SKKN: Hướng dẫn học sinh tìm hiểu văn bản bút kí trong trường THPT

SKKN: Hướng dẫn học sinh tìm hiểu văn bản bút kí trong trường THPT

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

HƯỚNG DẪN HỌC SINH TÌM HIỂU VĂN BẢN BÚT KÍ TRONG TRƯỜNG

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

2 Thực hiện trên lớp:

7 hoạt động

3 Nhận xét

Ưu điểm Hạn chế

4 Kiến nghị

D KẾT LUẬN

C KẾT LUẬN

A LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Để đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới, ngành giáo dục đã có những bước tiến khả quan trong cải cách giáo dục, đổi mới nội dung, phương pháp giảng dạy ở các cấp học phù hợp với mục tiêu giáo dục, đào tạo Thông qua các hội nghị chuyên đề môn Ngữ văn được tổ chức hàng năm, chúng ta đã trao đổi, bàn luận, rút kinh nghiệm về đổi mới phương pháp dạy học, về một số bài học khó trong chương trình Một trong những bài học khó của chương trình Ngữ văn ở trường phổ thông là các văn bản văn học như thơ ca, truyện kí và kịch Trong khuôn khổ hạn hẹp, sách giáo khoa không thể trích toàn bộ văn bản văn học mà có đôi chỗ lược bớt (hoặc mỗi tác giả chỉ học một tác phẩm), chú thích đôi khi không đầy đủ Điều đó có khi gây khó khăn cho học sinh khi tiếp cận, tìm hiểu những văn bản văn học

ấy (hoặc phong cách sáng tác của tác giả) Trong bài viết này, chúng tôi xin nêu ra một số ý kiến cùng trao đổi với quý đồng nghiệp về vấn đề hướng dẫn học sinh đọc hiểu tác phẩm bút kí qua kết hợp đọc ngoại khoá, thuyết trình , thảo luận và ứng dụng công nghệ thông tin trong chương trình trung học phổ thông

B THỰC TRẠNG TRƯỚC KHI THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

Trước khi thực hiện đề tài, chúng tôi xin nêu một số thuận lợi và khó khăn như sau:

I Thuận lợi

- Những tác phẩm văn học hay, hấp dẫn, gần gũi trong cuộc sống được học sinh quan tâm, có một số hiểu biết nên sẽ hứng thú khi tìm hiểu Những vấn đề trên có thể dễ dàng tìm tư liệu trên các phương tiện thông tin

- Học sinh có ý thức học tập tốt, chăm ngoan, tích cực tìm hiểu bài học, soạn bài, có nhiều điều kiện thuận lợi tìm tài liệu

- Nhà trường có cơ sở vật chất, thiết bị dạy học tốt (thư viện, máy tính, máy chiếu, wifi, phòng học, sách giáo khoa, sách giáo viên)

II Khó khăn

- Tuy nhiên, có những tác phẩm văn học là những bài học mới trong chương trình ngữ văn nên giáo viên chưa có điều kiện tìm hiểu sâu, chưa có nhiều kinh nghiệm, tư liệu tham khảo nhiều nên cần chọn lọc

- Sách giáo khoa khi trích dẫn tác phẩm còn lược bớt một số chi tiết, một vài đoạn văn, chú thích không đầy đủ đôi khi gây khó hiểu cho học sinh khi đọc và học tác phẩm, thiếu dẫn chứng khi làm văn

- Thời gian tìm tư liệu, đọc ngoại khóa không có trong chương trình học chính khóa

- Một số học sinh chưa quen phương pháp học mới, nhất là tự học, làm việc theo nhóm, thảo luận, thuyết trình, tìm tư liệu ở các nguồn sách báo,

internet…một số học sinh còn thụ động, thiếu nhiệt tình trong những giờ ngoại khoá, thuyết trình

- Tác phẩm bút kí thường dài, nhiều vấn đề khó, học sinh sẽ khó khăn trong việc tiếp thu bài, học bài và làm bài kiểm tra

Từ đó, chúng tôi có một vài suy nghĩ về cách hướng dẫn học sinh đọc hiểu tác phẩm bút kí trong chương trình trung học phổ thông để tạo sự quan tâm, hứng thú, tích cực học tập các bài học về văn bản này

- Văn bản đồng thời còn yêu cầu “Đổi mới chương trình giáo dục phổ thông phải quán triệt mục tiêu, yêu cầu về nội dung, phương pháp giáo dục của các bậc học, cấp học quy định trong luật giáo dục; khắc phục những mặt hạn chế của chương trình, sách giáo khoa; tăng cường tính thực tiễn, kĩ năng thực hành, năng lực tự học; coi trọng kiến thức khoa học xã hội và nhân văn; bổ sung những thành tựu khoa học và công nghệ hiện đại phù hợp với khả năng tiếp thu của học sinh Bảo đảm sự thống nhất, kế thừa và phát triển của chương trình giáo dục”

- Xét thấy việc đổi mới nội dung, chương trình, sách giáo khoa, phương pháp dạy và học phải thực hiện đồng bộ với việc nâng cấp, đổi mới trang thiết bị dạy học, đánh giá, thi cử Đứng trước yêu cầu trên, chúng tôi giáo viên môn ngữ văn suy nghĩ làm sao để giờ học phải thực sự hấp dẫn, học sinh nắm vững bài học, thỏa mãn nhu cầu tình cảm, tâm hồn, phát triển trí tuệ của học sinh Trên cơ sở đó, chúng tôi xin đưa ra một số ý kiến để chúng ta cùng bàn bạc, trao đổi tìm ra phương hướng giải quyết vấn đề

II Nội dung, biện pháp thực hiện

Tuỳ theo điều kiện của từng địa phương, trường học, trình độ của học sinh mà vào đầu năm học giáo viên soạn thảo kế hoạch trong năm, giới thiệu chương trình, cung cấp danh mục các tác phẩm cần chuẩn bị, cung cấp tư liệu, hướng dẫn địa chỉ tìm tư liệu, phân công (hoặc cho xung phong) các cá nhân hoặc các

nhóm tìm tư liệu theo từng bài học

Giáo viên cần lựa chọn các tác phẩm phù hợp, tập hợp theo chủ

đề, đặt ra các vấn đề cần thảo luận trong quá trình đọc, khái quát, định hướng đề học sinh có thể tự đọc, tự tìm hiểu những tác phẩm cùng đề tài một cách đúng đắn, nâng cao trình độ đọc hiểu, không chỉ bổ sung kiến thức về tác giả, tác phẩm, một giai đoạn, trào lưu văn học mà còn phát triển, điều chỉnh hứng thú đọc của học sinh, góp phần hoàn thiện mục tiêu giáo dục

nhân văn trong nhà trường

Thế giới bước vào kỷ nguyên mới nhờ tiến bộ nhanh chóng của việc ứng dụng công nghệ thông tin vào tất cả các lỉnh vực Trong giáo dục và đào tạo, công nghệ thông tin đã góp phần hiện đại hóa phương tiện dạy học, thiết bị dạy học góp phần đổi mới phương pháp dạy học Theo quan điểm thông tin, học là quá trình thu nhận thông tin có định hướng, có sự tái tạo và phát triển thông tin; dạy là phát thông tin và giúp người học thực hiện quá trình trên một cách có hiệu quả Trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông, giáo viên có thể ứng dụng công nghệ thông tin ở một số bài học Trong phạm vi bài viết

này chúng tôi xin trình bày một bài học về thể loại bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường (giáo viên

và học sinh cùng thực hiện) – chương trình Ngữ văn lớp 12, kết

hợp đọc ngoại khóa và ứng dụng công nghệ thông tin

Chuẩn bị:

Giáo viên phân công 3 nhóm tìm tư liệu về bài học, soạn trên

powerpoint và thuyết trình:

Nhóm 1: Tìm hiểu vế tác giả Hoàng Phủ Ngọc Tường và thể loại

bút kí (so sánh với tùy bút đã học trong bài Người lái đò sông Đà – Nguyễn Tuân)

Nhóm 2: Tìm bổ sung đoạn đầu văn bản (văn bản trích trong sách

giáo khoa đã lược đoạn này) Tìm chú thích một số địa danh ở Huế, nơi sông Hương chảy qua (trong đoạn trích mà sách giáo

khoa không chú thích)

Nhóm 3: Tìm chú thích một số câu ca dao, thơ được sử dụng trong

đoạn trích Tìm bổ sung đoạn kết văn bản (văn bản trích trong sách

giáo khoa đã lược đoạn này)

* 3 nhóm tìm hình ảnh, phim minh họa trong phần phân công của nhóm

* Mỗi cá nhân tìm tư liệu về bài học (ý kiến của các nhà nghiên

cứu, phân tích tác phẩm ) Giáo viên sẽ cộng điểm khuyến khích

Cả lớp soạn bài theo 5 câu hỏi trong sách giáo khoa Lưu ý: nắm bố cục, phân tích thủy trình sông Hương (nghệ thuật, nội dung) tiếp cận

văn bản ở nhiều góc nhìn: địa lí, lịch sử, thơ ca, âm nhạc, hội họa …

Thời gian

Linh động về thời gian tiến hành, tùy theo điều kiện của trường,

lớp mà sắp xếp thời gian cho phù hợp

Có thể tiến hành một buổi (1 đến 2 tiết) hoặc vào tiết cuối của ngày mà lớp chỉ học bốn tiết, hoặc buổi chiều học sinh học thể

dục 2 tiết thì kết hợp 1 - 2 tiết sau để thực hiện

Giáo viên phối hợp với cán sự bộ môn Văn của lớp để sắp xếp

thời gian và thông báo kịp thời cho học sinh chuẩn bị

Trường chúng tôi mỗi tuần có tăng 2 tiết nên dự kiến: 1 tiết học sinh thuyết trình ( mỗi nhóm 15 phút), 2 tiết học chính khóa, 1

Giáo viên xem qua phần chuẩn bị của các nhóm và góp ý trước khi thực hện tại lớp

2 Thực hiện trên lớp

Giáo viên lên kế hoạch thực hiện trước 2- 3 tuần và thông báo cụ thể

để các nhóm chuẩn bị tư liệu, giao công việc và những câu hỏi định hướng cho từng cá nhân hoặc từng nhóm

Nếu có điều kiện thì nên sắp xếp bàn ghế theo hình chữ U, ngồi theo

ba nhóm để dễ trao đổi, thảo luận

Cán sự bộ môn Văn của lớp sẽ điều khiển buổi học tăng tiết theo từng hình thức mà các nhóm đã chuần bị : thuyết trình trên máy chiếu Tiến hành:

* Tiết 1

Hoạt động 1:

Giáo viên giới thiệu:

Hình ảnh quê hương được khắc sâu qua dòng sông với muôn màu vẻ khác nhau, nhất là nhà thơ, nhà văn Dòng sông trong tim Tế hanh là

hình ảnh Nước gương trong soi tóc những hàng tre … Trong Hoàng Cầm là Xanh xanh bãi mía, bờ dâu … Một dòng sông vừa hung bạo, vừa trữ tình và đẹp như một thiếu nữ kiều diễm của Nguyễn Tuân

Thiền sư Thích Viên Thành, người sáng lập chùa Trà Am (Huế) có một bài thơ nói về thành phố quê hương của mình:

Vầng trăng núi Ngự, nước sông Hương Chưa đi tới đó hận muôn đường

Khi đã tới rồi không gì lạ Vầng trăng núi Ngự, nước sông Hương

Hiểu theo ngôn ngữ Thiền, bài thơ này hàm ý rằng nếu nhìn nó như một cá thể (đối chọi với những thành phố khác) thì Huế không có gì là

lạ và để nhận thức Huế, người ta cần nhìn thấy cá tính của nó

Bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường –

người con của xứ Huế - đi sâu khám phá cái cá tính Huế ấy từ một dòng sông xứ Huế (giới thiệu vài hình ảnh về sông Hương)

 Học sinh đọc văn bản

3 nhóm thuyết trình theo phân công

Nhóm 1 trình bày vế tác giả Hoàng Phủ Ngọc Tường và thể loại bút

kí Nhóm 2 - 3 góp ý Giáo viên nhận xét, bổ sung:

Tác giả:

Hoàng Phủ Ngọc Tường là một trong những nhà văn hiện đại tiêu biểu của Huế, từng là giáo viên trường Quốc học Huế, bạn thân của nhạc sĩ tài danh Trịnh Công Sơn Ông tham gia văn nghệ giải phóng thời chống Mĩ cùng Nguyễn Khoa Điềm Vợ là nhà thơ Lâm thị Mĩ Dạ quê Quảng Bình Cả hai vợ chồng hiện nay sống ở Huế và cùng được nhận Giải thưởng Nhà nước về Văn học (2007) Hoàng Phủ Ngọc Tường tự nhận là người ham chơi, ham đi, ham học, ham kết giao bạn bè Ông chuyên viết bút kí – tùy bút với

những tập kí đặc sắc …Nét đặc sắc trong kí của ông là có rất nhiều

ánh lửa (vua tùy bút Nguyễn Tuân từng ca ngợi) của tình yêu thiên

nhiên đất nước và con người Việt Nam; là ở sự kết hợp giữa trí tuệ

và trữ tình, nghị luận sắc bén và suy tư nhiều chiều, tổng hợp từ vốn kiến thức sâu rộng; lời văn hướng nội, súc tích, trữ tình, mê đắm và tài hoa

 Ai đã đặt tên cho dòng sông? - Hoàng Phủ Ngọc Tường

thuộc thể kí (nghiêng về tùy bút), giàu chất trữ tình, giàu

lượng thông tin

 Giáo viên nhận xét, bổ sung:

 Kim Phụng: có tên là Thương Sơn, ngọn núi cao nhất ở phía tây nam

TP Huế

 Châu Hóa: tên gọi cũ của Huế thời nhà Trần

 Phú Xuân: tên gọi cũ của Huế thời nhà Nguyễn

 Ngã ba Tuần: chỗ 2 nhánh sông Hương gặp nhau ở thương nguồn

 Điện Hòn Chén: điện thờ thánh mẫu Thiên Y A Na

 Nguyệt Biều, Lương Quán: tên 2 làng ở thượng lưu sông Hương,

ngoại ô TP Huế,nổi tiếng về giống cây thanh trà

 Vạn niên: tên ngôi làng ở phía tây nam kinh thành Huế, gần lăng Tự

Đức

 Vọng Cành, Tam Thai, lựu Bảo: tên những quả đồi phía tây nam kinh

thành Huế

 Kim Long: vùng đất nổi tiếng ở Huế

 Ngọc Trản: tên chữ của Hòn Chén, cồn nhỏ có hình cái chén úp, có

thành Huế cái thế uy nghi, cân xứng “Tả thanh long Hữu bạch hổ”

 Cồn Hến: bãi đất nổi trên sông Hương, hướng đông bắc; hai cồn này tạo cho kinh thành Huế thế uy nghi, cân xứng “Tả thanh long, Hữu

bạch hổ” (bên trái là rồng xanh, bên phải là hổ trắng)

 Tứ đại cảnh: tên bản nhạc cổ tương truyền do vua Tự Đức sáng tác,

nguyên tên là Tứ đại (bốn cảnh lớn, cảnh bốn mùa…)

 Bốn bề núi phủ mây phong

Mảnh trăng thiên cổ bóng tùng vạn niên

Ca dao Huế nói về vẻ đẹp mơ màng của đất cố đô, vùng thượng lưu sông Hương, nơi có nhiều lăng tẩm của các vua triều Nguyễn

 Còn non, còn nước, còn dài,

Quanh thành tám cửa, sông dài bọc quanh

Lại bao phố xá ngoài thành

Trên cầu xe ngựa, ghe mành dưới sông

Đông Ba, Gia Hội càng đông

Dịp cầu nhẹ bước, xa trông càng tình

Dòng sông trắng, lá cây xanh

Xuân giang, xuân thụ, cho mình nhớ ai!

 Như kiếm dựng trời xanh (Hiệu quá Hương giang – Cao Bá Quát)

Vạn chướng như bôn nhiễu lục điền

Trường giang như kiếm lập thanh thiên

(Muôn dãy núi như chạy vòng quanh khu ruộng xanh mướt Ngọn sông dài như lưỡi gươm dựng giữa trời xanh)

 Nỗi quan hoài vạn cổ với bóng chiều bãng lãng (Chiều hôm nhớ nhà

- Bà Huyện Thanh Quan)

Trời chiều bãng lãng bóng hoàng hôn

Tiếng ốc xa đưa vẳng trống dồn …

 Tác giả Từ ấy (Tiếng hát sông Hương – Tố Hữu) Viết về những kiếp

đời trôi nổi trên sông Hương, thấm đẫm chất nhân đạo

Trên dòng Hương Giang

Em buông mái chèo

Trời trong veo

Nước trong veo

 Chuyên viết bút kí:

trí tuệ + trữ tình, liên tưởng mạnh

mẽ, hành văn mê đắm, tài hoa

2 Chia bố cục đoạn trích:

Đầu… quê hương xứ sở: Vẻ đẹp sông Hương qua cảnh sắc thiên nhiên

 Trong những dòng sông … núi Kim Phụng: Sông Hương ở thượng nguồn

 Phải nhiều thế kỉ… tiếng gà: Sông Hương về đồng bằng

 Từ đây …xứ sở: Sông Hương vào thành phố Huế rồi ra biển Hiển nhiên … dòng sông: Sông Hương với lịch sử, cuộc đời và thi ca

3 Tìm hiểu văn bản

 Nhóm 2 đọc bổ sung đoạn đầu văn bản đã chuẩn bị và nêu cảm nhận

Xuân hạ thu đông tôi vẫn thường lên thăm vườn An Hiên của chị Tùng

ở Kim Long Khu vườn xưa cổ sầm uất, ùa nào cũng có những loài hoa đang nở, những trái cây đang chín, nhưng luôn tỏa sáng thần thái yên tĩnh và khoáng đạt, giống như một tự do nội tâm

Ngày xưa, Nguyễn Du đã sống rất lâu ở vùng này, và bây giờ, trước sân nhà bà Tùng vẫn tỏa bóng những cây cổ, giống hồng Tiên Điền nổi tiếng mà chính cụ Nghè Mai, cháu nội cụ Nguyễn Du đã tặng cho gia đình bà.Mùa thu tôi ngồi đọc Kiều dưới mái rêu phong của chiếc cổng vòm quay mặt ra song, ăn những trái hồng ngọt và thanh đến như mỗi miếng vừa ngậm vào nửa chừng đã tan thành dư vang của một tiếng chim Tôi đọc sách trong trạng thái vừa thích thú vừa lơ đãng,miên man trong vẻ đẹp của dòng sông đang đổi sắc không

ngừng dưới ánh nắng và trong mùi hương trốn tìm của hoa trái trong vườn Chính trong hững phút bồng bềnh giữa cỏi thực và cõi thơ ấy,

tôi đã cảm nhận ra cái âm hưởng sâu thẳm của Huế trên mỗi trang truyện Kiều: dòng sông đáy nước in trời và những nội cỏ thơm, nắng vàng khói biếc, nỗi u hoài của dương liễu và sắc đẹp nồng nàn của hoa trà mi, những mùa thu quan san, những vầng trăng thắm thiết … Một trăm năm mươi năm (rồi nữa ba trăm năm sau), nhà thơ đã qua đời, mà vẫn trời ấy, đất ấy, cỏ hoa vẫn y nguyên quanh chỗ tôi ngồi Thiên nhiên của mảnh đất Kinh – xưa đã để lại một cái bóng mông lung nhưng rất dễ nhận ra trong thơ Nguyễn Du Ngược lại, chính sông Hương và thành phố của nó vẫn gợi cho tôi, như một vang bóng trong thời gian, hình tượng của cặp tình nhân lí tưởng của Truyện Kiều: tìm kiếm và đuổi bắt, hào hoa và đam mê, thi ca và âm nhạc, và

cả hai cùng gắn bó với nhau trong một tình yêu muôn thuở

 Các nhóm khác bổ sung

 Giáo viên nhận xét, bổ sung:

Cảm hứng về vẻ đẹp sông Hương từ một khu vườn cổ và kí ức về Nguyễn Du, Truyện Kiều: hoa trái của khu vườn cổ, những kí ức

về Nguyễn Du và Truyện Kiều gợi cảm xúc về một vùng đất có vẻ đẹp sâu lắng, thanh khiết, cổ kính…Đoạn mở đầu này có tác dung như khúc dạo đầu của một bản đàn hay bài ca trữ tình, thơ mộng

 Nhóm 3: Sông Hương vào thành phố Huế rồi ra biển – phân

tích nghệ thuật và nội dung

Từng nhóm trình bày, tóm tắt vào bảng phụ

Sông Hương ở thượng nguồn

 Nhóm 1 trình bày

 Các nhóm khác bổ sung

Giáo viên nhận xét, bổ sung, cho học sinh xem đoạn phim sông Hương ở thượng nguồn có đọc thuyết minh bài kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường

a Sông Hương ở thượng lưu

 Sức sống mãnh liệt (trường ca)  hùng tráng

- trữ tình ( dịu dàng, say đắm)

- Rầm rộ giữa bóng cây đại ngàn > hùng tráng

- Mãnh liệt vượt qua ghềnh thác > ào ạt

- Cuộn xoáy như những cơn lốc vào những đáy vực sâu > dữ dội

- Dịu dàng và say đắm giữa những dặm dài chói lọi của hoa đỗ quyên rừng > nên thơ, tình tứ, mê đắm

Biện pháp nhân hoá: Sông Hương như “cô gái Di - gan phóng khoáng

và man dại”, với “bản lĩnh gan dạ, một tâm hồn tự do và trong sáng” >

nữ tính, vừa dịu dàng vừa mãnh liệt hoang sơ > không chỉ ngắm nghía

“khuôn mặt kinh thành”, nhà văn còn khơi về nguồn cội để khám phá

vẻ đẹp tâm hồn thăm thẳm mà chính dòng sông cũng không muốn bộc

lộ

Hé mở một phát hiện mới của tác giả về vẻ dẹp của Sông Hương: Người ta hay nghe tới sông Hương gắn với Huế “dịu dàng pha lẫn trầm tư”, êm đềm, trong trẻo nay lại biết tới phần dữ dội, mê hoặc, khó cưỡng của dòng sông

Sông Hương về đồng bằng

 Nhóm 2 trình bày

 Các nhóm khác bổ sung

Giáo viên nhận xét, bổ sung, cho học sinh xem đoạn phim sông Hương về đồng bằng có đọc thuyết minh bài kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường

b Sông Hương về đồng bằng

b Sông Hương về đồng bằng

CHÙA THIÊN MỤ

b Sông Hương về đồng bằng

b Sông Hương về đồng bằng