Khám phá sự thể hiện của văn hóa trung hoa trong cờ tướng (có liên hệ với việt nam) công trình dự thi giải thưởng khoa học sinh viên euréka lần 8 năm 2006

TÓM TẮT CÔNG TRÌNH Công trình nghiên cứu khoa học “Khám phá sự thể hiện của văn hóa Trung Hoa trong Cờ Tướng có liên hệ với Việt Nam” dài 42 trang, gồm 2 trang Đặt vấn đề, 31 trang Giải

ĐOÀN THANH NIÊN CỘNG SẢN HỒ CHÍ MINH BAN CHẤP HÀNH TP.HỒ CHÍ MINH

-

CÔNG TRÌNH DỰ THI GIẢI THƯỞNG “KHOA HỌC SINH VIÊN – EURÉKA”

LẦN 8 NĂM 2006

Tên công trình:

KHÁM PHÁ SỰ THỂ HIỆN CỦA VĂN HÓA TRUNG HOA

TRONG CỜ TƯỚNG (CÓ LIÊN HỆ VỚI VIỆT NAM)

Thuộc nhóm ngành: Khoa học xã hội

Mã số công trình:………

MỤC LỤC

TÓM TẮT CÔNG TRÌNH 1

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ 1

PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 4

CHƯƠNG 1:KHỞI NGUỒN VÀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CỜ TƯỚNG TRUNG QUỐC QUA CÁC THỜI KỲ 4

1.1 KHỞI NGUỒN CỦA CỜ TƯỚNG 4

1.2 SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CỜ TƯỚNG QUA CÁC TRIỀU ĐẠI 7

1.3 SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CỜ TƯỚNG TRONG THẾ KỶ XX 20

CHƯƠNG 2: 26

SỰ THỂ HIỆN CỦA VĂN HÓA TRUNG HOA TRONG CỜ TƯỚNG 26

2.1 Ý NGHĨA VĂN HÓA CỦA BÀN CỜ VÀ CÁC QUÂN CỜ TRONG CỜ TƯỚNG (THÔNG QUA SỰ SO SÁNH VỚI CỜ VUA) 26

2.2 NHỮNG QUAN NIỆM, TƯ TƯỞNG TRUNG HOA THỂ HIỆN TRONG CỜ TƯỚNG 35

2.3 CÁC LOẠI HÌNH CỜ TƯỚNG TRONG DÂN GIAN 40

PHẦN III: KẾT LUẬN 46

TÀI LIỆU THAM KHẢO 49

PHẦN IV: PHỤ LỤC 54

TÓM TẮT CÔNG TRÌNH

Công trình nghiên cứu khoa học “Khám phá sự thể hiện của văn hóa Trung Hoa trong Cờ Tướng (có liên hệ với Việt Nam)” dài 42 trang, gồm 2 trang Đặt vấn đề, 31 trang Giải quyết vấn đề, 2 trang Kết luận, 5 trang Phụ lục và 2 trang Tài liệu tham khảo.Trong phần Giải quyết vấn đề, người viết tập trung vào 2 chương:

Chương 1: Khởi nguồn và sự phát triển của Cờ Tướng Trung Quốc qua các thời kỳ Trong chương này người viết đã khái quát lại quá trình hình thành và phát triển của Cờ Tướng Trung Quốc Hình thức ban đầu của Cờ Tướng là cờ Lục Bác Sau đó, trải qua nhiều giai đoạn biến đổi về cả hình thức lẫn cách bày quân, cách đi quân……với những tên gọi khác nhau, đến cuối thời Nam Tống thì định hình thành Cờ Tướng hiện đại như ngày nay

Chương 2: Sự thể hiện của văn hóa Trung Hoa trong Cờ Tướng Đây là chương mà người viết chủ yếu tập trung nghiên cứu Người viết đã khảo sát lần lượt ý nghĩa của bàn cờ (dòng sông ở giữa bàn cờ, cửu cung, con số các đường ngang, dọc và số điểm đặt quân), của các quân cờ, của tư tưởng Nho Gia, của quy tắc đối với người chơi cờ và người xem cờ……qua bàn cờ Người viết còn khảo sát những loại hình Cờ Tướng trong dân gian, đây chính là nét độc đáo của Cờ Tướng, mà những trò chơi cờ khác không có được

Nghiên cứu văn hóa Việt Nam và văn hóa Trung Quốc luôn phải chú ý tìm hiểu sự gặp gỡ với mục đích “lấy ngoài phục vụ trong” chứ không chỉ ca ngợi một chiều Đó không chỉ là “tinh thần tự hào dân tộc” mà còn là tinh thần khoa học, thực sự cầu thị, vì hai nước Việt Nam- Trung Quốc đã có quá trình giao lưu văn hóa lâu dài, suốt mấy nghìn năm Với tinh thần ấy, trong công trình nghiên cứu khoa học này người viết đã không quên giành một phần nói về Cờ Tướng Việt Nam và các cuộc thi Cờ Tướng, các kiện tướng Cờ Tướng ở nước ta

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Cờ Tướng, trò chơi cờ truyền thống của người Trung Quốc, có lịch sử khá lâu đời Trong hàng nghìn năm qua, Cờ Tướng không chỉ hấp dẫn bao tầng lớp nhân dân Trung Quốc, mà còn hấp dẫn không ít người dân các nước trong khu vực

Người ta cứ chơi cờ, cứ say mê với các chiến thuật đi quân trong Cờ Tướng,

mà có mấy ai biết rằng: “Cờ Tướng có từ lúc nào?”, “ Ai phát minh ra Cờ Tướng?” Và khi những câu hỏi tựa như thế được đặt ra, thì những kỳ thủ, thậm chí cả những cao thủ chơi cờ đã đánh cờ mấy chục năm qua, chơi hàng nghìn ván cờ, tóc đã điểm sương, những tưởng ôm cả một kho tàng lịch sử cờ trong đầu, ai ngờ khi được hỏi cũng rất lúng túng

Cờ Tướng ngày càng nhận được sự yêu thích của nhiều người Người ta cứ chơi cờ, cứ tranh tài cao thấp trong các giải thi đấu, cứ say mê tìm hiểu những chiến thuật đi quân trong Cờ Tướng, mà có mấy ai biết rằng, trong lịch sử phát triển lâu dài của mình, Cờ Tướng đã được người Trung Quốc truyền vào cái hồn của văn hóa Trung Hoa

Thông qua việc so sánh với Cờ Vua của phương Tây, chúng ta sẽ nhận thấy bàn cờ và các quân cờ của Cờ Tướng đều mang một ý nghĩa văn hóa nhất định Chúng ta còn tìm hiểu được văn hóa Trung Hoa từ trong những quân cờ, cách

đi quân, quy tắc đối với người chơi cờ và người xem cờ Ngoài ra, các loại hình

Cờ Tướng trong dân gian cũng là nét độc đáo mà ta không thể tìm thấy trong những trò chơi cờ khác

Nhận thức được những điều nêu trên, người viết đã quyết định chọn đề tài:

“KHÁM PHÁ SỰ THỂ HIỆN CỦA VĂN HÓA TRUNG HOA

TRONG CỜ TƯỚNG (CÓ LIÊN HỆ VỚI VIỆT NAM)”

làm đề tài nghiên cứu khoa học của mình Bởi lẽ, đề tài này khá phù hợp với chuyên ngành đào tạo mà người viết đang theo học Song, cũng là đề tài từ trước đến nay chưa được thực hiện trong khuôn khổ các đề tài của khoa nói riêng và của trường nói chung Mặt khác, đây cũng là cơ hội để người viết có thể ôn lại toàn bộ những kiến thức mà mình đã học trong suốt 4 năm qua

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Thông qua việc tìm hiểu sự thể hiện của văn hóa Trung Hoa trong Cờ Tướng (có liên hệ với Việt Nam), người viết mong muốn được đưa ra một cách nhìn mới hơn về Cờ Tướng, đó là: Cờ Tướng không chỉ có những chiến thuật

đi quân mà còn thể hiện cả những nét đặc trưng của nền văn hóa Trung Hoa hơn 5000 năm lịch sử Người Trung Quốc đã khéo léo đưa văn hóa dân tộc vào

Cờ Tướng trong quá trình sáng tạo ra môn thể thao trí tuệ này Mặt khác, việc tìm hiểu về sự thể hiện của văn hóa Trung Hoa trong Cờ Tướng cũng là một bước đi cần thiết và hữu ích cho việc thúc đẩy sự hợp tác, giao lưu văn hóa giữa hai nước Việt Nam – Trung Quốc

3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Việc thực hiện đề tài được trình bày theo một trình tự nhất định:

 Trước tiên, người viết thu thập các tài liệu quan trọng, cốt lõi có liên quan đến lịch sử, văn hóa Cờ Tướng Trung Quốc và Việt Nam

 Sau đó, tiến hành biên dịch, phân tích, sàn lọc lại những tài liệu thu thập được

 Sau khi phân tích, sàn lọc xong, người viết tiến hành biên soạn tập trung vào phần nội dung chính của khóa luận

 Trên cơ sở đó, người viết liên hệ với Việt Nam (nhưng chỉ ở mức độ khái quát nhất và trong phạm vi hiểu biết của người viết)

 Trong phần nội dung chính, để tiện cho người đọc có thể kiểm chứng,

so sánh đối chiếu với ý kiến của tác giả, người viết còn trích dẫn thêm

phần nguyên văn (âm Hán Việt và Hán tự) từ các nguồn tài liệu tiếng Trung Quốc

 Cuối cùng, người viết tổng hợp các phần đã biên soạn lại với nhau và phân chia theo từng chương, mục rồi đưa vào phần trình bày một số hình ảnh minh họa

Nội dung bài nghiên cứu được trình bày theo văn phong khoa học, theo tiêu chí đầy đủ, tránh dàn trải và thật sự cầu thị, không thêm không bớt Người viết cũng đã phần nào vận dụng phương pháp lịch sử và phương pháp logic trong việc tổng kết, đánh giá và đưa ra nhận xét để bài nghiên cứu được hợp lý chặt chẽ hơn tuy cũng chỉ ở mức giới hạn, tương đối

4 NGUỒN TÀI LIỆU THAM KHẢO

Để có thể phản ánh được một cách chân thực, khách quan về những vấn đề

có liên quan đến đề tài, người viết đã dựa vào các loại sách tham khảo từ nhiều nguồn:

 Nguồn tài liệu thứ nhất là các tài liệu nguyên tác tiếng Trung Quốc, các đầu sách tiếng Trung Quốc có những phần nội dung liên đới được dịch

ra tiếng Việt và cả những tài liệu do các tác giả Việt Nam biên soạn, những tài liệu này có giá trị so sánh, đối chiếu và mang tính định hướng cho khóa luận

 Nguồn tài liệu thứ hai là nguồn tài liệu hết sức sinh động, đó là phần tham khảo từ các sách báo, tạp chí (cả tiếng Trung Quốc lẫn tiếng Việt) với những mẫu chuyện, những giai thoại thuật lại văn hóa Cờ Tướng trong đời sống người dân Trung Quốc, những website với nhiều hình ảnh phong phú đặc sắc có tính chất minh họa, giàu ý vị đời thường

PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHƯƠNG 1:KHỞI NGUỒN VÀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CỜ TƯỚNG

TRUNG QUỐC QUA CÁC THỜI KỲ

Cờ Tướng, trò chơi cờ truyền thống của người Trung Quốc, có lịch sử tương đối khá lâu đời Sở dĩ, trong suốt mấy nghìn năm qua, Cờ Tướng có thể hấp dẫn được bao tầng lớp nhân dân Trung Quốc và nhân dân các nước trong khu vực, là bởi vì Cờ Tướng chứa đựng trong nó nhiều nhân tố: Thể dục, Nghệ thuật và Khoa học Sức hấp dẫn của Cờ Tướng như một khúc nhạc động lòng người, như một bức tranh tuyệt đẹp, hay như một bài thơ đầy tính hình

tượng Ngoài ra, tính chiến đấu và tính cạnh tranh trong Cờ Tướng khi lâm cục giao tranh là điều mà các môn nghệ thuật khác không thể bì kịp

Cờ Tướng ngày càng nhận được sự yêu thích của nhiều người Người ta cứ chơi cờ, cứ say mê với các chiến thuật đi quân trong Cờ Tướng, mà có mấy ai biết rằng: “Cờ Tướng có từ lúc nào?”, “ Ai phát minh ra Cờ Tướng?” Và khi những câu hỏi tựa như thế được đặt ra, thì những kỳ thủ, thậm chí cả những cao thủ chơi cờ đã đánh cờ mấy chục năm qua, chơi hàng nghìn ván cờ, tóc đã điểm sương, những tưởng ôm cả một kho tàng lịch sử cờ trong đầu, ai ngờ khi được hỏi cũng rất lúng túng

1.1 KHỞI NGUỒN CỦA CỜ TƯỚNG

Cờ Tướng có nguồn gốc như thế nào?

Một số nhà nghiên cứu lịch sử cờ của Anh và Nga cho rằng: Cờ Tướng do người Ấn Độ phát minh, vào khoảng thế kỷ VI thì được đưa vào Trung Quốc Theo họ, cờ Saturanga của Ấn Độ đã tồn tại hơn 1000 năm (khoảng thời kỳ Bắc Tống của Trung Quốc) và Ấn Độ là đất nước có rất nhiều voi

Nhưng giả thiết này đã không thuyết phục được người Trung Quốc Bởi vì, căn cứ vào những ghi chép trong các tài liệu lịch sử của người Trung Quốc, thì

từ “Tượng Hí” (象戲) đã có từ năm Thiên Hòa IV thời Chu Vũ Đế Mặt khác,

từ xa xưa Trung Quốc đã có voi và người Trung Quốc đã từng có đội quân voi

“Tượng Chiến” (象戰) trong các cuộc chiến tranh của mình

1.1.1 Các truyền thuyết cổ xưa về nguồn gốc của Cờ Tướng

Với giả thiết Cờ Tướng ra đời ở Trung Quốc, người Trung Quốc cũng có nhiều truyền thuyết khác nhau về nguồn gốc của Cờ Tướng

 Truyền thuyết thứ nhất: Cờ Tướng do vua Thuấn tạo ra, vào khoảng năm

2315 TCN Truyền thuyết kể rằng, vua Thuấn có một em trai rất nghịch ngợm Nhằm mục đích giáo hóa em trai của mình, vua Thuấn đã tạo ra một trò chơi cờ Vì em trai của vua Thuấn tên “Tượng”（象）, cho nên gọi là

sự

Tuy đây chỉ là những câu chuyện truyền thuyết, nhưng nếu nhìn từ góc độ Văn hóa sử, chúng ta có thể thấy rằng, truyền thuyết cũng phần nào chịu ảnh hưởng của bối cảnh xã hội đương thời

1.1.2 Manh mối về Cờ Tướng từ các bàn cờ, quân cờ mà các nhà khảo

cổ khai quật được

Các nhà khảo cổ đã khai quật được ở hồ Uyên Ương (Vĩnh Xương, Cam Túc) một số gốm sứ màu thời xã hội nguyên thủy, có niên đại khoảng 4000 –

5000 năm TCN Trên hoa văn của các gốm sứ đó có hình ảnh các bàn Cờ Tướng, rất giống với bàn Cờ Tướng hiện nay, đều là 64 ô

Năm 1982, người ta đã phát hiện ra quân Xa （車） trong nhà của một nông dân ở thôn Thạch Gia Hà, tỉnh Tứ Xuyên Quân cờ này làm bằng ngà voi, được viết bằng chữ Khải, điều đặc biệt là nó hoàn toàn giống với quân Xa trong Cờ Tướng ngày nay Theo nghiên cứu, quân cờ này đã có vào thời Đường, cách nay hơn 1100 năm Ngoài ra, hình ảnh bàn cờ trong bức tranh thêu bằng vải

“Cầm – Kỳ – Thi – Họa” thời Đường là một bàn cờ có 64 ô đen trắng xen kẽ nhau, hoàn toàn giống với Cờ Vua ngày nay Điều này cho thấy, Cờ Tướng Trung Quốc thời kỳ này vẫn chưa được định hình và rất có thể Cờ Tướng không chỉ tồn tại dưới một hình thức

Cờ Tướng thời Bắc Tống mà các nhà khảo cổ khai quật được gần giống với

Cờ Tướng ngày nay Đó là một bàn Cờ Tướng khá hoàn chỉnh, ra đời cách nay khoảng 1120 năm

Đây là những bàn cờ, quân cờ cổ xưa nhất thế giới mà các nhà khảo cổ học phát hiện được trong thời gian qua

1.1.3 Sự ghi chép về Cờ Tướng trong các thư tịch cổ

Trong các thư tịch cổ Trung Quốc, từ “Tượng Kỳ” (象棋) đã sớm xuất hiện trong “Sở Từ – Chiêu Hồn” (楚辭·招魂):

“Côn tế Tượng Kỳ, hữu lục bác ta”

(昆蔽象棋，有六博些)

Hay như trong “Thuyết Uyển” (說苑) của Lưu Hướng (劉向) cũng có ghi

lại câu nói của Mạnh Thường Quân:

“Yên tắc đấu Tượng Kỳ nhi vũ trịnh nữ”

(燕則鬥象棋而舞鄭女)

Từ những truyền thuyết, thư tịch cổ, những bàn cờ và những quân cờ khai quật được đã chứng minh một điều: Cờ Tướng có nguồn gốc từ Trung Quốc, là sản phẩm của người dân Trung Quốc, chứ không phải là sản phẩm ngoại lai

1.2 SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CỜ TƯỚNG QUA CÁC TRIỀU ĐẠI

Bất kỳ sự vật nào đều có sự phát triển từng bước từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện Sự phát triển của Cờ Tướng cũng không ngoại lệ Nó manh nha, trải qua nhiều cuộc cải cách, mới phát triển đến hình thức hiện nay của Cờ Tướng

1.2.1 Cờ Tướng thời Xuân Thu – Chiến Quốc

Xuân Thu – Chiến Quốc là giai đoạn suy vong của xã hội nô lệ, bắt đầu thời kỳ phong kiến ở Trung Quốc Giai đoạn này được xem là cuộc cách mạng lớn trong lịch sử Trung Quốc Đây cũng là thời kỳ có nhiều thay đổi lớn trên lĩnh vực văn hóa trong lịch sử cổ đại Trung Quốc Các lĩnh vực khoa học kỹ thuật, toán học, thiên văn học, quân sự học, nghệ thuật và thể dục cũng có nhiều thay đổi lớn

Xuân Thu – Chiến Quốc là thời kỳ thịnh hành cờ “Lục Bác” (六博), có thể nói đây là dạng ban đầu của Cờ Tướng cổ đại Trung Quốc Rất có thể cờ Lục Bác được ra đời vào trước thời Xuân Thu – Chiến Quốc Bởi vì, trong tiểu thuyết cổ Trung Quốc “Mục Thiên Tử Truyện”（穆天子傳）có viết rằng: năm

970 TCN có Chu Mục Vương Mãn là một người rất ham mê cờ Lục Bác, ông chơi cờ với Tĩnh Công tới ba ngày mới phân thắng bại

Trong tác phẩm “Sở Từ – Chiêu Hồn” (楚辭·招魂) có miêu tả về cách chơi, hình dáng và cấu tạo của cờ Lục Bác như sau:

“Côn tế Tượng Kỳ, hữu Lục Bác ta

Phân tào tịnh tiến, tù tương bách ta

Thành kiêu nhi mâu, hô ngũ bạch ta”

 Trợ (箸) là một thanh cây dài 6 phân, giống như cây đũa, có tác dụng

như con xúc xắc Trước khi chơi cờ, người chơi phải “đầu trợ” (投箸: giống như đổ xúc xắc)

 Kỳ (棋) là những quân cờ được làm bằng ngà voi, mỗi bên có 6 quân,

gồm: Kiêu (梟), Lô (盧), Trĩ (雉), Độc (犢) và 2 quân Tái (塞)

 Cục (局) là bàn cờ hình vuông, trên bàn cờ có những đường gấp khúc

Câu thứ hai nói về cách chơi cờ Do hai người hoặc hai nhóm người đối cục với nhau Lúc chơi cờ thì “đầu lục trợ, hành lục kỳ” (投六箸，行六棋) Trước hết là “đầu trợ”, sau đó mới “hành kỳ”, đấu với nhau cả về kỹ xảo và trí tuệ Khi hành kỳ thì phải chú ý đến kỹ xảo, lấn ép lẫn nhau, khiến cho đối phương hết đường đi quân

Câu thứ ba nói về thời khắc cuối cùng quan trọng nhất của việc đi quân Khi đầu trợ ra “Ngũ bạch” (五白) thì có thể ăn quân cờ quan trọng nhất của đối phương để giành lấy thắng lợi

Cờ Lục Bác không giống với Cờ Tướng cổ đại và Cờ Tướng hiện đại Nó không có các quân cờ với danh xưng: xa, mã, tượng, tướng, tốt và sĩ Nhưng quân cờ của Lục Bác có 6 loại binh chủng, cũng có quân Kiêu có chức năng như quân Tướng, quân Soái trong Cờ Tướng, chỉ cần tiêu diệt được quân cờ này là chiến thắng Đặc điểm này đã được Cờ Tướng cổ đại kế thừa Qua đó cho thấy, Cờ Tướng thời kỳ đầu là một trò chơi tượng trưng cho các cuộc chiến đương thời

Người ta đã tìm thấy bộ cờ Lục Bác thời Chiến Quốc trong một ngôi mộ cổ

ở tỉnh Hồ Bắc Bàn cờ làm bằng gỗ, dài 38,5 cm, rộng 35 cm Trên mặt bàn cờ

có khắc các đường đi của quân cờ và có vẽ bốn đường tròn màu đỏ Quân cờ làm bằng xương thú, có 6 quân Trong đó có quân Kiêu màu đỏ dài 3cm, rộng 1,4 cm, cao 1,8 cm là lớn hơn cả Còn các quân còn lại đều màu đen và có chung kích thước dài 2,5 cm, rộng 1,2 cm, cao 1,7 cm Trợ có 6 thanh, mỗi thanh là một nửa ống tre nhỏ chẽ đôi theo chiều dọc

ta gọi loại cờ trước đó là “Đại Bác” (大博) để phân biệt với cờ “Tiểu Bác” (小博) sau khi đổi mới Theo ghi chép trong quyển “Liệt Tử” (列子), cờ Tiểu Bác

có hai người chơi, gồm 12 quân cờ (trong đó có 6 quân màu đen và 6 quân màu trắng)

Trên cơ sở cấu tạo của Lục Bác, về sau xuất hiện một loại trò chơi cờ

mới gọi là “Tái Hí” (塞戲) Cờ Tái Hí cũng giống như Lục Bác, nhưng chỉ chơi

cờ mà không đầu trợ Cờ Tái Hí đã dẹp bỏ đi những chiến thắng mang tính may rủi trong lúc chơi cờ và đã mở ra một diện mạo mới cho Cờ Tướng Trung Quốc Thời kỳ Tần – Hán là giai đoạn mà Tái Hí tương đối thịnh hành, lúc bấy giờ Tái Hí được gọi là “Cách Ngũ” (格五)

1.2.3 Cờ Tướng thời Ngụy, Tấn và Nam Bắc Triều

Đến thời Ngụy, Tấn và Nam Bắc Triều chính vì có sự hòa hợp của các dân tộc Trung Quốc, sự lao động cần cù của nhân dân Trung Quốc cho nên sản xuất

xã hội không ngừng được nâng cao, các lĩnh vực khoa học và văn hóa cũng có những phát triển mới

Người ta cảm thấy các môn cờ như Lục Bác, Tái Hí có cách chơi đơn giản, nên không còn hứng thú như trước nữa, còn Cờ Vây lại tốn quá nhiều thời gian,

chính vì vậy mà có một loại trò chơi cờ mới xuất hiện đó là “Tượng Hí” (象 戲)

Sự ra đời của Tượng Hí đã nhận được sự hoan nghênh, đón nhận của quần

H.5: Bàn cờ Tái Hí thời Tây Hán (Nguồn: 徐家亮，tài liệu đã dẫn)

chúng lao động Chẳng bao lâu sau trò chơi cờ này đã hoàn toàn thay thế cờ Lục Bác và cờ Tái Hí

Cờ Tượng Hí được ra đời dựa trên cơ sở của cờ Tái Hí Bàn cờ Tượng Hí là bàn cờ hình vuông, trong bàn cờ đã xuất hiện các quân Mã, quân Phù (符) (tức quân Tốt trong Cờ Tướng)

Bắc Chu Vũ Đế Vũ Văn Ung từng tổng kết lối chơi cờ này thành sách

“Tượng Kinh” （象經） Từ sau thời Đường, quyển “Tượng Kinh” của Bắc Chu

Vũ Đế bị thất truyền, nhưng hai tác phẩm viết về cờ Tượng Hí cùng thời là

“Tượng Kinh – Tự” (象經·序) của Vương Bao và “Tiến Tượng Kinh Phú” (進象經賦) của Vũ Tín hiện vẫn còn được bảo tồn Điều này cho thấy: thời Bắc Chu, cờ Tượng Hí rất được xã hội xem trọng Theo các ghi chép trong nhiều tài liệu lịch sử, Bắc Chu Vũ Đế đã từng triệu tập quần thần giảng giải về “Tượng Kinh”

1.2.4 Cờ Tướng thời Tùy – Đường

Thời Tùy – Đường, Trung Quốc được thống nhất, đất nước có biên cương rộng lớn, kinh tế phát triển, có sự giao lưu văn hóa giữa Trung Quốc với các nước khác Các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa đều rất phát triển Trên lĩnh vực khoa học nghệ thuật cũng đạt được nhiều thành tựu to lớn: trong Đường Thi có nhiều nhà thơ lớn như Lý Bạch, Đỗ Phủ, Bạch Cư Dị , trong âm nhạc

có Yến Nhạc… Những thành tựu này đã đóng góp rất lớn vào kho tàng văn hóa thế giới, điều này cũng đã thể hiện sự thông minh, tài trí của người dân cổ đại Trung Quốc

Tuy Tượng Hí rất được thịnh hành vào thời Nam Bắc Triều, nhưng khi đến thời Tùy Văn Đế, do ông không thích chơi trò chơi cờ này, nên Tượng Hí không được ưa chuộng như xưa

Đến thời Đường, Đường Thái Tông Lý Thế Dân là người rất thích chơi Tượng Hí, đã từng đi sâu nghiên cứu quyển “Tượng Kinh” của Bắc Chu Vũ Đế

và đã từng đề xướng việc chơi cờ Do ảnh hưởng của ông mà Tượng Hí đã được lưu truyền rộng rãi trong dân chúng Tài nhân của ông, Võ Tắc Thiên là một người đam mê Tượng Hí, từng nổi tiếng với các giai thoại chơi cờ cùng tiên nữ trong giấc mộng Bạch Cư Dị và Nguyên Chân, hai nhà thơ lớn thời Đường, đều là những người rất thích chơi cờ

Thời vua Đường Túc Tông, Ngưu Tăng Nho trong quyển “Huyền Quái Lục” （玄怪錄）từng ghi chép về câu chuyện Nhữ Nam Sầm Thuận (汝南岑順) Chuyện kể rằng: Vào năm Bảo Ứng, trong một đêm nọ, ông nằm mơ, nhìn thấy quân Thiên Na và quân Kim Tượng chiến đấu với nhau Sau khi tỉnh dậy, ông phát hiện trong nhà mình có một ngôi mộ cổ Trước mộ có một bộ cờ được làm bằng kim loại, trên bàn cờ xếp đầy các quân cờ, đều là những quân cờ được làm bằng đồng mô phỏng hình ảnh các loại binh chủng Nghĩ đến lời của quân sư trong giấc mộng, ông mới tỉnh ra đó là cuộc chiến của hai bên trong trò chơi Tượng Hí Trong câu chuyện có nhắc đến các quân cờ trong Tượng Hí mà ông gặp trong giấc mộng như vua, quân sư, thiên mã, thượng tướng, tri xa, lục giáp, cách đi của những quân cờ này không khác mấy so với các quân tướng,

mã, tượng, xa, tốt trong Cờ Tướng hiện đại Bởi vì câu chuyện này xảy ra vào năm Bảo Ứng, nên người đời sau gọi Tượng Hí thời Đường là “Bảo Ứng

Tượng Kỳ” (寶應象棋) Trên thực tế, trong Bảo Ứng Tượng Kỳ đã có vua,

quân sư, mã, tượng, xa, tốt, rất giống với Cờ Tướng hiện đại, ngoài ra quân

Cờ Tướng lúc bấy giờ là loại quân cờ có hình khối

Căn cứ vào bức tranh “Cầm – Kỳ – Thi – Họa” thời Đường mà các nhà khảo cổ khai quật được, thì bàn cờ thời kỳ này là bàn cờ có 64 ô, trắng đen xen

kẽ, rất giống với bàn Cờ Vua ngày nay, các quân cờ được đặt trong các ô đen trắng đó, đây là một đặc điểm của Cờ Tướng thời Tùy – Đường

Cũng trong “Huyền quái lục”, Ngưu Tăng Nho còn có câu chuyện viết về trò chơi “Quất Trung Hí” (橘中戲) Kể rằng có một người tên là Ba Cùng,

trong nhà có vườn quất, sau khi thu hoạch xong, trên cây quất còn sót lại hai quả quất lớn Hái xuống tách ra thì thấy trong mỗi quả quất đều có hai ông lão đang chơi cờ Tuy đây chỉ là câu chuyện thần thoại của Ngưu Tăng Nho nhưng

nó đã minh chứng một điều vô cùng quan trọng đó là sự tồn tại của Cờ Tướng

và ảnh hưởng của Cờ Tướng trong dân gian và giới tao nhân mặc khách đương thời

1.2.5 Cờ Tướng thời Tống – Nguyên

Khoảng thời gian từ cuối thời Đường đến cuối thời Bắc Tống được xem là thời kỳ “trăm hoa đua nở”, là giai đoạn cải cách lớn nhất trong lịch sử Cờ

Tướng Trung Quốc Thời kỳ này xuất hiện nhiều loại hình Cờ Tướng như “Đại Tượng Hí”（大象戲）, “Tiểu Tượng Hí”（小象戲）, “Quảng Tượng Hí”（廣象戲）và “Thất quốc Tượng Hí”(七國象戲)

 Đại Tượng Hí（大象戲）:

Đại Tướng Hí là một trò chơi Tượng Hí cổ đại, lưu truyền trong dân gian thời Bắc Tống Trên thực tế, Đại Tượng Hí cũng chỉ là một dạng biến thể của

Cờ Tướng trong thời kỳ này

Theo ghi chép trong “Đả mã đồ kinh” (打馬圖經) của Lý Thanh Chiếu thì bàn cờ Đại Tượng Hí có 11 đường ngang và 11 đường dọc Loại cờ này có 34 quân cờ, mỗi bên có 17 quân, trong đó: Tướng （將）， Thiên （偏）， Tì （裨）(mỗi loại 1 quân), Xa（車）, Mã（馬）, Pháo（石包）, Tượng （象）(mỗi loại

2 quân) và Tốt（卒）(gồm 6 quân)

Tuy nhiên, trong bức “Đại Tượng Hí đồ” （大象戲圖） của Du Bình Bá đã miêu tả về một Đại Tượng Hí khác với Đại Tượng Hí trong ghi chép của Lý Thanh Chiếu Theo bức vẽ, bàn cờ Đại Tượng Hí vẫn không thay đổi về số đường ngang và số đường dọc (vẫn 11 đường ngang và 11 đường dọc), nhưng

hai quân Thiên và Tì đã được thay thế bằng quân Sĩ, số quân Tốt cũng giảm đi

Hí rất giống với Cờ Tướng hiện đại Có thể nói Tiểu Tượng Hí là Cờ Tướng cổ đại

 Thất quốc Tượng Hí (七國象戲):

Tư Mã Quang _ vị quan lớn thời nhà Tống _ ngay từ nhỏ đã yêu thích các trò chơi cờ, đặc biệt là Tượng Hí Ông cảm thấy Tượng Hí chỉ có 2 người chơi không đã ghiền, nên luôn tìm mọi cách để nhiều người có thể cùng chơi trong một ván cờ Và thế là loại Cờ Tướng 7 người chơi _ Thất quốc Tượng Hí đã ra đời

Thất quốc Tượng Hí ra đời dựa trên cờ Tượng Hí có sẵn trong dân gian So với Tượng Hí, số đường ngang và đường dọc trong Thất quốc Tượng Hí (có 19 đường) nhiều hơn Tổng số quân cờ là 120 quân, chia làm 7 bên, mỗi bên có 17

quân và 1 quân ở vị trí trung tâm của bàn cờ Các quân cờ của mỗi bên gồm: Tướng （將）， Thiên （偏）， Tì （裨）， Pháo （石包）， Hành Nhân （行人）， Cung （弓）， Nõ （弩）(mỗi loại 1 quân), Kỵ （騎）(4 quân), Đao

（刀） (2 quân) và Kiếm （劍） (4 quân)

Tư Mã Quang dựa vào vị trí địa lý của 7 nước lớn thời Đông Chu Liệt Quốc mà gọi tên các bên trên bàn cờ: nước Tần ở phía Tây, Hàn và Sở ở phía Nam, Ngụy và Tề ở phía Đông, Yên và Triệu ở phía Bắc Ngoài ra, còn có nước Chu ở vị trí trung tâm của bàn cờ, chỉ có một quân cờ duy nhất và không bên nào được quyền ăn quân cờ này cả Tư Mã Quang đã dùng 7 màu sắc khác nhau để phân biệt các bên: Tần bạch, Sở xích, Tề thanh, Yên hắc, Hàn đan, Ngụy lục và Triệu tử Chu hoàng đối với quân cờ ở vị trí trung tâm của bàn cờ Những màu sắc này đều dựa vào 5 màu chính theo thuyết ngũ hành Với số người chơi khác nhau, thì Thất quốc Tượng Hí có những cách chơi khác nhau

Tư Mã Quang ngỡ rằng với loại cờ như thế sẽ hấp dẫn nhiều người hơn Nhưng ông đã thất bại, có lẻ vì sự phức tạp trong cách chơi mà loại cờ này không được thịnh hành trong dân gian

 Quảng Tượng Hí（廣象戲）:

Quảng Tượng Hí là trò chơi Tượng Hí cổ đại, do Triều Bổ Chi (thời Bắc Tống) dựa trên Đại Tướng Hí đang lưu hành trong dân gian thời bấy giờ sáng tạo ra

Bàn cờ của Quảng Tượng Hí và Thất quốc Tượng Hí giống nhau, cùng có

19 đường ngang và 19 đường dọc, 361 điểm giao nhau Tổng số quân cờ là 98 quân, mỗi bên 49 quân

Về cách thức đi quân và cách bố trí các quân cờ, thì tác phầm “Quảng Tượng Hí” của Triều Bổ Chi đã từng có kỳ đồ (tranh cờ) miêu tả lại Nhưng từ thời Nam Tống, bức kỳ đồ ấy đã thất truyền Vì thế, cho đến nay chúng ta vẫn chưa xác định được cách thức bố trí các quân cờ, có những quân cờ nào và

cách đi quân như thế nào

Nhìn chung, Cờ Tướng thời Bắc Tống đã có một sự thay đổi rất lớn từ bàn

cờ đến các quân cờ Quân cờ từ hình khối được chuyển thành quân cờ hình phẳng trên có chữ viết, hoặc là quân cờ hình phẳng một bên có chữ, một bên có hình Xuất hiện thêm một quân cờ mới đó là quân Pháo Không còn sử dụng bàn cờ hình đen trắng xen kẽ nữa Không còn dùng ô để đi quân nữa mà

chuyển sang dùng đường

Thời Nam Tống, Cờ Tướng càng được phổ biến hơn Trong hàn lâm viện thời kỳ đó có chức quan “Kỳ Đãi Chiêu” (棋待詔) Kỳ Đãi Chiêu, nghĩa ban đầu của nó là chờ Vua đến để tiếp cờ cho Vua Những người giữ chức quan này đều là những kỳ thủ hàng đầu của đất nước

Cờ Tướng giai đoạn này đã hoàn toàn định hình thành Cờ Tướng hiện đại Điều này được minh chứng qua bài thơ “Tượng Dịch” （象弈）của Lưu Khắc Trang (1178 – 1269) :

“Tiểu nghệ vô nan tinh, thượng trí hữu vị giải

Quân khán quất trung hí, diệu bất xuất cục

ngoại

Ngật nhiên lưỡng quốc lập, hạn dĩ đại hà giới

Liên doanh lẫm trung quyền, tứ bích thiết kiên

giới

Tam thập nhị tử giả, nhất nhất cụ biến thái

Tiên đăng như khiêu địch, phân bố như bị tắc

Tận nhuệ cổ ngô dũng, trì trọng tứ bỉ đãi

Hoặc trì như vi doanh, hoặc tốc như nhập thái

Viễn pháo vật hư phát, nhũng tốt yêu tinh thải

Phụ phi do quả thiếu, thắng khỉ hệ cường đại?

Côn dương dĩ tượng dịch, trần đào dĩ xa bại

Trong bài thơ, Lưu Khắc Trang cũng đã miêu tả khá rõ ràng và đầy đủ về cách đi quân, hình thức, cấu tạo, chiến lược, chiến thuật và quy luật thắng thua trong Cờ Tướng đương thời

H.10: Quân Cờ Tướng làm bằng gỗ thời Nam Tống, khai quật được ở Tuyền Châu, Phúc Kiến (Nguồn: 徐家亮，tài liệu đã dẫn)

H.9: Mặt hình và mặt chữ của quân Tốt, thời Nam Tống (Nguồn: 張超英，tài liệu đã dẫn)

Đến thời Nguyên, việc giai cấp thống trị không đề xướng chơi Cờ Tướng đã đưa Cờ Tướng Trung Quốc bước vào thời kỳ tương đối sa sút trong lịch sử cờ Tuy nhiên, thời Nguyên được xem là thời kỳ có sự thay đổi lớn trong cách viết các quân cờ của Cờ Tướng

Nhà nghiên cứu lịch sử cờ nổi tiếng Trương Như An cho rằng từ thời Tống, Cờ Tướng đã có sự phân biệt 卒 và 兵 trong cách viết quân Tốt của hai bên, luận cứ của ông chính là hai câu thơ trong vào bài thơ “Vịnh họa trung vi kỳ” （詠畫中圍棋）của Trịnh Mộ, thời Tống:

“Nhị thập chung triều mặc vận trù, phân phân binh tốt độ Hồng Câu Khán lai xa mã ban ban bị, chỉ khiếm điền đơn nhất hỏa ngưu.”

（二十終朝默運籌，紛紛兵卒度鴻溝。

看來車馬般般備，只欠田單一火牛。）

Nhận xét này của ông cũng nhận được sự đồng tình của nhà sưu tập tiền cổ nổi tiếng Mã Lập Tường và nhà sưu tập Cờ Tướng nổi tiếng Trương Siêu Anh Theo họ, từ trước đến nay, vẫn chưa tìm thấy được những quân cờ có cách viết

là 帥，相，炮 có niên đại trước thời Nguyên

Có thể nói, sự thay đổi lớn trong cách viết các quân cờ của Cờ Tướng bắt đầu từ thời Nguyên và có nguồn gốc từ dân gian Vào thời Tống, khi Cờ Tướng được tầng lớp quý tộc đề xướng, thì việc thay đổi trong cách viết các quân cờ là điều khó có thể xảy ra Bởi vì, họ có những quy tắc và yêu cầu nhất định cho việc chọn lựa kiểu chữ để đúc các quân cờ Nhưng từ thời Nguyên trở về sau, khi giai cấp thống trị không đề xướng việc chơi cờ, để Cờ Tướng tự sinh tự diệt trong dân gian, thì cũng bắt đầu có sự tự do trong việc tạo ra các quân cờ Mục đích chủ yếu của việc làm này là để phân biệt quân cờ của hai bên Nếu chỉ dùng màu sắc để phân biệt, thì sau một thời gian chơi cờ các quân cờ

sẽ bị phai màu, khi đó sẽ không phân biệt được quân cờ nào của bên nào

Ngoài ra, nếu chơi cờ ở nơi không đủ ánh sáng, cũng không thể phân biệt được,

dù rằng các quân cờ vẫn còn nguyên màu sắc ban đầu Vì thế, nếu có sự thay đổi trong cách viết thì sẽ trở nên dễ dàng hơn trong việc phân biệt quân cờ hai bên Đây chính là một sự thay đổi mang ý nghĩa rất lớn trong sự phát triển của

Cờ Tướng

1.2.6 Cờ Tướng thời Minh – Thanh

Đầu thời Minh, Cờ Tướng bị Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương hạn chế Nhưng đến thời vua Minh Thành Tổ thì Cờ Tướng lại nhanh chóng được lưu hành trong cung đình và dân gian Xã hội cũng bắt đầu xuất hiện nhiều cao thủ

Cờ Tướng như: Lý Khai Tiên, Trần Trân, Ngô Cát Ổn, Chu Tấn Trinh…… Riêng kỳ thủ Chu Tấn Trinh suốt 30 năm xưng bá kỳ đàn không có đối thủ Trứ tác Quất Trung Bí （橘中秘）của Chu Tấn Trinh đã đúc kết kinh nghiệm chơi

Cờ Tướng cả mấy trăm năm, có một vị trí quan trọng trong lịch sử Cờ Tướng Trung Quốc

Thời Thanh là thời kỳ cực thịnh của Cờ Tướng Trung Quốc thời cổ đại Trong dân gian còn lưu truyền truyền thuyết Hoàng đế Càn Long hạ chiếu 5 vị đại thần “điện thí kỳ nghệ” Trong dân gian thời bấy giờ, Cờ Tướng được chia làm 9 phái là: phái Tì Lăng, phái Dương Hồ, phái Ngô Trung, phái Hồng Đô, phái Giang Hạ, phái Di Lăng, phái Thuận Thiên, phái Đại Đồng và phái Trung Châu Điều này cho thấy, Cờ Tướng phổ biến và có nhiều cao thủ thế nào Thời kỳ này cũng xuất hiện nhiều sách dạy chơi Cờ Tướng, như: Thích Tình Nhã Thú （適情雅趣）, Trúc Hương Trai Tượng Hí Phổ （竹香齋象戲普）, Mai Hoa Phổ （梅花譜）, Bách Cục Tượng Kỳ Phổ （百局象棋譜）…

Trong số đó, nổi tiếng nhất là Mai Hoa Phổ （梅花譜）của Vương Tái Việt Đây

là một trứ tác có ý nghĩa lịch sử, đúc kết các thứ lý luận chiến thuật, nâng trình

độ chiến thuật của môn Cờ Tướng lên tầm cao mới

Cuối đời Thanh, cùng với sự hủ bại của giai cấp thống trị và sự suy yếu của đất nước, môn Cờ Tướng cũng bắt đầu sa sút, chỉ còn các cao thủ trong dân gian

1.3 SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CỜ TƯỚNG TRONG THẾ KỶ XX

1.3.1 Phong trào Cờ Tướng trước năm 1949

Trước năm 1949, do chính phủ hủ bại, đời sống người dân khó khăn, các

kỳ thủ chỉ có thể dựa vào việc bày cờ, cá độ để mưu sinh Chính vì vậy, Cờ Tướng giai đoạn này cũng chẳng có tiến bộ nào Nhưng, theo đà phát triển của thời đại, các phong trào Cờ Tướng trước cuộc chiến tranh chống Nhật cũng bắt đầu bước vào một giai đoạn mới Chủ yếu thể hiện ở 2 mặt sau:

 Một là đã có được các tổ chức Cờ Tướng, như Hội Cờ Tướng Thượng Hải, Hội Cờ Tướng Hoa Nam…… vào những năm 20 – 30

 Hai là đã có những cuộc thi đấu giao hữu giữa các khu vực Như năm

1920 có giải Cờ Tướng Hoa Đông, Hoa Nam, năm 1931 có giải Cờ Tướng Hoa Bắc, Hoa Đông, quán quân giải này là Chu Đức Dục được gọi là Kỳ Vương 7 tỉnh

Phong trào Cờ Tướng giai đoạn này phát triển mạnh nhất ở Thượng Hải và Quảng Đông Ông Tạ Hiệp Tốn, người Thượng Hải, được mệnh danh là “Tổng

tư lệnh kỳ đàn”, ông đã từng tổ chức nhiều cuộc thi đấu, còn phát minh ra “bàn

cờ lớn” để người yêu thích Cờ Tướng có thể thưởng thức được kỳ nghệ của các danh thủ đang thi đấu

Sau thắng lợi trong cuộc kháng chiến chống Nhật, vì phái phản động của Quốc Dân Đảng phát động nội chiến, người dân phải sống trong tình cảnh dầu sôi lửa bỏng, nên phong trào Cờ Tướng cũng theo đó mà ngày càng lắng

xuống

1.3.2 Sự phát triển vượt bậc sau năm 1949

Sau năm 1949, chính vì được Đảng và Chính phủ xem trọng, được nhân dân đề cao, nên phong trào Cờ Tướng ngày càng phát triển mạnh mẽ, và tiến vào một giai đoạn phát triển mới

Năm 1956, Ủy ban thể dục thể thao Trung Quốc đã công nhận Cờ Tướng là môn thi đấu chính thức trong các giải thể dục thể thao của đất nước Cũng vào năm này, giải Vô địch Cờ Tướng Trung Quốc lần thứ nhất đã được tổ chức Sự thành công của giải đã đưa phong trào Cờ Tướng ngày càng được phổ cập và được đề cao hơn Kể từ giải lần thứ nhất đó, giải Vô địch Cờ Tướng Trung Quốc được tổ chức mỗi năm một lần, đã có không ít những nam nữ kỳ thủ đăng quang Như: Hồ Vinh Hoa, Lý Nghĩa Đình, ……

Từ năm 1975, trong các giải Vô địch Cờ Tướng Trung Quốc lại xuất hiện thêm nội dung thi đấu toàn đoàn

H.15: Bàn cờ lớn _ phát minh của Tạ Hiệp Tốn

(Nguồn: www.nchess.com)

Bắt đầu từ năm 1980, thành phố Quảng Châu (tỉnh Quảng Đông) đã tổ chức cúp Cờ Tướng “Ngũ Dương” (五羊) Đây là giải mang đẳng cấp thế giới, chỉ có những ai là quán quân toàn quốc mới có tư cách tham gia Giải có ảnh hưởng rất lớn đến giới chơi cờ trong và ngoài Trung Quốc và đã thu hút rất nhiều kỳ hữu các nơi trên thế giới đến xem

Nhà lý luận Cờ Tướng nổi tiếng, ông Giả Đề Thao đã từng nhận xét: “Sự phát triển của nghệ thuật Cờ Tướng sau năm 1949 đã vượt qua 300 năm so với trước đây” (1949 年後棋藝的發展超過了過去三百年) Thật vậy, các kỳ thủ

Cờ Tướng Trung Quốc đã có những cuộc đấu giao hữu với các kỳ thủ nước ngoài, phá bỏ đi tình trạng bế quan tự thủ trước đây

Năm 1977, các kỳ thủ Trung Quốc đã tham gia vào giải Cờ Tướng các nước Trung Quốc, Philippines, Mã Lai, Hong Kong Từ đó về sau, các kỳ thủ Trung Quốc lại còn góp mặt vào nhiều giải khác do Hiệp hội Cờ Tướng châu Á

tổ chức, như: cúp Cờ Tướng châu Á, giải Cờ Tướng danh thủ các thành phố châu Á, giải Cờ Tướng tranh cúp “Thất tinh” (7 ngôi sao)…

Năm 1983, tại giải Cờ Tướng Hong Kong, Đặc cấp đại sư Lý Lai Quần của Trung Quốc đã thi đấu với Kỳ Vương Đài Loan Từ Tuấn Kiệt Cuộc gặp gỡ này đã đánh dấu sự giao lưu Cờ Tướng giữa hai bờ Đại Lục và Đài Loan Những năm cuối của thế kỷ XX, phong trào Cờ Tướng phát triển cực kỳ mạnh mẽ Ngoài những giải Cờ Tướng đã nói ở trên, còn có thêm nhiều giải Cờ Tướng khác được tổ chức như: cúp Ngân Lệ, cúp Tùng Nghiệp…… Với nhiều danh thủ xuất hiện như: ở giải nam có Lữ Khâm, Từ Thiên Hồng, Hứa Ngân Xuyên……, ở giải nữ có Kim Hải Anh, Ngũ Hà, Trương Quốc

Phụng…….Trong hầu hết các giải Cờ Tướng châu Á, Thế giới và các giải quốc

tế khác, các danh thủ Trung Quốc đều giành được giải quán quân ở cả hai nội dung cá nhân lẫn đồng đội, cả giải nam lẫn giải nữ

 SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CỜ TƯỚNG Ở VIỆT NAM

Cờ Tướng được chơi ở nước ta ít ra cũng đã ngót một nghìn năm nay Tuy nhiên, việc ghi chép lại những diễn biến, những trận cờ, hay những ván cờ không mấy khi tiến hành và nếu có ghi chép được thì cũng bị thất lạc phần lớn Cách đây gần 600 năm đã có những đền chùa thờ thần Cờ Đế Thích mà di tích vẫn còn lại cho tới ngày nay, ví dụ chùa Vua ở Hà Nội và các đền chùa khác ở quanh Thủ Đô Trong lịch sử đất nước còn ghi lại nhiều truyền thuyết về

cờ, trong thơ văn, hội họa có nhiều tác phẩm về cờ và trong suốt hàng trăm năm qua đã có nhiều danh thủ về cờ kiệt xuất, biểu hiện trí thông minh của dân tộc, làm rạng rỡ cho nền thể thao trí tuệ nước nhà

Cờ Tướng còn mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc thể hiện qua các hình thức thi đấu dân gian tại các lễ hội, các dịp tết nhất, đình đám bằng hình thức chơi cờ người, giải cờ thế, biểu diễn cờ mù thu hút nhiều người xem

Ở các thế kỷ trước còn lưu truyền lại nhiều câu chuyện về tướng nhà Trần Nguyễn Súy đập bàn cờ vào đầu giặc tử tiết chứ không chịu đầu hàng, trạng cờ

Vũ Huyên đánh cờ giúp vua Lê giữ uy tín cho đất nước

Từ đầu thế kỷ XX, ở miền Nam, nhất là Sài Gòn, Cờ Tướng được duy trì tương đối đều đặn, từ lối chơi ngẫu hứng dần dần chuyển sang nghiên cứu lý thuyết và tổ chức được nhiều giải cờ dưới những hình thức những trận đấu cá nhân hay những kỳ đài, những trận giao hữu quốc tế Vùng đất phương Nam này đã xuất hiện nhiều danh thủ như Nguyễn Văn Ngoan (Ba Ngoan), Nguyễn Thành Hội, Hà Quang Bố, Hứa Văn Hải, Trần Quới Trong thời gian đó có những danh kỳ Trung Quốc và một số nước trong khu vực sang thi đấu như Chung Trân, Tăng Triển Hồng, Triệu Khôn, Lý Chí Hải, Lê Huệ Đông, phần lớn họ đều thắng, tuy nhiên các danh kỳ miền Nam cũng đã thắng lại một số ván oanh liệt Sự giao lưu Cờ Tướng của miền Nam với các kỳ thủ các nước trong vùng đã có ảnh hưởng tốt đối với Cờ Tướng Việt Nam

Ở phía Bắc đất văn hiến, Cờ Tướng được đông đảo các tầng lớp xã hội ưa

chuộng, phát triển mạnh nhất vào những năm 30 và 40 Ở Hà Nội những hội cờ như Thuyền Quang, Kỳ Tiên, Kỳ Bàn được thành lập, quy tụ một số danh thủ hàng đầu và tổ chức được nhiều giải vô địch Cờ Tướng Bắc Kỳ trong hơn hai thập niên Mở màn là giải vô địch Bắc Kỳ tháng 3 năm 1936 với nhà vô địch đầu tiên là ông Nguyễn Văn Tâm (nhà giáo) Các tên tuổi của làng cờ phía Bắc

có Chu Văn Bột, Đặng Đình Yến, Nguyễn Thi Hùng, Lê Uy Vệ, Nguyễn Tấn Thọ Từ năm 1945 tới những năm 80 phong trào Cờ Tướng ở phía Bắc phát triển yếu, các giải đấu rất ít được tổ chức, số kỳ thủ có tiếng có thể thi đấu quốc

tế cũng không còn được mấy người Việc giao lưu thi đấu với các kỳ thủ nước ngoài hầu như không có (trừ một trận với hình thức giao hữu vào năm 1966)

Ở miền Trung có Huế từng là kinh đô đất nước, và mỗi một tỉnh lại có một

số danh kỳ Tập hợp lại, các tỉnh miền Trung như Quảng Nam, Đà Nẵng, Bình Định, Quảng Ngãi, Khánh Hòa cũng có không ít những cao thủ mà trong

số đó phải kể tới: Cả Soạn (Trần Trinh Soạn), Vương Nghệ, Hồ Thông, Hoàng Quảng, Hoàng Mười, Trương Quang Phùng, Cao Thanh, Nguyễn Minh

vô địch quốc gia Lê Thị Hương (5 lần vô địch quốc gia, đặc cấp quốc tế đại sư), Hoàng Hải Bình, Châu Thị Ngọc Giao, Ngô Lan Hương, Phạm Thu Hà

Từ khi Việt Nam gia nhập Hiệp hội Cờ Tướng thế giới và Hiệp hội Cờ Tướng châu Á, các kỳ thủ Việt Nam liên tiếp tham gia các giải vô địch Cờ Tướng thế giới, vô địch châu Á, giải đấu thủ mạnh châu Á, cúp Phật Thừa, Liên hoan Cờ Tướng Thẩm Dương Trong các giải này, các kỳ thủ Việt Nam đã tỏ rõ tài nghệ của mình, vượt qua nhiều nước châu Á và xếp vào hàng thứ hai, thứ ba thế giới Một số danh thủ Việt Nam đã thắng một số ván trước các danh thủ nổi tiếng của Trung Quốc và thế giới Đồng đội Cờ Tướng Việt Nam đoạt cúp Bạc và ở giải trẻ Cờ Tướng thế giới, kỳ thủ Việt Nam Nguyễn Thành Bảo đã đánh bại danh thủ trẻ Trung Quốc, đoạt cúp vàng lứa tuổi rất vẻ vang

Nhìn chung, Cờ Tướng Việt Nam đã trải qua một con đường gian khổ, lúc thăng lúc trầm, nhưng với sự say mê của biết bao người ở nhiều vùng đất, cờ đã

ăn sâu bám rễ trong hoạt động văn hóa, giải trí, thể thao, phong tục của người Việt Nam, cho nên Cờ Tướng vẫn trường tồn, tự lực vươn lên và phát triển ngày càng lớn mạnh

CHƯƠNG 2:

SỰ THỂ HIỆN CỦA VĂN HÓA TRUNG HOA TRONG CỜ TƯỚNG

Cờ Tướng, trò chơi cờ truyền thống của người Trung Quốc, có lịch sử khá lâu đời Trong hàng nghìn năm qua, Cờ Tướng không chỉ hấp dẫn bao tầng lớp nhân dân Trung Quốc, mà còn hấp dẫn không ít người dân các nước trong khu vực Người ta cứ chơi cờ, cứ tranh tài cao thấp trong các giải thi đấu, cứ say mê tìm hiểu những chiến thuật đi quân trong Cờ Tướng, mà có mấy ai biết rằng, trong lịch sử phát triển lâu dài của mình, Cờ Tướng đã được người Trung Quốc truyền vào cái hồn của văn hóa Trung Hoa

Thông qua việc so sánh với Cờ Vua của phương Tây, chúng ta sẽ nhận thấy bàn cờ và các quân cờ của Cờ Tướng đều mang một ý nghĩa văn hóa nhất định Chúng ta còn tìm hiểu được văn hóa Trung Hoa từ trong những quân cờ, cách

đi quân, quy tắc đối với người chơi cờ và người xem cờ Ngoài ra, các loại hình

Cờ Tướng trong dân gian cũng là nét độc đáo mà ta không thể tìm thấy trong những trò chơi cờ khác

2.1 Ý NGHĨA VĂN HÓA CỦA BÀN CỜ VÀ CÁC QUÂN CỜ TRONG CỜ TƯỚNG (THÔNG QUA SỰ SO SÁNH VỚI CỜ VUA)

2.1.1 Bàn cờ

a/ Sở hà Hán giới （楚河漢界）

Vào thời kỳ các tập đoàn vũ trang phong kiến Trung Quốc tranh hùng và thôn tính lẫn nhau, dòng sông đã trở thành biên giới tự nhiên, phân định lãnh thổ giữa các tập đoàn vũ trang này, như thời Tam Quốc có dòng Xích Bích với phía Bắc là quân Ngụy của Tào Tháo, phía Nam là quân Ngô của Tôn Quyền; thời Hán Sở tranh hùng có dòng sông Hồng Câu (nằm ở núi Quảng Vũ, phía Tây Bắc của thành phố Trịnh Châu) với phía Tây là thành trì của Hán Vương Lưu Bang, còn phía Đông là thành trì của Sở Vương Hạng Vũ……

Là trò chơi cờ miêu tả lại các cuộc chiến tranh giữa các tập đoàn phong kiến, Cờ Tướng cũng đã hấp thụ đặc điểm này Biên giới giữa hai quân trong

Cờ Tướng là một dòng sông, mà người ta vẫn thường gọi là “Sở hà Hán giới” (Về nguồn gốc của tên gọi “Sở hà Hán giới” này, bản thân người viết cũng không lý giải được Người viết đã tham khảo nhiều nguồn tài liệu khác nhau, nhưng tất cả đều dừng lại với tính chất giới thiệu Có tác giả cho rằng đó là do

Cờ Tướng ra đời vào thời Hán Sở, nhưng trong lịch sử hình thành và phát triển của Cờ Tướng đến tận thời Nam Tống thì Cờ Tướng mới xuất hiện dòng sông ở giữa bàn cờ)

b/ Cửu Cung （九宮）

Vào thời cổ đại Trung Quốc, hễ là nước thì phải có thành trì, cung cấm Thành trì, cung cấm đó là nơi cư ngụ của Vua _người trị vì tối cao của đất nước Nước một ngày không thể không có Vua, chính vì thế Vua phải thường xuyên

trong Cờ Tướng được giới hạn bởi 9 điểm nên được gọi là Cửu Cung Đây chính là sự khác biệt của Cờ Tướng với các loại cờ khác

c/ Con số các đường ngang, dọc, số điểm đặt quân

Bàn cờ của Cờ Tướng được tạo thành từ 9 hàng ngang và 10 hàng dọc, có tổng cộng 90 điểm đặt quân Ở giữa còn có sự ngăn cách bởi một dòng sông, tái hiện lại cảnh đối đầu giữa hai đội quân

Điều thú vị là nếu mang dòng sông ra khỏi bàn cờ, thì bàn cờ còn 8 đường ngang, 8 đường dọc và 72 điểm đặt quân

Nhìn từ góc độ văn hóa và tập tục dân gian Trung Quốc thì các số 8, 9 và

10 đều mang một ý nghĩa đặc biệt

Đường dọc Điểm đặt quân

H.22: Điểm đặt quân, đường dọc, đường ngang trong Cờ

Tướng

(Nguồn: www.xiangqi.org.cn)

 Số 9:

Số 9 là số lớn nhất trong hàng đơn vị, vì vậy mà ý nghĩa cơ bản của số 9 trong văn hóa truyền thống Trung Quốc là nhiều và đầy đủ Ví dụ, ngày xưa Trung Quốc được gọi là Cửu Châu （九州）, về cấp bậc khu vực có Cửu Phục

（九服）, về tế tự trong tôn giáo có Cửu Miếu （九廟）, về cấp bậc quan lại có

Cửu Phẩm （九品）, về gia tộc nhân thân có Cửu Tộc（九族）, về trường phái học thuật có Cửu Lưu （九流）, trong thành ngữ, tục ngữ cũng có câu Cửu tử nhất sinh （九死一生）, Cửu ngưu nhất mao （九牛一毛）, Tam quỵ cửu khấu

（三跪九叩）…… Vì số 9 là số lớn nhất trong hàng đơn vị nên còn có nghĩa là

Cực (cuối cùng, cao nhất) như Cửu Tuyền （九泉）, Cửu Tiêu （九霄）(chín tầng mây) Theo học thuyết âm dương của Trung Quốc, số 9 là số đại diện cho dương (trong học thuyết này, số chẵn là âm, còn số lẻ là dương) Như ngày 9 tháng 9 thì được gọi là Trùng Dương （重陽） Số 9 vừa đại diện cho số dương, vừa có ý nghĩa tượng trưng cho “thiên” （天: trời） và “đế”（帝: vua） Trung Quốc cổ đại thường dùng số 9 để chỉ trời, thậm chí còn lấy ngày 9 làm ngày sinh của trời Trong “Thanh Giai Lục” （清嘉錄） có viết: “Tục dĩ thất nhật vi nhân nhật, bát nhật vi cốc nhật, cửu nhật vi thiên nhật” (俗以七日爲人日，八日為穀日，九日為天日) Hoàng đế tự xưng là Cửu ngũ chí tôn （九五之尊）, điều này xuất phát từ quẻ Càn trong Kinh Dịch: “Cửu ngũ, phi long tại thiên, lợi kiến đại nhân”（九五，飛龍在天，利見大人） Hình tượng con rồng và số

9 được dùng để tượng trưng cho Hoàng đế, thậm chí các đồ vật kiến trúc trong cung đình cũng được gọi là Cửu long bôi （九龍杯）, Cửu long bích （九龍壁）…… Vì người Trung Quốc rất đề cao các khái niệm “dương”, “thiên”,

“đế” nên số 9 trở thành số may mắn Về sau, chẳng những số 9 mà những số là

bội số của 9 cũng mang ý nghĩa văn hóa như số 9, như: 18 chiêu võ nghệ, 36 vị

La Hán, 72 phép biến hóa, 81 nạn kiếp, 108 anh hùng lương sơn bạc…

H.23: Quân Tướng （將）,

thời Tống

(Nguồn: www.cchess.com.cn)

H.24: Quân Soái （帥）, thời Dân Quốc

(Nguồn: 張超英，tài liệu đã dẫn)