Tạp Chí khoa học Trường Đại học An Giang ISSN 0866-8086, trang 101-102...Trong bài nghiên cứu này, nhóm chúng tôi nhấn mạnh vào thành phần các đối tượng, vẽ nên chân dung của người được
Câu hỏi nghiên cứu
Nghi lễ ông Bổn nhập xác diễn ra như thế nào?
Tại sao người dân tham gia nghi lễ?
Phương pháp nghiên cứu
Nhóm nghiên cứu áp dụng phương pháp định tính để tiếp cận đề tài, bao gồm các kỹ thuật như điền dã dân tộc học, quan sát tham dự, phỏng vấn sâu, và phân tích dữ liệu hình ảnh và video.
Nhóm chúng tôi đã thực hiện hai chuyến thực địa để nghiên cứu về nghi lễ dân tộc học Chuyến đi đầu tiên vào ngày 6/9/2018, chúng tôi tham gia trực tiếp vào nghi lễ và quan sát vai trò của từng thành viên, nhưng chủ yếu chỉ quan sát mà chưa phỏng vấn được người dân hay ban quản lý chùa Để cải thiện, chuyến thực địa thứ hai diễn ra từ ngày 28/3/2019 đến 1/4/2019, chúng tôi đã tiếp cận cơ quan địa phương để thu thập thông tin và nhờ ủy ban giới thiệu với ban quản lý chùa Chuyến đi này cho phép chúng tôi có thêm thời gian làm quen với người dân và tạo lòng tin, từ đó phỏng vấn được 10 người, bao gồm cả người Khmer, Kinh và Hoa Phương pháp này giúp thu thập thông tin thực tế và làm rõ hơn vấn đề nghiên cứu, đồng thời áp dụng các phương pháp nhân học như quan sát tham dự và phỏng vấn sâu để thu thập tối đa thông tin cần thiết.
Phương pháp quan sát tham dự cho phép chúng tôi tham gia lễ hội cùng người dân địa phương trong hai chuyến điền dã dân tộc học Qua đó, chúng tôi có thể quan sát trực tiếp quá trình diễn ra nghi lễ và hiểu rõ hơn về thái độ của cộng đồng đối với các hoạt động này Phương pháp này giúp chúng tôi ghi lại những trải nghiệm chân thực và thu thập thông tin quý báu từ người dân, từ đó làm phong phú thêm hiểu biết về văn hóa địa phương.
Phương pháp phỏng vấn sâu bao gồm việc phỏng vấn cán bộ địa phương, những người có hiểu biết và cư dân trong khu vực nghiên cứu Mục tiêu là làm rõ các tầng ý nghĩa của nghi lễ, hoàn cảnh gia đình của những người được nhập xác, và sự linh thiêng của các hoạt động này nhằm thu hút khách du lịch.
Phương pháp xử lý dữ liệu hình ảnh và video bao gồm việc phân tích các hình ảnh và video có sẵn trên internet, cùng với những tư liệu được thu thập trực tiếp từ lễ hội địa phương.
Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn
Nghiên cứu này sẽ làm phong phú thêm đời sống văn hóa và tinh thần của người Hoa Triều Châu tại thị trấn Cầu Kè, tỉnh Trà Vinh thông qua nghi lễ ông Bổn nhập xác Bài viết sẽ phân tích tiến trình của nghi lễ, từ trước, trong và sau lễ, đồng thời đối chiếu với nhu cầu tâm lý của người dân địa phương khi tham dự lễ và thỉnh bùa về nhà Hơn nữa, nghiên cứu cũng chứng minh tính chất xuyên tộc của nghi lễ này, liên kết người Hoa với người Kinh và Khmer trong cùng khu vực.
Kết quả của đề tài sẽ đóng góp vào việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng người Hoa, đồng thời thực hiện chính sách phát triển tộc người tại thị trấn Cầu Kè, huyện Cầu Kè, tỉnh Trà Vinh.
Ngoài ra, đề tài còn giúp đưa ra được định hướng cho công tác quản lý sinh hoạt tín ngưỡng của người Hoa tại địa phương.
Bố cục bài nghiên cứu
Bố cục của bài báo cáo ngoài phần mở đầu và kết thúc, gồm 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận và tổng quan địa bàn nghiên cứu
Trong chương 1, nhóm sẽ thao tác hóa các khái niệm liên quan đến vấn đề nghiên cứu và giới thiệu lý thuyết nghiên cứu chính để giải thích nguyên nhân, trả lời câu hỏi nghiên cứu và giải quyết vấn đề đặt ra Chương này cũng sẽ cung cấp tổng quan về địa bàn nghiên cứu, bao gồm vị trí địa lý, đặc điểm tự nhiên và đặc điểm kinh tế - xã hội của thị trấn Cầu Kè, huyện Cầu Kè, tỉnh Trà Vinh.
Chương 2: Nguồn gốc và quá trình diễn ra nghi lễ ông Bổn “nhập xác” trong Vu Lan thắng hội
Chương 2 sẽ làm rõ hai vấn đề chính: nguồn gốc và quy trình của nghi lễ ông Bổn “nhập xác” Nhóm sẽ trình bày những quan điểm của người dân về ông Bổn và các câu chuyện mà họ đã chứng kiến Qua đó, chương này sẽ chứng minh tính chất xuyên tộc của nghi lễ này.
Chương 3: Tác động của tính “thiêng” đến niềm tin vào ông Bổn tại thị trấn Cầu Kè Trong chương này, nhóm sẽ phân tích tính thiêng của nghi lễ thông qua khái niệm “ma lực - charisma” và ảnh hưởng của nó đối với niềm tin của người dân địa phương về ông Bổn.
SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1.1 Khái niệm
Vu Lan Thắng Hội
Lễ hội "Thắng hội" là một sự kiện lớn hơn các lễ hội khác, thường được kết hợp với lễ Vu Lan, tạo thành Vu Lan Thắng hội Lễ Vu Lan, một nghi lễ quan trọng trong Phật giáo, thể hiện lòng biết ơn đối với cha mẹ, được coi là ân đức đầu tiên trong "tứ đại trọng ân" của đạo Phật Từ "Vu lan" được đọc theo tiếng PaLi là "Ulambana".
Lễ Vu Lan, hay còn gọi là mùa báo hiếu, là dịp để mọi người cầu nguyện cho cha mẹ đã mất được vãng sanh cực lạc, đồng thời khuyến khích những người còn cha mẹ sống yêu thương hơn Tại Cầu Kè, Trà Vinh, lễ hội này mang đậm nét văn hóa và tín ngưỡng của cộng đồng người Hoa, đặc biệt là tục thờ Ông Bổn Vu Lan Thắng hội là lễ hội lớn của người Hoa Triều Châu, diễn ra từ ngày 25 đến 28 tháng 7, bao gồm nhiều nghi lễ nhỏ, trong đó nghi lễ Ông Bổn nhập xác là quan trọng nhất Các chùa tham gia tổ chức lễ hội này bao gồm Vạn Ứng Phong Cung, Vạn Niên Phong Cung, Minh Đức Cung và Niên Phong Cung.
Nghi lễ (ritual)
Nghi lễ, có nguồn gốc từ từ Latinh "ritus", đề cập đến các hành vi tôn giáo liên quan đến thế giới siêu nhiên, góp phần tạo nên sự bền vững cho cộng đồng (Cazeneuve, Sociologic du rite, PUE, Paris, 1971, tr 13, trích từ Đặng Nghiêm Vạn, tr 107).
Stanley Tambiah định nghĩa lễ nghi (bao gồm cả yếu tố trong lễ hội) là một hình thức truyền đạt thông qua biểu tượng, bao gồm các chuỗi ngôn từ và hành động có tính thể thức và quy chuẩn, thường ít thay đổi theo thời gian.
Ngày lễ Vu Lan mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc, thể hiện lòng hiếu thảo và tri ân đối với cha mẹ Đây là dịp để mọi người tưởng nhớ và bày tỏ lòng biết ơn đến tổ tiên, đồng thời khuyến khích việc thực hành các giá trị đạo đức trong xã hội Lễ Vu Lan không chỉ là một truyền thống tôn giáo mà còn là một phần quan trọng trong đời sống văn hóa của người Việt Nam.
3 Tư liệu được cung cấp bởi chú Di,Ban quản lý chùa Vạn Niên Phong Cung, ngày 30/3/2019.
(rigid), cô đọng về mặt ý nghĩa và ý nghĩa của nhiều hành vi biểu tượng trùng lập nhau (redundant và repetitive) (Tambiah 1985, tr 125-146).
Nghi lễ đóng vai trò quan trọng trong nhân học tôn giáo, giúp làm sáng tỏ các vấn đề tôn giáo trong cộng đồng Nó được coi là quy ước lặp đi lặp lại, ăn sâu vào tâm thức tôn giáo, đời sống kinh tế, xã hội và văn hóa của cá nhân cũng như cộng đồng Mọi thành viên trong cộng đồng đều thừa nhận và thực hiện các nghi lễ này Đặc biệt, khái niệm nghi lễ được nhấn mạnh như một bước khởi đầu để người đọc dễ dàng tiếp cận hiện tượng ông Bổn nhập xác, thể hiện nét văn hóa đặc trưng của tộc người địa phương.
Shaman
Shaman giáo có nguồn gốc từ từ “Saman” trong tiếng Tungus – Manchu, được hình thành từ động từ “sa” có nghĩa là “hiểu” Do đó, Shaman được hiểu là “những người hiểu biết”.
Nhà nhân học Fiona Bowie (2001) cho rằng thuật ngữ "shaman" có nguồn gốc từ người Tunguo (Evenk), người giữ vai trò trung gian giữa con người và thần linh Shaman có khả năng thâm nhập để tiếp kiến thần linh, hỏi ý kiến về các vấn đề nan giải trong cuộc sống cộng đồng, cầu xin cách chữa bệnh, sự sinh sôi nảy nở, bảo vệ trong chiến tranh, và hướng dẫn linh hồn người chết.
Shaman được coi là người có khả năng chữa bệnh, đặc biệt là các "bệnh tà", và thực hiện các nghi lễ cúng kiến để trừ tà ma Tại Nam Bộ, người Việt gọi họ là “thầy pháp”, trong khi người Khmer gọi là “arak”, và người Hoa Hải Nam cùng Triều Châu gọi là “ông Bổn” Hiện tượng ông Bổn nhập xác trong tín ngưỡng của người Hoa Triều Châu tại Cầu Kè, Trà Vinh được xem như một hình thức của Shaman.
Ma lực (Charisma)
Ma lực được coi là biểu tượng của sự linh thiêng, và những người sở hữu nó thường có vị thế xã hội cao, như thầy cúng (Shaman), nhà truyền đạo Hindu, tu sĩ và nhà tiên tri.
Phan Thị Yến Tuyết (2010) trong tác phẩm "Tri thức bản địa về shaman giáo trong các cộng đồng cư dân Việt, Khmer và Hoa tại Nam bộ" đã chỉ ra rằng những người có charisma thường nắm giữ quyền lực trong việc điều hành và cải tổ xã hội Theo Keyes, ma lực “được thuần hóa” không chỉ tạo ra quyền lực mà còn thúc đẩy con người tìm kiếm kiến thức tiên nghiệm và sự thông tuệ vượt ra ngoài những ý nghĩa và bối cảnh hiện tại.
Theo Max Weber (1968), ma lực là thuật ngữ trong thần học, thể hiện quyền lực của những cá nhân có vị thế hoặc năng lực siêu nhiên trong cộng đồng Những người này được xem là có quyền lực và uy quyền đối với cộng đồng "Uy quyền" là quyền lực của cá nhân hoặc nhóm người mà cộng đồng tuân theo, được thiết lập bởi thể chế chính trị, tổ chức tôn giáo hoặc luật tục của cộng đồng.
Theo M.Weber, có 3 loại uy quyền cơ bản trong xã hội là:
- Uy quyền truyền thống (traditional authority)
- Uy quyền pháp lý-hợp lý.(rational-legal authority)
Uy quyền thiên phú (charisma authority) theo Weber (1958) có ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống tinh thần của người Hoa Triều Châu tại thị trấn Cầu Kè, đặc biệt là "ma lực" của ông Bổn Ông Bổn thể hiện sức mạnh của mình qua những hành động đặc biệt như rạch lưỡi, quật chông và tắm dầu sôi, từ đó tạo dựng niềm tin vững chắc vào vị thần này trong cộng đồng Bài viết cũng đề cập đến các loại uy quyền, tập trung vào uy quyền thiên phú và uy quyền truyền thống, nhằm làm nổi bật tính linh thiêng của ông Bổn trong tín ngưỡng của người Hoa Triều Châu.
Lý thuyết nghiên cứu
*Tiếp cận dưới góc độ của lý thuyết chức năng (Functionalism)
Thuyết chức năng, do nhà nhân học người Anh Bronislaw Malinowski khởi xướng, cho rằng văn hóa được hình thành để đáp ứng nhu cầu của con người và các cá nhân Theo ông, chức năng của văn hóa là phản ánh những nhu cầu đa dạng của con người ở từng địa phương khác nhau.
Charles F Keyes (1982) đã trình bày trong tác phẩm "Ma lực: từ đời sống xã hội đến tiểu sử linh thiêng" những vấn đề quan trọng liên quan đến Nhân học tôn giáo Bài viết được đăng trên Tạp chí xưa và nay, NXB Đà Nẵng, trang 413, cung cấp cái nhìn sâu sắc về mối liên hệ giữa ma lực và đời sống xã hội.
Trong bài viết của Huỳnh Ngọc Thu (2017), tác giả đã nghiên cứu các loại uy quyền trong quản lý cộng đồng người Cil tại khu dự trữ sinh quyển Langbiang, huyện Lạc Dương, tỉnh Lâm Đồng Ông áp dụng tiếp cận mang tên "trường phái chức năng", nhấn mạnh rằng văn hóa là sự sáng tạo của con người nhằm thỏa mãn các mong muốn cá nhân trong khuôn khổ xã hội.
Tín ngưỡng là một phần quan trọng của văn hóa, đóng vai trò trong việc duy trì sự cân bằng và ổn định của hệ thống xã hội Nó giúp ổn định tâm lý, đáp ứng nhu cầu tâm lý và xã hội của người theo tín ngưỡng, như giảm bớt lo âu, tìm kiếm sự an ủi, và thực hiện các hành động từ thiện để cảm thấy thanh thản Tín ngưỡng cũng là nơi xoa dịu nỗi đau, giải tỏa áp lực, và gửi gắm hy vọng, giúp con người có niềm tin và nghị lực vượt qua những khó khăn trong cuộc sống.
Hiện tượng Ông Bổn nhập vào thân xác người bình thường để thể hiện năng lực siêu nhiên nhằm "cứu giúp" con người là một đặc trưng tâm linh của thị trấn Cầu Kè, tỉnh Trà Vinh Sự linh thiêng này có thể phản ánh nhu cầu của người dân địa phương, bao gồm bảy chức năng mà Malinowski đã đề xuất trong lý thuyết Chức năng: trao đổi chất, sinh sản, tiện nghi, an toàn, di chuyển, tăng trưởng và sức khỏe Việc áp dụng cách tiếp cận của Malinowski sẽ giúp giải thích sự linh thiêng của hiện tượng này, đồng thời là mục tiêu nghiên cứu của đề tài.
7 Lâm Minh Châu, “Nhân học: Khoa học về sự khác biệt văn hóa”, Nhà xuất bản Thế Giới, tr67
8 Duy Phương Loan, 2016, Sinh hoạt tín ngưỡng của người Hoa Triều Châu (trường hợp miếu Thanh Minh, thị xã Vĩnh Châu,
Đặc điểm địa bàn nghiên cứu
1.3.1 Vị trí địa lý và dân cư:
(Nguồn: Google map, truy cập ngày 5/6/2019)
Hình 1: Bản đồ huyện Cầu Kè
Thị trấn Cầu Kè, trung tâm hành chính, kinh tế và văn hóa của huyện Cầu Kè, có diện tích tự nhiên 305,86 ha và bao gồm 8 khóm Nằm ở vị trí giáp ranh với xã Hòa Ân ở phía Bắc và Đông, xã Hòa Tân ở phía Tây, và xã Châu Điền ở phía Nam, thị trấn này hiện có 1.754 hộ dân sinh sống.
Thị trấn có tổng cộng 7.274 nhân khẩu, trong đó dân tộc Khmer chiếm 1.893 người với 436 hộ, tương đương 24,85%, và dân tộc Hoa có 224 người với 61 hộ, chiếm 3,47% Năm 2018, thị trấn ghi nhận 44 hộ nghèo, 84 hộ cận nghèo và 67 hộ gia đình chính sách.
Thị trấn Cầu Kè có vị trí thuận lợi, tạo điều kiện cho sự phát triển kinh tế - xã hội và giao lưu với các địa phương khác trong và ngoài tỉnh.
9 Thống kê số liệu của UBND thị trấn Cầu Kè năm 2018.
Thị trấn Cầu Kè có địa hình bằng phẳng, thấp, bị chia cắt bởi nhiều kênh rạch, với đất thổ cư chủ yếu dọc theo Quốc lộ 54, có độ cao từ 1,3 đến 1,6m Khu vực chùa Tà Thiêu có độ cao lên đến 2,3m, trong khi đất vườn cây ăn trái cao từ 1,4 đến 1,8m và đất ruộng lúa từ 0,9 đến 1,2m Diện tích đất phù sa lớn và màu mỡ, cung cấp chất dinh dưỡng phong phú, rất thuận lợi cho phát triển nông nghiệp, đặc biệt là trồng lúa và cây ăn quả Đặc sản nổi tiếng của thị trấn là dừa sáp, cùng với các loại trái cây khác như chôm chôm, sầu riêng, bưởi da xanh và cam sành.
Sông Cầu Kè chảy qua trung tâm thị trấn, cho phép thuyền bè trọng tải 20-30 tấn di chuyển dễ dàng Sông có bề rộng từ 20 đến 24m và độ sâu khoảng 4m, chịu ảnh hưởng của chế độ bán nhật triều không đều từ biển Đông, với mực nước đỉnh triều hàng tháng dao động từ 1,0 đến 1,4m Hiện tại, một số khu vực đã được khảo sát và cho thấy nguồn nước ngầm phong phú, đủ cung cấp nước cho sinh hoạt và sản xuất.
Thị trấn Cầu Kè nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, với hai mùa rõ rệt: mùa khô từ tháng 11 đến tháng 3 và mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 10 Thời tiết thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp nhờ nước từ sông Mê Kông mang phù sa bồi đắp ruộng đồng Khí hậu nóng ẩm và lượng mưa dồi dào tạo điều kiện lý tưởng cho việc trồng trọt, mang lại năng suất cao cho các loại cây như sầu riêng, dừa, ca cao, măng cụt và chôm chôm.
Cổng thông tin điện tử huyện Cầu Kè cung cấp thông tin đầy đủ và chính xác về các hoạt động, dịch vụ và tin tức liên quan đến huyện Trang web này không chỉ giúp người dân dễ dàng tiếp cận thông tin mà còn thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương Huyện Cầu Kè cam kết nâng cao chất lượng dịch vụ công và tạo điều kiện thuận lợi cho người dân trong việc tra cứu thông tin.
1.3.3 Đặc điểm kinh tế - văn hóa – xã hội 11
Có 76 hộ sản xuất tiểu thủ công nghiệp chiếm tỷ lệ 3.82% Thương mại, dịch vụ có 1050 hộ chiếm tỉ lệ 59,9%, hộ sản xuất nông nghiệp chiếm 302 hộ chiếm tỉ lệ 17,22%, buôn bán nhỏ lẻ có 80 hộ, chiếm tỉ lệ 4,56% Các ngành nghề khác 255 hộ chiếm tỉ lệ 14,54%.
● Về văn hóa-xã hội:
○Giáo dục và đào tạo:
Công tác giáo dục tại vùng đồng bào dân tộc không ngừng phát triển, với 12/29 trường tiểu học trong huyện và thị trấn dạy ngữ văn Khmer, phục vụ 88 lớp học cho 1.610 học sinh Cuối năm, toàn bộ 1.610 học sinh đều hoàn thành chương trình học, đạt tỷ lệ 100%.
Huyện và thị trấn đã thực hiện thành công các đợt thanh tra toàn diện và chuyên đề tại cấp tiểu học với tỷ lệ đạt 100% Đồng thời, chương trình phổ cập giáo dục và xóa mù chữ cũng đạt mức 100%.
Tổ chức hiệu quả các hoạt động bồi dưỡng chuyên môn và chính trị cho giáo viên và cán bộ giáo dục trong mùa hè Đảm bảo thực hiện dự án kiên cố hóa trường lớp nhằm nâng cao cơ sở vật chất phục vụ cho công tác dạy và học.
Các chương trình và dự án giáo dục được triển khai nghiêm túc, trong đó chương trình đảm bảo chất lượng giáo dục (Seqaq) có 8/29 trường tham gia, và dự án mô hình trường học mới (VNEN) có 6/29 trường tham gia với 35 lớp học và 947 học sinh.
○Y tế, chăm sóc sức khỏe:
Công tác phòng, chống dịch bệnh và chăm sóc sức khỏe nhân dân được tăng cường, với việc giám sát dịch tễ thường xuyên nhằm phát hiện sớm và ngăn chặn kịp thời, không để dịch bệnh xảy ra.
Cổng thông tin điện tử huyện Cầu Kè cung cấp thông tin về văn hóa, xã hội và các hoạt động của địa phương Tỉnh Trà Vinh đã có những đóng góp tích cực cho sự phát triển bền vững, với các sản phẩm OCOP đạt tiêu chuẩn 4 sao Đảng bộ Sở Giáo dục và Đào tạo đã tổ chức Đại hội Đảng viên lần thứ X nhiệm kỳ 2025 - 2030 Đồng thời, công tác bảo đảm trật tự an toàn giao thông cũng được chú trọng trong năm 2025.
Trong năm qua, tổng số lượt người đến khám chữa bệnh đạt 108.127, giảm 16.639 lượt so với cùng kỳ Số người điều trị nội trú tăng lên 6.761 lượt, tăng 1.162 lượt so với năm trước Cụ thể, có 35.581 lượt người khám tại tuyến xã và 24.094 lượt khám y học cổ truyền Đặc biệt, tỷ lệ suy dinh dưỡng ở trẻ em dưới 5 tuổi giảm còn 7,19%, giảm 0,95% so với cùng kỳ.
NGUỒN GỐC VÀ QUÁ TRÌNH DIỄN RA NGHI LỄ ÔNG BỔN “NHẬP XÁC” TRONG VU LAN THẮNG HỘI 2.1 Nguồn gốc của nghi lễ
Ông Bổn
Tín ngưỡng của người Hoa rất đa dạng, xuất phát từ quan niệm mọi vật đều có linh hồn và mỗi vị thần đáp ứng nhu cầu khác nhau Ông Bổn, biểu tượng của "Ông tổ" và "gốc", được thờ cúng rộng rãi, mang lại may mắn và cai quản vùng đất mới Mặc dù Ông Bổn không phải là một nhân vật cụ thể, nhưng mỗi cộng đồng người Hoa có quan niệm riêng về ông Người Hoa gốc Phúc Kiến ở Chợ Lớn coi Ông Bổn là Châu Đạt Quan, trong khi người gốc Triều Châu, Hải Nam lại cụ thể hóa là Tam Bảo Thái Giám Trịnh Hòa Người Triều Châu ở Hội An thờ Phục Ba Tướng quân Mã Viện, còn người Quảng Đông ở Chợ Lớn cho rằng Ông Bổn của họ là Thần Thổ Địa Đặc biệt, người Hoa họ Vương gốc Phúc Kiến ở Bình Dương xem Ông Bổn là Huyền Thiên Thượng Đế, trong khi họ Lý gốc Triều Châu coi Ông Bổn là tổ tiên của họ.
Theo Đặng Hoàng Lan, hình tượng ông Bổn trong cộng đồng người Hoa ở Nam Bộ đã trải qua quá trình chuyển hóa từ nhiên thần sang nhân thần Ban đầu, trong tâm thức của người Hoa di dân, việc thờ cúng Thành Hoàng là rất quan trọng.
Bổn Đầu Công, Thần Tài và Thổ Địa là những nhân vật quan trọng trong văn hóa dân gian Việt Nam Qua quá trình di cư, ông Bổn đã được nhân hóa thành các thần như Châu Đạt Quan, Trịnh Hòa và Bạch Phi Hiển Dù có nhiều hình thức khác nhau, họ vẫn được tôn thờ như Phúc Đức Chính Thần và Thần Tài, thể hiện sự kính trọng và tín ngưỡng của người dân đối với các vị thần này.
Theo tài liệu của Lý Văn Hùng trong Gia Định tràng Phật Tích cổ, Châu Đạt Quan, một viên quan triều đình Trung Hoa thời nhà Nguyên thế kỷ XIII, được biết đến với vai trò là nhà viết sử và nhà du ký nổi tiếng Ông đã tham gia nhiều sứ bộ đến các nước Đông Nam Á, bao gồm nam Việt Nam và Chân Lạp Sau khi trở về từ miền Chân Lạp, ông đã viết quyển Chân.
Lạp phong thổ ký (ghi chép về phong tục, đất đai và con người) mô tả vùng đất cực nam Đông Dương thế kỷ XIII 12
Chùa thờ ông Bổn ở thị trấn Cầu Kè là những địa điểm tín ngưỡng do người Hoa lập ra, không chịu sự quản lý của chính quyền Thông tin về nguồn gốc và nghi lễ của ông Bổn chủ yếu được truyền miệng qua các thế hệ, dẫn đến việc người dân thường không biết rõ về tên và chức danh của ông Theo chú H.H.D, Trưởng Ban quản lý chùa Vạn Niên Phong Cung, ông Bổn có tên thật là Trịnh Hòa, là sứ giả từ Trung Quốc, và có bốn ông Bổn tương ứng với các chức danh được vua ban, cụ thể là Cẩm Thiên Đại Đế, Bão Nha Đại Đế, Bão Hòa Đại Đế, và Bão Cơ Đại Đế.
Trịnh Hòa, hay Trịnh Hòa 13, là một nhà hàng hải và quan chức triều Minh tại Trung Quốc Trong thời gian buôn bán ở nước ngoài, ông đã tích cực giúp đỡ người nghèo và khuyến khích cộng đồng người Hoa đoàn kết với dân bản địa để phát triển kinh tế Ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của đạo đức, lễ nghĩa và phong tục tập quán tốt đẹp Nhờ những đóng góp to lớn trong việc mở rộng kinh tế và văn hóa Trung Quốc ra thế giới, Trịnh Hòa được vua phong sắc thần “Bổn đầu công” khi ông qua đời vào năm 1435 Dân chúng đã lập miếu thờ ông như một vị phúc thần, thể hiện lòng kính trọng và tri ân đối với những cống hiến của ông.
Ông Bổn là một trong những vị thần quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của người Hoa tại Việt Nam, đặc biệt là nhóm người Triều Châu ở thị trấn Cầu Kè Đối với cộng đồng Triều Châu tại Cầu Kè, ông Bổn không chỉ là một vị thần mà còn là chỗ dựa tinh thần thiết yếu, giúp họ vượt qua những rủi ro và đe dọa từ xã hội bên ngoài.
Vai trò của ông Bổn
Tại các nơi thờ cúng ông Bổn của người Hoa, nguồn gốc không chỉ là yếu tố quan trọng mà còn gắn liền với nhiều chức năng khác nhau, như được đề cập trong bài “Quá trình chuyển hóa thờ cúng”.
Ông Bổn, theo tác giả Đặng Hoàng Lan (2014), được xem là vị thần Thành hoàng bảo vệ thành trì và ban phúc cho nhân dân, đồng thời giám sát hoạt động của người dân để báo cáo lên Thượng Đế hàng năm Ngoài ra, ông Bổn còn được người dân coi là Thổ Địa - Thần Tài, vị thần cai quản đất đai, giúp con người làm ăn phát đạt, mang lại cuộc sống vui vẻ, may mắn và tài lộc cho gia đình, đồng thời diệt trừ tà ma.
Ông Bổn là vị thần cai quản địa phương tại thị trấn Cầu Kè, Trà Vinh, có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ mùa màng, diệt trừ dịch bệnh và mang lại sức khỏe, tài lộc cho người dân Ngày 27 tháng 7 âm lịch, ngày Ông lên, là dịp lễ Vu Lan Thắng Hội đặc biệt, khi người dân tập trung tại chùa ông Ba (Vạn Niên Phong Cung) để xin những lá bùa vẽ từ máu của ông Bổn Trong khi một số người quan sát quá trình ông lên, nhiều tiểu thương lại tập trung xin bùa để cầu bình an và thuận lợi trong buôn bán Qua trao đổi với chị N.T.X, bài viết đã khái quát được vai trò của ông Bổn trong niềm tin tín ngưỡng của người dân Cầu Kè.
A: “Chị ơi, bùa này là bùa gì vậy chị?”
Q: “Cái này là bùa ông Bổn, được ông vẽ bằng máu đó em”
A: “Chị ơi, chữ trên đây là gì vậy chị? Và nó có ý nghĩa như thế nào vậy chị”
Chữ “nhất” do ông Nhất vẽ được người ta xin bùa để dán trước cửa nhà nhằm chống ma quỷ và cầu bình an Những người buôn bán như chị thường xin bùa này để mong buôn bán thuận lợi.
A “Chị là thương lái hả chị? Vậy ở đây nhiều người xin đều là thương lái mua bán hả chị?”
Chị là thương lái chuyên mua bán trái cây tại chợ này Không phải ai xin bùa cũng đều buôn bán như chị; nhiều người đến đây chỉ cầu bình an Tuy nhiên, phần lớn khách hàng là thương lái, vì người Tiều tin rằng bùa ông Bổn mang lại sự linh thiêng cho việc làm ăn, giúp mua may bán đắt, nên họ thường xin bùa để hỗ trợ cho công việc kinh doanh của mình.
A: “Nó có “linh” không chị? Từ khi chị xin về thì nó có giúp chị mua may bán đắt nhiều không chị hay do ngẫu nhiên?”
Chị tin rằng sự linh nghiệm của việc cầu xin tại chùa là có thật, vì vậy hằng năm chị đều đến chùa để xin Sau khoảng 3-4 năm thực hiện, chị cảm thấy việc buôn bán của mình thuận lợi hơn, nên chị tiếp tục đi viếng chùa và cúng dường đều đặn.
Ông Bổn đóng vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh của người dân, không chỉ là một vị thần mà còn là biểu tượng của niềm tin và hy vọng Đối với người Hoa Triều Châu và cư dân thị trấn Cầu Kè, ông Bổn được xem như một vị thần bảo trợ, mang lại bình an, mùa màng bội thu, và sức khỏe cho gia đình Sự hiện diện của ông Bổn giúp tiêu trừ dịch bệnh và mang lại sự an lành cho cộng đồng.
Quá trình nghi lễ diễn ra
Nghi lễ Ông Bổn nhập xác, được coi là một hình thức Shaman theo định nghĩa của nhà nhân học Fiona Bowie (2001), là một phần trong chuỗi đại lễ Vu Lan Thắng Hội Lễ hội này diễn ra vào ngày 27 tháng 07 Âm lịch hàng năm tại chùa Vạn Niên Phong Cung, thị trấn Cầu Kè, huyện Cầu Kè, tỉnh Trà Vinh Nghi lễ bắt đầu từ sáng sớm và kéo dài đến xế chiều, bao gồm ba giai đoạn chính: nhập xác, thể hiện uy quyền thiên phú, và kết thúc nghi lễ khi ông Bổn thoát xác.
Giai đoạn Nhập xác diễn ra khi những người được gọi là “xác Ông” cùng các nhà sư tụ họp tại chính điện để thực hiện lời khấn vái và kêu gọi ông Bổn nhập xác Khu Chánh điện được bố trí đặc biệt, với ông Bổn là vị thần chính, được đặt trang nghiêm ở giữa, bên phải là Thiên hậu thánh mẫu và bên trái là Quan thánh đế quân Các bàn thờ đã được chuẩn bị sẵn với lễ cúng và hương khói nghi ngút Sau khi thực hiện các lời khấn, các nhà sư tiếp tục cầu khấn tại bàn lễ, trong khi những “xác Ông” đã trở thành ông Bổn và tiến ra sân hành pháp để tế trời, thể hiện quyền năng siêu nhiên của mình.
2.2.2Thể hiện uy quyền Ở giai đoạn này, một bàn thờ bàn thờ được bố trí rất trang trọng, gồm hoa (chủ yếu là hoa ly trắng và hoa hồng môn…), trái cây (táo, lê, xoài…) và những gói quà bánh (dạng gói quà tết người ta hay biếu nhau) được xếp đầy Ở dưới thấp hơn có một cái bàn cao tầm 1 mét 2, trên mặt bàn để 1 xấp giấy hình chữ nhật một mặt màu vàng, một mặt màu trắng, lớn cỡ ẳ tờ giấy a4, 2 nghiờn mực đỏ và được gỏc lờn mỗi nghiờn
Trên một cái khay hình chữ nhật, có hai cây cọ và hai cây dao nhỏ được đặt chung Bàn thờ được dựng ở giữa sân hành pháp, nơi các ông Bổn thực hiện nghi thức vẽ bùa bằng máu của mình Trong quá trình này, xung quanh các ông Bổn có một đội Hộ thần thuộc chùa Vạn Niên Phong Cung, gồm 10 người đàn ông từ 30 tuổi trở lên, mặc áo sơ mi tay ngắn màu xanh dương nhạt Một số người có in chữ “Ban Hộ Thần” trên áo, trong khi những người khác thì không Đội Hộ Thần hỗ trợ các ông Bổn trong việc vận y phục màu đỏ, kèm theo khăn đội đầu giống như các võ tướng ngày xưa.
Hộ thần giao tiếp trực tiếp với các ông Bổn để bảo vệ và thực hiện các nghi thức linh thiêng Trong khi đàn ông tham gia vào các hoạt động này, phụ nữ chỉ đứng xem và ghi lại Các ông Bổn thực hiện những hành động như cắt lưỡi mà không để lại thương tích, sử dụng máu để tạo ra bùa chú linh thiêng Những lá bùa này được phân phát cho người dân, mang lại sự cầu nguyện và hy vọng Ông Bổn cũng kiểm tra các vật phẩm cúng để đảm bảo tính sạch sẽ, vì vật phẩm dơ được coi là đại kỵ Với uy quyền truyền thống, ông Bổn quyết định tính hợp lệ của các lễ vật, và người dân phải tuân theo để tránh bị quở trách Vai trò của ông Bổn rất quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng, với uy quyền thiên phú đại diện cho thế lực siêu nhiên.
Việc vẽ và phát bùa diễn ra liên tục trong suốt cả ngày, tùy thuộc vào thời gian mà ông Bổn còn muốn nhập xác Khi tất cả các ông đều xuất ra, nghi lễ sẽ chính thức kết thúc, thường vào khoảng trưa hoặc xế chiều.
Quá trình thoát xác là giai đoạn cuối cùng trong nghi lễ nhập xác, khi ông Bổn hoàn thành trách nhiệm và bắt đầu rời khỏi thân người được chọn Các thân xác sẽ rung lắc mạnh, không còn kiểm soát được cơ thể, sau đó tự bật lên và ngất đi Sau khi ông Bổn rời đi, các thân xác được đội hộ thần đỡ và dìu vào chỗ nghỉ ngơi Trước đây, nhiều người không biết về quá trình này, dẫn đến việc khi ông bật ngửa ra phía sau, không có ai đỡ, gây ra hậu quả đau đầu hoặc thậm chí chảy máu do va đập.
Khi người được chọn hoàn toàn thoát khỏi thân xác, họ sẽ cảm thấy mệt mỏi và đờ đẫn Một số người, do tuổi cao, có thể tỉnh dậy lâu hơn Họ ra mồ hôi lạnh và không nhớ những gì đã xảy ra trong khoảng thời gian đó, chỉ biết rằng ông đã nhập Sau khi ông nhập hoàn toàn, họ không còn biết gì nữa.
Trong quá trình nghi lễ, những người được ông Bổn nhập xác thể hiện sức mạnh siêu nhiên, như cắt lưỡi chảy máu mà không cảm thấy đau, hay chịu đựng những thử thách khắc nghiệt như tắm trong dầu phộng sôi Điều này phản ánh hình ảnh của ông Bổn và các trò chơi ma lực mang tính chất Shaman giáo, đồng thời khẳng định uy quyền của shaman trong cộng đồng, nơi họ được chấp nhận và giữ vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần.
Theo PGS.TS Phan Thị Yến Tuyết, Shaman của cộng đồng người Hoa, ông Bổn là một nhân vật quan trọng cần có trung gian để tiếp xúc Trung gian này, thường là nam giới được thần linh chọn, cũng được gọi là “ông Bổn” Điều này thể hiện rõ yếu tố giới trong cộng đồng người Hoa, khi những “nam thần” này đại diện cho thần linh và có vai trò đặc biệt trong xã hội phụ hệ Tại thị trấn Cầu Kè, ông Bổn giữ vị thế vững chắc trong niềm tin của người dân, với 4 thân xác khác nhau tượng trưng cho sự kết nối giữa thần linh và con người.
Bốn vị thần gồm Cảm Thiên Đại Đế, Bão Nha Đại Đế, Bão Hòa Đại Đế và Bảo Sanh Đại Đế được phân công cai quản các ngôi chùa trong khu vực Các ngôi chùa bao gồm chùa ông Nhất (Minh Đức Cung), chùa ông Nhì (Vạn Ứng Phong Cung), chùa ông Ba (Vạn Niên Phong Cung) và chùa ông.
Tư (Niên Phong Cung) chọn bốn thân xác từ các dân tộc khác nhau, bao gồm người Kinh, người Hoa và người Khmer, để thực hiện nghi lễ nhập xác tại chùa Chợ (Vạn Niên Phong Cung) trong dịp Vu Lan Thắng Hội Việc phân chia cai quản các ngôi chùa giữa các ông Bổn giúp quản lý địa phương hiệu quả hơn và bảo vệ người dân khỏi những hiểm nguy trong cuộc sống.
Trong bài viết của Phan Thị Yến Tuyết (2010), tác giả khám phá tri thức bản địa về shaman giáo trong các cộng đồng cư dân Việt, Khmer và Hoa tại Nam bộ Nghiên cứu này nằm trong quyển 2 của cuốn sách "Hiện đại và đông thái của truyền thống ở Việt Nam: Những cách tiếp cận Nhân học" do NXB ĐHQG.Tp.HCM xuất bản Tại đây, các “ông Bổn” tập trung tại chùa ông Ba (chùa Chợ, Vạn Niên Phong Cung) để thực hiện nghi lễ đăng đàn và nhập xác.
Niềm tin của người dân tại thị trấn Cầu Kè
2.3.1 Tính thiêng được tạo dựng qua những câu chuyện về ông Bổn
Ông Bổn tại thị trấn Cầu Kè từ lâu đã trở thành nhân vật huyền thoại, với những câu chuyện linh nghiệm và những điều khủng khiếp xảy ra khi không tuân theo lời dặn của ông Mặc dù không thể xác thực những câu chuyện này, nhưng đối với người dân Cầu Kè và cộng đồng người Hoa Triều Châu, ông Bổn được xem như một người chỉ đường quan trọng trong những quyết định lớn của cuộc sống.
Ông “lên” tại chùa chủ yếu nhập vào những người Việt hoặc con cháu người Hoa đã mất gốc, khiến họ nói tiếng Bắc Thảo mà trước đây không biết Trong dịp lễ tháng 7 âm lịch năm Mậu Tuất, hai thân xác của ông Bổn đã cãi vã, một trong số đó nói tiếng Việt mà ông Bổn không hiểu, gây phẫn nộ trong cộng đồng Người dân bất bình trước sự xuất hiện của “ông Bổn giả” làm mất đi tính linh thiêng của nghi lễ, và cho biết hiện tượng này chưa từng xảy ra trước đây, chỉ mới xuất hiện trong vài năm gần đây, có thể do các thân xác của ông Bổn đã già và cần người thay thế.
Câu chuyện của chú V.V.V (Tuấn xe ôm) gắn liền với ông Bổn, hiện là xác của ông Nhì tại chùa Vạn Ứng Phong Cung Trước đây, chú V từng là bộ đội và không tin vào thần linh hay ma quỷ Tuy nhiên, khi được ông Bổn chọn làm xác, chú đã bắt đầu tin vào những điều huyền bí, và từ đó, cuộc sống của chú đã có những thay đổi rõ rệt Dưới đây là câu chuyện về sự lựa chọn của ông Bổn đối với chú V.
Q:Chú được ông chọn nhập xác là ông thứ mấy vậy chú?
A: Ông Nhì, ông thờ tại Vạn Ứng Phong Cung Vừa rồi ( Vu Lan) rước ông (Nhì) trên kiệu dao, tới 16 cây dao.
Q: Chú được ông chọn nhập xác được bao nhiêu năm rồi chú?
A: Năm nay nữa là mười mấy năm rồi.
Q: Mình bắt đầu từ năm mấy vậy chú?
A: Trước năm 2003 lận Lâu quá rồi chú cũng quên Lúc mà hành xác là 6 năm do mình không chấp nhận Tại vì con mới có 2-3 tuổi hà Ông có mượn, có nhờ mà mình không cho rồi ta nói ổng hành suốt 5-6 năm luôn.
Q: Ông hành là sao chú Ông hành như thế nào chú có nhớ không chú?
A: Ta nói nó khó chịu dữ lắm, không cho ăn gì được hết trơn á ( Chết đi sống lại. Lúc đó tưởng đâu ổng chết rồi đó - Vợ chú nói) Không cho ăn, nói cái là ổng hành mình y như là nó khó chịu dữ lắm, không phải bình thường Đó là bộ đội nên đâu có tin, tôi không tin.
Q: Chú có đi bộ đội hả chú?
A: Ừm, mà chú không tin Chú không tin ba cái vụ này đâu, kiểu mà tâm linh là tôi không có tin Tại vì hồi đó xác chết chồng chồng mình không có tin mà, nằm ngủ chung với xác chết, lúc mà đánh ở chiến trường Campuchia á Ở bên kia thì vậy đó mà về đây tui cũng đâu có tin Mấy chuyện nhập xác đó là tui đâu có tin Thấy thì thấy vậy đó mà tui không tin
Q: Lúc trước thì có bao nhiêu người lên trước chú rồi ?
A: Lúc trước thì có, mà mấy cái xác đó chết rồi rồi mới tới chú Cũng như là xác ông
Ông Lớn đã qua đời ở tuổi 79, và từ đó, chú mới bắt đầu thay đổi Ông sống một cuộc đời dài và không bao giờ từ bỏ việc mượn mượn cho đến khi nhắm mắt xuôi tay.
Q: Lúc đó thì chú bao nhiêu tuổi?
A: Lúc đó khoảng 40 rồi Bây giờ chú 60 mấy rồi.
Q: Lúc đó chú có vợ rồi hả chú?
A: Lúc đó có rồi, có con rồi, 2 đứa Lúc đó thì cưới vợ hơi trễ, 3 năm sau mới có con Hồi đó, cỡ 40 là thấy ông hành rồi Ông hành xác.
Q: Chú bị bệnh lâu không chú?
A: Trời ơi,mình hổng chịu thì nó hành mình 5-6 năm ổng hành dữ lắm Hồi đó là chú chạy xe ôm (Lúc đó là đắp mền cho ổng rồi, lưỡi ổng thụt một khúc rồi, hổng có ăn uống gì được hết- vợ chú kể), hổng ăn được luôn, húp cháo, rang gạo rồi lấy nước cho uống, uống được có một chút à Ốm lắm, hồi đó còn có 44 ký à Tại ăn không được.Người ta ở trong xóm với ngoài đường họ đồn mình bị si đa, tại vì chạy xe ôm đó, ốm quá thì ai cũng sợ hết trơn á.
Q: Người ta đồn mình bị si đa hả chú?
A: Ừ, người ta đồn mình bị si đa Tại lúc đó si đa nó cũng có rồi Người ta nói chắc tui chạy xe ôm cái bị si đa Mà tui đâu có nói ai biết, nói làm chi Mình biết mình thôi chứ nói ra có ai tin không? Thì tới chừng mà Ổng nhập vô được rồi đó cái mình chạy vô chùa ( Ghế đá hen, ổng dở một tay lên luôn Lúc đó cô đi làm về không thấy, hỏi nhỏ con sao không coi chừng cha cái con bé nói cha chạy mất tiêu rồi - Vợ chú kể) Lúc đó nhập vô là chú chạy vô chùa, mình không có điều khiển được mình nữa, làm như mình là một chiếc xe hay gì đó rồi người ta leo lên người ta cởi, mình chạy mà mình không biết gì hết trơn á Chạy vô chùa rồi nó nói cái gì cái gì đó với mấy ông chủ chùa á mà mình đâu có biết Họ nói tiếng Tàu không à đâu có nói tiếng Việt đâu.(trích BBPV ngày 30/3/2019)
Cô Dung, 43 tuổi, một tiểu thương buôn bán gần chùa và làm công quả tại đây, chia sẻ rằng sự linh thiêng của ông Bổn và những câu chuyện xung quanh ông có thể xuất phát từ việc nhiều người biết đến ông.
Hàng năm, lễ hội tại Cầu Kè thu hút đông đảo người dân và du khách, chủ yếu là người Hoa từ khắp nơi Tuy nhiên, do tiền cúng dường nhiều, một số người đã lợi dụng tình hình, gây sự và giả dạng ông Bổn, khuyên mọi người không nên quan tâm đến họ Điều quan trọng là giữ vững niềm tin trong tâm hồn.
Cô Dung chia sẻ với tôi nhiều câu chuyện linh thiêng về ông Bổn, trong đó có một bà phụ nữ đã lấy chồng của người khác và bị xã hội chỉ trích Bà đã cầu nguyện tại chùa rằng nếu bà lấy chồng người khác thì xin cho bà mù mắt, và sau đó, bà thật sự bị mù Một câu chuyện khác liên quan đến việc xin xâm để vượt biên, nhưng ông Bổn không chấp nhận Người xin xâm vẫn quyết định vượt biên và cuối cùng, tàu chìm, dẫn đến cái chết của cả gia đình họ dưới biển.
Cô Dung cho biết rằng những năm trước, lễ hội thu hút đông đảo người dân, đặc biệt là khi ông “lên” Tuy nhiên, năm nay, mọi người đã rút kinh nghiệm và đến sớm để xin bùa, tránh tình trạng đông đúc Trước đây, ông Bổn thường thực hiện các nghi thức như đi trên than đỏ hay tắm dầu sôi, nhưng năm nay ông có vẻ hiền hơn, không có những phần đó Cô Dung khẳng định rằng chỉ có đất Cầu Kè mới có sự xuất hiện của ông như vậy, còn những nơi khác thì không.
Theo cô Dung, những người được ông chọn làm xác thường có hoàn cảnh nghèo khó Hàng năm, vào tháng này, họ buộc phải trở về tham dự lễ, không thể làm việc Chú Tuấn, xác ông Nhì, là một ví dụ điển hình cho hiện tượng này Những người được chọn thường cảm thấy khó chịu, không thể làm gì, dẫn đến tình trạng kinh tế ngày càng sa sút Việc chọn những người nghèo để nhập xác cũng phản ánh vị thế xã hội của họ trong cộng đồng Trước đây, họ là những người yếu thế, nhưng việc trở thành thân xác của ông Bổn đã thay đổi vai trò của họ trong tín ngưỡng của cộng đồng.
