọng Cảnh

Cơm hến bánh bèo Huế bún bò Huế

Món ăn đặc sản Huế

Sản phẩm - nón lá Huế

 Văn bản HUẾ

Giới thiệu đặc điểm của Huế, Huế

là một trung tâm văn hóa nghệ

thuật lớn của Việt Nam.

? Em thường gặp văn bản đó ở

đâu ?

? Kể tên một số văn bản cùng loại

mà em biết ?

Một số văn bản cùng

loại:

- Giới

- Giới thiệu về một danh

Vịnh Hạ Long

- Trình bày tiểu sử của

một danh nhân :

- Giới thiệu một đồ vật:

Cây bút bi.

Các văn bản này thường có ở trong sách báo, ti vi… quảng cáo về những đặc sản của từng địa phương; trong sách khoa học sinh vật; ….

 Được sử dụng rộng rãi, tất cả mọi lĩnh vực trong đời sống, ngành nghề nào cũng cần đến.

2 Đặc điểm chung của văn bản thuyết minh

a) Các văn bản trên có thể xem là văn bản tự sự ( hay miêu tả, nghị luận, biểu cảm) không? Tại sao? Chúng khác với các văn bản ấy ở chỗ nào?

Các văn bản trên không thể xem là văn bản tự sự (Hay miêu tả, nghị luận , biểu cảm) Vì :

- Văn bản tự sự : Có cốt truyện , sự việc , diễn biến , nhân vật.

- Văn bản miêu tả : Miêu tả cụ thể sinh động giúp cho người đọc cảm thấy.

- Văn bản biểu cảm: Bộc lộ cảm xúc cá nhân.

- Văn bản nghị luận : Trình bày luận điểm, luận cứ

b) Các văn bản trên có những đặc điểm chung nào làm chúng trở thành một kiểu riêng ?

Các văn bản trên có những đặc điểm chung :

Trình bày đặc điểm tiêu biểu của sự vật , hiện tượng

c) Các văn bản trên đã thuyết minh về đối tượng bằng những phương thức nào ?

Các văn bản trên đã thuyết minh đối tượng bằng phương thức:

Trình bày, giải thích, giới thiệu

d) Ngôn ngữ của các văn bản trên có đặc điểm gì ? Ngôn ngữ của các văn bản trên có đặc điểm :

chính xác, rõ ràng, dễ hiểu

Đặc điểm chung của văn bản thuyết minh:

Mục đích Cung cấp tri thức (kiến thức) về đặc điểm, tính

chất, nguyên nhân … của các hiện tượng và sự vật trong tự nhiên, xã hội

Phương thức Trình bày, giới thiệu, giải thích

Nội dung tri thức Phải khách quan, khoa học, xác thực và hữu íchNgôn ngữ, diễn đạt Chính xác, rõ ràng, ngắn gọn, dễ hiểu, chặt chẽ

và hấp dẫn

GHI NHỚ : SGK/117

+ Văn bản thuyết minh là kiểu văn bản thông dụng trong mọi lĩnh vực đời sống nhằm cung cấp tri thức ( kiến thức ) về đặc điểm, tính chất, nguyên nhân, của các hiện tượng và sự vật trong tự nhiên, xã hội bằng phương thức, trình bày, giới thiệu, giải thích

+ Tri thức trong văn bản thuyết minh đòi hỏi khách quan, xác thực, hữu ích cho con người.

+ Văn bản thuyết minh cần được trình bày chính xác, rõ ràng, chặt chẽ và hấp dẫn

Cung cấp kiến thức lịch sử, người thật, việc thật

b/ Văn bản con giun đất là văn bản thuyết minh vì:

Cung cấp kiến thức khoa học sinh vật,

Bài tập 2: SGK/118

Văn bản thông tin ngày trái đất năm 2000 là văn bản nghị luận, đề xuất một hành động tích cực bảo vệ môi trường, nhưng đã sử dụng yếu tố thuyết minh để nói rõ tác hại của bao bì ni - lông, làm cho đề nghị có sức thuyết phục cao.

BT3 SGK/118 Các văn bản khác như tự sự, nghị luận, biểu cảm, miêu tả có cần yếu tố thuyết minh không? Vì sao?

Các văn bản nghị luận, tự sự, biểu cảm, miêu tả cần có yếu tố thuyết minh.

PHƯƠNG PHÁP THUYẾT MINH

I Tìm hiểu các phương pháp thuyết minh

1 Quan sát, học tập, tích lũy tri thức để làm bài văn thuyết minh:

* Đọc lại các văn bản: Cây dừa Bình Định(1), Tại sao lá

cây có màu xanh lục(2), Huế(3), Khởi nghĩa Nông Văn Vân(4), Con giun đất(5).

a - Huế là một trong những trung tâm văn hoá, nghệ thuật lớn của Việt Nam.

- Nông Văn Vân là tù trưởng dân tộc Tày, giữ chức tri châu Bảo Lạc (Cao Bằng).

2 Phương pháp thuyết minh:

Phương pháp nêu định nghĩa, giải thích.

- Đối tượng thuyết minh: Huế (A)

- Đặc điểm của đối tượng thuyết minh: một trong những…(B)

- Đối tượng thuyết minh: Nông Văn Vân (A)

- Đặc điểm của đối tượng thuyết minh: tù trưởng…(B)

a/ Phương pháp nêu định nghĩa, giải thích

Vai trò và đặc điểm: sự vật được định nghĩa và chỉ ra

đặc điểm, công dụng riêng; đứng ở đầu bài, đầu đoạn giữ vai trò giới thiệu.

b/ Phương pháp liệt kê

Ví dụ 2:

Cây dừa cống hiến tất cả của cải của mình cho con người: thân cây làm máng, lá làm tranh, cọng lá chẻ nhỏ làm vách, gốc dừa già làm chõ đồ xôi, nước dừa để uống, để kho cá, kho thịt, nấu canh, làm nước mắm .

(Cây dừa Bình Định)

Lá làm tranh

Gốc dừa già làm chõ đồ xôi

Nước dừa để uống, để kho cá, kho thịt, nấu canh, làm nước mắm .

Kể ra lần lượt các công dụng của cây dừa

Làm nổi bật tính chất của sự vật.

b/ Phương pháp liệt kê

Tác dụng: Tác giả kể ra lần lượt các đặc điểm, tính chất của sự vật cụ thể theo một trật tự, giúp người đọc hiểu sâu sắc, toàn diện và có ấn tượng về đối tượng thuyết minh.

c/ Phương pháp nêu ví dụ

Ngày nay, đi các nước phát triển ,đâu đâu

cũng nổi lên chiến dịch chống thuốc lá Người

ta cấm hút thuốc ở tất cả những nơi công

cộng, phạt nặng những người vi phạm (ở Bỉ,

từ năm 1987,vi phạm lần nhất phạt 40 đô la, tái phạm 500 đô la)

Ngày nay, đi các nước phát triển ,đâu đâu cũng nổi lên chiến dịch chống thuốc lá Người ta cấm hút thuốc ở tất cả những nơi công cộng, phạt nặng những người vi phạm (ở Bỉ, từ năm 1987,vi phạm lần nhất phạt 40 đô la, tái phạm 500 đô la).

Phương pháp nêu ví dụ

c/ Phương pháp nêu ví dụ

Tác dụng: Các ví dụ cụ thể có tác dụng thuyết phục người đọc, khiến người đọc tin.

d.Phương pháp dùng số liệu

(con số).

Ví dụ 4 :

Các nhà khoa học cho biết trong không khí,dưỡng khí chỉ chiếm

20% thể tích,thán khí chiếm 3% Nếu không có bổ sung thì trong

vòng 500 năm con người và động vật sẽ dùng hết số dưỡng khí

ấy, đồng thời số thán khí không ngừng gia tăng Vậy vì sao đến nay dưỡng khí vẫn còn? Đó là nhờ thực vật Thực vật khi quang hợp hút thán khí và nhả ra dưỡng khí Một hec-ta cỏ mỗi ngày có

d/ Phương pháp dùng số liệu (con số)

Tác dụng: Số liệu phải chính xác, độ tin cậy cao,

có cơ sở thực tế, lập luận bài thêm sức thuyết phục.

e Phương pháp so sánh

lớn gần bằng ba đại dương khác cộng lại và lớn gấp 14 lần diện tích biển Bắc Băng

e/ Phương pháp so sánh

Tác dụng: Đ ối chiếu hai hoặc hơn hai sự vật để làm nổi bật tính chất của đối tượng thuyết minh

g/ Phương pháp phân loại, phân tích

g/ Phương pháp phân loại, phân tích

Tác dụng: Đối với những sự vật đa dạng, người ta chia ra từng loại để trình bày Đối với sự vật có nhiều bộ phận, người

ta chia ra từng bộ phận để thuyết minh.

Hãy chứng minh văn bản “Huế” kết hợp nhiều phương pháp thuyết minh Tìm dẫn chứng cụ thể cho

từng phương pháp ?

Phương phỏp nờu định nghĩa

Huế là một trong những trung tõm văn hoỏ nghệ thuật lớn của Việt Nam

Phưươngư

phápưphânư

loại,ưphânư

tích

*Đẹp với cảnh sắc sụng, nỳi

* Những cụng trỡnh kiến trỳc nổi tiếng

*Những sản phẩm đặc biệt : vườn ,

nún, cụ gỏi Huế, những mún ăn …

* Truyền thống lịch sử…

Huế đẹp bởi các mặt :

* Nhiều công trình kiến trúc: có những công trình kiến trúc nổi tiếng

* Đặc sắc : Những sản phẩm đặc biệt : vườn , nón , cô gái Huế

- Những món ăn

II LUYỆN TẬP : BÀI TẬP 1 ( SGK/128 )

+ Khói thuốc lá có nhiều chất độc, thấm vào cơ thể, gây ho hen, viêm phế quản + Khói thuốc thấm vào máu, không cho

chúng tiếp cận ô-xi + Khói thuốc lá gây ung thư vòm họng, ung thư phổi… + Chât ni-cô-tin trong thuốc lá làm huyết

áp tăng cao, tắc động mạch, nhồi máu cơ tim…

Tác giả bài “Ôn dịch thuốc lá” đã nghiên cứu, tìm hiểu rất nhiều để nêu lên yêu

cầu chống nạn hút thuốc lá Em hãy chỉ ra phạm vi tìm hiểu vấn đề thể hiện trong

bài viết

1/ Kiến thức của một bác sĩ:

2/ Kiến thức của người quan sát đời sống xã hội:

3 / Kiến thức của một người có tâm huyết đối với các vấn đề xã hội và bức xúc:

+ So sánh việc hút thuốc ở Việt Nam với các nước Âu, Mỹ;

+ Tình hình chống hút thuốc lá ở các nước đang phát triển

+ Hiểu một nét tâm lí: cho rằng hút thuốc lá là văn minh, sang trọng;

+ Hút thuốc thuốc lá ảnh hưởng tới những người không hút;

+ Ảnh hưởng đến thai nhi; nêu gương xấu

Bài tập 2: Bài viết “Ôn dịch thuốc lá” đã sử dụng những phơng

pháp thuyết minh nào để nêu bật tác hại của viêc hút thuốc lá.

+ Tác hại đối với người hút

+ Tác hại đối với người bên cạnh

+ Tác hại đến nhân cách

+ Cách phòng chống.

Phương pháp liệt kê

+ Liệt kê tác hại của thuốc

lá đối với người hút

+ Liệt kê tác hại của

thuốc lá đối với người bên cạnh.

Phương pháp dùng số liệu

và nêu ví dụ.

( ở Bỉ, từ năm

1987, vi phạm lần thứ nhất phạt 40 đô la, tái phạm phạt

500 đô la).

- Về cuộc sống của các nữ thanh

niên xung phong làm nhiệm vụ san

lấp hố bom, làm đường, đào hầm,

đảm bảo an toàn giao thông cho

người và xe qua lại

→ Kiến thức khách quan, xác thực

học và đúng đắn

Thuyết minh đòi hỏi những

kiến thức như thế nào ? Văn bản đã sử dụng những phương pháp truyết minh nào ?

+ Liệt kê: san lấp hố bom, làm

đường, đào hầm trú ẩn, đảm bảo

an toàn cho xe và người qua lại

Đề văn thuyết minh và cách làm bài văn thuyết minh

I Đề văn thuyết minh và cách làm bài văn thuyết minh

1 Đề văn thuyết minh (SGK)

1 Đề văn thuyết minh

a/ Giới thiệu một gương mặt trẻ của thể thao Việt Nam ( ví dụ: Nguyễn Thúy Hiền, Phạm Văn Quyến…)

b/ Giới thiệu về một tập truyện.

c/ Giới thiệu về chiếc nón lá Việt Nam

d/ Giới thiệu về chiếc áo dài Việt Nam

e/ Thuyết minh về chiếc xe đạp.

g/ Giới thiệu đôi dép lốp trong kháng chiến.

h/ Giới thiệu một di tích, thắng cảnh nổi tiếng của quê hương ( đền, chùa, hồ, kiến trúc…)

i/ Thuyết minh về một giống vật nuôi có ích.

k/ Giới thiệu về hoa ngày tết ở Việt Nam.

l/ Thuyết minh về một món ăn dân tộc ( bánh chưng, bánh giầy, phở,

cốm…)

m/ Giới thiệu về tết trung thu.

n/ Giới thiệu một đồ chơi dân gian.

1 Đề văn thuyết minh

I Đề văn thuyết minh và cách làm bài văn thuyết minh

- Đề nêu đối tượng thuyết minh, giới thiệu, trình bày.

- Đối tượng thuyết minh: con người,đồ vật, di tích, con vật, thực vật, món ăn, đồ chơi, lễ Tết

-Dạng đề:

+ Đề nêu rõ yêu cầu.( c,d,e,g,m)

+ Đề tự chọn ( a,b,h,i,k,l,n)

* Bố cục có 3 phần: Mở bài, thân bài, kết bài.

1 Mở bài : từ đầu……nhờ sức người : giới thiệu khái quát về chiếc

Hệ thống truyền động

Hệ thống chuyên chở

Hệ

thống

điều

khiển