Cộng đồng người hoa tại huyện di linh, tỉnh lâm đồng thông qua tư liệu bia mộ công trình nghiên cứu khoa học sinh viên cấp trường

Nhóm nghiên cứu đã thu thập tư liệu thông qua sách vở, công trình nghiên cứu, tạp chí,… bài nghiên cứu bước đầu thông qua việc khảo sát về tư liệu bia mộ của cộng đồng người Hoa tại huyệ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA ĐÔNG PHƯƠNG HỌC TRUNG QU ỐC KHÓA 13



ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

Tháng 4, năm 2017

M ỤC LỤC BẢNG BIỂU

Bảng 1 Thống kê diện tích, dân số, mật độ dân số huyện Di Linh 12

TÓM T ẮT CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU 5

D ẪN LUẬN 2

1 Lý do chọn đề tài 2

2 Mục đích nghiên cứu 4

3 Tổng quan tình hình nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 8

7 Bố cục của đề tài 8

CHƯƠNG 1 T ỔNG QUAN VỀ CỘNG ĐỒNG NGƯỜI HOA Ở HUYỆN DI LINH, TỈNH LÂM ĐỒNG 10

1.1 Vài nét về huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng 10

1.1.1 Giới thiệu 10

1.1.2 Vị trí địa lý 10

1.1.3 Cơ cấu dân số 11

1.2 Tổng quan về cộng đồng người Hoa ở huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng và một số kiến thức có liên quan đến bia mộ của người Hoa tại đây 12

1.2.1 Tổng quan về cộng đồng người Hoa ở huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng 12 1.2.2 Một số kiến thức có liên quan đến việc xây dựng bia mộ của người Hoa 13

Tiểu kết 14

CHƯƠNG 2 ĐẶC ĐIỂM NGHĨA ĐỊA VÀ BIA MỘ CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI HOA Ở HUYỆN DI LINH, TỈNH LÂM ĐỒNG 15

2.1 Miêu tả chung và đặc điểm của từng nghĩa địa 15

2.1.1 Nghĩa địa Hoa kiều 15

2.1.2 Các nghĩa địa khác tại địa phương (nghĩa địa Tây Di Linh, nghĩa địa Đông Di Linh, nghĩa địa Liên Đầm, nghĩa địa Tân Châu) 16

2.1.3 Khu mộ vườn tại xã Liên Đầm và xã Tân Châu 20

Tiểu kết 22

2.2 Miêu tả chung và đặc điểm bia mộ 22

2.2.1 Vị trí phong thủy 22

2.2.2 Văn tự 24

2.2.3 Chất liệu xây dựng 26

2.2.4 Hoa văn 27

2.2.5 Hình dạng mộ phần 28

2.2.6 Thổ địa 32

Tiểu kết: 33

CHƯƠNG 3 C ỘNG ĐỒNG NGƯỜI HOA THÔNG QUA GHI CHÉP TRÊN BIA MỘ 34

3.1 Lịch sử hình thành và nguồn gốc 35

3.2 Quan hệ cộng đồng 37

3.2.1 Địa vị của người Hoa 39

3.2.2 Nguồn gốc gia tộc: 40

3.3 Đặc sắc văn hóa của cộng đồng người Hoa thông qua ghi chép trên bia mộ 43

3.3.1 Hình thức mai táng 44

3.3.2 Phong thủy 48

3.3.3 Thổ địa 49

3.3.4 Giao thoa văn hóa 53

3.3.5 Lễ tảo mộ 56

3.4 Văn tự ngôn ngữ 56

3.4.1 Văn tự chữ Hán 57

3.4.2 Văn tự song ngữ Hán – Việt 58

3.4.3 Văn tự tiếng Việt 60

3.4.4 Câu đối 61

Tiểu kết 63

K ẾT LUẬN 66

H ẬU KÝ 69

Hình 1 Bản đồ huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng 10

Hình 2 Tổng quan nghĩa địa Đông Di Linh 16

Hình 3 Nghĩa địa Tây Di Linh 17

Hình 4 Tổng quan nghĩa địa Đông Di Linh 18

Hình 5 Một số ngôi mộ người Hoa ở nghĩa địa Liên Đầm 19

Hình 6 Cổng vào quần thể mộ gia tộc họ Trịnh 19

Hình 7 Tổng quan nghĩa địa Tân Châu 20

Hình 8 Một số ngôi mộ vườn tại xã Liên Đầm 21

Hình 9 Một số ngôi mộ vườn tại xã Tân Châu 21

Hình 10 Mộ hướng về phía Thanh Long - Bạch Hổ 24

Hình 11 Mộ phần có chữ Hán và câu đối 25

Hình 12 Mộ phần người Hoa bị Việt hóa 26

Hình 13 Mộ bằng Xi - măng 27

Hình 14 Mộ bằng gạch men 27

Hình 15 Mộ bằng đá hoa cương 27

Hình 16 Mộ phần cầu kì 28

Hình 17 Mộ phần bình thường 28

Hình 18 Mộ móng ngựa viền ngang bình thường 29

Hình 19 Mộ móng ngựa viền hoa sen 30

Hình 20 Mộ móng ngựa nhiều vòng 30

Hình 21 Mộ hình tròn 31

Hình 22 Mộ người Hoa khắc tiếng Việt 31

Hình 23 Bàn thờ thổ địa 32

Hình 24 Bàn thờ thổ địa phía bên phải mộ chính 32

Hình 25.Bàn thờ thổ địa nằm trong phần mộ 33

Hình 26 Bia Bảo Đại năm thứ 6 36

Hình 27 Nghĩa địa Hoa kiều 38

Hình 28 Đình Di Linh, di sản văn hóa cấp quốc gia 39

Hình 29 Lưu trạch địa giới 41

Hình 30 Một phần mộ của gia tộc họ Lưu 41

Hình 31 Một phần mộ của gia tộc họ Trịnh 43

Hình 32 Mộ vườn Tân Châu 45

Hình 33 Nghĩa địa tập trung Tây Di Linh 45

Hình 34 Mộ hình móng ngựa bình thường 46

Hình 35 Bia mộ con rùa Trung Quốc 47

Hình 36 Mộ dựa vào núi 48

Hình 37 Miếu thổ thần mộ 49

Hình 38 Miếu thổ thẩn đặt trong vành móng ngựa, phía sau và bên trái nấm mộ 50

Hình 39 Số chum nước người nhà cúng cho người đã mất 51

Hình 40 Miếu thổ thần núi ở nghĩa địa Hoa kiều 52

Hình 41 Tượng kì lân bên cạnh mộ phần 54

Hình 42 Tượng sư tử bên cạnh mộ phần 54

Hình 43 Tượng hai chú chó canh giữ mộ 55

Hình 44 Tượng rồng bao quanh mộ phần 55

Hình 45 Mộ chữ Hán 58

Hình 46 Mộ song ngữ Hán- Việt 59

Hình 47 Mộ người Hoa chữ Việt 60

Hình 48 Câu đối từ phải sang trái 61

Hình 49 Mộ có câu đối tiếng Việt 62

Hình 50 Những câu đối chính trên bia mộ 63

TÓM T ẮT CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU

Quá trình hình thành cộng động người Hoa tại huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng với

những biến chuyển lịch sử mang tính chất đặc thù đã tạo nên những nét văn hóa khác biệt

so với văn hóa bản địa Theo đó, sự hình thành và phát triển của cộng đồng này góp phần làm tăng thêm sự đa dạng và phong phú về tộc người tại đây

Trong quá trình thực hiện, nhóm nghiên cứu đã kết hợp nhiều phương pháp nghiên

cứu khác nhau Nhóm nghiên cứu đã thu thập tư liệu thông qua sách vở, công trình nghiên

cứu, tạp chí,… bài nghiên cứu bước đầu thông qua việc khảo sát về tư liệu bia mộ của

cộng đồng người Hoa tại huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng, qua đó nhằm xây dựng lại một cách chi tiết, đầy màu sắc về bức tranh đời sống xã hội, đời sống tinh thần của cộng đồng người Hoa tại đây, đồng thời thể hiện những nét đặc sắc nghệ thuật về mặt văn tự, kiến trúc xây dựng, điêu khắc hoa văn, chạm trổ… thông qua tư liệu bia mộ

D ẪN LUẬN

1 Lý do ch ọn đề tài

Việt Nam với 54 dân tộc anh em sinh sống trải dài từ Bắc chí Nam, sự hình thành và phát triển cũng như bản sắc văn hóa riêng của từng dân tộc đã góp phần vẽ nên bức tranh đầy màu sắc về tộc người ở Việt Nam Với 54 nét riêng không thể lẫn vào đâu được, trải qua một thời gian dài phát triển, những nét riêng này ít nhiều đã tác động qua lại lẫn nhau, tuy nhiên vẫn giữ được “hồn” và “chất” riêng của từng tộc người.Tất cả những điều đó đã làm nên một đất nước Việt Nam thống nhất trong đa dạng giữa các nền văn hóa, làm cho

bốn nghìn năm văn hiến của nước ta càng thêm phong phú, đa dạng và vô cùng độc đáo

Để nghiên cứu một dân tộc thì việc tìm hiểu về lịch sử hình thành và phát triển của

tộc người đó là vô cùng quan trọng Nó sẽ cho ta cái nhìn tổng quan về tộc người, và là

nền móng cơ sở để chúng ta tiến hành nghiên cứu vấn đề khác có liên quan Nói một cách chính xác, nếu như chúng ta không nắm bắt được lịch sử hình thành tộc người thì sẽ không thể nào tiến hành nghiên cứu sâu về tộc người đó trên nhiều khía cạnh và lĩnh vực khác nhau

Người Hoa sống tại Việt Nam chiếm một số lượng rất lớn, họ phân bố trải dài từ

Bắc chí Nam… Người Hoa là một cộng đồng có quá trình di cư và định cư lâu dài trên nước Việt Nam Nghiên cứu về cộng đồng người Hoa cùng với các đặc trưng bản sắc văn hóa của họ được rất nhiều người chọn làm đề tài nghiên cứu Cộng đồng người Hoa ở huyện Di Linh, Tỉnh Lâm Đồng đã định cư tại đây khoảng một trăm năm, họ là một trong

những người đầu tiên sinh sống và định cư tại đây Hiện nay, cộng đồng người Hoa tại đây không còn đông đúc nữa, họ chỉ sống tập trung tại thị trấn và một vài xã khác của huyện Việc nghiên cứu về các vấn đề của người Hoa tại khu vực này gặp không ít khó khăn do chưa có một công trình nghiên cứu khoa học hay một tài liệu cụ thể nào về lịch

sử hình thành cũng như phát triển của cộng đồng người Hoa nơi đây Các tài liệu nói về

lịch sử hình thành của người Hoa nơi đây chỉ đơn thuần là những ghi chép, sử liệu đơn

giản, điều đó chưa cung cấp một thông tin cụ thể hay một cái nhìn chính xác về cộng đồng người Hoa ở huyện Di Linh

Khi nhóm nghiên cứu đến địa bàn huyện Di Linh, thông qua quá trình tìm hiểu và

khảo sát người Hoa tại huyện, nhóm nhận thấy rằng vị trí và vai trò của người Hoa ở đây

lịch sử hình thành cũng như quá trình di cư, nguồn gốc của cộng đồng người Hoa tại địa bàn huyện Di Linh

Hiện nay, số lượng người Hoa trên địa bàn huyện Di Linh còn lại rất ít, họ đang có nguy cơ bị Việt hóa, những bản sắc văn hóa truyền thống của họ đang có dấu hiệu bị phai

mờ Vì thế việc nghiên cứu tái hiện lại những nét văn hóa truyền thống của họ trước khi

bị Việt hóa hoàn toàn là một vấn đề vô cùng cấp thiết và quan trọng

Sau khi tiếp cận và nghiên cứu thực địa, nhóm thấy rằng những thông tin được ghi chép từ bia mộ của người Hoa nơi đây là những thông tin tương đối chắc chắn, ít bị thay đổi theo thời gian và có lý tính cao Bên cạnh đó, những thông tin ghi chép trên bia mộ ở khu vực huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng từ trước đến nay hầu như chưa từng được một nhóm nghiên cứu nào khai thác Đây là một nguồn thông tin có tính xác thực cao, nó chính là bằng chứng lịch sử hùng hồn, phản ánh một cách khái quát đời sống cũng như

những thay đổi trong tiến trình lịch sử của người Hoa ở huyện Di Linh

Xuất phát từ nhu cầu tìm hiểu đời sống của cộng đồng người Hoa tại đây thay đổi như thế nào trong tiến trình lịch sử, nhóm nghiên cứu là những sinh viên thuộc chuyên ngành Trung Quốc học, quyết định tiến hành nghiên cứu dựa trên khía cạnh độc đáo và chưa ai nghiên cứu này Nhóm nghiên cứu đi vào phân tích những thông tin được ghi chép trên bia mộ của người Hoa từ xưa đến nay, tiếp đó tiến hành xây dựng lại một cái nhìn tổng quan về đời sống, lịch sử hình thành cũng như những thay đổi trong đời sống

của người Hoa tại huyện Di Linh Đề tài có ý nghĩa quan trọng và mang tính thực tiễn cao Đồng thời, với mong muốn người đọc càng hiểu rõ hơn về những giá trị, cũng như những nét văn hóa độc đáo của cộng đồng người Hoa ở huyện Di Linh - một cộng đồng đang ngày càng ít ỏi và dần bị văn hóa của các dân tộc khác trong khu vực tác động Nhóm nghiên cứu quyết định thực hiện đề tài “Cộng đồng người Hoa tại huyện Di Linh, tỉnh

Lâm Đồng thông qua tư liệu bia mộ ”

2 M ục đích nghiên cứu

Nhóm nghiên cứu đã tiến hành khảo sát tất cả các nơi tập trung bia mộ của người Hoa tại huyện Di Linh gồm có nghĩa địa Hoa kiều, các nghĩa địa địa phương (nghĩa địa Đông Di Linh, nghĩa địa Tây Di Linh, nghĩa địa Liên Đầm, nghĩa địa Tân Châu) và khu

mộ vườn tại Liên Đầm, Tân Châu cụ thể là khảo sát về văn tự trên bia mộ, vị trí và kiến trúc xây dựng bia mộ tại đây Thông qua việc khảo sát này, nhóm nghiên cứu muốn giới thiệu đến người đọc những nét cơ bản nhất về cộng đồng người Hoa ở huyện Di Linh cũng như những đặc trưng văn hóa của họ thông qua tư liệu bia mộ

Đồng thời, từ việc nghiên cứu tìm hiểu bia mộ ở các khu chôn cất tập trung đã đóng góp thêm tư liệu cho việc phục dựng lại lịch sử hình thành cộng đồng người Hoa tại huyện Ngoài ra, việc nghiên cứu còn nhằm tăng thêm nguồn tư liệu cho người đọc có quan tâm đến vấn đề trên và các công trình nghiên cứu có liên quan sau này

3 T ổng quan tình hình nghiên cứu

Lịch sử hình thành cộng đồng người Hoa ở Việt Nam được đề cập đến trong một số công trình nghiên cứu, sách báo và tạp chí Tuy nhiên tất cả các công trình nghiên cứu đều tập trung ở một số khu vực có mật độ người Hoa sinh sống khá đông như thành phố

Hồ Chí Minh, Đông Nam Bộ, Đồng Nai,…Xét về khu vực Lâm Đồng cũng có một số công trình nghiên cứu nhưng số lượng ít và tập trung chủ yếu ở huyện Đức Trọng Hiện

tại các công trình nghiên cứu về người Hoa tại Di Linh rất hiếm Riêng đối với việc nghiên cứu cộng đồng người Hoa thông qua tư liệu bia mộ ở huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng thì chưa tìm thấy công trình nghiên cứu nào có liên quan

Đối với vấn đề cộng đồng người Hoa ở Việt Nam, đã có một số công trình đề cập tới

ở những mức độ khác nhau, cụ thể là:

- Cuốn Các nhóm cộng đồng người Hoa ở Việt Nam của tác giả Châu Hải, 1992,

trình bày quá trình người Hoa di cư đến Việt Nam: các thời kỳ và các đặc điểm, các loại hình liên kết của người Hoa ở Việt Nam

- Cuốn Các nhóm Hoa và vấn đề thống nhất tên gọi của tác giả Nguyễn Trúc Bình

Thông báo dân tộc học - 1973 - Số 3 Bài báo này chủ yếu tìm hiểu tên gọi và quá trình hình thành tộc người của dân tộc Hoa ở Việt Nam qua ngôn ngữ và văn hóa của họ

số bài viết cho các chương trình, đề tài về người Hoa ở thành phố Hồ Chí Minh nói riêng

và ở Nam Bộ nói chung Đa phần cuốn sách này đào sâu vào tìm hiểu đời sống, tín ngưỡng, tôn giáo,…của cộng đồng người Hoa ở thành phố Hồ Chí Minh, bên cạnh đó, tác

giả cũng đề cập đến cộng đồng nguời Hoa ở Sóc Trăng: lịch sử và hiện đại

- Đề tài Các nhóm cộng đồng người Hoa ở tỉnh Đồng Nai – Việt Nam của tác giả

Trần Hồng Liên, đã đề cập đến quá trình du nhập của người Hoa vào Đồng Nai, các nhóm người Hoa ở Đồng Nai và đặc điểm của các nhóm thông qua đời sống kinh tế, văn hóa, xã

hội Qua đó thấy được người Hoa, dù thuộc nhóm nào, họ cũng liên kết với nhau trong kinh tế, tín ngưỡng và văn hoá để có thể tồn tại và phát triển không chỉ ở Đồng Nai, ở

Việt Nam mà cả trong khu vực và trên thế giới

- Công trình nghiên cứu khoa học Người Hoa ở Bình Dương- lịch sử và hiện trạng

của TS Huỳnh Ngọc Đáng, công trình giúp người đọc thấy được lịch sử quá trình hình thành cộng đồng người Hoa ở miền Nam cũng như các nhóm cộng đồng người Hoa ở Bình Dương Bên cạnh đó cũng đề cập tới hoạt động kinh tế, đời sống văn hóa, đời sống

xã hội của các nhóm cộng đồng người Hoa tại đây

- Bài báo Nh ững giá trị đặc sắc của văn hoá người Hoa ở Việt Nam của TS Trương

Quốc Bình nói về những phẩm chất và giá trị truyền thống của người Hoa và văn hoá Hoa

- Tạp chí Văn hóa người Hoa ở thành phố Hồ Chí Minh của tác giả Vũ Lê nói về

các giai đoạn, phương thức hội nhập của người Hoa vào Việt Nam đặc biệt là Sài Gòn Gia Định và Nam Bộ thêm vào đó là những nét đặc sắc về văn hóa của người Hoa tại thành

phố Hồ Chí Minh

- Tác phẩm Gia Định Thành thông chí của Trịnh Hoài Đức, Phủ biên tập lục của Lê

Quý Đôn đã cung cấp những tư liệu về sinh hoạt vật chất, văn hóa tinh thần của cư dân đương thời ở Đàng trong, đặc biệt là người Hoa ở Nam Bộ

Về tư liệu bia mộ của người Hoa ở Việt Nam, tài liệu hầu như rất hiếm, nhóm nghiên cứu chỉ tìm thấy một số đề tài liên quan đến bia chữ Hán trong Hội quán người Hoa ở Việt Nam và một số công trình nghiên cứu về bia mộ của người Việt, cụ thể như sau:

- Cuốn Bia chữ Hán trong Hội quán người Hoa tại thành phố Hồ Chí Minh của

Nguyễn Cẩm Thúy, 1999 Cuốn sách này mang đến cho người đọc cái nhìn tổng quan về

Hội quán của người Hoa tại thành phố Hồ Chí Minh Bên cạnh đó, cuốn sách này cũng đề

cập đến văn bia, một hệ thống sử liệu thể hiện nhiều đặc trưng trong sinh hoạt kinh tế - xã

hội và đời sống văn hóa – tâm lý của cả một cộng đồng, hội quán người Hoa, góp phần ghi lại lịch sử cộng đồng người Hoa ở thành phố Hồ Chí Minh

- Đề tài Sơ khảo các ngôi mộ cổ ở Đà Nẵng của Nguyễn Phước Bảo Đàn, tạp chí

phát triển kinh tế - xã hội Đà Nẵng năm 2010 Bài viết là kết quả khảo sát bước đầu về bia

mộ cổ ở Đà Nẵng thông qua những đặc điểm cơ bản của văn bia góp phần bổ khuyết,

củng cố thêm cho những lập luận, khẳng định sự tồn tại của một giai đoạn nghệ thuật tạo hình trên bia mộ; thêm vào đó kết quả của việc đưa ra sự so sánh của bia mộ tại đây với bia mộ cổ tại các địa phương khác đã chứng tỏ những ảnh hưởng sâu đậm của Phật giáo trong giai đoạn lịch sử này

- Bài viết Sơ bộ khảo sát tư liệu văn bia chữ Nôm của ThS Nguyễn Thị Hường khảo

sát một cách tổng quan về hệ thống văn bia chữ Nôm hiện sưu tầm được ở Việt Nam Trong bài viết tác giả chủ yếu tiến hành khảo sát về văn bia chữ Nôm của người Việt Từ

đó đưa ra được những đặc điểm cơ bản về sự phân bố, đặc điểm văn bản trên văn bia, nội dung cơ bản được phản ánh trong văn bia chữ Nôm

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu đều quan tâm đến đời sống văn hóa tinh

thần, vật chất của cộng đồng người Hoa trên phương diện rộng (phạm vi cả nước) và phương diện hẹp (phạm vị một tỉnh) Tuy nhiên, chưa có một công trình nghiên cứu nào

đề cập đến quá trình hình thành và phát triển của cộng đồng người Hoa thông qua tư liệu bia mộ Hầu hết các công trình nghiên cứu đều dựa vào sử lược và tài liệu thống kê, mà các tài liệu này qua đối chiếu so sánh với nhau còn có nhiều sai sót Bên cạnh đó, cộng đồng người Hoa ở huyện Di Linh vẫn chưa được nghiên cứu cũng như tìm hiểu trên một khía cạnh mới nào khác Xuất phát từ nhu cầu trên, nhóm nghiên cứu đã quyết định đi theo một hướng hoàn toàn mới là tiến hành nghiên cứu đề tài “Cộng đồng người Hoa ở

huy ện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng thông qua tư liệu bia mộ”

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài gồm có khách thể là cộng đồng người Hoa tại huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng; chủ thể bao gồm tất cả bia mộ tại các nghĩa địa thuộc huyện Di Linh: Nghĩa địa Hoa kiều, các nghĩa địa địa phương (nghĩa địa Đông Di Linh, nghĩa địa Tây Di Linh, nghĩa địa Liên Đầm, khu mộ vườn Tân Châu và khu mộ vườn Liên Đầm

Về phần phạm vi nghiên cứu: huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu này, nhóm nghiên cứu đã sử dụng một

số phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau:

Phương pháp tổng hợp tư liệu: Nhóm nghiên cứu đã tiến hành tìm kiếm, tham khảo

các tư liệu sách vở, tạp chí và đề tài nghiên cứu khoa học cùng những luận văn có liên

quan đến đề tài “Cộng đồng người Hoa ở huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng thông qua tư

li ệu bia mộ”, sau đó trích dẫn những thông tin chính xác và cần thiết, hình thành cơ sở lý

luận làm nền tảng cho đề tài nghiên cứu; phương pháp này nhóm nghiên cứu chủ yếu sử

dụng phục vụ cho chương một của đề tài

Phương pháp phỏng vấn sâu: Nhóm nghiên cứu thực hiện điều tra thông qua hình

thức phỏng vấn một số người Hoa lớn tuổi để có những thông tin về các nghĩa địa trong vùng và những thông tin có liên quan… Thông qua người dân địa phương cung cấp thông tin về vị trí của các nghĩa địa, phỏng vấn quản trang tại các nghĩa địa còn được quản lí để tìm hiểu về số lượng mộ phần người Hoa một cách chính xác cũng như những thông tin liên quan đến bia mộ Nhóm nghiên cứu chủ yếu sử dụng phương pháp này trong chương hai và chương ba

Phương pháp phân tích, đánh giá: Tiến hành phân tích dữ liệu trên bia mộ qua đó

xác định được nguồn gốc, quan hệ gia đình,… Bên cạnh đó, việc đánh giá về kiến trúc,

cấu trúc mộ phần cho thấy được những giá trị văn hóa truyền thống, địa vị xã hội…Tìm

hiểu các hình thức chôn cất cho thế hệ sau nắm rõ để duy trì và phát huy giá trị văn hóa trong đời sống tâm linh của cộng đồng người Hoa tại huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng Kết

quả thu được từ phương pháp này, nhóm nghiên cứu dùng để phục vụ cho chương hai và chương ba, cũng là nội dung chính của đề tài

Ngoài ra, nhóm nghiên cứu cũng sử dụng thêm một số phương pháp bổ trợ như:

Phương pháp thống kê định lượng (thu thập và xử lý văn tự trên tất cả các bia mộ của

người Hoa tại huyện, từ đó thống kê thành một bảng số liệu cụ thể về họ tên, giới tính,

năm sinh, năm mất, nguyên quán…), Phương pháp so sánh (hình thức chôn cất và kiến

trúc mộ của người Hoa huyện Di Linh xưa-nay, thêm vào đó là sự giao thoa Hoa-Việt trong kiến trúc xây dựng mộ phần của người Hoa)

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Ý nghĩa khoa học: Nghiên cứu và xây dựng lịch sử hình thành của cộng đồng người

Hoa tại huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng, từ đó cho thấy vị trí và tầm quan trọng của cộng đồng này trong sự phát triển về nhiều mặt như kinh tế, xã hội,… tại huyện Đặc biệt, đề tài sẽ là nguồn tư liệu có giá trị với những chuyên ngành: Dân tộc học, Nhân học, Châu Á

học, Văn hóa học v.v… trong việc nghiên cứu bia mộ của người Hoa cũng như lịch sử hình thành của cộng đồng này

Ý nghĩa thực tiễn: Việc nghiên cứu bia mộ và cộng đồng người Hoa tại huyện Di

Linh, tỉnh Lâm Đồng sẽ giúp chúng ta có cái nhìn đúng đắn, tổng quan, chi tiết hơn về nguồn gốc hình thành và các khía cạnh khác trong đời sống của họ, góp phần giữ gìn và phát huy những nét đặc sắc về văn hóa, ngôn ngữ, kiến trúc bia mộ, phong tục chôn cất

của cộng đồng người Hoa tại đây

7 B ố cục của đề tài

Nội dung đề tài gồm 3 phần chính như sau:

Chương 1: Tổng quan về cộng đồng người Hoa ở huyện Di Linh, tỉnh Lâm

Đồng và một số kiến thức có liên quan đến việc xây dựng bia mộ của người Hoa

Chương này nhóm nghiên cứu sẽ giới thiệu đến người đọc vài nét về vùng đất Di Linh, tỉnh Lâm Đồng Trên cơ sở đó, cung cấp cho người đọc một cái nhìn tổng quan về

lịch sử hình thành dân tộc Hoa tại Việt Nam nói chung và cộng đồng người Hoa tại huyện

Di Linh, tỉnh Lâm Đồng nói riêng Đồng thời, bổ sung thêm một số kiến thức có liên quan đến việc xây dựng bia mộ của người Hoa

Di Linh, t ỉnh Lâm Đồng

Thông qua quá trình khảo sát và thống kê, trong chương này nhóm nghiên cứu sẽ

giới thiệu với người đọc những nét cơ bản, đặc điểm quan trọng của từng nghĩa địa tập trung và mộ vườn của người Hoa trên địa bàn huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng Thêm vào

đó, nhóm nghiên cứu cung cấp thêm những thông tin chi tiết mộ phần người Hoa gồm có

những thông tin về: vị trí - phong thủy, văn tự, chất liệu xây dựng, hoa văn,… Những thông tin trong chương này sẽ là bước đệm cơ bản và vững chắc để nhóm nghiên cứu đi vào chương ba cũng là chương quan trọng nhất của đề tài

Chương 3: Cộng đồng người Hoa thông qua ghi chép trên bia mộ

Từ kết quả khảo sát đã có ở chương hai, trong chương ba nhóm nghiên cứu chủ yếu xây dựng lại hình ảnh tổng quan về cộng đồng người Hoa từ xưa đến nay tại huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng, những đặc trưng văn hóa thông qua ghi chép trên bia mộ cũng như văn tự ngôn ngữ của họ

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ CỘNG ĐỒNG NGƯỜI HOA

Ở HUYỆN DI LINH, TỈNH LÂM ĐỒNG

1.1 Vài nét v ề huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng

1.1.1 Gi ới thiệu

Di Linh là một huyện thuộc tỉnh Lâm Đồng, nằm trên cao nguyên Di Linh, ở độ cao

1000m so với mặt nước biển Tên Di Linh bắt nguồn từ Djiring, theo nhiều người, đây là tên của vị chủ làng có công thành lập ra buôn này Di Linh là vùng đất bazan màu mỡ, có tổng diện tích tự nhiên hơn 162.000 ha; trong đó có 47.000 ha đất nông nghiệp Di Linh

có tiểu vùng thời tiết, khí hậu rất thích hợp đối với các loại cây công nghiệp mà đặc biệt là cây cà phê

Hình 1 B ản đồ huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng 1

1.1.2 V ị trí địa lý

Di Linh có diện tích là 1614.63 km2 Phía Đông giáp với huyện Đức Trọng, phía Tây giáp với huyện Bảo Lâm, phía Nam giáp tỉnh Bình Thuận, còn phía Bắc giáp huyện Lâm Hà.Mạng lưới giao thông đối ngoại gồm quốc lộ 20, quốc lộ 28, tạo điều kiện thuận lợi cho huyện Di Linh giao lưu hàng hóa với cả khu vực Tây Nguyên, khu vực duyên hải

1 Theo Trang Cổng thông tin điện tử bộ kế hoạch và đầu tư www.mpi.gov.vn

trong lĩnh vực thương mại, hàng hóa, sau khi sản xuất dễ dàng vận chuyển đi các tỉnh thành trên cả nước Huyện Di Linh có nhiều dạng địa hình khác nhau, nhưng chủ yếu có hai dạng địa hình đó là địa hình bình sơn nguyên và địa hình núi cao

- Địa hình bình sơn nguyên : vùng này tương đối bằng phẳng, phân bố ở các quốc lộ

20, thích hợp trồng các loại cây công nghiệp

- Địa hình núi cao: phân bố ở phía Nam và Tây Nam huyện Di Linh Hiện nay còn rừng tự nhiên che phủ, vùng này chủ yếu là phát triển lâm nghiệp với chức năng phòng hộ

và bảo vệ môi trường

Huyện Di Linh bao gồm thị trấn Di Linh và 18 xã: Bảo Thuận, Đinh Lạc, Đinh Trang Hoà, Đinh Trang Thượng, Gia Bắc, Gia Hiệp, Gung Ré, Hoà Bắc, Hoà Nam, Hoà Ninh, Hoà Trung, Liên Đầm, Sơn Điền, Tam Bố, Tân Châu, Tân Nghĩa, Tân Thượng

1.1.3 Cơ cấu dân số

Huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng có diện tích khoảng 1614.14 km2 Dân số tăng đều

từ năm 2005- 2015 được thể hiện cụ thể qua bảng số liệu dưới đây:

Năm Diện tích (km2) Dân số

trung bình (Người)

Mật độ dân số (Người/km2

Bảng 1 Thống kê diện tích, dân số, mật độ dân số huyện Di Linh2

1.2 T ổng quan về cộng đồng người Hoa ở huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng và một

s ố kiến thức có liên quan đến bia mộ của người Hoa tại đây

1.2.1 T ổng quan về cộng đồng người Hoa ở huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng

Một trong những đặc điểm nổi bật của huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng đó là địa bàn

cư trú của nhiều dân tộc khác nhau Vì vậy, nơi đây có sự giao lưu và pha trộn giữa các

nền văn hóa khác nhau tạo nên một bức tranh vô cùng đa dạng và đặc sắc giúp đời sống tinh thần của người dân thêm phong phú Hiện nay hiện có hơn 20 dân tộc cùng sinh sống bao gồm các dân tộc: Kinh, Hoa, K’Ho, Nùng, Tày, Khmer…

Dân cư ở huyện Di Linh chủ yếu gồm đồng bào dân tộc và đồng bào từ các tỉnh đồng bằng Bắc bộ, Trung bộ, Nam bộ di cư đến đây lập nghiệp và sinh sống Mặc dù đến

từ nhiều vùng miền khác nhau nhưng họ vẫn phát huy tốt tinh thần đoàn kết, cùng nhau xây dựng một cuộc sống hòa bình, ổn định góp phần cho sự phát triển của huyện như ngày nay

Theo số liệu thống kê từ Chi cục thống kê huyện Di Linh (năm 2009), dân tộc Hoa

có 326 người, chiếm 1.73%, nhiều thứ 3 trong tổng số dân tại huyện, sau dân tộc Kinh và dân tộc K’Ho Họ di cư đến đây vì nhiều lý do khác nhau như: điều kiện kinh tế, khí hậu,

chất lượng cuộc sống,…Theo người dân địa phương cung cấp thông tin thì cộng đồng người Hoa vào những đợt di cư đầu tiên đến đây họ bao gồm năm nhóm người chủ yếu:

người Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hải Nam và Khách Gia

Cộng đồng người Hoa đến huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng từ rất sớm qua nhiều giai đoạn khác nhau, chủ yếu gồm các mốc thời gian sau: khoảng trước những năm 1930, năm

1954 và sau năm 1975 (nhóm nghiên cứu sẽ nói rõ hơn ở chương ba) Họ rời quê hương

để đến nơi đất khách quê người sinh sống, lập nghiệp nên hiển nhiên gặp không ít khó khăn nhưng nhờ có sự giúp đỡ lẫn nhau và hội nhập với những nhóm người khác tại đây,

cộng đồng người Hoa tại huyện Di Linh phát triển khá mạnh mẽ Bên cạnh một số ngành nghề truyền thống như kinh doanh nhà thuốc Đông y, bán trà thuốc v.v , thì người Hoa

hiện nay còn theo nghề trồng trọt cà phê

2 Theo Chi cục thống kê huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng

đối lớn Tuy nhiên, hiện nay người Hoa tại đây đang dần có xu hướng bị Việt hóa, họ không còn sử dụng ngôn ngữ mẹ đẻ thường xuyên nữa mà thay vào đó là sử dụng luôn

tiếng Việt như người Việt Ngay cả những người lớn trong gia đình như ông bà, cha mẹ cũng rất ít khi nói tiếng mẹ đẻ với con cháu của mình, vì thế các thế hệ trẻ không nói được tiếng của tổ tiên, ông bà họ, dần dần những thế hệ sau đã không còn biết gốc gác của mình như thế nào Mặc khác, tại địa bàn huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng vẫn còn một số ít

hộ gia đình vẫn giữ được tiếng nói truyền thống, vẫn cho con cháu của họ học tiếng Hoa, trong gia đình vẫn có người khi làm việc sử dụng tiếng Hoa

Người Hoa khi đi đến đâu họ đều sống tập trung với nhau tại một thôn hay một xã

để giúp đỡ nhau trong quá trình lập nghiệp, gắn bó mật thiết với nhau Nhưng cộng đồng người Hoa ở huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng có một khác biệt lớn so với các cộng đồng người Hoa ở thành phố Hồ Chí Minh hay cộng đồng người Hoa ở Đồng Nai,…là ở đây người Hoa ít có nơi nào để tập hợp, sinh hoạt cộng đồng, bởi thế họ cũng không thường xuyên sử dụng phương ngữ của mình.Tuy rằng họ vẫn biết những thông tin về nhau, vẫn thường xuyên liên lạc nhưng một nơi để sinh hoạt chung thì hoàn toàn không có Mặc dù

vậy, có thể thấy rằng, các sinh hoạt tín ngưỡng của họ vẫn được duy trì và gần như còn nguyên vẹn Điều nay chứng tỏ các quan niệm thâm căn cố đế trong đời sống tâm linh của

họ vẫn còn rất đậm nét, ăn sâu bén rễ cùng năm tháng; đặc biệt trong việc xem phong

thủy khi xây dựng mộ phần cho người đã khuất hay các lễ nghi cúng bái,…nhóm nghiên

cứu sẽ tiếp tục phân tích ở những chương sau

1.2.2 M ột số kiến thức có liên quan đến việc xây dựng bia mộ của người Hoa

Người Hoa từ cổ xưa đã nhận thức “vạn vật hữu linh”( 万物有灵论) Con người sau khi chết, linh hồn vẫn không tiêu tan mà tồn tại vĩnh viễn tại chốn “minh gian” (thế giới u minh của các linh hồn) Linh hồn ấy vẫn có cuộc sống như lúc sinh tiền Quan niệm “sự

tử như sự sinh” ấy khiến người Hoa “sùng tông kính tổ”, đời đời phụng tế, từ đó hình thành nên một loại hình kiến trúc chuyên sử dụng cho việc an táng và tế tự người đã mất-

kiến trúc bia mộ

Kiến trúc lăng mộ gồm hai bộ phận hợp thành là địa thượng (bộ phận phía trên mặt đất) và địa hạ (bộ phận phía dưới mặt đất) Phần địa hạ phần nhiều mô phỏng tỉnh cảnh

sinh sống của người đã mất lúc sinh thời, dùng để an táng thi thể người đã mất và chôn theo các vật dụng, đảm bảo cho cuộc sống tương tự như cuộc sống lúc còn ở trần gian

Phần địa thượng chủ yếu để cho người sau cử hành lễ tế tự và đặt thần chủ Hai bộ phận trên kết hợp với nhau tạo thành một hợp thể vừa để an táng vừa để tế tự Đây cũng là nét đặc trưng độc đáo của kiến trúc lăng mộ so với các loại hình kiến trúc khác

Ngoài ra, mô phần từ hình thức đến kiến trúc, vật liệu xây dựng, trang trí, các hoa văn cho đến màu sắc đều có những quy định chặt chẽ về giai cấp Mộ phần của người bình thường sẽ đơn giản hơn rất nhiều so với mộ phần của những gia đình khá giả Những người bình thường thường là phần mộ riêng biệt Còn những dòng tộc có tiếng thường sẽ

có khu vực mộ riêng của mình (dẫn chứng về hình ảnh sẽ được đưa ra ở chương thứ 2)

Từ những kiến thức trên về việc xây dựng mộ phần, nhóm nghiên cứu có được một cái nhìn khái quát về cách thức xây dựng mộ của người Hoa Thông qua đó tiền hành

khảo sát các khu vực mộ phần của người Hoa trên địa bàn huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng

Ti ểu kết

Di Linh là một vùng đất bazan màu mỡ thích hợp cho việc trồng cây cà phê và cây chè, đa phần người dân đều theo nghề trồng cà phê hoặc trồng chè kết hợp chăn nuôi gia súc, gia cầm; đây cũng là khu vực tiếp giáp với Tây Nguyên, vùng duyên hải Nam Trung

Bộ và khu vực Đông Nam Bộ vì thế người dân sinh sống tại đây sau khi trồng trọt ra thành phẩm dễ dàng vận chuyển đến buôn bán ở những khu vực có khả năng tiêu thụ cao

ở trên Cộng đồng người Hoa từ khi di cư đến đây bên cạnh một số nghề khác thì đa phần

họ đều trồng cà phê Người Hoa tại đây tuy không thường xuyên sử dụng ngôn ngữ mẹ đẻ

của mình và không có nơi sinh hoạt cộng đồng riêng nhưng vẫn có những hộ gia đình cho con em của mình học tiếng Hoa, vẫn cố gắng giữ gìn những đặc trưng văn hóa của mình Thêm vào đó, từ một số kiến thức về việc xây dựng mộ phần của người Hoa, nhóm nghiên cứu dựa vào cơ sở đó tiếp tục tiến hành khảo sát ở chương 2

CHƯƠNG 2 ĐẶC ĐIỂM NGHĨA ĐỊA VÀ BIA MỘ CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI HOA

Ở HUYỆN DI LINH, TỈNH LÂM ĐỒNG

Sau những tìm hiểu sơ nét về huyện Di Linh tỉnh Lâm Đồng cũng như cộng đồng người Hoa tại đây, nhóm nghiên cứu sẽ tiếp tục đưa ra những mô tả chi tiết về vị trí, đặc điểm của từng nghĩa địa đã khảo sát Ngoài ra trong chương này chúng tôi cũng sẽ mô tả

lại những nét đặc trưng nhất về bia mộ của cộng đồng người Hoa tại huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng

2.1 Miêu t ả chung và đặc điểm của từng nghĩa địa

2.1.1 Nghĩa địa Hoa kiều

Nghĩa địa Hoa kiều là nghĩa địa nằm ở khu vực trung tâm Thị trấn Di Linh, tỉnh Lâm Đồng có diện tích là 8602m2 3

; nằm trên một ngọn đồi nhìn ra hướng Đông, đối diện

có nhiều dãy núi trập trùng bao quanh Nghĩa địa này đã có từ trước năm 1930, đến năm

1970 chính thức lấy tên là nghĩa địa Hoa kiều, đến 1992 được cộng đồng người Hoa trùng

tu lại Hiện nay do quỹ đất có hạn nên người dân không thể tiếp tục chôn cất tại đây nữa

và cũng không chịu sự quản lí của cơ quan hay đơn vị nào của huyện Ở đây có tổng cộng khoảng hơn 150 ngôi mộ (do nhóm nghiên cứu tự thống kê vì nghĩa địa đã bị bỏ hoang lâu năm, không còn người dân nào biết chính xác số lượng các ngôi mộ): phần lớn là mộ người Hoa khoảng hơn 100 cái, hơn 20 ngôi mộ đã được bốc đi hoặc bị vùi lấp không thể

thấy được văn tự trên bia; khoảng 30 ngôi mộ người Việt

Mặc dù bị bỏ hoang nhiều năm nhưng có thể nói nghĩa địa Hoa kiều là nơi tập trung nhiều ngôi mộ người Hoa nhất của huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng

3 Theo Thống kê Ủy ban thị trấn Di Linh, tỉnh Lâm Đồng

Hình 2 T ổng quan nghĩa địa Đông Di Linh

(Ngu ồn: nhóm nghiên cứu)

2.1.2 Các nghĩa địa khác tại địa phương (nghĩa địa Tây Di Linh, nghĩa địa Đông Di Linh, nghĩa địa Liên Đầm, nghĩa địa Tân Châu)

- Nghĩa địa Tây Di Linh nằm ở phía tây thị trấn Di Linh, tỉnh Lâm Đồng trên quốc

lộ 20, gần hồ tây Di Linh và có diện tích là 33610.6 m2, được xây dựng vào năm 1907 Tính đến thời điểm hiện tại thì số lượng mộ trong khu vực này lên đến hơn 10 000 ngôi

mộ 4

, chia thành hai khu vực: khu vực mộ Phật giáo và khu vực mộ Công giáo Hầu hết các ngôi mộ trong nghĩa địa này đều hướng về phía Đông, được bao bọc xung quanh bởi đồi cà phê dày đặc Tại đây không quy hoạch khu chôn cất riêng biệt dành cho người Hoa

mà phải chôn cất xen kẽ với người Việt, trong đó số lượng mộ người Hoa không đáng kể khoảng gần 100 ngôi mộ (theo thống kê từ nhóm nghiên cứu vì không còn người quản trang nên không nắm bắt được số liệu chính xác) Hiện nay tại khu vực mộ Phật giáo không được phép tiến hành chôn cất vì không đủ diện tích đất

4

Theo Th ống kê Ủy ban thị trấn Di Linh, tỉnh Lâm Đồng

Hình 3 Nghĩa địa Tây Di Linh

(Ngu ồn: nhóm nghiên cứu)

- Nghĩa địa Đông Di Linh (Nghĩa địa Phạm Văn): Nghĩa địa Đông Di Linh nằm ở phía đông thị trấn Di Linh, tỉnh Lâm Đồng, gần hồ đông Di Linh và trạm điện Di Linh, có

diện tích là 35654 m2, được xây dựng vào năm 1987 Tất cả có khoảng hơn 2000 ngôi mộ, các ngôi mộ ở nghĩa địa này đều hướng về phía Đông, nhìn xuống thung lũng, ruộng đất, đối diện là những ngọn núi trùng điệp Đây là khu vực đã được quy hoạch để làm nghĩa địa nên những ngôi mộ ở đây đều được xây theo hàng, theo lối và đến nay vẫn được phép chôn cất Mộ người Hoa ở nghĩa địa này được chôn cất xen kẽ với mộ người Việt và chiếm số lượng rất ít khoảng 10 đến 15 ngôi mộ (đa phần là những ngôi mộ được cải táng

từ nghĩa địa Hoa kiều sang đây chôn cất)

Hình 4 T ổng quan nghĩa địa Đông Di Linh

(Ngu ồn: nhóm nghiên cứu)

- Nghĩa địa Liên Đầm: nghĩa địa Liên Đầm là nghĩa địa tọa lạc trên quốc lộ 20 thuộc

xã Liên Đầm, tỉnh Lâm Đồng Khu vực này cùng với xã Tân Châu là hai xã tập trung nhiều người Hoa sinh sống nhất trong huyện Tuy nhiên những người Hoa tại đây lại chuộng cải táng mộ tổ tiên tại vườn nhà (phần này nhóm sẽ trình bày kỹ ở những phần sau) Nghĩa địa Liên Đầm hiện nay chỉ còn lại khoảng 30 ngôi mộ người Hoa (là những

mộ còn dùng văn tự chữ Hán, còn rất nhiều bia mộ khác nhóm cho rằng có lẽ là người

Việt gốc Hoa, do nhóm căn cứ trên họ tên, quê quán từ phía Bắc chuyển vào) Trong đó ngoài khu vực chôn tập trung người Việt và người Hoa, còn có một khu vực chôn riêng

của người Hoa dòng họ Trịnh

Hình 5 M ột số ngôi mộ người Hoa ở nghĩa địa Liên Đầm

(Ngu ồn: nhóm nghiên cứu)

Hình 6 C ổng vào quần thể mộ gia tộc họ Trịnh

(Ngu ồn: nhóm nghiên cứu)

- Nghĩa địa Tân Châu: nghĩa địa Tân Châu thuộc thôn 6, nằm trên địa bàn thị xã Tân Châu với diện tích hơn 1000 m2

, nằm ở khu vực hẻo lánh phía sau một trường tiểu học Đây là khu mộ tập trung của người Việt, người Hoa và người K’Ho Đa số các mộ ở đây đều là mộ của người K’Ho, còn mộ của người Việt và người Hoa thì chiếm số lượng ít hơn Nghĩa địa Tân Châu có tổng cộng hơn 200 ngôi mộ, trong đó mộ của người Hoa

chiếm khoảng 30 ngôi mộ (theo thống kê của nhóm nghiên cứu) Điều khác biệt ở nghĩa địa này so với những nghĩa địa khác là hầu hết bia mộ người Hoa ở đây được khắc bằng

chữ Việt, chỉ có một số ít bia mộ người Hoa được khắc bằng chữ Hán Thêm vào đó, bởi

vì điều kiện kinh tế và cơ sở vật chất ở khu vực này còn thiếu thốn nên nhiều ngôi mộ ở đây chỉ dùng đất lấp thành nấm mộ hoặc được xây cất một cách đơn giản

Hình 7 T ổng quan nghĩa địa Tân Châu

(Ngu ồn: nhóm nghiên cứu)

2.1.3 Khu m ộ vườn tại xã Liên Đầm và xã Tân Châu

Như đã nói ở trên tại xã Liên Đầm và xã Tân Châu xuất hiện mô hình mộ vườn Đây

là hiện tượng sau khi chôn cất tại nghĩa địa Liên Đầm hoặc Tân Châu trong khoảng thời gian từ 3 đến 5 năm, những gia đình có điều kiện sẽ cải táng và chôn cất vào vườn nhà,

chủ yếu là chôn tại vườn của gia đình Vì mộ được chôn cất riêng lẻ trong vườn nhà của người dân, thêm vào đó nhóm nghiên cứu không có đủ khả năng và thời gian đi khảo sát

thống kê hết tất cả số lượng mộ vườn chôn rải rác khắp xã Liên Đầm, xã Tân Châu nên nhóm chỉ có thể đi khảo sát một số ngôi mộ vườn đặc trưng dưới sự giúp đỡ của người dân địa phương Dựa vào kết quả của quá trình khảo sát thực tế ở một số nơi, nhóm nghiên cứu đã thống kê số lượng mộ vườn tại xã Liên Đầm là khoảng 21 ngôi mộ, còn ở Tân Châu chiếm số lượng khoảng 18 đến 20 ngôi mộ Không phải tất cả mọi người đều

năng về kinh tế mới cải táng chôn tại vườn nhà nhằm dễ bề chăm sóc hơn

Hình 8 M ột số ngôi mộ vườn tại xã Liên Đầm

(Ngu ồn: nhóm nghiên cứu)

Hình 9 M ột số ngôi mộ vườn tại xã Tân Châu

(Ngu ồn: nhóm nghiên cứu)

Ti ểu kết

Nhóm nghiên cứu đã tiến hành khảo sát tại các nghĩa địa: nghĩa địa Hoa kiều, các nghĩa địa tại địa phương (nghĩa địa Tây Di linh, nghĩa địa Đông Di Linh, nghĩa địa Liên Đầm, nghĩa địa Tân Châu), khu mộ vườn tại xã Liên Đầm và xã Tân Châu Theo khảo sát

chỉ có nghĩa địa Hoa kiều là nghĩa địa dành riêng cho người Hoa nằm ngay tại khu vực trung tâm của thị trấn Di Linh Tuy nhiên, do quỹ đất có hạn và do nhiều năm không còn

ai quản lí, vì thế nơi đây đã trở thành một khu vực bị bỏ hoang Ngoài ra số lượng mộ người Hoa chôn cất xen kẽ với người Việt tại các nghĩa địa khác ở trên chỉ chiếm số lượng rất ít Đối với những người Hoa có điều kiện sau khi cải táng sẽ chôn cất lại vào vườn nhà của gia đình họ Qua đó cho thấy, từ ngày xưa cộng đồng người Hoa tập trung ở đây khá đông đúc (có khu vực nghĩa trang riêng) và sinh sống “hòa nhập” với các dân tộc

bản địa tại đây

2.2 Miêu t ả chung và đặc điểm bia mộ

Về phần bia mộ tại các nghĩa địa đã khảo sát, nhóm nghiên cứu sẽ đưa ra những thông tin mô tả cơ bản về tất cả các ngôi mộ gồm có: những đặc điểm về vị trí phong thủy,

vật liệu xây dựng, hoa văn trang trí, văn tự trên bia, hình dạng mộ phần và vị trí đặt thổ

địa khi xây dựng mộ

2.2.1 V ị trí phong thủy

Đối với người Hoa khi tiến hành bất cứ việc gì họ đều lựa chọn ngày giờ rất kĩ lưỡng, coi trọng việc chọn đất làm nhà, cất mộ Họ cho rằng gia chủ có ăn nên làm ra hay không phần lớn đều liên quan đến việc chọn nhà, cất mộ hoặc có chọn được đất lành, hướng tốt hay không Vì thế việc đi tìm thế đất tốt để chôn người chết chẳng khác người

sống đi tìm đất cất nhà Mọi người cũng xem hướng đặt mồ mả, chọn ngày tháng năm mà xây mả để xem có hợp tuổi hay kiêng kỵ gì không Người Hoa cũng tin rằng linh hồn người chết ảnh hưởng trực tiếp đến hạnh phúc và sức khỏe của người sống, linh hồn của người chết yên ổn thì con cháu mới thịnh vượng, phát đạt Vận may, vận rủi có thể được

tạo ra hay mất đi tùy thuộc một mức độ nhất định vào vị trí và hướng của mộ5 Việc xây

mộ cho người đã khuất, thực tế từ xưa đến nay hoàn toàn là để thể hiện sự quan tâm, kính

5 Trích cuốn: Huyền Không Phi Tinh, tác giả: Elizabeth Moran, đại sư phong thủy Joseph Yu, đại sư phong thủy Val Biktashev, trường phái phong thủy Hình thể trang 56

địa điểm xây dựng mộ phần cũng hết sức quan trọng

Về phương hướng, mộ của người Hoa thường quay đầu về hướng tây vì họ cho rằng linh hồn người chết phải quay về nơi cực lạc Hầu hết tất cả các mộ của người Hoa thường có thế tựa núi nhìn sông, nghĩa là dựa vào núi và quay mặt ra sông hồ và đều quay theo một hướng duy nhất

Đối với các ngôi mộ của người Hoa khi nhìn từ bên trong mộ hướng ra ngoài thì Thanh Long nằm ở phía trái ngôi mộ, Bạch Hổ nằm ở phía phải ngôi mộ Tả Thanh long (rồng xanh) ở bên trái đại diện cho phương Đông; Hữu Bạch hổ (hổ trắng) ở bên phải đại

diện cho phương Tây Các nhà phong thủy cho biết thanh long là gò, núi bên trái huyệt

mộ Núi gò thanh long nên sáng sủa, sạch sẽ, có thể vươn xa, uốn lượn nhu thuận, theo quy tắc phong thủy thì Thanh long phải cao hơn Bạch hổ, còn Bạch hổ là bức vách bao

bọc bảo vệ minh đường và huyệt mộ6

6 Trích cuốn: Phong thủy âm trạch, tác giả: Vương Tuyển – NXB thời đại, chương 6, chương 7

Hình 10 M ộ hướng về phía Thanh Long - Bạch Hổ

(Ngu ồn: nhóm nghiên cứu)

2.2.2 Văn tự

Ngoài ra, sau khi khảo sát các bia mộ trên địa bàn huyện, nhóm nghiên cứu đã thống

kê được một số lượng lớn văn tự chữ hán được ghi trên bia:考妣, 先考, 先妣, 先考, 显妣 Sau quá trình phân tích tìm hiểu về ý nghĩa của chúng thì chúng tôi đã rút ra được rằng:

考 có nghĩa là cha (khi cha mất mới gọi là 考 /khảo/, khi còn sống gọi là 父 phụ); 妣 có nghĩa là mẹ (khi mẹ mất mới gọi là 妣 /tỉ/, khi còn sống gọi là 父 mẫu) ; 显 và 先 được đặt trước 考 và 妣 nhằm chỉ sự xưng hô một cách kính trọng của con cái đối với cha mẹ

đã mất Cụ thể, đối với 先考 và 显考, thì 先 và 显 được đặt trước 考 nhằm chỉ sự xưng hô

một cách kính trọng của con cái đối với cha đã mất; còn đối với 先妣 và 显妣, thì 先 và

显 được đặt trước 妣 nhằm chỉ sự xưng hô một cách kính trọng của con cái đối với mẹ đã

mất Trrong đó, 先 và 显 có sự khác biệt Đối với 先, ngoài ý nghĩa tôn trọng kính trọng người đã mất, nó còn có ý nghĩa là đi trước Người mất thường vẫn còn cha mẹ, ông bà,

họ chỉ đi trước một bước nên sẽ dùng 先 Bên cạnh đó, những trường hợp dùng 先 đa

phần đều là người quá cố đã có con cái, nhưng chưa có cháu chắt, người Hoa sẽ dùng 先

để ghi trên bia trong trường hợp như vậy Còn đối với 显, thường dùng để chỉ người quá

cố mang ý nghĩa kính trọng nhất, thường chỉ những người có vai vế lớn nhất trong nhà

ứng điều kiện này thì sẽ quy về trường hợp dùng 先。

Từ đó có thể thấy được rằng việc sử dụng các văn tự kính ngữ như trên rất được người Hoa chú trọng, qua đó càng thể hiện rõ hơn về sự tôn kính của họ đối với các bậc sinh thành Cũng như các bậc cha ông ngày trước, bên cạnh việc sử dụng các kính từ chuyên dụng trên bia, người Hoa cũng tuân thủ tuyệt đối về việc kỵ húy đối với người đã

mất: họ quan niệm gọi trực tiếp tên người đã mất đồng nghĩa với việc bất kính, không tôn

trọng ông bà, cha mẹ Do đó, trên hầu hết các bia việc sử dụng húy danh cho người quá cố

là điều gần như bắt buộc Vì thế, đối với nam giới thường sẽ thêm chữ “公” /công/ đằng sau tên của người mất, khi đọc tên người quá cố con cháu phải đọc kèm chữ “公” /công/; còn đối với nữ giới thường sẽ thêm chữ “氏” /thị/ đằng sau tên của người mất, khi đọc tên người quá cố con cháu phải đọc kèm chữ “氏”, nhằm thể hiện sự kính trọng

Hình 11 M ộ phần có chữ Hán và câu đối

(Ngu ồn: nhóm nghiên cứu)

Bên cạnh đó, thông qua khảo sát thực tế, nhóm nghiên cứu thống kê được một số mộ

phần người Hoa hiện nay mà trên văn bia tất cả chữ đều được khắc bằng tiếng Việt, từ đó

có thể kết luận rằng: đến giai đoạn này số lượng người Hoa tại huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng dần dần suy yếu đi, họ bắt đầu sử dụng tiếng Việt nhiều hơn tiếng mẹ đẻ Đối với

mộ phần của những người lớn tuổi được khắc bằng chữ Việt, điều đó chứng tỏ rằng con

cháu của họ ngày càng bị Kinh hóa, dần dần quên đi gốc gác thật sự của mình Hơn nữa

có thể nói cộng đồng người Hoa tại đây ngày càng hòa nhập với người dân bản địa

Hình 12 M ộ

ph ần người Hoa b ị Việt hóa

(Ngu ồn: nhóm nghiên c ứu)

2.2.3 Ch ất liệu xây dựng

Từ xa xưa khi tiến hành việc xây mộ, người Hoa sau khi lựa chọn được ngày giờ thích hợp thì tiếp đến sẽ lựa chọn vật liệu để xây dựng Trong tiềm thức của người Hoa

việc xây dựng mộ phần hết sức quan trọng, việc lựa chọn những vật liệu chắc chắn bền bỉ

sẽ là sự lựa chọn tối ưu nhất Ngày xưa mộ người Hoa thường được dựng lên bằng những

tảng đá ong hình vuông chắc chắn hoặc mộ được xây bằng xi măng bền Ngày nay, cùng

với sự phát triển không ngừng của kỹ thuật, cơ sở vật chất tiên tiến…bên cạnh yếu tố bền

chắc, người Hoa còn ưa chuộng những sản phẩm hiện đại, mẫu mã đẹp, tốn ít thời gian xây dựng hơn ví dụ như: sử dụng gạch men ốp xung quanh, ngoài ra còn có đá hoa cương,

đá ruby đỏ, đá đen Ấn…

Hình 13 M ộ bằng Xi - măng

(Ngu ồn: nhóm nghiên cứu)

Hình 14 M ộ bằng gạch men Hình 15 M ộ bằng đá hoa cương

(Ngu ồn: nhóm nghiên cứu)

2.2.4 Hoa văn

Trên thành mộ của người Hoa thường được chạm khắc rất sống động với hình ảnh

của những con vật, biểu tượng, đồ vật gần gũi với đời sống hằng ngày cũng như phù hợp

với sở thích cá nhân như: hoa sen, cành trúc, đôi uyên ương, hình con rồng, hình con phượng, hình con thỏ… Hình ảnh được khắc lớn, nhỏ, chi tiết, cầu kì ra sao dựa vào giới tính, tuổi tác, địa vị, sở thích của người mất hoặc gia đình, người thân Tuy khá chủ quan nhưng những hoa văn trên bia mộ còn cho thấy địa vị xã hội của gia đình, ví dụ gia đình người Hoa khá giả sẽ chọn hình thức và phương thức khắc hoa văn cầu kì, mất nhiều thời gian và công sức, những nhà thường dân sẽ chọn phương thức gọn nhẹ, không mất nhiều

thời gian và tiền bạc

ngôi mộ đã cải táng thì nấm mộ nằm sau tấm bia có hình mai rùa hoặc có hình dạng nấm đất tròn nhô cao Còn đối với những ngôi mộ chưa cải táng thì phần mộ chính có hình chữ

nhật Mộ hình móng ngựa còn chia làm nhiều loại: móng ngựa một vòng, móng ngựa nhiều vòng Bên cạnh đó, đối với những gia đình không có điều kiện kinh tế xây mộ bằng

gạch, đá hoặc xi măng họ sẽ đắp mộ hình móng ngựa bằng đất hoặc xếp gạch hình tròn xung quanh nấm mộ Về phần viền xung quanh cũng chia thành các loại khác nhau: viền hoa sen uốn lượn mềm mại, viền ngang đơn giản…

Hình 18 M ộ móng ngựa viền ngang bình thường

(Ngu ồn: nhóm nghiên cứu)

Hình 19 M ộ móng ngựa viền hoa sen

(Ngu ồn: nhóm nghiên cứu)

Hình 20 M ộ móng ngựa nhiều vòng

(Ngu ồn: nhóm nghiên cứu)

- Mộ tròn: có đường viền xung quanh cao khoảng 15cm, bên trong là mộ tròn nhô lên cao, đa số là mộ của những người vô danh hoặc là mộ của những gia đình không có điều kiện tài chính để xây cất

Hình 21 M ộ hình tròn

(Ngu ồn: nhóm nghiên cứu)

- Mộ giống người Việt hiện nay: đa số những mộ này có văn tự trên bia được khắc

bằng chữ Việt hoặc có mô hình giống như mộ của người Việt Điều này chứng tỏ cộng đồng người Hoa ở đây có sự giao thoa văn hóa với người Việt

Hình 22 M ộ người Hoa khắc tiếng Việt

(Ngu ồn: nhóm nghiên cứu)

2.2.6 Th ổ địa

Ở mỗi nghĩa địa đều có nơi thờ thổ địa riêng gọi là thổ thần, đó là vị thần cai quản khu mộ phần Tuy nhiên, khi tiến hành khảo sát tất cả các nghĩa địa nhóm nghiên cứu dễ dàng thấy rằng: cộng đồng người Hoa xây mộ hình móng ngựa đa phần sẽ xây thêm một bàn thờ thổ thần riêng cho phần mộ của mình Bàn thờ thổ thần có thể nằm tách biệt khỏi

phần mộ chính về phía bên phải hoặc bên trái, cũng có trường hợp bàn thờ thổ thần nằm phía trong

Hình 23 Bàn th ờ thổ địa

(Ngu ồn: nhóm nghiên cứu)

Hình 24 Bàn th ờ thổ địa phía bên phải mộ chính

(Ngu ồn: nhóm nghiên cứu)

Hình 25.Bàn th ờ thổ địa nằm trong phần mộ

(Ngu ồn: nhóm nghiên cứu)

Thông qua việc phỏng vấn quản trang cũng như một số người dân có mộ vườn tại xã Liên Đầm và xã Tân Châu, việc xây dựng thêm bàn thờ thổ địa như vậy nhằm để chăm sóc và chấn giữ vùng đất đó, giữ gìn bình an, ổn định cho người đã khuất

Ti ểu kết

Cộng đồng người Hoa tại huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng có một khu chôn cất riêng

đó chính là nghĩa địa Hoa kiều, ngoài ra họ còn chôn xen kẽ với người Việt tại các nghĩa địa khác như nghĩa địa Tây Di Linh, nghĩa địa Đông Di Linh, nghĩa địa Liên Đầm,…Còn

có mô hình chôn cất đặc biệt như khu mộ vườn Tân Châu, khu mộ vườn Liên Đầm Thông thường sau khi chôn cất tại nghĩa địa Hoa kiều sau 3-5 năm nếu có điều kiện kinh

tế họ sẽ cải táng và mang về vườn cà phê chôn cất Về phần bia mộ được xây theo hình móng ngựa, về vật liệu xây dựng và hoa văn trang trí sẽ tùy thuộc vào điều kiện kinh tế

của gia đình, thường sẽ có thổ địa canh giữ phần đất đó Nhóm nghiên cứu lấy những tư

liệu này làm cơ sở cho chương ba là chương chính của đề tài bao gồm đưa ra những phân tích về nguồn gốc, quan hệ cộng đồng, văn hóa thông qua việc xây dựng bia mộ,…

CHƯƠNG 3

Cộng đồng người Hoa ở huyện Di Linh có lịch sử hình thành từ rất lâu đời, họ đã đến định cư ở huyện Di Linh từ trước những năm 1954 Trải qua gần một trăm năm sinh

sống và phát triển, dấu ấn người Hoa để lại nơi đây vô cùng sâu sắc Những đặc trưng văn hóa truyền thống của họ luôn có một nét rất riêng, phản ánh bức tranh đầy màu sắc về

cộng đồng người Hoa ở khu vực huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng Ngày nay, trải qua hơn

100 năm, bức tranh cộng đồng người Hoa ở khu vực huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng đã có nhiều sự đổi khác Trước đây, từng là một trong những cộng đồng có dân cư đông đúc

nhất tại huyện Di Linh, nhưng hiện nay theo thống kê của huyện Di Linh, dân số người Hoa ở khu vực đã có sự thay đổi đáng kể Trong năm 1990, dân số người Hoa ở khu vực huyện Di Linh được thống kê có trên 2500 nhân khẩu, nhưng vào năm 2005, số lượng người Hoa ở khu vực đã giảm nghiêm trọng, ước tính thống kê chỉ còn trên dưới 300 nhân

khẩu Kéo theo sự suy giảm về số lượng người Hoa trong khu vực là những nét văn hóa truyền thống của họ cũng dần dần mất đi, đặc biệt là những nét văn hóa truyền thống lâu đời từ lúc cộng đồng này mới được hình thành Việc tìm hiểu, nghiên cứu về cộng đồng người Hoa ở khu vực huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng cũng gặp rất nhiều khó khăn do nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan khác nhau Thế nên cho đến hiện nay, hầu như vẫn chưa có một công trình nghiên cứu cũng như một báo cáo khoa học nào liên quan đến cộng đồng người Hoa khu vực huyện Di Linh Điều này càng làm cho cộng đồng người Hoa ở khu vực huyện Di Linh vốn đã ít ỏi nay lại càng bị mờ nhạt, khó có thể giữ gìn những truyền thống văn hóa lâu đời mang màu sắc dân tộc của mình

Trải qua bao thăng trầm cũng như những thay đổi của dòng thời gian, cộng đồng người Hoa ở khu vực huyện Di Linh tuy có nhiều sự thay đổi, nhưng vẫn còn đọng lại

những nét văn hóa truyền thống lâu đời Những truyền thống văn hóa này bằng cách này hay cách khác vẫn tìm được chỗ đứng của mình trong đời sống cộng đồng người Hoa vốn còn rất ít ỏi nơi đây Truyền thống văn hóa của họ vẫn được lưu giữ thông qua nghi thức

thờ cúng tổ tiên, cách trang trí nhà cửa… và hơn hết, có một bằng chứng đã xuất hiện từ