TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN EURÉKA NĂM 2011 Tên đề tài: KAFKA BÊN BỜ BIỂN CỦA MURAKAMI HARUKI DƯỚI GÓC NHÌN PHÂN TÂM HỌC SINH
GIỚI THIỆU KAFKA BÊN BỜ BIỂN VÀ PHÊ BÌNH
Lý thuyết phân tâm học và phê bình văn học
Người sáng lập lý thuyết phân tâm học là bác sĩ người Áo gốc Do Thái, Sigmund Freud (1856 - 1939) Phát hiện quan trọng nhất của Freud là khái niệm vô thức, làm thay đổi cách nhìn nhận của con người về mối quan hệ giữa ý thức và tâm lý Cùng với những phát hiện của Copernic về vị trí của trái đất trong vũ trụ và quan điểm của Darwin về nguồn gốc của con người, lý thuyết phân tâm học của Freud đã tạo nên ba cú sốc lớn cho nhân loại.
Lý thuyết phân tâm học đã có ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều lĩnh vực, đặc biệt là văn học nghệ thuật, dẫn đến sự hình thành phương pháp phê bình phân tâm học Tâm lý học và văn học, hai hình thái ý thức xã hội, đã tương tác và chuyển hóa lẫn nhau Nhờ vào phân tâm học của Freud, những khía cạnh sâu sắc trong tâm hồn con người được khám phá Việc ứng dụng nghiên cứu phân tâm học cung cấp cho các nhà văn một nền tảng khoa học vững chắc để sáng tạo nên thế giới nội tâm con người Sự phát triển từ tư duy nguyên hợp trong xã hội công xã nguyên thuỷ đến sự phân chia thành hai ngành khoa học như tâm lý học và văn học ngày nay phản ánh sự khu biệt từ sự thống nhất ban đầu.
Phân tâm học và văn học đều tập trung vào con người, nhằm khám phá và lý giải những hiện tượng phức tạp trong tâm hồn Phương pháp phê bình phân tâm học kết hợp giữa tâm lý học và văn học, đã phát triển từ thế kỷ XX và vẫn thu hút sự quan tâm của nhiều học giả toàn cầu.
Murakami Haruki và tiểu thuyết Kafka bên bờ biển
Tiểu thuyết "Kafka bên bờ biển" của Murakami Haruki là một trong những tác phẩm nổi bật nhất của văn học Nhật Bản hiện đại Sự thành công của tác phẩm này nằm ở những yếu tố độc đáo, vượt trội so với các tác phẩm khác, thể hiện qua nhiều khía cạnh mới lạ.
Kết cấu của tác phẩm "Biên niên ký chim vặn dây cót" nổi bật với hai tuyến nhân vật chính chạy xuyên suốt, khác biệt so với "Rừng Na Uy" hay "Phía Nam biên giới, Phía Tây mặt trời" Việc áp dụng kết cấu đa tuyến thay cho kết cấu đơn tuyến truyền thống không chỉ tạo ra sự hấp dẫn mà còn mang đến trải nghiệm thú vị cho người đọc.
Trong tác phẩm "Kafka bên bờ biển," Haruki Murakami đã nâng cao yếu tố huyền ảo và phi logic, biến chúng thành những "chiêu thức" quan trọng Khác với "Biên niên ký chim vặn dây cót," nơi yếu tố hư thực chỉ xuất hiện mờ nhạt, trong tác phẩm này, yếu tố huyền ảo là điều không thể thiếu để tạo nên giá trị nghệ thuật của tác phẩm.
Ba là, liên văn bản được xem như một góc nhìn phân tâm học trong thời kỳ hậu hiện đại Trước đây, khái niệm “văn, sử, triết bất phân” được các nhà nghiên cứu nhấn mạnh Ngày nay, với sự phát triển của khoa học xã hội và nhân văn, văn, sử, triết đã trở thành các ngành khoa học độc lập Tuy nhiên, giữa chúng vẫn tồn tại sự liên đới và ảnh hưởng lẫn nhau Mối liên hệ này được thể hiện qua khả năng “liên văn bản” độc đáo và hậu hiện đại của Murakami.
NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA YẾU TỐ PHÂN TÂM HỌC TRONG
Nhân vật – một biểu hiện đậm đặc của yếu tố phân tâm học
Góc nhìn phân tâm học của S Freud đã giúp độc giả hiểu rõ hơn về các nhân vật trong "Kafka bên bờ biển" của Murakami Haruki Tiểu thuyết này sử dụng phương pháp phân tích đời sống cá nhân, cho thấy các nhân vật của Murakami mang những khiếm khuyết khó nắm bắt, thể hiện qua những "dồn nén" ẩn ức bệnh lý Điều này dẫn đến sự phân thân của nhân vật, như trường hợp của Kafka và nhân vật Quạ.
Koichi Tamura và Johnnie Walker…Và bởi những chấn thương tinh thần dẫn đến bản năng chết của Miss Saeki, của Koichi Tamura
Câu chuyện được xây dựng dựa trên mặc cảm Oedipe trong phân tâm học, kết hợp với kỹ thuật viết văn hậu hiện đại Mỗi nhân vật trong "Kafka bên bờ biển" đại diện cho một khía cạnh của con người hiện đại, và việc lý giải tâm lý của các nhân vật này chính là khám phá tâm hồn của con người trong thời đại ngày nay.
Hệ thống biểu tượng – những “cổ mẫu” trong Kafka bên bờ biển
Ông tổ thứ hai của phân tâm học người Thuỵ Sĩ tên là Carl Gustav Jung (1875 –
C G Jung đã phát triển khái niệm vô thức tập thể dựa trên thành tựu của S Freud PGS TS Nguyễn Thị Thanh Xuân trong bài viết "Đi tìm cổ mẫu trong văn học Việt Nam" nhấn mạnh rằng Jung rất quan tâm đến cổ mẫu và đã phân tích sâu sắc các biểu hiện của cổ mẫu trong văn học nghệ thuật.
Trong bài viết này, chúng tôi sẽ phân tích các biểu tượng trong tiểu thuyết "Kafka bên bờ biển" dựa trên quan điểm của S Freud và C Jung, mà chúng tôi cho là hợp lý Chúng tôi tin rằng đây cũng chính là ý đồ nghệ thuật mà Murakami muốn truyền tải trong tác phẩm của mình.
1 Khoa Ngữ văn và Báo chí (2007), Huyền thoại và văn học, Nxb Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, tr 277
1 Tính cấp thiết của đề tài Đời sống văn học thế kỉ XX ở phương Tây xuất hiện nhiều trường phái lý luận phê bình văn học quan trọng, và khi thiên niên kỉ mới bắt đầu để kết thúc vai trò lịch sử của thập kỷ đã qua thì việc nghiên cứu những thành tựu văn học phương Tây thế kỉ XX ở nước ta vẫn vô cùng mới mẻ, chưa hoàn tất
Nghiên cứu "Kafka bên bờ biển" của Murakami Haruki từ góc nhìn phân tâm học là nỗ lực cập nhật tiến trình văn học thế giới, mặc dù có tính thời sự tại Việt Nam, nhưng không xa lạ với các nền văn học khác trong khu vực và toàn cầu.
Murakami Haruki đã trở thành một hiện tượng lớn trong văn học đương đại thế giới, và người dân Nhật Bản đang hy vọng vào giải Nobel Văn học lần thứ 3 cho đất nước của mình Việc cập nhật nghiên cứu về tiểu thuyết "Kafka bên bờ biển", tác phẩm nổi bật đã góp phần làm nên tên tuổi của ông, là một nỗ lực cần thiết và mang tính thời sự trong đời sống sáng tác hiện nay.
Kafka bên bờ biển là tác phẩm khá bề bộn chứng tỏ chất sống ngồn ngộn của
Murakami Haruki Việc áp dụng phương pháp phê bình phân tâm học vào tác phẩm này làm nổi bật các khía cạnh của đời sống, khiến chúng trở nên sinh động và hấp dẫn hơn.
Tác phẩm văn học không phải là sản phẩm ngẫu nhiên, mà nó xuất phát từ tâm tư con người và thực tại xã hội, đồng thời được hình thành dựa trên một di sản văn học nhất định.
2 Tình hình nghiên cứu đề tài Ở phương Tây, từ khi học thuyết phân tâm học ra đời đã nhận được sự hưởng ứng nhiệt tình từ giới nghiên cứu phê bình văn học J P Sartre khi nghiên cứu tác phẩm Bà
Bôvary đã chú ý đến vô thức thời ấu thơ của G Flaubert và J Bellemi, trong khi Noel nghiên cứu vô thức trong truyện cổ tích M Robert tập trung vào nguồn gốc của tiểu thuyết Tại Pháp, Jacques Lacan đã áp dụng phân tâm học để nghiên cứu lý thuyết cấu trúc và ký hiệu học.
Trong nghiên cứu lý luận phê bình văn học, Norman Holland đã áp dụng phân tâm học vào việc tiếp nhận của người đọc tại Mỹ Tại Việt Nam, Trương Tửu là người đầu tiên áp dụng lý thuyết phân tâm học của Freud vào tác phẩm văn học, đặc biệt là trong Truyện Kiều của Nguyễn Du Nhiều nhà lý luận phê bình khác như Nguyễn Văn Hanh, Đàm Quang Thiện và Đỗ Lai Thúy cũng đã tiếp tục vận dụng phân tâm học trong nghiên cứu văn học PGS TS Đỗ Lai Thúy đã nghiên cứu tính cách của từng dân tộc và bút pháp nghệ thuật của các nhà thơ như Hồ Xuân Hương, Nguyễn Gia Thiều, và Bà huyện Thanh Quan, mang đến những kiến giải sâu sắc Tác phẩm Kafka bên bờ biển của Murakami Haruki cũng đã thu hút sự chú ý từ khi ra mắt.
Việt Nam năm 2007 qua bản dịch của Dương Tường đã nhận được sự quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu văn học
Trong Bản tin Đại học Quốc gia Hà Nội - số 218 năm 2009, Nguyễn Ngọc Hà đã phân tích tiểu thuyết "Kafka bên bờ biển" của Haruki Murakami, nhấn mạnh các yếu tố “bất toàn, phi chuẩn, phi lí” như những dấu hiệu của phê bình hậu hiện đại Đồng thời, TS Nguyễn Thị Bích Thúy từ Đại học Sư phạm TPHCM cũng đã nghiên cứu về Phức cảm Genji trong tác phẩm này, được đăng trên tạp chí Nghiên cứu văn học, số 5/2010.
Bài nghiên cứu phân tích tác phẩm "Kafka bên bờ biển" của Murakami Haruki dưới góc nhìn phức cảm Genji, thể hiện tâm thức Nhật Bản truyền thống và yếu tố phân tâm học của S Freud TS Nguyễn Thị Bích Thúy cho rằng khái niệm mặc cảm Oedipe và phức cảm Genji có sự tương đồng khi xem xét cùng một vấn đề Bài viết khẳng định Murakami là nhà văn Nhật Bản hiện đại, khác biệt với những nhận định trước đó, mang đến cái nhìn khoa học cho tác phẩm Ngoài ra, PGS TS Lê Nguyên Cẩn cũng có bài nghiên cứu trên tạp chí Nghiên cứu văn học số 9/2010, tập trung vào cấu trúc tự sự của "Kafka bên bờ biển" qua lăng kính phân tâm học, đánh giá điểm nhìn và ngôi kể theo lý thuyết của S Freud với những nhận định có giá trị khoa học.
Bài viết này tổng hợp một số nghiên cứu về tác phẩm "Kafka bên bờ biển" của Murakami Haruki, mỗi nghiên cứu đóng góp một khía cạnh lý luận phê bình văn học nhất định Những công trình này là nguồn tư liệu quý giá cho việc nghiên cứu lý thuyết phân tâm học áp dụng vào tác phẩm Tuy nhiên, các ý kiến trong các bài viết thường mang tính đơn lẻ và phân tán, phản ánh những góc độ tiếp cận khác nhau của từng tác giả Murakami Haruki được coi là một tác giả quan trọng của tiểu thuyết Nhật Bản thế kỷ XX, và "Kafka bên bờ biển" là một trong những tác phẩm nổi bật trong sự nghiệp của ông Chúng tôi cho rằng cần có một công trình nghiên cứu toàn diện về góc nhìn phân tâm học trong tác phẩm này.
3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài
Văn hóa nghệ thuật là lĩnh vực sáng tạo đặc thù, mang lại giá trị tinh thần nuôi dưỡng tư tưởng và tâm hồn con người, đồng thời hình thành lý tưởng thẩm mỹ Nghiên cứu văn học là một phần quan trọng trong việc khám phá văn hóa Để hiểu rõ bản sắc văn hóa của một dân tộc như Nhật Bản, việc nghiên cứu văn học là con đường nhanh chóng và hiệu quả nhất.
Ngày nay, thế giới ngày càng trở nên “phẳng”, với văn hóa và kiến thức vượt qua biên giới, hòa nhập vào đời sống toàn cầu Một ví dụ điển hình là ảnh hưởng của tâm lý học đối với sáng tác của các nhà văn, đặc biệt là Murakami Haruki.
KẾT LUẬN
Đề tài "Kafka bên bờ biển" của Murakami Haruki được phân tích dưới góc nhìn phân tâm học đã giải quyết hai vấn đề chính: giới thiệu phương pháp phê bình phân tâm học và áp dụng phương pháp này vào tác phẩm Chúng tôi nhấn mạnh lý do tại sao lý thuyết tâm lý học có thể được ứng dụng vào văn học, tạo ra một phương pháp phê bình mới Tâm lý học và văn học, mặc dù là hai ngành khoa học khác nhau, đều khai thác khía cạnh bên trong của tâm hồn con người Phân tâm học cung cấp nền tảng vững chắc cho việc nghiên cứu sắc thái cảm xúc của các nhân vật trong "Kafka bên bờ biển", với lý giải có cơ sở khoa học và sức thuyết phục cao.
Việc ứng dụng lý thuyết phân tâm học vào tác phẩm của Kafka mở ra cơ hội để đánh giá tầm vóc của các nhà phân tâm học như S Freud và C Jung Những đóng góp của họ đã giúp nhân loại vượt qua những giới hạn trong nhận thức về con người và thế giới Sigmund Freud đã chỉ ra rằng thế giới không có điểm tận cùng, mà chỉ có giới hạn trong hiểu biết của con người Ông nhấn mạnh rằng con người là một thực thể phức tạp, và để hiểu được họ, cần phải trải qua hành trình khám phá đầy thử thách Những thành tựu của phân tâm học cung cấp cho thế hệ trẻ niềm tin và cơ sở để tiếp tục hành trình khám phá bản thân và nhân loại.
Murakami Haruki đã vô tình hoặc ngẫu nhiên sáng tạo tiểu thuyết "Kafka bên bờ biển" với cảm quan chủ đạo là khái niệm mặc cảm Oedipe trong phân tâm học Việc kết hợp các tác phẩm văn học kinh điển và truyền thống văn học Nhật Bản đã giúp ông tạo ra một tác phẩm đồ sộ, chỉ với 531 trang khi dịch sang tiếng Việt Như nhà văn Nguyễn Minh Châu đã nhận định, sự "sang trọng" của các nhân vật trong tác phẩm đã góp phần nâng tầm tên tuổi của Murakami Bên cạnh đó, chúng tôi đã phân tích góc nhìn phân tâm học qua nhân vật và biểu tượng trong "Kafka bên bờ biển" Tuy nhiên, do hạn chế về số trang, công trình của chúng tôi chỉ tập trung vào một số vấn đề cơ bản nhất trong phân tâm học của tiểu thuyết này.
Đời sống nội tâm của các nhân vật trong tiểu thuyết này rất phong phú, thể hiện qua các góc cạnh và khía cạnh ẩn giấu mà lý thuyết phân tâm học giúp độc giả hiểu rõ hơn Khi áp dụng hình mẫu cổ điển của C Jung, những biểu tượng phân tâm học trở nên thú vị nhưng cũng khó nắm bắt Độc giả cần theo dõi tác phẩm từ đầu đến cuối để thu thập và sắp xếp các mảnh ghép, từ đó hiện lên bức tranh toàn cảnh về Kafka bên bờ biển.
Chúng tôi cho rằng, tác phẩm "Kafka bên bờ biển" của Murakami Haruki có thể được phân tích dưới góc nhìn phân tâm học thông qua các vấn đề như hành trình tìm kiếm bản ngã, phức cảm Oedipe, định mệnh, bản năng chết, tính dục và trạng thái giới Bằng cách tiếp cận từ nhân vật và biểu tượng, chúng tôi đã làm nổi bật cấu trúc chặt chẽ và logic của tác phẩm.
Xin được dành những lời cuối cùng của công trình gửi lời khen tặng đến tiểu thuyết
Kafka bên bờ biển của nhà văn Murakami Haruki Trong bài phát biểu từ chối nhận giải
Vào năm 1964, tại Toà đại sứ Thuỵ Điển ở Paris, triết gia hiện sinh Jean – Paul Sartre đã nhấn mạnh rằng “nền văn hoá tương lai phải là một nền văn hoá tổng hoà hai nền văn hoá Tây và Đông.” Qua quá trình nghiên cứu, chúng tôi đã cảm nhận sâu sắc ý kiến này thông qua góc nhìn phân tâm học trong tác phẩm "Kafka bên bờ biển."
98 Trần Thiện Đạo (2008), Từ chủ nghĩa hiện sinh tới thuyết cấu trúc, Nxb Tri thức, tr 54
1 Averintsev (2007), Góp phần kiến giải ý nghĩa biểu tượng của huyền thoại Ơđip (Phạm Vĩnh Cư dịch), Tạp chí Nghiên cứu văn học số 11, Viện văn học, Viện Khoa học Xã hội Việt Nam
2 Antoine Compagnon (2006), Bản mệnh của lí thuyết (Lê Hồng Sâm, Đặng Anh Đào dịch), Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội
3 Lê Nguyên Cẩn (2010), Cấu trúc tự sự Kafka bên bờ biển theo cách nhìn phân tâm học, Tạp chí Nghiên cứu văn học, số 9, Viện Văn học, Viện Khoa học Xã hội Việt
4 Lê Nguyên Cẩn (2011), Nghệ thuật tự sự trong tác phẩm của Honoré De Balzac, Nxb Giáo dục
5 Nhật Chiêu (2009), Văn học Nhật Bản từ khởi thủy đến 1868, Nxb Giáo dục
6 Đào Ngọc Chương (2003), Thi pháp tiểu thuyết và sáng tác của Ernest Hemingway, Nxb Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh
7 Đào Ngọc Chương (2008), Hiện tượng chuyển hóa trong văn học - Trường hợp huyền thoại, Tạp chí Nghiên cứu văn học, số 11, Viện Văn học, Viện Khoa học xã hội Việt
8 Đào Ngọc Chương (2010), Truyện ngắn dưới ánh sáng so sánh, Nxb Văn hoá Thông tin
9 Nguyễn Văn Dân (2011), Lý luận văn học so sánh, Nxb Khoa học Xã hội
10 Lê Tiến Dũng (2005), Giáo trình Lí luận văn học - Phần tác phẩm văn học, Nxb Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh
11 Trần Thiện Đạo (2008), Từ chủ nghĩa hiện sinh tới thuyết cấu trúc, Nxb Tri thức
12 Đặng Anh Đào (2009), Văn học phương Tây, Nxb Văn học
13 Evelyne Grossman, Phân tâm học trong nghiên cứu văn học (Nguyễn Thị Từ Huy dịch), http:// www.khoavanhoc-ngonngu.edu.vn
14 Elizabeth Wrighr (2009), Lacan và phân tâm học cấu trúc (Nhã Thuyên dịch), http:// www.khoavanhoc-ngonngu.edu.vn
15 G N Pôxpêlôp (chủ biên) (1998), Dẫn luận nghiên cứu văn học (Trần Đình Sử, Lại Nguyên Ân, Lê Ngọc Trà dịch), Nxb Giáo dục
16 Nguyễn Ngọc Hà (2009), Kafka bên bờ biển - Những dấu hiệu của tiểu thuyết hậu hiện đại, Bản tin Đại học Quốc gia Hà Nội , số 218
17 Haruki Murakami (2007), Kafka bên bờ biển (Dương Tường dịch), Nxb Văn học
18 Murray Stein (2011), Bản đồ tâm hồn con người của Jung (Bùi Lưu Phi Khanh dịch), Nxb Tri thức
19 Khoa Ngữ văn và Báo chí (2007), Huyền thoại và văn học, Nxb Đại học Quốc gia
20 Nhiều tác giả (2003), Văn học hậu hiện đại thế giới, những vấn đề lí thuyết, Nxb Hội Nhà văn, Trung tâm văn hoá ngôn ngữ Đông Tây, Hà Nội
21 Nhiều tác giả (2009), Nghiên cứu văn học Việt Nam, những khả năng và thách thức, Nxb Thế giới
22 Jean-Francois Lyotard ( 2007), Hoàn cảnh hậu hiện đại, (Ngân Xuyên dịch, Bùi Văn Nam Sơn hiệu đính), Nxb Tri thức
23 Lưu Hồng Khanh (2005), Tâm lý học chuyên sâu, Nxb Trẻ
24 Phạm Minh Lăng (2000), S Freud và tâm phân học, Nxb Văn hóa Thông tin
25 Phương Lựu (1998), Mười trường phái lý luận phê bình văn học phương Tây hiện đại, Nxb Giáo dục
26 Phương Lựu (2001), Lí luận phê bình văn học phương Tây thế kỷ XX, Nxb Văn học
27 Phương Lựu (chủ biên), La Khắc Hoà, Trần Mạnh Tiến (2005), Lí luận văn học, tập
3: Tiến trình văn học, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội
28 Phương Lựu (chủ biên), Nguyễn Nghĩa Trọng, La Khắc Hòa, Lê Lưu Oanh (2008), Lí luận văn học, tập 1: Văn học, nhà văn, bạn đọc, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội
29 Milan Kundera (1998), Nghệ thuật tiểu thuyết (Nguyên Ngọc dịch), Nxb Đà Nẵng
30 Nguyễn Nam, Lưu Huy Khánh (1999), Văn hóa nghệ thuật thế kỷ XX, Nxb Văn học
31 Nguyễn Vũ Quỳnh Như (2005), Sân khấu truyền thống Nhật Bản: Bản sắc văn hóa và kinh nghiệm bảo tồn-phát triển, Luận văn Thạc sĩ Văn hóa học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh
32 Vũ Dương Ninh (2006), Lịch sử văn minh thế giới, Nxb Giáo dục
33 Numano Mitsuyoshi (2009), Thế giới thơ và tiểu thuyết Nhật Bản - Từ “Truyện
Genji” đến Murakami Haruki (Lương Việt Dũng dịch), Bài thuyết trình tại Hội thảo
Văn học Nhật Bản do Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP
Hồ Chí Minh tổ chức
34 Huỳnh Như Phương (2010), Lý luận văn học nhập môn, Nxb Đại học Quốc gia TP
35 Sigmund Freud (2002), Phân tâm học nhập môn (Nguyễn Xuân Hiến dịch), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội
36 Đỗ Lai Thúy (2000), Phân tâm học và văn hóa nghệ thuật, Nxb Văn hóa Thông tin
37 Đỗ Lai Thúy (2007), Phân tâm học và tính cách dân tộc, Nxb Tri thức
38 Đỗ Lai Thúy (2009), Bút pháp của ham muốn, Nxb Tri thức
39 Đỗ Lai Thuý (2011), Phê bình văn học, con vật lưỡng thê ấy, Nxb Hội Nhà văn.