Hội họa như một thủ pháp trong tên tôi là đỏ của orhan pamuk công trình nghiên cứu khoa học sinh viên cấp trường năm 2015

TÓM TẮT CÔNG TRÌNH Công trình Hội họa như một thủ pháp trong Tên tôi là Đỏ của Orhan Pamuk đã nghiên cứu về tác phẩm Tên tôi là Đỏ của Orhan Pamuk trên bình diện thi pháp loại hình, dự

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA VĂN HỌC VÀ NGÔN NGỮ

CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN

CẤP TRƯỜNG NĂM 2015

Tên công trình:

HỘI HỌA NHƯ MỘT THỦ PHÁP TRONG TÊN TÔI LÀ ĐỎ CỦA ORHAN PAMUK

Sinh viên thực hiện:

Chủ nhiệm: Đinh Hoài Bảo

Lớp Văn học, khóa 2012-2016

Người hướng dẫn: TS Nguyễn Ngọc Bảo Trâm

TP HỒ CHÍ MINH, THÁNG 3 NĂM 2015

MỤC LỤC

TÓM TẮT CÔNG TRÌNH 1

Chương 1: Orhan Pamuk và thế giới hội họa 1

Chương 2: Mỹ học Islam và những biểu hiện của thủ pháp hội họa trong 1

Chương 3: Nghệ thuật và cuộc tranh luận về quan điểm nghệ thuật trong 2

MỞ ĐẦU 3

1 Tính cấp thiết của đề tài 3

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài 4

3 Lý do chọn đề tài, mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài 10

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 11

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu, giới hạn của đề tài 12

6 Đóng góp mới của đề tài 12

7 Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn 13

8 Kết cấu của đề tài 13

CHƯƠNG MỘT 15

1.1 Orhan Pamuk – người nối nhịp Đông-Tây 15

1.1.1 Con đường trở thành nhà văn 15

1.1.2 Istanbul – thành phố quê hương và cảm hứng sáng tác 18

1.2 Những yếu tố hội họa trong Tên tôi là Đỏ 23

1.2.1 Các hình thức hội họa 23

1.2.2 Các nhân vật trong thế giới hội họa 26

1.2.3 Sự chiếm lĩnh của hình ảnh 29

Tiểu kết 34

CHƯƠNG HAI 35

2.1 Mỹ học Islam trong Tên tôi là Đỏ 35

2.1.1 Điểm nhìn của Thượng đế 35

2.1.2 Kashf – vén mạng và nguyên tắc sáng tạo 36

2.1.3 Takhyil – nguyên lý tưởng tượng 37

2.2 Thủ pháp hội họa trong Tên tôi là Đỏ 39

2.2.1 Thủ pháp hội họa trong xây dựng nhân vật 39

2.2.2 Thủ pháp hội họa trong xây dựng không gian 45

2.3 Biểu tượng nghệ thuật trong Tên tôi là Đỏ 48

2.3.1 Đỏ - một ẩn dụ đa nghĩa 48

2.3.2 Cây bút và Lọ mực 50

2.3.3 Con ngựa của Thượng đế 52

2.3.5 Hành động tự hủy – Kiếp mù và ký ức 55

Tiểu kết 57

CHƯƠNG BA 58

3.1 Tên tôi là Đỏ với những vấn đề về nghệ thuật 58

3.1.1 Nghệ thuật và thời gian 58

3.1.2 Nghệ thuật và phong cách 59

3.1.3 Con người với định mệnh nghệ thuật 62

3.2 Cuộc tranh luận về quan điểm nghệ thuật trong Tên tôi là Đỏ 64

3.2.1 Đâu là đích đến của nghệ thuật? 64

3.2.2 Có hay không chân lý trong nghệ thuật? 66

3.2.3 Nghệ thuật trong tiến trình lịch sử 68

Tiểu kết 73

KẾT LUẬN 74

TÀI LIỆU THAM KHẢO 75

PHỤ LỤC 80

TÓM TẮT CÔNG TRÌNH

Công trình Hội họa như một thủ pháp trong Tên tôi là Đỏ của Orhan Pamuk

đã nghiên cứu về tác phẩm Tên tôi là Đỏ của Orhan Pamuk trên bình diện thi pháp loại

hình, dựa trên cơ sở về mối quan hệ giữa các loại hình nghệ thuật, cụ thể là hội họa và văn chương Đây là tác phẩm có vị trí quan trọng trong sự nghiệp sáng tác của Orhan Pamuk, giúp ông được trao tặng các giải thưởng lớn như Giải thưởng quốc tế IMPAC Dublin 2003 và giải Nobel Văn học 2006 Bằng phong cách độc đáo của Orhan Pamuk,

Tên tôi là Đỏ không chỉ đánh thức sự quan tâm của độc giả Việt Nam với văn chương

Thổ Nhĩ Kỳ – kể từ sau Aziz Nesin – mà còn đưa nền văn học này trỗi dậy giữa văn

đàn thế giới Trải qua 59 chương truyện, Tên tôi là Đỏ cho thấy khả năng vô hạn của

nó trong việc chuyển hóa ngôn từ và hình ảnh, mở ra một thế giới nghệ thuật khác biệt

Vì vậy, đặt vấn đề nghiên cứu Tên tôi là Đỏ thông qua mối quan hệ loại hình là con

đường lý thú dẫn dắt chúng tôi vào thế giới nghệ thuật của tác phẩm Qua đó, chúng

tôi hy vọng sẽ mở ra một cách đọc mới về Tên tôi là Đỏ, cũng như nhận diện rõ hơn về

phong cách hậu hiện đại của Orhan Pamuk

Ngoài phần mở đầu và kết luận, chúng tôi triển khai công trình qua ba chương với kết cấu như sau:

Chương 1: Orhan Pamuk và thế giới hội họa

Đây là chương đặt nền tảng, cơ sở lý thuyết của công trình Trong đó, chúng tôi điểm qua những nét chính về cuộc đời nhà văn Orhan Pamuk và các đặc trưng nổi bật

của tác phẩm Tên tôi là Đỏ Đồng thời, chúng tôi cũng trình bày những yếu tố hội họa

được biểu hiện trong tác phẩm, bao gồm: các hình thức của nghệ thuật hội họa; mối quan hệ giữa hình ảnh thị giác và ngôn từ; các nhân vật trong thế giới hội họa; và kết cấu khung của tác phẩm,

Chương 2: Mỹ học Islam và những biểu hiện của thủ pháp hội họa trong

Tên tôi là Đỏ

Mỹ học Islam là nền mỹ học phát triển rực rỡ từ thời trung đại, có ảnh sâu rộng đến nhiều phương diện văn hóa nghệ thuật trong thế giới Islam Lấy bối cảnh đế quốc

Ottoman cuối thế kỷ XVI, Orhan Pamuk đã xây dựng nên câu chuyện thế giới hội họa

trong Tên tôi là Đỏ dựa trên nền tảng của mỹ học này Bên cạnh đó, ông còn vận dụng

các yếu tố mỹ học, các đặc trưng hội họa như thủ pháp sáng tác văn chương, cụ thể như: cách thức xây dựng nhân vật; cách thức xây dựng không gian; thế giới biểu tượng;

và những biểu hiện của văn chương hậu hiện đại trong tác phẩm

Chương 3: Nghệ thuật và cuộc tranh luận về quan điểm nghệ thuật trong

Tên tôi là Đỏ

Quan điểm nghệ thuật là một luận đề quan trọng mà Orhan Pamuk đã đặt ra

trong tác phẩm Tên tôi là Đỏ Thông qua việc trình bày về thế giới hội họa Islam thời

Ottoman trước những yếu tố mới dần xuất hiện từ phương Tây Từ sự khác biệt giữa quan điểm nghệ thuật Islam truyền thống với quan điểm nghệ thuật phương Tây thời Phục hưng, Orhan Pamuk mở ra những nhận thức mới về nghệ thuật trong mối tương quan với các phạm trù như: điểm nhìn, thời gian, phong cách, sự hư cấu,… đã cho thấy nghệ thuật không chỉ là chủ đề nội tại của tác phẩm mà nó còn phản ánh quan điểm hậu hiện đại của Orhan Pamuk

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nằm giữa hai lục địa Á-Âu, đất nước Thổ Nhĩ Kỳ xuất hiện với một diện mạo độc đáo Như một nhịp cầu, miền đất này là sự giao thoa giữa phương Đông và phương Tây, giữa tinh hoa truyền thống với các giá trị hiện đại – cấu thành nên bản sắc văn hóa và màu sắc văn chương Tuy nhiên, đối với độc giả Việt Nam, nền văn học này vẫn còn xa lạ Do đó, đặt vấn đề nghiên cứu văn học Thổ Nhĩ Kỳ mà cụ thể là

tác giả Orhan Pamuk với tác phẩm Tên tôi là Đỏ là công việc cần thiết, đáp ứng nhu

cầu mở rộng trường tiếp nhận hiện nay

Năm 2006, Orhan Pamuk vinh dự trở thành nhà văn Thổ Nhĩ Kỳ đầu tiên đoạt giải Nobel văn học Trước đó, các tác phẩm của ông đã được xuất bản rộng rãi ở

phương Tây, được trao tặng nhiều giải thưởng danh giá Trong đó, Tên tôi là Đỏ – tiểu

thuyết về nghệ thuật tiểu họa Ottoman thế kỉ XVI – được xem là một tác phẩm quan trọng của Orhan Pamuk, có ảnh hưởng sâu sắc đến văn chương hậu hiện đại Tuy vậy,

các nghiên cứu tại Việt Nam hiện nay về Tên tôi là Đỏ vẫn chưa thật sự đa dạng, chủ yếu tập trung vào bình diện thi pháp học truyền thống Do đó việc nghiên cứu Tên tôi

là Đỏ dựa trên những bình diện khác vẫn cần được đặt ra Điều này không chỉ góp

phần phát hiện những giá trị tiềm ẩn của riêng tác phẩm mà còn góp phần bổ sung thêm một nghiên cứu mới về Orhan Pamuk tại Việt Nam

Hiện nay, đề cập đến khu vực Trung Cận Đông, các vấn đề mang tính thời sự như xung đột tôn giáo, dân tộc, chính trị, thường được nhắc đến và thông tin thường xuyên Điều đó vô tình khiến cho các giá trị văn hóa, tinh thần ở khu vực này dường như bị lu mờ và ít được lưu tâm Do đó, thông qua nghiên cứu này, chúng tôi hy vọng nhận diện được một phần những di sản nghệ thuật hội họa có giá trị của vùng đất này, đồng thời nhìn thấy chân thật những căn nguyên về mối xung đột giữa phương Đông

và phương Tây, mà Thổ Nhĩ Kỳ cũng nằm trong vòng ảnh hưởng đó Công trình cũng

nhằm phát hiện và lý giải những vẻ đẹp mà tác phẩm Tên tôi là Đỏ đã tạo ra, tác phẩm

không chỉ khơi gợi những cảm xúc thẩm mỹ tinh tế mà còn phản ánh những thông điệp

sâu sắc, vượt lên bối cảnh quá khứ, để từ đó giúp con người hiện đại chiêm nghiệm, soi chiếu rõ hơn về số phận con người trong thời đại ngày nay

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

Tên tôi là Đỏ là tác phẩm tạo nên tiếng vang trong sự nghiệp của Orhan Pamuk

Tác phẩm không chỉ được đón nhận nồng nhiệt tại Thổ Nhĩ Kỳ, mà còn ở nhiều nước

trên thế giới Được dịch và phát hành tại Việt Nam năm 2007, Tên tôi là Đỏ nhanh

chóng thu hút sự quan tâm của nhiều học giả, nhà nghiên cứu Qua các bài báo, bài viết, tham luận khoa học,… những giá trị quan trọng của tác phẩm được nhận diện và

lý giải, góp phần khẳng định phong cách độc đáo của Orhan Pamuk

2.1.Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam

Tháng 12/2007, bản dịch tiếng Việt tác phẩm Benim Adım Kırmızı của Orhan Pamuk tựa đề Tên tôi là Đỏ được phát hành tại Việt Nam Đây là bản dịch hoàn chỉnh

đầu tiên về tác phẩm được công bố trong nước, do dịch giả Phạm Viêm Phương và Huỳnh Kim Oanh chuyển ngữ Thay cho lời bạt ở cuối sách, Phạm Viêm Phương có

bài Thử tìm một cách giải mã “Tên tôi là Đỏ” – gợi ý các hướng tìm hiểu về tác phẩm

này

Ngày 11/03/2008, tại Hội sách TPHCM lần 5, Nhà xuất bản Trẻ – Công ty Nhã Nam – Nhà xuất bản Văn học đã phối hợp tổ chức Hội thảo “Orhan Pamuk – giữa Đông và Tây” với sự tham gia của các dịch giả, nhà phê bình, nhà báo, khách mời Tại đây, nhiều tham luận về Orhan Pamuk đã được trình bày, mở đầu cho ý hướng nghiên

cứu Orhan Pamuk tại Việt Nam Đến tháng 6/2009, tạp chí Văn tuyển 2 (Chuyên đề về

Orhan Pamuk) đã đăng lại một số tham luận của hội thảo này, đồng thời bổ sung thêm những bài viết mới, tiêu biểu như:

- Tìm hiểu Orhan Pamuk ở góc độ chính trị, Phạm Viêm Phương trong tiểu luận

Pamuk: nhà văn & công dân, đã đề xuất tìm hiểu Orhan Pamuk qua hai vai trò: sáng

tác văn chương và trách nhiệm công dân Còn Inrasara đi sâu phân tích “sự ma sát

giữa hai thế lực chính trị, tôn giáo” [20] là yếu tố dẫn đến những biến động trong cuộc

đời nhà văn qua bài viết Orhan Pamuk, lưu vong như là một định mệnh

- Nghiên cứu chủ đề nghệ thuật trong Tên tôi là Đỏ, Nhật Chiêu chỉ ra tính bất

phân giữa hai nền nghệ thuật Đông-Tây trong tác phẩm, qua đó tác giả phản ánh quan

niệm của Orhan Pamuk – Nghệ thuật không có trung tâm Cụ thể hơn, Mai Sơn đánh

giá vai trò của bốn nhân vật: Đức vua, Enishte, Zeytin, Osman Sự khác biệt về điểm

nhìn và quan niệm nghệ thuật giữa họ được phản ánh trong chủ đề Tên tôi là Đỏ: Bản

đại luận về nghệ thuật

- Ngoài ra, tạp chí còn có các bản dịch bài viết của Orhan Pamuk như: Thành

phố của những bóng ma (Phạm Viêm Phương dịch theo bảng tiếng Anh, Istanbul, của

Maureen Freely) – chất chứa tâm tư của Orhan Pamuk về quê hương, tuổi thơ và gia

đình; Diễn từ Nobel 2006 – Chiếc vali của cha tôi (Trần Tiễn Cao Đăng dịch theo bản tiếng Anh của Maureen Freely) và bài nghiên cứu của John Updike về Vụ giết người

trong tranh tiểu họa (Tùng Linh dịch)

Có thể thấy, những bài viết trên là những bài viết đều tiên đã tiếp cận Tên tôi là

Đỏ, và sau đó tác phẩm bắt đầu được quan tâm nghiên cứu, giảng dạy ở các trường đại

học trong nước Tháng 05/2008, khóa luận tốt nghiệp đại học ngành Văn học: Thế giới

đa thanh trong Tên tôi là Đỏ của Orhan Pamuk của Mai Thị Ngân Hoa (ĐH

KHXH&NV – ĐHQG HCM) có thể xem là công trình nghiên cứu có cấu trúc hoàn chỉnh đầu tiên tại Việt Nam, tập trung nghiên cứu về một vấn đề nổi bật đặt ra trong tác phẩm – sự đa dạng về điểm nhìn, giọng điệu của nhân vật Đến năm 2009, luận văn

Thạc sĩ: Nghệ thuật kể chuyện trong tiểu thuyết Tên tôi là Đỏ của Orhan Pamuk của

Hà Hoàng Hà – Đại học Sư phạm Hà Nội và luận văn Thạc sĩ: Nghệ thuật trần thuật

của Orhan Pamuk qua tiểu thuyết Tên tôi là Đỏ của Võ Thị Cúc – Trường Đại học Sư

phạm (Đại học Huế) đã tập trung tiếp cận và lý giải Tên tôi là Đỏ ở góc độ tự sự học

Đến năm 2011, phạm vi khảo sát các tác phẩm của Orhan Pamuk được mở rộng hơn

qua luận văn Thạc sĩ của Trần Thị Quỳnh Loan – Đại học Sư phạm TPHCM: Nghệ

thuật dựng truyện trong tiểu thuyết Orhan Pamuk và luận văn Thạc sĩ Những biểu tượng trong tiểu thuyết của Orhan Pamuk của Trần Thị Kim Cúc – Đại học Khoa học

xã hội và Nhân văn (ĐHQG HCM) Và gần đây – 2014, có thêm luận văn Thạc sĩ:

Giả trinh thám trong Tên tôi là Đỏ của Orhan Pamuk của Dư Thị Ngọc (ĐH

KHXH&NV, ĐHQG HN), tập trung tìm hiểu các đặc trưng giả trinh thám trong tác

phẩm, tính chất đi ngược lại những nguyên tắc của tiểu thuyết trinh thám và sự đổi mới của thể loại này theo hướng hậu hiện đại

Ngoài ra, có thể tìm hiểu thêm về Orhan Pamuk thông qua những bài tiểu luận, bài viết trên các tạp chí Nhìn chung, Orhan Pamuk luôn cởi mở với giới truyền thông, sẵn sàng chia sẻ về những ý tưởng trong tác phẩm của ông, cũng như những chiêm nghiệm về đời tư, thế sự,… Trong đó, có nhiều bài viết đã được in ấn, phát hành tại Việt Nam:

- Trong Thế giới là một cuốn sách mở của Léval BaLázs (Giáp Văn Dung dịch, NXB Văn học, 2010), bài phỏng vấn tựa đề Quá khứ là một niềm an ủi sẽ giúp độc giả hiểu hơn về tác phẩm của Orhan Pamuk, trong đó có Tên tôi là Đỏ

- Đến năm 2011, NXB Văn học cho phát hành cuốn tiểu luận Những màu khác

của Orhan Pamuk (Lâm Vũ Thao dịch) Thông qua các bài tản văn; bài phê bình; bài nghiên cứu,… Orhan Pamuk đã đưa ra nhiều ý tưởng thú vị về văn chương cùng

những tâm sự chân thành về đời sống Trong đó, có nhóm bài đề cập đến Tên tôi là Đỏ

và những ghi chép trong buổi Trả lời phỏng vấn Tạp chí Paris Review

- Gần đây nhất, Hồn Việt (Số 89, tháng 1/2015) có đăng bài Gặp gỡ Orhan

Pamuk, nhà văn Thổ Nhĩ Kỳ đoạt giải Nobel 2006 do phóng viên Allan Kaval thực

hiện (Minh Minh dịch theo tạp chí Văn học, Pháp) Cuộc trao đổi này chủ yếu xoay

quanh các vấn đề về cách viết của Orhan Pamuk

Nhìn chung, hành trình tiếp nhận Orhan Pamuk tại Việt Nam diễn ra một cách liên tục, gắn liền với nhiều bài viết, tư liệu mới được giới thiệu qua từng năm Tuy

nhiên, riêng về tác phẩm Tên tôi là Đỏ, ngoài các bài viết, bài phê bình riêng lẻ thì vẫn

ít công trình mang tính hệ thống, nếu có cũng chỉ tập trung ở góc độ nghệ thuật trần

thuật Do đó, việc nghiên cứu về Orhan Pamuk và Tên tôi là Đỏ ở những bình diện

khác, chẳng hạn như mối quan hệ giữa các loại hình nghệ thuật mà chúng tôi đặt ra ở

đề tài này cũng là điều cần thiết

2.2.Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

Trong khả năng tiếp cận hạn hẹp, chúng tôi nêu ra một số công trình, bài viết về

Tên tôi là Đỏ bằng tiếng Anh mà chúng tôi thu thập được

Được đánh giá là “một trong những tiếng nói mới mẻ và độc đáo nhất trong

văn chương đương đại” (Independent on Sunday) [41], Orhan Pamuk cho thấy sự ảnh

hưởng của ông với giới nghiên cứu nước ngoài, nhất là ở phương Tây Một mặt, các tác phẩm của ông được phổ biến ở đây từ sớm, mặt khác, các tác phẩm của ông đặt ra các vấn đề chính trị, văn hóa liên quan đến khu vực này Năm 2001, bản dịch tiếng

Anh của Benim Adım Kırmızı, tựa đề My Name is Red (Tên tôi là Đỏ) của Erdağ

Göknar được phát hành, bán được 160.000 bản Theo xu hướng đó, tác phẩm liên tục được xuất bản ở phương Tây, kèm theo lời khen ngợi của các tạp chí nổi tiếng như:

The Guardian, The New Yorker, The Observer và The IMPAC…

- Ngày 27/08/2001, trên trang mạng Newstatesman, Maureen Freely có bài The

Interweaving of Human and Philosophical Intrigue (Tạm dịch: Sự đan xen giữa mưu

đồ con người và triết học) Trong đó, tác giả chỉ ra sự đan xen giữa mưu đồ con người

và triết học là yếu tố đưa đến những xung đột, kịch tính trong Tên tôi là Đỏ Ngoài ra, Maureen Freely còn đặt Tên tôi là Đỏ trong sự so sánh với Tên của đóa hồng (The

Name of the Rose) của Umberto Eco, qua đó phản ánh sự tương đồng trong cách thức

dựng truyện của hai tác giả, nhưng thế giới nghệ thuật của Orhan Pamuk trong Tên tôi

là Đỏ là hoàn toàn khác biệt

- Đến năm 2003, Tạp chí Giáo dục thẩm mỹ, Số 3, 2003 (The Journal of

Aesthetic Education, Volume 37, Number 3, Fall 2003), Feride Cicekoglu có bài viết A Pedagogy of Two Ways of Seeing: A Confrontation of "Word and Image" in My Name

is Red (Tạm dịch: Giảng giải về hai cách nhìn: Mối quan hệ giữa “ngôn từ và hình ảnh” trong Tên tôi là Đỏ), đã chỉ ra mối quan hệ giữa ngôn từ và hình ảnh trong việc

tạo nên giá trị nghệ thuật của tác phẩm, trong đó tác giả đưa ra nhận xét quan trọng:

“Hình ảnh đã trở thành một phần mở rộng của văn bản, chứ không phải là một nghệ thuật độc lập Nó phục vụ cho ngôn từ với mục đích hiểu rõ hơn về ý nghĩa, giống như tinh hoa của sự tường thuật, những hình ảnh mô tả trong câu chuyện sẽ được vẽ lại qua tâm trí của người đọc” [57] Không lâu sau, cũng trên tạp chí này (Số 4, 2003),

Feride Cicekoglu có thêm bài viết: Difference, Visual Narration, and "Point of View"

in My Name is Red (Tạm dịch: Sự khác biệt, lối trần thuật thị giác và “điểm nhìn” trong Tên tôi là Đỏ), đã tìm hiểu Tên tôi là Đỏ như sự triển khai, mở rộng khái niệm

“điểm nhìn” (Point of view) Bài viết này phản ánh sự đối lập về nhận thức hội họa,

giữa việc đề cao sự nhìn (vision) của hội họa Phục hưng phương Tây với việc hướng đến kiếp mù (the ultimate vision of blindness) của hội họa Islam Ngoài ra, Feride

Cicekoglu cũng phân tích cách quan sát của Orhan Pamuk trong Tên tôi là Đỏ như

cách thức dựng góc quay của một bộ phim điện ảnh

- Năm 2004, luận án Thạc sĩ của Melike Yilmaz – Đại học Bogazici, Istanbul: A

Translatitonal Journey: Orhan Pamuk in English (Tạm dịch: Quá trình chuyển dịch: Orhan Pamuk sang tiếng Anh), đã chỉ ra những yếu tố thuận lợi trong hành trình dịch

thuật tác phẩm của Orhan Pamuk sang tiếng Anh, đồng thời phản ánh sự tiếp nhận của độc giả thông qua hiện tượng phê bình Từ đây, Melike Yilmaz khẳng định: giá trị văn chương trong chính tác phẩm, yếu tố pha trộn Đông-Tây, sự nhận thức sâu rộng về nhân quyền, chính trị - xã hội cùng mối quan hệ giữa quốc gia và toàn cầu đã làm nên

sự bất hủ của văn chương Orhan Pamuk

- Năm 2010, theo hướng phong cách học và lý thuyết dịch thuật, luận văn Thạc

sĩ của Yao-Kai Chi, Đại học Bogazici, Istanbul: The Chinese Translation of Benim

Adim Kirmizi by Orhan Pamuk through English: A Comparative Stylistic Analysis of the Two Translations and the Turkish Source Text (Tạm dịch: Bản dịch Hoa ngữ tác phẩm Benim Adim Kirmizi của Orhan Pamuk thông qua bản Anh ngữ: So sánh về phong cách của hai bản dịch với bản gốc tiếng Thổ Nhĩ Kỳ), đã khảo sát sự khác biệt

giữa hai bản dịch tiếng Anh (dịch giả: Erdağ Göknar) và tiếng Hoa (dịch giả: Jia-shan Lee), đồng thời chỉ ra cách xử lý riêng của hai dịch giả trong nỗ lực giữ lại phong cách của Orhan Pamuk Từ đó, Yao-Kai Chi đề xuất những đặc trưng về hiệu ứng hình ảnh

sẽ đạt được khi dịch trực tiếp Benim Adim Kirmizi từ bản tiếng Thổ sang tiếng Hoa

Cùng hướng nghiên cứu này, dịch thuật trở thành một kiểu tiếp nhận quan trọng trong

bài viết của Zelia Gregoriou (Đại học Síp – University of Cyprus, Nicosia, 2013): My

Name Is Red: Acts of Literature and Translation in the Margins of Cultural Literacy

(Tạm dịch: Tên tôi là Đỏ: Các quy luật văn chương và dịch thuật bên lề đọc hiểu văn

hóa)

- Ngoài ra, theo hướng nghiên cứu triết học, luận văn Thạc sĩ của Hari Prasad

Bhattarai – Đại học Tribhuvan, Kirtipur, 02/2010: Knowledge as Perspective: A

Genealogical Study of Pamuk's My Name is Red (Tạm dịch: Nhận thức là phối cảnh: Một nghiên cứu phả hệ trong Tên tôi là Đỏ của Orhan Pamuk) Thông qua cuộc đối

thoại của các nhân vật trong Tên tôi là Đỏ, Hari Prasad Bhattarai đã trình bày hệ thống

các khái niệm triết học có mối quan hệ với nhau như: sự thật, hiểu biết, lịch sử và quyền lực Từ đó, đi đến xác nhận rằng: lịch sử là chủ quan, quyền lực là phổ quát, còn nhận thức và sự thật chỉ là cấu trúc

- Năm 2012, Ayaz Abdullah có công trình nghiên cứu Tên tôi là Đỏ dưới góc

độ biểu tượng học: The Use of Color Words in Pamuk‟s My Name is Red (Tạm dịch: Vận dụng từ ngữ chỉ màu sắc trong Tên tôi là Đỏ của Orhan Pamuk) Thông qua bảng

thống kê số lượng từ chỉ màu sắc một cách chi tiết, sau đó thể hiện chúng trên biểu đồ tần suất xuất hiện cụ thể, tác giả đã đi đến những kiến giải độc đáo về màu sắc với vai trò biểu tượng nghệ thuật trong tác phẩm

- Ngày 19/11/2013, Tạp chí quốc tế về nghiên cứu Trung Á (International

Journal of Central Asian Studies) có bài của Nihayet Arslan – Đại học kỹ thuật Yildiz,

Thổ Nhĩ Kỳ: The Dialogical Process in My Name is Red (Tạm dịch: Quá trình đối

thoại trong Tên tôi là Đỏ) đã phản ánh sự khác biệt giữa tâm tính phương Đông và

phương Tây, sự đối kháng trong điểm nhìn, xung đột giữa hai nền nghệ thuật Đông- Tây đã tạo nên cấu trúc đối thoại xuyên suốt trong tác phẩm Đến tháng 06/2014, công

trình nghiên cứu: Transmogrification of Identity: The East-West Impasse in Orhan

Pamuk‟s Fiction (Tạm dịch: Sự biến ảo của bản sắc: Ngõ cụt Đông-Tây trong tiểu thuyết Orhan Pamuk) của Jeena Ann Joseph, Đại học Ủy ban Grants, New Delhi, đã

tiếp cận tiểu thuyết Orhan Pamuk với sự tổ hợp giữa văn hóa, chính trị và tôn giáo Từ

đó, tác giả lý giải những căn nguyên Thổ Nhĩ Kỳ trong quá khứ, những biến chuyển ở hiện tại, và sự hướng đi của nó trong tương lai Ngoài ra, Rogelio Miñana cũng có bài

viết Saving Arnavutköy: The Contemporary Cultural Politics of Turkey (Tạm dịch:

Bảo tồn “Arnavutköy”: Chính trị - Văn hóa đương đại Thổ Nhĩ Kỳ), thông qua việc

phân tích các giá trị văn hóa, lịch sử trong Tên tôi là Đỏ, Rogelio Miñana đề xuất bảo

tồn khu phố Arnavutköy – Istanbul, tránh phá hủy dãy phố lâu đời này để xây dựng các công trình mới

Ngoài các công trình tiêu biểu như trên, tác phẩm của Orhan Pamuk còn được nghiên cứu trong nhiều bài viết, bài phê bình của: John Updike, C.V Yeginsu, W.G Andrews, Marc Kloszewski, Rezzan Kocaöner Silkü,… Nhìn chung, việc nghiên cứu các tác phẩm của Orhan Pamuk ở nước ngoài được mở rộng trên nhiều bình diện, thể

hiện sự đối sánh liên ngành giữa văn học với triết học, văn hóa học, tôn giáo học, biểu tượng học, phong cách học,… Đặc biệt, nhiều công trình cho thấy vai trò của chúng trong hệ quy chiếu thực tế, mang ý nghĩa khoa học thiết thực

Điểm qua tình hình nghiên cứu như trên, chúng tôi nhận thấy, dù trong nước

hay quốc tế, Tên tôi là Đỏ đều được xem là một tác phẩm quan trọng của văn chương

đương đại, được nhiều học giả, nhà nghiên cứu quan tâm Tuy nhiên, so với tình hình

nghiên cứu ở nước ngoài, các nghiên cứu trong nước về Tên tôi là Đỏ vẫn chưa nhiều,

chưa đa dạng trong hướng tiếp cận Do vậy, chọn đề tài Hội họa như một thủ pháp

trong Tên tôi là Đỏ của Orhan Pamuk để thực hiện là công việc cần thiết với chúng

tôi Hy vọng rằng, qua mối quan hệ giữa hội họa và văn chương, công trình sẽ đưa đến một cách đọc mới, đầy thú vị về tác phẩm

3 Lý do chọn đề tài, mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài

3.1 Lý do chọn đề tài

Tên tôi là Đỏ (tựa gốc: Benim Adım Kırmızı) là kiệt tác của văn học Thổ Nhĩ Kỳ

và văn chương thế giới Thành công của tác phẩm đã giúp Orhan Pamuk được trao tặng giải thưởng quốc tế Dublin (IMPAC Dublin International) của Ireland năm 2003, cũng như giải Nobel văn học 2006 Tại Việt Nam, bản dịch tiếng Việt của tác phẩm được phát hành lần đầu năm 2007 Sau nhiều lần tái bản, tác phẩm đã đánh thức sự quan tâm của độc giả Việt với tác phẩm của Orhan Pamuk nói riêng và văn chương Thổ Nhĩ Kỳ nói chung

Lấy bối cảnh triều đại Ottoman vào cuối thế kỉ XVI, Tên tôi là Đỏ xoay quanh

cuộc xung đột về quan điểm nghệ thuật hội họa, qua đó phản ánh những va chạm Đông-Tây và tác động của nó đến số phận con người Mặc dù được xây dựng bằng cốt

truyện giả trinh thám, Tên tôi là Đỏ không chỉ hấp dẫn bởi vụ án ly kì, mà tác phẩm

còn thu hút bởi việc chuyển tải tinh vi lượng tri thức sâu sắc về: nghệ thuật, triết học,

tôn giáo, văn hóa,… của thế giới Islam Chính điều đó đã đưa Tên tôi là Đỏ trở thành

tác phẩm kinh điển của thời hiện đại, bao chứa nhiều giá trị cần được nghiên cứu

Mặc dù, các loại hình nghệ thuật khác nhau về chất liệu và cách thức thể hiện,

nhưng giữa chúng luôn có tác động, soi chiếu lẫn nhau “Mỗi nghệ thuật đều có thể kết

hợp trực tiếp hoặc gián tiếp các phương pháp phản ánh, có thể sử dụng các mặt khác nhau của kinh nghiệm sống, tức là dùng tác động của trí tưởng tượng để gợi nên những biểu tượng có tính chất xã hội, phản ánh đời sống một cách toàn diện nhằm giải quyết nhiệm vụ này hay nhiệm vụ khác của nghệ thuật” [46; 46] Trên cơ sở này,

chúng tôi đặt ra hướng nghiên cứu Tên tôi là Đỏ trong mối tương quan loại hình nghệ

thuật, cụ thể là hội họa và văn chương Đây cũng là hướng nghiên cứu theo xu hướng tích hợp, liên ngành hiện nay

Ngoài những lý do trên, bản thân chúng tôi vốn có sự quan tâm đặc biệt với hội

họa và văn chương Do đó, chọn đề tài Hội họa như một thủ pháp trong Tên tôi là

Đỏ của Orhan Pamuk để thực hiện, không chỉ đứng trên tinh thần khoa học mà còn

với tư cách cá nhân, giúp chúng tôi có được những cảm xúc thẩm mỹ, những kiến thức cần thiết ở địa hạt của nghệ thuật

3.2 Mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài

Đề tài nghiên cứu tác phẩm Tên tôi là Đỏ trong sự liên đới giữa hội họa và văn

chương, xem đây là thủ pháp độc đáo góp phần thể hiện chủ đề nghệ thuật của tác phẩm Từ đây, chúng tôi phản ánh tính chất kiệt tác của tác phẩm – một câu chuyện quá khứ nhưng chính là hiện tại; sự giao tranh giữa ý thức truyền thống với tinh thần cách tân; sự cọ xát giữa hai nền văn minh, phương Đông và phương Tây

Thông qua việc tìm hiểu về tác phẩm Tên tôi là Đỏ và tác giả Orhan Pamuk,

công trình nhằm khám phá các giá trị văn hóa của Thổ Nhĩ Kỳ nói riêng và thế giới Islam nói chung Đồng thời, chúng tôi cũng mong muốn phát hiện, lý giải các đặc trưng của nghệ thuật hậu hiện đại

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, ngoài kiến thức chung về lý luận văn học, chúng tôi còn sử dụng lý thuyết hội họa và các giới thuyết về mỹ học Islam Sự chuyển hóa giữa

hội họa và văn chương trong quy luật vận hành chung của nghệ thuật sẽ là nền tảng để

chúng tôi vận dụng nghiên cứu Tên tôi là Đỏ

Ngoài cơ sở lý thuyết, công trình còn được thực hiện bằng các phương pháp nghiên cứu đa dạng Để xác định bối cảnh, không gian và bản sắc văn hóa cần nghiên

cứu, chúng tôi sử dụng phương pháp văn hóa học Để phát hiện các dấu hiệu, mối liên

hệ giữa hội họa và văn chương, chúng tôi sử dụng phương pháp loại hình Xuyên suốt công trình, chúng tôi sử dụng phương pháp so sánh để lý giải sự tương đồng và khác

biệt về điểm nhìn, bản sắc văn hóa và các vấn đề nghệ thuật đặt ra trong tác phẩm Bên

cạnh đó, chúng tôi còn vận dụng các phương pháp chuyên ngành như: phương pháp

cấu trúc và thi pháp học để lý giải đặc trưng của hậu hiện đại qua trường hợp của

Orhan Pamuk

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu, giới hạn của đề tài

Đối tượng nghiên cứu của công trình là tác phẩm Tên tôi là Đỏ của Orhan

Pamuk Cụ thể, việc khảo sát của chúng tôi sẽ dựa trên bản dịch tiếng Việt của Phạm Viêm Phương và Huỳnh Kim Oanh, NXB Văn học phối hợp với Công ty Cổ phần Văn hóa và Truyền thông Nhã Nam, Hà Nội, xuất bản năm 2013

Phạm vi và giới hạn của đề tài: chúng tôi nghiên cứu Tên tôi là Đỏ trong mối

quan hệ giữa hội họa và văn chương, xem đó là một thủ pháp chủ đạo góp phần phản ánh chủ đề nghệ thuật của tác phẩm Đây cũng là cơ sở giúp chúng tôi tìm hiểu về phong cách của Orhan Pamuk – một nhà văn đương đại mang tầm vóc quốc tế

6 Đóng góp mới của đề tài

Thông qua nghiên cứu, chúng tôi muốn đề xuất một cách đọc mới đối với tác

phẩm Tên tôi là Đỏ, đó là dựa trên mối quan hệ giữa các loại hình nghệ thuật, lấy điều

này làm nền tảng soi chiếu, khám phá vào phương diện nội dung – sự xung đột, va chạm giữa hai nền nghệ thuật Đông-Tây, cũng như sự chuyển dịch của Thổ Nhĩ Kỳ trên con đường Tây hóa Bên cạnh đó, chúng tôi sẽ trình bày những nhận thức của

Orhan Pamuk về vấn đề nghệ thuật, những đặc trưng hậu hiện đại biểu hiện qua tác phẩm này của ông

7 Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn

- Ý nghĩa lý luận: từ việc trình bày, lý giải mối quan hệ giữa các loại hình nghệ

thuật trong Tên tôi là Đỏ, chúng tôi đi đến vận dụng chúng trong việc tìm hiểu các vấn

đề của chủ nghĩa hậu hiện đại Ngoài ra, việc kiến giải các luận đề nghệ thuật trong tác phẩm sẽ mang đến một nhận thức rõ về sự khác biệt thế giới quan nghệ thuật giữa phương Đông và phương Tây

- Ý nghĩa thực tiễn: công trình đề ra một cách đọc mới về Tên tôi là Đỏ – sự

đọc và thông diễn Ngoài ra, nghiên cứu còn góp phần phát hiện những giá trị văn hóa còn khuất lấp của Thổ Nhĩ Kỳ, từ đó khơi gợi sự yêu thích, quan tâm của độc giả với những giá trị ấy

8 Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu và kết luận, chúng tôi triển khai công trình theo 3 chương:

Chương 1: Orhan Pamuk và thế giới hội họa Đây là chương cơ sở lý thuyết

của công trình Trong đó, chúng tôi điểm qua những nét chính về con đường văn

chương của Orhan Pamuk và các đặc trưng nổi bật của tác phẩm Tên tôi là Đỏ Ngoài

ra, chúng tôi cũng trình bày những vấn đề liên quan đến lý thuyết hội họa, bao gồm: các khái niệm về nghệ thuật hội họa; mối quan hệ giữa hình ảnh thị giác và ngôn từ; thế giới nhân vật; kết cấu khung hội họa của tác phẩm,

Chương 2: Mỹ học Islam và những biểu hiện của thủ pháp hội họa trong

Tên tôi là Đỏ Trong chương này, chúng tôi trình bày hai vấn đề Thứ nhất, những đặc

trưng của mỹ học Islam và sự tác động của nó đến các vấn đề nghệ thuật Thứ hai,

chúng tôi khám phá Tên tôi là Đỏ qua các biểu hiện về thủ pháp hội họa, cụ thể qua:

cách thức xây dựng nhân vật; cách thức xây dựng không gian; yếu tố biểu tượng; và đặc trưng của văn chương hậu hiện đại Qua đó, phản ánh mối quan hệ giữa hội họa và văn chương đã tạo nên thi pháp đặc thù của tác phẩm

Chương 3: Nghệ thuật và cuộc tranh luận về quan điểm nghệ thuật trong

Tên tôi là Đỏ Ở chương này, chúng tôi trình bày những vấn đề về nghệ thuật được

Orhan Pamuk đặt ra trong Tên tôi là Đỏ Thông qua sự khác biệt giữa quan điểm nghệ

thuật Islam cổ điển với quan điểm nghệ thuật Phục hưng phương Tây, Orhan Pamuk phản ánh những nhận thức về nghệ thuật trong mối tương quan với các phạm trù: thời gian, phong cách, trí tưởng tượng,… Sau cùng, chúng tôi đi đến tìm hiểu về quan niệm của Orhan Pamuk về nghệ thuật hậu hiện đại

CHƯƠNG MỘT ORHAN PAMUK VÀ THẾ GIỚI HỘI HỌA

Đây là chương giới thuyết của công trình Trong đó, chúng tôi sẽ điểm qua những nét chính về con đường văn chương của Orhan Pamuk và các đặc điểm nổi bật

về tác phẩm Tên tôi là Đỏ Ngoài ra, chúng tôi cũng trình bày những yếu tố hội họa

biểu hiện trong tác phẩm, bao gồm: những hình thức hội họa; mối quan hệ giữa hình ảnh thị giác và ngôn từ; thế giới nhân vật; và kết cấu khung hội họa của tác phẩm,

1.1 Orhan Pamuk – người nối nhịp Đông-Tây

1.1.1 Con đường trở thành nhà văn

Orhan Pamuk [1] (tên đầy đủ là Ferit Orhan Pamuk) sinh năm 1952 tại thành

phố Istanbul – Thổ Nhĩ Kỳ, trong một gia đình tư sản đang xuống dốc Dù vậy, với vị thế là cháu trai của một giám đốc nhà máy và nhà xây dựng đường sắt, ông may mắn được tận hưởng cuộc sống ít phải lo nghĩ Lên năm tuổi, Orhan Pamuk có thời gian ngắn sống tại nhà dì ở khu Cihangir (một khu thuộc Istanbul) Ở đây, ông được đối xử

tử tế trước khi trở về gia đình Về sau, ông đã nhắc lại khoảng thời gian này cùng

những dư ảnh của nó trong bài Thành phố của những bóng ma

Có thể nói, quá trình học tập của Orhan Pamuk cũng như là hành trình tìm kiếm bản ngã của bản thân Từ năm lên bảy, ông đã mơ ước trở thành họa sĩ, điều đó khiến ông dành nhiều thời gian để tập vẽ ở nhà, đồng thời tự học thêm các sách nghiên cứu Đến năm mười ba tuổi, Orhan Pamuk đã nắm được nền tảng cơ bản của nghệ thuật tiểu họa Ottoman Tuy nhiên, do mong ước của người mẹ muốn ông kế thừa cơ nghiệp của gia đình, Orhan Pamuk đã gác lại niềm đam mê đó và không theo đuổi con đường hội họa chuyên nghiệp Tuy vậy, đây có thể được xem là nền tảng đầu tiên để nhà văn viết

nên tác phẩm lớn của mình Tên tôi là Đỏ

[ 1 ] Thông tin về tiểu sử tác giả Orhan Pamuk được tham khảo từ tạp chí Văn tuyển 2 (06, 2009); tập tiểu luận

Sau khi tốt nghiệp Robert College (trường trung học của Mỹ đầu tiên thành lập ngoài nước Mỹ vào năm 1863) Orhan Pamuk đăng kí học ngành kiến trúc tại Đại học

Kỹ thuật Istanbul (Istanbul Technical University) Học được ba năm, ông đã chính thức dừng lại khi nhận ra, những bài giảng về kết cấu hiện đại có thể sẽ phá đi những kết cấu cổ xưa của Istanbul – nơi mà ông luôn tự hào về lịch sử của nó Không cần chừ, Orhan Pamuk quay sang học báo chí để thực hiện những ý tưởng mới trong đời

Dù vậy, ông chưa bao giờ gạt đi tình yêu hội họa mà cất nó vào tâm trí, sau này trở

thành nguồn cảm hứng quan trọng để ông viết nên kiệt tác Tên tôi là Đỏ

Năm 1976, Orhan Pamuk tốt nghiệp khoa Báo chí của Đại học Istanbul (University of Istanbul), nhưng ông không theo nghề báo sau đó mà ở nhà chuyên tâm viết văn Lúc này, Orhan Pamuk nhận được sự ủng hộ nhiệt tình của người cha Sinh thời, cha Orhan Pamuk cũng nuôi hy vọng trở thành nhà văn Khác với mẹ ông, cha ông hoàn toàn ủng hộ con mình theo con đường văn nghiệp Về sau, trong bài Diễn từ nhận giải Nobel, Orhan Pamuk đã nhắc đến cha mình với niềm tri ân sâu sắc - ông ấy

là người “luôn luôn cho tôi được tự do” [36]

Năm 1979, Orhan Pamuk nhận Giải thưởng tiểu thuyết Miliyet Press (của Thổ

Nhĩ Kỳ) cho tác phẩm tiểu thuyết đầu tay Karanlık ve Işık (Tên tiếng Anh: Darkness

and Light, tạm dịch: Bóng tối và Ánh sáng) Đến năm 1982, ông kết hôn với Aylin

Turegen – nhà sử học người Nga, cùng lúc đó tác phẩm Karanlık ve Işık được xuất bản với tên gọi mới Cevdet Bey ve Oğulları (Tiếng Anh: Mr Cevdet and His Sons, tạm dịch: Cevdet và các con) – bản dịch này đoạt Giải thưởng tiểu thuyết Orhan Kemal (của Thổ) năm 1983 Sang năm 1984, Orhan Pamuk tiếp tục cho xuất bản Sessiz Ev (Tên tiếng Anh: The Silent House, tạm dịch: Ngôi nhà yên lặng), tác phẩm được trao

Giải thưởng tiểu thuyết Madarali (của Thổ) ngay năm đó

Từ năm 1985 đến năm 1988, Orhan Pamuk cùng vợ du học tại Đại học Comlumbia (Columbia University) Khoảng thời gian này, ông cho ra mắt cuốn tiểu

thuyết lịch sử Beyaz Kale (Tiếng Anh: The White Castle, tiếng Việt: Pháo đài trắng)

Bên cạnh đó, ông tiếp tục nghiên cứu, sáng tác và thỉnh giảng tại Đại học Iowa (University of Iowa) Được một thời gian, ông quay về thành phố quê hương Istanbul

Năm 1990, Beyaz Kale (bản tiếng Anh) được tặng Giải thưởng dành cho tiểu

thuyết nước ngoài xuất sắc (Independent Award for Foreign Fiction) của Vương quốc Anh, mở đường cho thành công của Orhan Pamuk vượt ngoài biên giới Thổ Cũng

trong năm này, Orhan Pamuk cho xuất bản Kara Kitap (Tiếng Anh: The Black Book, tạm dịch: Cuốn sách đen) – với sự phức tạp và phong phú của nó, tác phẩm đã gây ra

một cuộc tranh luận sôi nổi trên văn đàn Thổ Nhĩ Kỳ

Năm 1995, Kara Kitap (bản tiếng Pháp) nhận giải Prix France Culture Cùng năm này, Orhan Pamuk đã tạo nên cơn dư chấn khi xuất bản cuốn Yeni Hayat (Tên tiếng Anh: New Life, tạm dịch: Cuộc đời mới), trong đó chỉ trích cách đối xử của chính

phủ Thổ đối với người Kurd, trở thành cuốn sách bán chạy nhất trong lịch sử Thổ Nhĩ

trực tiếp đề cập đến tình hình chính trị trong nước

Đến tháng 10/2006, Orhan Pamuk đã vinh dự trở thành nhà văn đầu tiên của

Thổ Nhĩ Kỳ được trao tặng giải Nobel Văn học Cùng năm này, bản dịch Kar (tiếng

Pháp) đoạt Giải Prix Mediterranée étranger của Pháp Đến năm 2008, Orhan Pamuk

cho ra mắt tác phẩm Masumiyet Müzesi (Tên tiếng Anh: The Museum of Innocence, tiếng Việt: Bảo tàng ngây thơ), trong đó phản ánh nguyên lý của sự lãng mạn từ sự

nhẹ nhàng, ám ảnh của kí ức

Tính đến năm 2014, Orhan Pamuk vừa tròn 40 năm cầm bút, ngoài các tiểu thuyết mà chúng tôi đã giới thiệu, ông còn cho xuất bản các tác phẩm khác như: Tập

tiểu luận Öteki Renkler (Tiếng Anh: Other Colors, tiếng Việt: Những màu khác) năm

1999, hay bút kí İstanbul - Hatıralar ve Şehir (Tiếng Anh: Istanbul - Memories and

the City, tiếng Việt: Istanbul - Hồi ức và Thành phố) năm 2003

Hiện nay, các tác phẩm của Orhan Pamuk đã được dịch sang tiếng Việt bao

gồm: Tên tôi là Đỏ, Pháo đài trắng, Tuyết, Istanbul - Hồi ức và Thành phố, Bảo tàng

ngây thơ, Những màu khác

Bên cạnh những thuận lợi, con đường đạt đến danh tiếng của Orhan Pamuk cũng đầy gian nan Sinh ra trong một gia đình thượng lưu đã giúp ông có được môi trường giáo dục tốt, đồng thời thừa hưởng những tủ sách truyền thống của gia đình Nhưng, Orhan Pamuk phải trải qua những trăn trở, thử thách lòng kiên trì của thời niên thiếu để dấn thân vào văn chương Tuy nhiên, ông chưa bao giờ hối tiếc khoảng thời

gian đó, trái lại việc học kiến trúc đã giúp ông ý thức hơn về nghề văn: “Tôi không

muốn phóng đại tầm quan trọng của nó Sự tương đồng dễ nhận thấy, theo tôi, là một cuốn tiểu thuyết tốt cũng cần được thiết kế trước Điều quan trọng là nhà văn phải biết chính xác những gì sẽ xảy ra trong tiểu thuyết, tác phẩm sẽ kết thúc ra sao, thậm chí phải biết cả từng chi tiết của hành động Tôi nghĩ chỉ có thể viết được tiểu thuyết tốt, nếu trước khi viết nhà văn đã thiết kế kỹ lưỡng mọi thứ” [3; 90]

Từ năm 2005 trở đi, ngoài chuyên tâm viết văn, Orhan Pamuk phải đối mặt với mối đe dọa từ các lực lượng chính trị Nguyên nhân sâu xa của việc này bắt nguồn từ

sự xung đột của hai lực lượng đối kháng nhau tại Thổ Nhĩ Kỳ, một bên chấp nhận quá trình Tây hóa, đón nhận những tiến bộ của văn minh phương Tây, còn một bên thì tôn sùng thần quyền, tư tưởng bảo thủ, đã phát triển thành lực lượng dân tộc chủ nghĩa cực đoan Dù vậy, Orhan Pamuk vẫn luôn thẳng thắn bày tỏ quan điểm chính trị của mình,

nhưng không xem đó là chủ đề quan trọng trong sáng tác, ông nói: “Nếu ta nhìn vào

toàn bộ khối lượng các tiểu thuyết trên đời này, ta sẽ thấy ngay chính trị không phải là

đề tài hấp dẫn nhất, mà hấp dẫn nhất vẫn là tình yêu, hạnh phúc, ý nghĩa cuộc sống, những mục tiêu của đời người bị tan vỡ…” [43] Hiện tại, Orhan Pamuk vẫn chú tâm

vào công việc sáng tác Ông có người anh trai là Şevket Pamuk (Sheket Pamuk), hiện

là giáo sư lịch sử tại Đại học Bogazici, Istanbul – người thi thoảng xuất hiện với vai trò là nhân vật trong tiểu thuyết của ông

1.1.2 Istanbul – thành phố quê hương và cảm hứng sáng tác

Khẳng định giá trị văn chương của Orhan Pamuk, Viện Hàn lâm Thụy Điển đã

đưa ra lời nhận định: “Trong quá trình đi sâu tìm hiều tâm hồn u uẩn, sầu muộn của

thành phố quê hương, Orhan Pamuk đã phát hiện ra những biểu tượng của sự va chạm, trộn lẫn giữa nhiều nền văn hóa” [53] Ở nhận định này, thế giới nghệ thuật của

Orhan Pamuk được thâu lại ở một bối cảnh chủ chốt, đó là thành phố Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ

Từ năm 1923, Ankara trở thành thủ đô của Thổ Nhĩ Kỳ, nhưng nhiều người Thổ Nhĩ Kỳ truyền thống vẫn xem Istanbul mới là thủ đô của họ Ở đây, ngoài tập trung dân cư đông đúc, kết thành vùng đô thị lớn nhất châu Âu, nó còn lưu lại các giá trị về lịch sử, văn hóa đầy đủ nhất Thổ Nhĩ Kỳ Ngày nay, nếu đi dọc trên các dãy phố, chúng ta sẽ dễ dàng nhận ra những công trình kiến trúc trung cổ, những thánh đường được xây dựng từ khi Istanbul còn là kinh đô Constantinople của đế quốc Byzantine hay Ottoman

Sinh ra và lớn lên trên miền đất này, linh hồn Istanbul đã khơi sâu vào tâm thức

của Orhan Pamuk, trở thành một dạng ký ức không thể xóa nhòa, ông nói: “Tôi chưa

từng ra khỏi Istanbul – chưa bao giờ rời khỏi những ngôi nhà, đường phố và những khu lân cận của tuổi thơ tôi Mặc dù thỉnh thoảng tôi sống ở những khu khác, nhưng năm mươi năm nay tôi vẫn trở lại nơi tôi chụp những bức ảnh đầu tiên và nơi mẹ tôi lần đầu tiên ôm tôi trong tay bà để cho tôi thấy thế giới” [37]

Mang nỗi niềm thường trực về Istanbul, Orhan Pamuk xem đó như nguồn cảm

hứng sáng tác Trong hồi ký Istanbul, ông dành ra hẳn một chương để diễn tả nỗi niềm

đó qua khái niệm “hüzün” (melancholy), tạm dịch: u buồn Chính điều đó đã thôi thúc

ông tìm về ký ức của thành phố qua những giá trị văn hóa còn sót lại Tuy nhiên, trong đôi mắt của Orhan Pamuk, Istanbul cổ tích phải là những câu chuyện lịch sử được viết bằng cái nhìn lãng mạn chứ không phải một dạng chủ nghĩa thực chứng Mặt khác,

phải được viết nên bằng lòng tự hào, ông nói: “Nếu sống ở Istanbul, ở Thổ Nhĩ Kỳ

người ta hay bắt gặp một lối suy nghĩ buồn bã thê lương, dân tộc chủ nghĩa: Đế chế Thổ Nhĩ Kỳ, nền văn minh Thổ Nhĩ Kỳ một thời hùng mạnh, nay đã mất Tôi cũng cảm thấy sự mất mát này, nó cũng khiến tôi buồn tiếc nuối Khi viết tiểu thuyết lịch sử, tôi muốn tái hiện quá khứ hào hùng ấy” [3; 95]

Qua thời gian, trước những biến cố lịch sử và sự phân hóa ý thức dân tộc sâu sắc, Istanbul nói riêng, Thổ Nhĩ Kỳ nói chung đang tồn tại cơ chế lưỡng phân Đó là

những vấn đề chính trị, nhân quyền, tôn giáo,… trong nội tại đất nước, rộng hơn là những va chạm giữa truyền thống Islam giáo với văn minh phương Tây hiện đại Do

đó, Orhan Pamuk không chỉ hồi tưởng về quá khứ hoa lệ của Istanbul mà còn quan sát

kỹ càng hiện tại Với ông, quá khứ Istanbul là lớp bụi đáng giá của thời gian, nhưng tương lai của nó ngay thời điểm này mới thật sự quan trọng

Trăn trở trước thời cuộc, Orhan Pamuk đứng đó giữa hai bờ Đông-Tây, giữa quá khứ và hiện tại để theo dõi, tìm kiếm hướng đi phù hợp cho quê hương Ông đau

đớn, dằn vặt và lưỡng lự: “khát khao muốn Âu hóa và hiện đại hóa là rất lớn, nhưng

có vẻ như ước mong tuyệt vọng hơn là muốn thoát khỏi mọi ký ức cay đắng về đế quốc

đã sụp đổ… Nhưng chẳng có gì, của phương Tây hay bản xứ, đến để lấp đầy khoảng trống, nỗ lực Âu hóa quyết liệt chủ yếu lại đi tới việc xóa bỏ quá khứ” [37] Tuy vậy,

Orhan Pamuk không bao giờ buộc mình phải lựa chọn để gạt đi nền văn hóa nào mà cố

gắng lấp đầy khoảng trống đó, ông tâm niệm: “Thế giới của tôi là sự hòa lẫn giữa cái

địa phương – cái quốc gia – với phương Tây” [36]

Khác với những nhà văn Thổ Nhĩ Kỳ đương đại cách ly với văn hóa truyền thống để chạy theo thị hiếu phương Tây, Orhan Pamuk lại tìm về những giá trị quê hương ấy May mắn thay, trong nỗ lực “xây dựng thành phố” bằng văn chương, Orhan Pamuk đã chứng tỏ, quá khứ của Istanbul cũng đáng cho người ta nhìn lại nó Qua các

sáng tác của mình, nhất là trong Tên tôi là Đỏ, Istanbul đã hóa thân vào văn chương,

trở thành một biểu tượng đẹp về sự u hoài và đan xen giữa các nền văn hóa

Tên tôi là Đỏ – thế giới mở của nghệ thuật

Tên tôi là Đỏ (tiếng Thổ: Benim Adım Kırmızı) được xuất bản lần đầu tại Thổ

Nhĩ Kỳ vào năm 1998 Đến năm 2001, quyển sách được phát hành với bản dịch tiếng

Anh của Erdağ Göknar, tựa đề My name is Red, sau đó được phát hành rộng rãi ở

phương Tây Tính đến nay, tác phẩm đã được dịch ra hơn 24 thứ tiếng, trong đó bản tiếng Anh của Erdağ Göknar được đánh giá là thành công và ảnh hưởng nhất đến sự nghiệp của Orhan Pamuk Nhờ bản dịch này, Orhan Pamuk đã được trao tặng Giải thưởng văn học IMPAC Dublin International (của Ireland) năm 2003, góp phần quan trọng để ông tiến tới giải Nobel văn học 2006

Mặc dù, trở thành hiện tượng văn chương nổi bật trong văn học Thổ Nhĩ Kỳ và

các nước phương Tây, nhưng việc đón nhận Tên tôi là Đỏ tại phương Tây và bản địa

lại có những khác biệt Thời gian đầu, sự quảng bá rầm rộ của truyền thông Thổ Nhĩ

Kỳ về tác phẩm đã khiến nhiều người bị choáng ngợp, bởi lẽ, một tác phẩm văn học bất ngờ trở thành trung tâm của truyền thông Thổ Nhĩ Kỳ là chuyện chưa từng có Bên cạnh số đông độc giả nồng nhiệt đón nhận tác phẩm thì số ít tỏ ra hoài nghi, họ chỉ ra

sự sai khác lịch sử của nó, thậm chí có người còn coi đây là “lời cầu hồn” với nghệ thuật cổ điển đã lụi tàn Ngược lại, ở phương Tây, sự tôn vinh tác phẩm không gắn liền với sự hoài nghi, họ đón nhận nó một cách cởi mở Từ năm 2003 trở đi, ấn bản tiếng

Anh My Name is Red (Tên tôi là Đỏ) được giới thiệu một cách tỉ mỉ, hoa lệ Phần bìa trước, xuất hiện các lời khen tặng trích từ các tạp chí nổi tiếng The Guardian, The New

Yorker, The Observer, và The IMPAC Phần bìa sau có thêm những bài bình luận của

John Updike trong việc so sánh Orhan Pamuk với Marcel Proust và Thomas Mann, bài của Kelly so sánh Orhan Pamuk và Umberto Eco,… đã góp phần định hướng cho độc giả, đồng thời khẳng định tầm kiệt tác của nó

Trong lời tâm sự của mình, Orhan Pamuk từng nói, Tên tôi là Đỏ là quyển sách

tâm đắc nhất của ông Để hoàn thành nó, ông đã mất tám năm trong khâu khảo cứu, xử

lý đề tài và hai năm để viết Sự ra đời của tác phẩm, theo chúng tôi, bắt nguồn từ những dồn nén bị phá vỡ, giữa những say mê hội tụ với nhau trong chất liệu của ngôn

từ Đam mê đó được nuôi dưỡng bởi quá trình xuyên suốt, gắn liền với kí ức huy hoàng về Istanbul, sự đồng điệu giữa hội họa với văn chương trong trí tưởng tượng,

như ông mô tả, “từ khoảng hai mươi tư tuổi tôi đã sống cuộc đời như một nhà tiểu

họa Nếu một nhà tiểu họa ngồi ở bàn vẽ của mình năm này sang năm nọ cho đến khi

mù mắt, thì tôi cũng làm y như thế từ khi hai mươi tư tuổi bên chiếc bàn của tôi, ngồi bên bàn, đăm đăm nhìn trang giấy, viết bằng tay với một cây bút (Kalem), đắm chìm trong sách” [40; 316]

Có thể thấy, để chuyển tải nội dung nghệ thuật đa dạng qua một cốt truyện trinh

thám, kỹ thuật viết đóng vai trò chủ đạo trong Tên tôi là Đỏ Xưa nay, những luận đề

về nghệ thuật thường tồn tại ở trạng thái trừu tượng, khô khan, lại càng hiếm tác giả

phản ánh nội dung này qua hình thức tiểu thuyết Do đó, có thể xem Tên tôi là Đỏ là

một trường hợp tiêu biểu, hiếm hoi, khi Orhan Pamuk dùng nghệ thuật – cụ thể là hội họa để khám phá linh hồn dân tộc

Về mặt thể loại, khó xác định Tên tôi là Đỏ thuộc tiểu loại nào của tiểu thuyết nào, bởi lẽ, qua 59 chương sách, người đọc sẽ tìm thấy ở đó cốt cách của Tiểu thuyết

trinh thám; quá khứ hào nhoáng nhưng thăng trầm của Tiểu thuyết lịch sử nghệ thuật

hay một chuyện tình lãng mạn của Tiểu thuyết tình yêu Nếu miễn cưỡng, quy chụp tác

phẩm vào một tiểu loại để nghiên cứu, rất có thể làm giảm đi chiều sâu thẩm mỹ của tác phẩm Xét mối tương quan thể loại truyện, sự kết hợp đặc trưng của tiểu loại truyện

trinh thám với đặc trưng tiểu loại truyện tình cảm đã giúp Tên tôi là Đỏ đạt đến sự hài

hòa giữa sự kịch tính (giải trí) cùng sự quyến rũ, giàu chất thơ Tuy nhiên, đó chỉ là bệ phóng cho một nội dung mang tính triết lý hơn, đó là tinh hoa của nghệ thuật (giá trị

học thuật) Do đó, nếu xác định Tên tôi là Đỏ theo mối tương quan trên, thì đây được xem là Tiểu thuyết giả trinh thám (detective fiction authors)

Bên cạnh kỹ thuật viết, ngôi kể góp phần quan trọng tạo nên cấu trúc tự sự của tác phẩm Để các nhân vật xưng “tôi”, Orhan Pamuk đặt ra mạch truyện đa tuyến, đa dạng điểm nhìn, dễ dàng nhập vai, hóa thân vào nhân vật Thủ pháp này được “thiết kế” dựa trên phương pháp “người trong gương” (doppelgänger) [2] mà ông đặt ra, để nhân vật đó y hệt ông nhưng không phải là ông, vừa riêng rẽ vừa hòa nhập trong sự biến ảo, khiến cho người đọc mất phương hướng, không thể nhận rõ ai là ai Điều đặc biệt hơn, ngoài nhân vật là con người, còn có sự tham gia của các nhân vật là loài vật,

đồ vật, hình vẽ, dạng thể trừu tượng như: một con chó; một cái cây (hình vẽ); một đồng tiền vàng; hai nhà khổ tu (hình vẽ); Satan; Thần chết; Đỏ (màu sắc); một con ngựa (hình vẽ),… Qua đó, Orhan Pamuk đặt ra mối tương tác giữa chủ thể và khách thể, phù hợp với tinh thần khách quan của cuộc tranh luận

Ngày nay, khi xác định Tên tôi là Đỏ là một kiệt tác, điều đó không dừng lại ở

tư tưởng của nhà văn hay ngôn từ, cấu trúc tác phẩm mà chính là sự lý giải ý thức dân tộc với những điểm nhìn khác biệt, độc đáo Điều này được xây dựng dựa trên những đặc trưng của nền tảng: thuyết đa nguyên (pluralism), tinh thần Islam giáo, lời sấm trong kinh Koran (Koranic parables), các quan điểm đa chiều (kaleidoscopic

[ 2] Doppelgänger (người trong gương) là khái niệm được Orhan Pamuk đề cập trong tác phẩm Istanbul

perspective) với một bản sắc truyền thống Có thể nói, xuất hiện vào cuối thế kỉ XX –

như một nhịp cầu bắc qua thế kỉ XXI, Tên tôi là Đỏ không đơn thuần tái hiện truyền

thống văn hóa Thổ Nhĩ Kỳ, mà tinh vi hơn, đằng sau những cảm xúc đẹp đẽ ấy, nó đưa

ra một siêu dụ ngôn (super-parable) về thời đại, con người trong sự va chạm Đông- Tây, giữa truyền thống Islam giáo với văn hóa phương Tây hiện đại

1.2 Những yếu tố hội họa trong Tên tôi là Đỏ

1.2.1 Các hình thức hội họa

Để tạo nên thế giới hội họa trong Tên tôi là Đỏ, Orhan Pamuk không chỉ sáng

tác với vai trò nhà văn, ông còn là nhà nghiên cứu về hội họa, nhất là nghệ thuật cổ điển Ba Tư Do đó, để có thể tiếp cận tác phẩm này, trước tiên chúng tôi sẽ điểm qua các hình thức hội họa được đề cập trong tác phẩm

Là môn nghệ thuật phổ biến, hội họa đóng góp giá trị của nó trong đời sống tinh thần con người, gắn liền với sự tiến bộ của các nền văn hóa Trải qua quá trình vận động biến thiên, hội họa – cũng như các loại hình nghệ thuật khác, đã nảy sinh nhiều hình thức biểu hiện Xét về mặt nội hàm, hội họa có thể được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau, tuy nhiên điểm mấu chốt của nghệ thuật này nằm ở “cách nhìn” – tức một lĩnh vực của nghệ thuật thị giác, trong đó các hình ảnh được thể hiện trên mặt phẳng hai chiều Về bản chất, sáng tác hội họa là một quá trình tự do, không ràng buộc, tuy nhiên, ở một số nền văn hóa – như các nước Islam giáo, hội họa chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi các nguyên tắc nghiêm ngặt, đã khiến nó sinh tồn theo những nguyên lý

riêng Trong Chương 46 (Tên tôi là Đỏ), Orhan Pamuk khéo léo đưa ra đặc tính của

hội họa Islam qua lời Kẻ sát nhân, điều này được xác lập qua các mệnh đề sau:

“ALIF: Hội họa đem những gì tâm trí thấy được vào cuộc sống, như một bữa

tiệc cho con mắt

LAM: Những gì con mắt nhìn thấy được trong thế giới này sẽ đi vào hội họa tới

mức nó phục vụ cho tâm trí

MIM: Sau đó, cái đẹp là con mắt khám phá ra những gì mà tâm trí đã biết

trong thế giới này” [41; 389]

Dựa trên sự khác biệt về cách thức thể hiện, hội họa được phân chia thành nhiều hình thức khác nhau Tùy vào thị hiếu của mỗi nền văn hóa, có những hình thức sẽ

được ưa chuộng hơn, ngược lại có những hình thức bị cấm Trong Tên tôi là Đỏ, sự đa

dạng của thế giới hội họa được biểu hiện ngay trong các hình thức của nó:

- Nghệ thuật trang trí (Decorative Arts), hình thức hội họa mang tính ứng

dụng, với kỹ thuật hòa quyện, phối hợp các yếu tố đơn lập vào một tổng thể, nhằm thiếp lập nên mối tương quan hình-nền Đây là hình thức sáng tác phát triển mạnh ở vùng Trung Cận Đông, điển hình nhất là thời trung đại ở Herat, Tabriz của Ba Tư Ngày nay, nghệ thuật trang trí đã có nhiều cách tân, nhưng những phương pháp mà trang trí Islam đạt được đã trở thành những chuẩn mực không thể nào thay thế được

Trong Tên tôi là Đỏ, nghệ thuật trang trí là tên gọi chung cho các hình thức có sử dụng

motif kiểu Arab (Arabesque) để tôn lên vẻ thẩm mỹ cho đối tượng được trang trí, tiêu biểu như: mái vòm Thánh đường, hốc cầu nguyện, cột trụ, vải, khảm, lều,…

- Tiểu họa (Miniature), tên gọi một phân môn của nghệ thuật trang trí, lấy đối

tượng trang trí là sách, tranh Đây cũng là hình thức hội họa chủ đạo ở Trung Cận Đông thời trung đại, có nguồn gốc từ Ba Tư và gắn liền với tên tuổi của bậc thầy vĩ đại Bihzad Hình thức hội họa này sử dụng các hình vẽ cực nhỏ trong việc điểm xuyết, chú trọng độ tinh xảo của họa tiết kiểu Arab (Arabesque) Khoảng cuối thế kỉ XV, hình thức này dần trở thành môn nghệ thuật chính thống của Thổ Nhĩ Kỳ, nhất là đến thời trị vì của Murat III (1574-1595), nhiều bức tiểu họa tuyệt mĩ đã ra đời, thậm chí có những bức còn vẽ hình ảnh con người – một trong những điều cấm kị của nghệ thuật

Islam Tác phẩm Tên tôi là Đỏ tập trung nói về hình thức nghệ thuật này

- Minh họa (Illustration), hình thức mở rộng từ nghệ thuật tiểu họa, hướng đến

sự phát triển của đề tài nhằm thoát khỏi phạm vi viền khung Chính vì thế, minh họa

có khả năng biểu đạt nội dung của riêng nó hoặc gắn liền với một cốt truyện có sẵn

Tiêu biểu như hình ảnh minh họa về Hesrev và Shirin từ tác phẩm Husrev o Shirin (Hesrev và Shirin) của nhà thơ Nezami Ganjavi được Tên tôi là Đỏ nhắc đến thường

xuyên, và gần như là tuyến song song để tương chiếu với cặp nhân vật chính – Siyah

và Shekure, hay qua các hình ảnh được minh họa trong cuốn sách bí mật của Enishte như cái cây, bầy chim, bãi cỏ, con ngựa,… Có thể thấy nghệ thuật minh họa và văn chương trong thời kỳ này có mối quan hệ mật thiết với nhau

- Thư pháp (Calligraphy), hình thức nghệ thuật thị giác liên quan đến văn bản,

nói nôm na là nghệ thuật cách điệu chữ viết (hay ký tự), lấy chữ viết làm đối tượng thể hiện ý thức thẩm mỹ Tùy vào hình thái của chữ viết, các dân tộc sẽ có kỹ thuật cách điệu chữ khác nhau Trong thế giới Islam, chữ cái Arab được xem là loại ký hiệu chữ viết đẹp đẽ và thiêng liêng nhất Bản thân chúng vốn mang đặc trưng tạo hình trong đường nét và hình thể, do đó việc biến tấu các đường nét sẵn có của con chữ cũng

được xem là một phương pháp sáng tạo Trong Tên tôi là Đỏ, thư pháp kiểu Kufic

được đề cập như kiểu chữ dùng cho chế tác sách thiêng, nhất là Kinh Koran Do những cấm đoán “ngẫu tượng” nên việc viết lại cổ thư khiến cho các nhà thư pháp được coi trọng, còn các nhà tiểu họa thì ở hàng ngũ thấp hơn Tuy nhiên, về sau này, các nhà

thư pháp – như Ibn Shakir trong Tên tôi là Đỏ – đã nhận thấy khuyết điểm của thư

pháp là không thể biểu đạt hết các hình ảnh trực quan về thế giới, ông đã chuyển sang nghệ thuật minh họa và mở ra thời đại huy hoàng của hình thức này trong thế giới Islam

- Mạ vàng (Gilding) là một kỹ thuật chế tác gắn với đối tượng trang trí, thiên

về ốp chất liệu, dùng vàng như một lớp sơn phủ lên bề mặt có sẵn Tại Trung Cận Đông, vàng là kim loại phổ biến, được ứng dụng với nhiều mục đích khác nhau Thời trung đại, các vị vua đã dùng vàng để trang hoàng cho đời sống cung cấm, tiêu biểu như: chế tác vật dụng, đính lên hoàng phục hoặc xây dựng cung điện Tuy nhiên, trong

Tên tôi là Đỏ, vàng lại được đề cập với vai trò chất liệu được mạ lên trang sách, chỗ

những quang cảnh cần độ sáng hoặc viền khung Trong đó, Zarif (nhân vật nhà tiểu họa bị giết), chính là người tiêu biểu cho kỹ thuật tỉ mỉ, điêu luyện của nghệ thuật này

- Vẽ chân dung (Portrait painting) là một đề tài sáng tác phổ biến trong hội họa,

phát triển mạnh mẽ vào thời kì Phục hưng, châu Âu; trong đó lấy con người là đối tượng miêu tả; phản ánh vẻ đẹp trung tâm của con người trước thế giới Vẽ chân dung

có thể được chia thành nhiều loại, nhiều cách thể hiện khác nhau Nhưng trong phạm

vi khảo sát Tên tôi là Đỏ, chúng tôi chỉ đề cập ở hình thức chân dung tả chân

Khác với phương Tây ưa chuộng lối vẽ này, sự du nhập của nó đến Trung Cận Đông vào khoảng giữa thế kỉ XV gặp phải sự phản kháng Mặc dù, cũng có số ít các nhà tiểu họa thời đó bị lối vẽ này thu hút, nhưng trước sự ràng buộc của tôn giáo, họ

không thể nào công khai vẽ theo nguyên tắc của luật phối cảnh Cố gắng hơn, họ cũng chỉ dừng lại ở phương pháp mô tả không gian bằng “phép chiếu hình”

Có thể nói, với mục đích hiện thực hóa, đề cao cá nhân, vẽ chân dung “cho thấy

rõ toan tính thống thiết nhất của con người muốn giữ lại cái không thể tồn tại, muốn phủ định đặc tính của một con người là phải chết” [6; 25], nhưng điều này hoàn toàn

đi ngược lại đặc tính xóa nhòa hình ảnh con người trong nghệ thuật Islam Do đó, dựa trên mối xung đột sâu xa này, Orhan Pamuk đặt ra cuộc tranh luận về quan niệm nghệ

thuật trong Tên tôi là Đỏ

1.2.2 Các nhân vật trong thế giới hội họa

Tên tôi là Đỏ xây dựng được hệ thống nhân vật đa dạng Tuy nhiên, chúng tôi

chỉ điểm qua các nhân vật có liên quan đến nội dung đề tài nghiên cứu, hầu hết là các nhân vật xưng “tôi”, xuất hiện qua 20 giọng kể của tác phẩm

- Bậc thầy Osman, nhà tiểu họa vĩ đại nhất thời bấy giờ, sư phụ của Zarif,

Zeytin, Kelebek và Leylek; luôn coi trọng danh dự, am hiểu hội họa và chuyên tâm theo đuổi nghệ thuật truyền thống Vì lẽ này, Đức vua không giao cho Osman chế tác quyển sách bí mật (theo phong cách Venice) mà âm thầm giao nhiệm vụ này cho Enishte Trong tác phẩm, Osman là nhà hiểu họa đóng vai trò phát ngôn cho nghệ thuật truyền thống Đây cũng là nhân vật có thực trong lịch sử mang tên Nakkaş Osman

- Enishte, còn gọi là Enishte Kính mến (Enishte Effendi), cũng là nhà tiểu họa

So với Osman, Enishte bị đánh giá tài nghệ kém cỏi nhưng lại lập dị, tham vọng Bằng nguồn tài trợ của Đức vua, Enishte đã nhờ Zarif, Zeytin, Kelebek và Leylek – các học trò của Osman, tham gia chế tác quyển sách bí mật Vì vậy, Osman xem các đệ tử của ông là những kẻ phản bội Trong tác phẩm, Enishte là người thứ hai bị giết sau Zarif

- Siyah, nhân vật này trong bản gốc tiếng Thổ Nhĩ Kỳ có tên là Kara, nghĩa là

Đen (Dịch giả Phạm Viêm Phương trong bản dịch tiếng Việt gọi nhân vật là Siyah khi dịch nghĩa từ Black (Đen) trong bản dịch tiếng Anh của Erdağ Göknar – trong công trình này chúng tôi vẫn sử dụng tên Siyah theo bản dịch tiếng Việt) Có thể nói, dùng màu “đen” (thuộc tính bóng tối) để đặt tên nhân vật này, Orhan Pamuk dường như phản ánh phần ẩn khuất sâu thẳm trong tâm hồn anh ta Nó gợi nhớ về ký ức con

đường hội họa dang dở, tha hương khi tình yêu không thành, hoặc khoảng suy tư sầu não về sự thịnh suy của thời cuộc – dù cho sau đó, anh đã có được gia đình êm ấm Ở đây, nếu kết hợp cái tên “Đen” (Kara) với “Đỏ” bí ẩn (ám dụ về máu), chúng ta sẽ nhận thấy sự chuyển hóa, tương đồng giữa hai sắc tố Phải chăng, đó là một ám dụ về hành trình song trùng của Siyah và Kẻ sát nhân, giữa một bên truy lùng và một bên ẩn náu

- Zarif (tiếng Thổ: Tao nhã), nhân vật xuất hiện ngay chương đầu của quyển

sách qua lời bộc bạch của một Tử thi, được mọi người quen gọi là Zarif Kính mến (Zarif Effendi) trong cương vị thợ cả mạ vàng tài ba Dù tham gia vào đội ngũ chế tác

quyển sách bí mật cho Enishte nhưng anh ta luôn lo sợ về nội dung của nó Trong Tên

tôi là Đỏ, Zarif là một nhân vật tình huống, người đã chết đầy đau đớn dưới tay kẻ sát

nhân ngay từ trước khi câu chuyện bắt đầu

- Zeytin (tiếng Thổ: Cây ô liu), nhà tiểu họa được viết dựa trên một nhân vật

lịch sử có thật – Velican (Valijan) Trong truyện, Zeytin là chuyên gia vẽ cây cối, thú vật và mặt người xuất sắc nhất, với bản tính lặng lẽ, nhạy cảm nhưng cũng ương ngạnh, dối trá, anh ta trở thành một trong các đối tượng bị tình nghi là kẻ sát nhân

- Kelebek (tiếng Thổ: Bướm), nhà tiểu họa luôn được Osman đề cao, thậm chí

là người dự tính sẽ kế vị ông với vai trò Trưởng ban trang trí Với vẻ ngoài tuấn tú, đầy mê hoặc, Kelebek còn sở hữu tài năng bậc nhất về màu sắc - nó phản ánh tâm hồn nhạy cảm, thuần khiết của anh Dù vậy, sự nông nổi, vô mục đích và đôi khi tỏ ra tham lam của Kelebek cũng khiến anh bị nghi ngờ

- Leylek (tiếng Thổ: Cò), nhà tiểu họa được biết đến với sự điêu luyện, tỉ mỉ và

nhanh nhạy, anh chủ yếu minh họa các đề tài quân sự hoặc những chiến công hiển hách Trong các học trò của Osman, Leylek bị xem là một kẻ hạ mình, tự phụ, luôn đảm nhận mọi công việc mà không cần sự phối hợp với bất kì ai, điều đó khiến anh không thoát khỏi bị nghi ngờ Đặc biệt, phương pháp sáng tác của Leylek mang tính tương đồng với những kỹ thuật của người Venice

Có thể nói, bốn nhân vật nhà tiểu họa – ứng với bốn cái tên đặc thù: Zeytin, Kelebek, Zarif, Leylek đã tạo nên một bức tranh thu nhỏ về cộng đồng nhà tiểu họa Ottoman thời bấy giờ Họ là những người được nuôi dưỡng trong cái nôi của nghệ

thuật tiểu họa Islam, được dạy dỗ bởi Osman – Trưởng ban trang trí, và làm việc cùng một xưởng vẽ Tuy nhiên, ngoài nhận thức chung về nghệ thuật Islam, họ vẫn suy tư

âm thầm về quan điểm riêng của họ với hội họa – thông qua sự tưởng tượng bản chất Giống như Zarif – nhận tiền để tham gia chế tác quyển sách bí mật nhưng lại luôn cảm thấy nỗi lo sợ trước đức tin truyền thống; Kelebek và Leylek thì ngược lại, họ tỏ ra tham tiền, hay tự tôn về bản thân nhưng lai hời hợt với nghệ thuật, còn Zeytin lại tỏ ra

ôn hòa, hiền hậu nhưng lại ẩn giấu quan điểm nghệ thuật quyết liệt hơn, và Zeytin cũng là nhân vật đại diện cho kiểu người có nhận thức rạch ròi nhất về bản thể của nghệ thuật Dù vậy, khi nhận lời tham gia chế tác cuốn sách bí mật cùng Enishte Có thể xem chính họ đã tự đưa mình vào trạng thái “tiến thoái lưỡng nan” ngay từ lúc bắt đầu Trong tác phẩm, cuốn sách là biểu tượng cho ranh giới giữa cái mới và cái cũ, giữa truyền thống Islam với văn minh phương Tây, giữa con đường nghệ thuật truyền thống bình lặng với những cách tân đầy biến động

- Shekure – người con gái đẹp tuyệt trần của Enishte Trong truyện, thế giới

nội tâm của Shekure đầy rẫy những ám ảnh, những hoài nghi và mất mát Không đến được với mối tình đầu là Siyah, Shekure an lòng khi kết hôn cùng một người đàn ông khác, có được hai đứa con Tuy nhiên, sự ra đi không trở về của người chồng đã khiến

cô rối bời Ngay lúc này, sự trở về bất ngờ của Siyah, rồi cái chết bí ẩn của người cha

đã dẫn cô đến những tình huống mới đầy kịch tính trong đời Mặc dù không phải là nhà tiểu họa, nhưng Shekure thể hiện vai trò thừa kế, tôn trọng nghệ thuật của cha cô Nhưng mặt khác, qua những biến cố trong đời, cô đã nhận ra điều quan trọng nhất mà

cô mong muốn ở nghệ thuật Đặc biệt, Tên tôi là Đỏ khép lại qua điểm nhìn của

Shekure, điều này cho thấy, nàng là nhân vật đại diện được Orhan Pamuk lựa chọn cho những phát ngôn sau cùng

- Hayriye, cô nô lệ da đen, người sống chung mái nhà với Enishte, rồi sau đó là

ở với gia đình của Shekure Trong truyện, Shekure tỏ ra không hợp tính với Hayriye và cái cách “dan díu” giữa cô và Enishte Nhưng mặt khác, Hayriye chính là người bạn, trung thành, tận tâm phục vụ cho ba mẹ con Shekure

- Esther – một nhân vật trung gian quan trọng, có chồng là Nesim Với công

việc bán quần áo và đưa thư, Esther là một hình tượng tiêu biểu cho văn hóa Ottoman thời trung đại Với sự khéo léo, khả năng quan sát, cô không đơn thuần là người đưa

thư vui vẻ mà còn giúp khách hàng xử lý nhiều tình huống bề bộn Trong truyện, Esther đôi khi tỏ ra dối trá, ranh mãnh, nhưng luôn là người ủng hộ cho tình yêu giữa Siyah và Shekure

- Shevket, người con thứ nhất của Shekure, anh trai của Orhan, với tính cách

nghịch ngợm và khá bốc đồng, Shevket luôn ăn hiếp, đánh đòn em mình Ban đầu, vì muốn ở với Hasan nên Shevket phản ứng gay gắt với người cha mới là Siyah Tuy nhiên, đến cuối cùng, ba mẹ con Shekure và Siyah đều chung sống hòa thuận dưới mái nhà của Enishte

- Orhan, đứa con nhỏ của Shekure, em trai của Shevket Khác với anh mình,

Orhan tỏ ra nhu mì, hiền hậu, luôn vâng lời mẹ và dễ dàng đón nhận tình thương từ

Siyah Trong Tên tôi là Đỏ, mối quan hệ của các nhân vật cũng phần nào biểu hiện cho

các mối quan hệ đời thực xung quanh nhà văn Orhan Pamuk từng nói, tên nàng Shekure là tên của mẹ ông, Orhan là tên của ông và Shevket là tên anh trai ông Điều quan trọng không phải ông muốn viết về gia đình của mình mà sử dụng “ký ức” về nó như sự dẫn dắt trước một cốt truyện to lớn hơn Với Orhan Pamuk, tính cách Shekure

có những nét tương đồng với mẹ ông – kiểu như phản ứng tất yếu của người mẹ trước hành động của con cái Còn về nàng Shekure được phản ánh trong truyện, còn vượt xa hơn nữa bởi những dằn xé dữ dội của số phận

Ngoài các nhân vật tham gia hành động trực tiếp, Tên tôi là Đỏ còn những nhân

vật gián tiếp như: Đức vua (người ra lệnh thực hiện cuốn sách bí mật), Husret Hoja (nhà lãnh đạo Islam giáo bảo thủ, cấm cà phê và ngẫu tượng), Trưởng ngân khố, cha Hasan, vợ Zarif, kẻ ăn mày,… và cả các nhân vật có nguồn gốc do dân gian lưu truyền hoặc được ghi chép lại trong các cổ thư Với các nhân vật này, người viết tạm gọi đó là

các nhân vật được được ghi lại theo dạng: “ký ức trong ký ức”

1.2.3 Sự chiếm lĩnh của hình ảnh

Ngay trong tiêu đề các tác phẩm Cuốn sách đen, Pháo đài trắng, Tên tôi là Đỏ hay Những màu khác, Orhan Pamuk đã đề cập ngay đến các thuộc tính màu sắc Điều

này cho thấy, màu sắc không chỉ là sự phản ánh thị giác, mà đã trở thành cảm quan

nghệ thuật đặc thù của Orhan Pamuk Đến với Tên tôi là Đỏ, các yếu tố này dường như được vận dụng một cách triệt để hơn Có thể thấy, Tên tôi là Đỏ trước tiên là một

văn bản văn chương, được xây dựng trên nền tảng ngôn từ Tuy nhiên, thế giới nghệ thuật của nó lại được Orhan Pamuk tư duy theo điểm nhìn hội họa, gắn với các đặc trưng biểu hiện như khung tranh, đường nét, màu sắc và bố cục Thậm chí, các nhân

vật trong Tên tôi là Đỏ cũng tư duy theo cách này, khiến cho hội họa (bức tranh) trở

thành một khung hình phản ánh tâm lý của nhân vật Do đó, hội họa không chỉ là chủ

đề tác phẩm mà thông qua ngôn từ, điểm tựa của trí tưởng tượng, nó đã trở thành một thủ pháp về mặt loại hình Do đó đến cuối tác phẩm, chúng ta không bị rối bời bởi cấu trúc tác phẩm, mà lại day dứt bởi ấn tượng về hình ảnh, đúng với tinh thần thưởng ngoạn hội họa

Trong tác phẩm, Orhan Pamuk đã đề cập đến nhiều bức tranh minh họa Chúng dường như là các mảnh ghép cho tổng thể tác phẩm, hoặc có tác dụng tham chiếu vào nhân vật Những bức tranh này, một phần được Orhan Pamuk khảo cứu, một số không

rõ nguồn gốc (có lẽ là hư cấu), tiêu biểu như:

- Hesrev o Shirin (Hesrev và Shirin) – có nhiều bức tranh mô tả các phân cảnh

về hai nhân vật này trong Tên tôi là Đỏ Chuyện tình của họ nổi tiếng trong thế giới

Islam qua thi phẩm của Nizami Ganjavi (1141-1209)

- Leyla o Mejnun (Leyli và Mejnun); Makhzan al-Asrar (Kho tàng những bí

ẩn); Eskandarname (Chuyện Alexander Đại đế) – cũng là những tác phẩm nổi tiếng

của Nizami Ganjavi

- Kitab al-Ruh (Sách về linh hồn) của Ibn Qayyim Al-Jawziyya (trong tác

phẩm viết thành El-Jevziyye), trình bày quan niệm của Islam giáo về kiếp sau theo quan điểm của Kinh Koran và các học thuyết của các giáo sĩ khác

- Sur-nama (hay Surname-i Humayun, tạm dịch: Sách Lễ hội), cuốn sách có

minh họa để mô tả quang cảnh lễ cưới của hoàng gia, các thông tục như cắt bao quy đầu, đón rước sứ thần, vi hành của các quân vương, Cuốn sách này chủ yếu phục vụ cho các Sultan

- Shahnamed (Sách các vua), công trình sử học (có minh hoa) nổi tiếng của

Ferdowsi (hay Firdawsi) Ông được xem là một trong những nhà sử học đầu tiên của

Ba Tư, đặt nền móng cho Iranology – một ngành nghiên cứu về Iran ngày nay (Iran học)

- Gulistan (Vườn hồng), một kiệt tác cổ điển của văn học Ba Tư, được viết bởi nhà thơ Sa’di (Saadi) thế kỷ XIII Trong thế giới Islam, Gulistan là một trong các tác

phẩm văn học được phép minh họa hình ảnh con người – tất nhiên chỉ được vẽ ở mức

độ hạn hẹp

- Huner-nama (Sách Kỹ năng), được làm thành nhiều tập ở Istanbul, khoảng

1523-1588, kể lại và minh họa các kỹ năng mà giới cầm quyền rèn luyện cho binh lính trong chiến tranh như cưỡi ngựa, bắn cung, săn chim ưng,…

- Kalila wa Dimna (Tập truyện ngụ ngôn về loài vật), được viết bằng thơ chen lẫn văn xuôi Thực chất, đây là tác phẩm được dịch nguyên gốc từ Panchatantra của

Ấn Độ

- Ngoài ra, còn nhiều sách minh họa khác như Zafar-nama (Sách các chiến

thắng); sách minh họa cho vua Jihan xứ Garagoýunly hay sách tặng cho vua Uzyn

Hasan của Akyoýunly của Sheikh Ali ở Tabriz; hoặc cuốn sách minh họa cho Ismet-ud Dunya của nhà thư pháp Sultan Veli…

Trong Tên tôi là Đỏ, Orhan Pamuk không chỉ nhắc đến các tác phẩm này mà

còn thông diễn nó dựa trên nền tảng mỹ học Đó là sự pha trộn giữa cảm quan hội họa với kiến thức học thuật – như lịch sử, văn hóa, quân sự,… Qua đó, các hình ảnh được

mở rộng, chúng đan xen, chuyển hóa với ngôn từ Thậm chí, các hình ảnh này đôi khi hội tụ, thoát thai thành một bản thể riêng, đẩy ngôn từ lui về phía sau với vai trò phụ

Có thể thấy, sự chiếm lĩnh của hình ảnh đầu tiên thể hiện qua yếu tố màu sắc

Về nguồn gốc, màu sắc biểu lộ vẻ đẹp bản thể của tự nhiên, thông qua nhãn quan, con người nhận thấy được sự đa dạng của cuộc sống Trải qua kinh nghiệm thị giác, con người gán thêm ý nghĩa cho màu sắc, từ đó màu sắc phát sinh thêm thuộc tính xã hội

Trong Tên tôi là Đỏ, để hình ảnh thêm sắc nét, Orhan Pamuk đã sử dụng cao độ ngôn

từ chỉ màu sắc (color words) như phương pháp “tô màu” cho văn bản Đây cũng là yêu

tố phản ánh cho tính chất liên văn bản trong sáng tác của Orhan Pamuk

Đối với nhận thức của nhân vật, không riêng ở nhà tiểu họa, các nhân vật khác với điểm nhìn thông thường vẫn đề cao “sự nhìn”, tức thị giác về hình ảnh Do đó, hình ảnh không chỉ là nhận thức, mà nó tương chiếu vào tâm hồn con người Con người được liên kết với nhau qua hình ảnh – ở đó có một khoảng trống sâu kín, chập

chờn Giống như phân cảnh Shekure nghĩ về Siyah: “Ồ, tai sao tôi lại ở đó bên cửa sổ

ngay khi Siyah cưỡi ngựa trắng của anh ấy phóng qua? Tại sao tôi mở cánh cửa rèm theo trực giác đúng giây phút ấy và đăm đăm nhìn anh ấy hồi lâu như vậy từ phía sau những cành lựu phủ tuyết đó” [41; 60] Rõ ràng, ở giữa Shekure và Siyah là đan xen

bởi hình ảnh “ngựa trắng”, “cành lựu phủ tuyết” Nhưng đó không phải là hình ảnh bất chợt, vô nghĩa Cành lựu ở đây vừa hé lộ vừa che đậy, nó phản ánh cho tâm hồn nhiều trắc ẩn của Shekure, nó che phủ một phần tầm nhìn, rằng quá khứ đã làm mọi thứ xóa nhòa, và Siyah cũng hòa lẫn vào đó Mặt khác, cây lựu cũng mang ý nghĩa biểu tượng

về hôn nhân, sự ấp áp để xua đi cái lạnh và nỗi cô đơn

Về đặc trưng tự sự, Tên tôi là Đỏ chủ yếu được tường thuật qua cách thức thông diễn mỹ học, khiến các nội dung về hội họa trở nên ấn tượng, thu hút: “Trong quyển

thứ hai của bộ Huner-nama, vốn từng nhận được nét cọ của ba bậc thầy tiểu họa, chúng tôi thấy, đằng sau khẩu thần công ầm vang và những lính bộ binh là hàng trăm con ngựa đủ màu sắc, trong đó có những con hung đỏ, xám và xanh đeo áo giáp, bước lóc cóc thành đàn, mang trên lưng những kỵ binh spahi kiêu dũng cầm liễu đao, băng qua những mỏm đồi nhuộm hồng trong một cuộc diễu hành trật tự, nhưng không có cái mũi nào của chúng có sơ suất cả” [41; 374] Trong đó, các hình ảnh trở thành dấu

hiệu tư duy, một loại mã (code): “Nó phục vụ cho ngôn từ với mục đích hiểu rõ hơn về

ý nghĩa, giống như tinh hoa của sự tường thuật, những hình ảnh mô tả trong câu chuyện sẽ được vẽ lại qua tâm trí của người đọc” [57] Thậm chí, nó dịch chuyển ý

nghĩa của lời nói, giống như bức thư của Shekure viết cho Siyah, mặc dù nàng từ chối

và yêu cầu Siyah xa lánh nàng, nhưng hành động gửi trả lại bức tranh (minh họa tình yêu giữa hai người) mà nàng cất giữ qua nhiều năm – kể từ ngày Siyah ra đi, đã khiến anh suy nghĩ theo hướng khác Liệu rằng, sự chối từ của Shekure là thật lòng hay nàng còn e ngại, liệu rằng nên tin vào bức thư (ý nghĩa ngôn từ) hay bức tranh (ý nghĩa hình

ảnh) Ở đây cho thấy, Tên tôi là Đỏ không chỉ là cuộc chơi của văn chương, mà còn là

cuộc chơi của hội họa – kết tinh qua sự lý giải hình ảnh; sự cảm thụ màu sắc; sự sắp đặt lại bố cục, và những bí ẩn của đường nét,… buộc chúng ta không ngừng liên kết, xâu chuỗi chúng lại để suy luận phương án

Sau cùng, sự chiếm lĩnh của hình ảnh trong Tên tôi là Đỏ còn biểu hiện qua

cách hình thức xây dựng khung hình (khung tranh), tiêu biểu như: một khung tranh lớn

chứa đựng nhiều khung tranh nhỏ; sự lắp ghép các nhiều khung tranh nhỏ vào một tổng thể; hay sự xáo trộn, phá vỡ bố cục của khung hình Ở đây, chúng ta có thể thấy, khung hình ngầm ẩn đầu tiên trong tác phẩm chính là khung tranh tình huống, nhưng

đây là một khung tranh bị phá vỡ Tên tôi là Đỏ mở ra qua cái chết của Zarif – một

trong bốn nhà tiểu họa tài ba, cùng với Zeytin, Kelebek và Leylek Họ là các nhà tiểu họa thuộc cùng thế hệ, cùng lớn lên, cùng được đào tạo và làm việc chung một xưởng

vẽ Biệt danh của họ được Trưởng ban trang trí – thầy Osman, đặt theo cảm quan tinh

tế của hội họa tinh tế Do đó, nếu xếp những biệt danh này lại với nhau, các hình ảnh của chúng sẽ gợi ra một khung hình hội họa:

- Leylek (Cò), tên một loài động vật có lông vũ, đôi chân dài, mảnh khảnh và

có mỏ nhọn; biểu tượng của nó xuất hiện nhiều trong văn chương phương Đông; hình dáng gầy gò của nó gợi ra hình dung về đường nét – ngôn ngữ khởi phát của hội họa

Trong Tên tôi là Đỏ, nó biểu hiện cho phẩm chất cần cù, miệt mài, nhanh nhạy của

Leylek

- Zeytin (Cây ô liu), tên một loài cây có nguồn gốc ở Địa Trung Hải, phổ biến

trong đời sống con người nơi đây, trở thành một biểu tượng về văn hóa; hình ảnh của

nó cũng được xuất hiện nhiều trong văn chương phương Tây Nó gợi ra vẻ ngoài cao gầy và tính cách ôn hòa, lặng lẽ của Zeytin

- Kelebek (Bướm): tên một loài côn trùng, có đôi cánh mềm, xuất hiện nhiều

trong văn chương Đông-Tây; ngoài tượng trưng cho vẻ đẹp muôn màu của cuộc sống, loài bướm còn ám dụ về linh hồn Cái tên này nói lên vẻ ngoài quyến rũ, phản ánh cho tâm hồn, tài năng của Kelebek – trái tim thuần thiết, có khiếu thiên bẩm về màu sắc

- Zarif (Tao nhã), tính từ chung nói lên vẻ đẹp của các tranh cổ điển Ba Tư,

tinh xảo nhưng không gây choáng ngợp, đặc biệt hội họa Islam đề cao chiều sâu, ý nghĩa tác phẩm Ngoài ra, tao nhã còn dùng để diễn tả phong thái của các nhà tiểu họa trung đại Islam – những người thực hiện nghệ thuật của Thượng đế

Khéo léo phác họa tổng thể bức tranh rồi cố ý phá đi sự hài hòa của nó qua cái

chết bí ẩn của Zarif (Tao nhã) – đại diện cho linh hồn của bức họa, Orhan Pamuk đã tinh ý gây nên những xáo trộn to lớn trong thế giới hội họa Tên tôi là Đỏ Từ đó, các

nhân vật của Orhan Pamuk rơi vào sự hỗn loạn, mất phương hướng Họ buộc phải tìm kiếm cho mình một con đường riêng – một “tổng thể mới” trên con đường nghệ thuật

Qua các biểu hiện như trên, hội họa đi vào Tên tôi là Đỏ như một yếu tố nghệ

thuật – lúc hiển hiện cụ thể, lúc ngầm ẩn tinh túy – để cùng phản ánh cho chủ đề của tác phẩm Dựa vào sức mạnh đa nghĩa của ngôn từ, hội họa chuyển hóa vào đó để chắp cánh cho cộng hưởng giữa các sắc thái nghệ thuật với nhau Do đó, trong việc khai mở các tầng nghĩa của tác phẩm, cần thiết phải xem hội họa không chỉ với tư cách chủ đề nội tại, mà trên hết còn biểu hiện cho ý đồ tư duy cùng những sáng tạo độc đáo về mặt thủ pháp

Tiểu kết

Orhan Pamuk là một trong những tiếng nói tiêu biểu của văn chương đương đại Thổ Nhĩ Kỳ và văn chương thế giới Các sáng tác của ông chủ yếu lấy bối cảnh đô thành Istanbul tráng lê, u hoài Thời niên thiếu, Orhan Pamuk mơ ước trở thành họa sĩ Điều này giúp ông có sự quan tâm nghiên cứu đến hội họa cổ điển Ba Tư, Thổ Nhĩ Kỳ

Về sau, nền tảng kiến thức đó đã giúp ông sáng tác nên tiểu thuyết Tên tôi là Đỏ

Tên tôi là Đỏ được đánh giá là một tác phẩm có ảnh hưởng lớn nhất đối với sự

nghiệp của Orhan Pamuk Trong tác phẩm này, hội họa không chỉ là chủ đề nội tại mà còn liên đới với văn học để tạo nên thủ pháp nghệ thuật độc đáo, cấu thành nên đặc trưng và màu sắc văn chương Orhan Pamuk Do đó, tác phẩm không đơn thuần là cuộc chơi của ngôn từ mà còn là cuộc chơi của hình ảnh, mở ra sự nhận thức bao quát về nghệ thuật

Bước sang thế kỷ XXI, văn học đã đạt đến một bước tiến quan trọng trong hành trình lịch sử của nó Sự liên kết văn học với các loại hình, sự tích hợp giữa các tiểu loại,

sự bức phá khỏi các phương pháp sáng tác truyền thống,… đã khẳng định quyền năng

sáng tạo vô hạn của văn học Do đó, xem xét Tên tôi là Đỏ dựa trên sự liên đới loại

hình cũng như cách thức mở toan cánh cửa của nghệ thuật qua một góc nhìn mới – góc nhìn hậu hiện đại

CHƯƠNG HAI

MỸ HỌC ISLAM VÀ NHỮNG BIỂU HIỆN

CỦA THỦ PHÁP HỘI HỌA TRONG TÊN TÔI LÀ ĐỎ

Mỹ học Islam là nền mỹ học phát triển rực rỡ từ thời trung đại, có ảnh sâu rộng đến nhiều phương diện văn hóa nghệ thuật trong thế giới Islam Lấy bối cảnh đế quốc Ottoman cuối thế kỷ XVI, Orhan Pamuk đã xây dựng nên câu chuyện thế giới hội họa

trong Tên tôi là Đỏ dựa trên nền tảng của mỹ học này Bên cạnh đó, ông còn vận dụng

các yếu tố mỹ học, các đặc trưng hội họa như thủ pháp sáng tác văn chương, cụ thể như: cách thức xây dựng nhân vật; cách thức xây dựng không gian; thế giới biểu tượng;

và những biểu hiện của văn chương hậu hiện đại trong tác phẩm

2.1 Mỹ học Islam trong Tên tôi là Đỏ

2.1.1 Điểm nhìn của Thượng đế

Trong Tên tôi là Đỏ, điểm nhìn hội họa không chỉ chi phối quá trình sáng tạo

của nhà văn mà còn là vấn đề được tranh luận trong tác phẩm Bởi lẽ, trong nghệ thuật Islam, điểm nhìn không chỉ là phương hướng mà còn là mục đích, đưa nền nghệ thuật

đó vận động với quy luật riêng, khác hẳn với nhiều nền nghệ thuật trên thế giới

Trong thế giới Islam, Kinh Koran được xem là Thánh kinh duy nhất – vừa tuyệt diệu, vừa huyền bí Nó ghi lại lời sấm của Allah (Thượng đế), đồng thời được ngân nga, học thuộc và phổ biến khắp mọi nơi Thậm chí, nó mặc nhiên trở thành đạo luật, chi phối toàn bộ đời sống con người Trung Cận Đông, gồm chính trị, kinh tế, pháp luật,

văn hóa và kể cả nghệ thuật Do đó, với lòng tôn sùng tuyệt đối Allah: “Không có

Thượng đế nào khác, duy chỉ có Ngài (Allah), Đấng rất mực Nhân từ, rất mực Khoan dung”, người Islam đã phát triển nghệ thuật tiểu họa của mình qua điểm nhìn của

Thượng đế

Theo Kinh Koran, Thượng đế hiện diện mọi nơi trên thế giới này, Ngài nhìn mọi vật ở trên cao, như đang đứng trên một đỉnh tháp nhìn xuống, điều đó thể hiện cho

ý nghĩa rằng mọi vật là như nhau, không cái nào hơn cái nào Do đó, nghệ thuật Islam

từ chối hội họa theo luật phối cảnh, phủ định sự khác biệt về kích thước của mọi sự vật

trong không gian Và những kẻ, dám phác thảo “Đức vua, giáo chủ Hồi giáo, cùng

kích cỡ với một con chó” [41; 539] hay thể hiện “Satan cùng kích cỡ, và trong ánh sáng khả ái” [41; 539] sẽ bị xem là hành động phạm thượng, báng bổ Allah

Trong việc phản ánh thế giới nghệ thuật Islam thời Ottoman vào thế kỷ XVI, Orhan Pamuk đã vận dụng mỹ học Islam, chủ yếu là điểm nhìn Thượng đế như một phương thức cấu tạo tư duy tri nhận của các nhà tiểu họa Tuy nhiên, bản thân ông không nhìn nghệ thuật theo tư tưởng mỹ học đó mà phản ánh cách nhìn của ông với tư cách nhà văn thuộc thế kỷ XXI, tức tư duy hậu hiện đại Do vậy, cách nhìn về nghệ thuật của Orhan Pamuk là nhìn từ hiện tại đến quá khứ – trong sự soi chiếu của nhận thức mới Khác xa các nhà tiểu họa – chỉ nhìn thời gian ở một điểm, và điểm đó chính

là Thượng đế, xem Ngài là ánh sáng thông tuệ, là trung tâm của thế giới Suy cho cùng, nghệ thuật Islam như một chu trình định sẵn, chính Thượng đế là người sáng tác lẫn

thưởng ngoạn, là điểm bắt đầu và kết thúc “Đã từng có lúc Allah nhìn thấy thế giới

với vẻ độc đáo của nó, tin vào vẻ đẹp của những gì Ngài thấy, và trao công trình tạo tác của Ngài cho chúng ta, những tôi tớ của Ngài Nhiệm vụ của những nhà minh họa

và những người yêu nghệ thuật, khi nhìn vào thế giới là ghi nhớ sự lộng lẫy của Allah

đã nhìn ngắm và để lại cho chúng ta” [41; 419]

2.1.2 Kashf – vén mạng và nguyên tắc sáng tạo

Từ điển Biểu tượng văn hóa thế giới của Alain Gheerbrant và Jean Chevalier

ghi nhận, thuật ngữ Kashf (Vén mạng hay Bỏ màn che) được phát hiện trong các chuyên luận cổ nhất của phái Sufi, bắt nguồn từ cái tên Kashf đặt cho cuốn sách của

Hudjwiri Sau đó, khái niệm này được dùng phổ biến, trở thành một biểu tượng trong

văn hóa Islam Về phương diện mỹ học, ý nghĩa của Kashf được xác lập từ những lý

tưởng ngộ đạo, cho rằng sự nhận thức thuộc về trái tim chứ không phải lý trí Nó phản ánh chiều sâu nội tâm con người – sự trải nghiệm cảm giác mặc khải của Thượng đế

Từ đó, Kashf như cánh cổng để trái tim là nơi đón nhận sự thật, chân lý và niềm tin của Thượng đế Liên qua đến Kashf, còn có khái niệm mukashafa – “tiết lộ” hay

“chiếu xạ thần thiêng của bản chất”, ẩn chứa bí mật vô hình đằng sau tấm mạng Đức

tin Islam giáo còn cho rằng Kashf là thế giới bí ẩn của Thượng đế – cũng như bản thể

của Ngài Họ tin rằng, Allah hiện diện ở mọi nơi, nhưng chẳng ai có thể nhìn thấy:

“Ngài là Đấng đã tạo cho các người tất cả mọi vật dưới đất rồi hướng về bầu trời,

Ngài hoàn chỉnh chúng thành bảy tầng trời; và Ngài biết hết mọi việc” [48; 5] Vì thế,

trong suốt cuộc đời, họ nỗ lực thanh lọc tâm hồn để có thể lần giở tấm mạng, từng bước tiến bước vào thế giới sâu thẳm của Thượng đế

Kinh Koran có ghi, Thượng đế ẩn sau những tấm mạng của ánh sáng và bóng tối, với sự vận hành vô tận của thời gian Thượng đế có vô số hóa thân, nhưng không

ai được phép cụ thể hóa chân dung của Ngài Do đó, sự che đậy của Kashf như ẩn

giấu một thế giới tâm linh Trong câu chuyện về nguồn gốc loài người, Thượng đế (Allah) bằng quyền năng vô hạn, đã dùng đất sét để tạo ra Adam và thổi linh hồn vào

đó Sau đó, Ngài mang đến mọi điều kiện tốt đẹp để con người sinh sôi “Đấng đã tạo

cho trái đất như một tấm thảm và bầu trời như chiếc lọng che cho các người và ban nước mưa từ trên trời xuống mà Ngài dùng để làm mọc ra cây trái thành thực phẩm cho các người (dùng) Bởi thế, chớ dựng những đối thủ ngang vai với Allah trong khi các người biết (điều đó)” [48; 4] Kẻ ngang vai (Andad) ở trên được hiểu là kẻ tự xưng

có quyền năng, ham muốn thần tượng hóa bản thân và phản lại đức tin Thượng đế là duy nhất Trong hội họa Islam, sự ham muốn đó được thể hiện bằng việc vẽ chân dung chính mình, muốn được “ký tên” vào tác phẩm như khẳng định quyền cá nhân Nhưng ngặt thay, nghệ thuật Islam lại nghiêm cấm điều đó, và những kẻ đi ngược lại sẽ bị xem là báng bổ Hơn nữa, trong việc xóa nhòa cá tính sáng tạo, nghệ thuật Islam cho rằng, nhà tiểu họa chỉ là người sao chép, thực hiện lại những gì mà Allah đã làm chứ không phải sản phẩm riêng của họ

Trong Tên tôi là Đỏ, Kashf như nguyên lý cân bằng không gian của Orhan

Pamuk – sự đan lồng giữa ánh sáng và bóng tối, giữa ngày và đêm, giữa hiện thực và huyền ảo, giữa phơi mở và che đậy, giữa từ chối và mời gọi, giữa tiêu vong và hồi sinh – điều này đã tạo nên những hành động chập chờn của nhân vật giữa những khoảng

không gian “Im lặng và mờ mịt, chìm trong bóng tối của buổi rạng sáng, tôi bỏ đi như

một người khách có tội, bước không mệt mỏi trên những con hẻm nhỏ đầy bùn” [41;

408] Hơn hết, trong vai trò mỹ học tiếp nhận, Kashf phản ánh cho sự minh triết của

nghệ thuật Islam, dẫn dắt con người đến gần hơn với cảm quan Thượng đế

2.1.3 Takhyil – nguyên lý tưởng tượng