Sự vận động quan niệm về con người của nguyễn minh châu từ cửa sông đến cỏ lau

Trong Tư tưởng nghệ thuật - quan niệm về hiện thực và con người của Nguyễn Minh Châu, tác giả Tôn Phương Lan cho rằng: “Những phẩm chất đẹp đẽ, cao quý của con người Việt Nam trong cuốc

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất của mình tới PGS TS Phạm Quang Long, người thầy đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn trong suốt thời gian qua

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong Tổ Lý luận văn học, Phòng Sau Đại học - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu

Xin cảm ơn thầy cô, gia đình và bạn bè đã động viên, giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Hà Nội, tháng 6 năm 2012

Học viên

Trịnh Thị Thanh Mai

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan những nội dung tôi trình bày trong luận văn là kết quả quá trình nghiên cứu của bản thân tôi

Trong quá trình nghiên cứu, tôi có tìm hiểu, tham khảo thành quả khoa học của các tác giả khác với sự trân trọng và biết ơn, nhưng những nội dung tôi nghiên cứu không trùng với kết quả nghiên cứu của các tác giả khác

Hà Nội, tháng 6 năm 2012

Học viên

Trịnh Thị Thanh Mai

Chương 1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học

1.1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong Văn học Cách

1.1.2 Quan niệm nghệ thuật về con người trong Văn học Cách

1.2.1 Quá trình hình thành quan niệm nghệ thuật về con người

Chương 2 Sự vận động của quan niệm về con người của

2.1 Vẻ đẹp sử thi của con người trong tác phẩm Nguyễn Minh

2.2 Những sắc thái mới của con người trong tác phẩm Nguyễn

Chương 3 Nghệ thuật miêu tả con người trong tác phẩm

Khởi nguồn từ hiện thực chiến đấu vĩ đại của đất nước, hàng loạt tác

phẩm của Nguyễn Minh Châu viết trong khói lửa chiến tranh như Cửa sông, Dấu chân người lính, Lửa từ những ngôi nhà, Mảnh trăng, Bên đường chiến tranh,… lần lượt ra đời khẳng định sự nghiệp chiến đấu và nền văn học

chống Mỹ - “Một trong những nền văn học tiên phong chống chủ nghĩa đế quốc”

Từ sau năm 1975 đất nước thống nhất, người nghệ sĩ có sự mẫn cảm kỳ

lạ về những vấn đề của đời sống lại bắt nhịp vào cuộc sống mới của dân tộc, dũng cảm tham gia vào cuộc “Chiến đấu cho quyền sống của từng con người

Các tác phẩm: Miền cháy, Mảnh đất tình yêu, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Bến quê, Cỏ lau, Phiên chợ Giát,… cùng hàng loạt bài phê

bình tâm huyết và sắc sảo, Nguyễn Minh Châu thực sự là cây bút tiên phong trong tiến trình đổi mới của văn học dân tộc và là "người đã đi được xa nhất" trong sự nghiệp đổi mới của văn học nước nhà

1.2 Sáng tác của Nguyễn Minh Châu khi thì miêu tả không khí hào hùng và phẩm chất cao đẹp của con người Việt Nam trong chiến đấu, khi bộc

lộ niềm lo âu khắc khoải và khát vọng thức tỉnh lương tâm trong cảm hứng nhân văn mãnh liệt Điều đó góp phần thể hiện con người lịch sử của dân tộc

ở hai thời kì trước và sau chiến thắng mùa xuân năm 1975 Những tác phẩm được người đọc nhiệt tình đón nhận và nó thực sự có ích cho cuộc sống con người đồng thời còn được giới nghiên cứu đánh giá cao và coi đó là một trong những hiện tượng văn học “Ở sáng tác của Nguyễn Minh Châu, truyện ngắn bộc lộ ra những đặc tính của một thể loại ưu việt, mở ra cho văn học những đề tài và vấn đề mới của đời sống nhân dân, những hình tượng nhân vật mới Các truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu đào sâu thêm ý niệm của chúng ta về nước Việt Nam hiện nay” [26; tr.361] Với cống hiến xuất sắc của mình trong hoạt động văn học nghệ thuật nhà văn Nguyễn Minh Châu đã được bộ Quốc phòng, Hội nhà văn Việt Nam trao tặng nhiều giải thưởng có giá trị

Việc tìm hiểu các tác phẩm của ông là cần thiết và sẽ rút ra nhiều bài học bổ ích cho nghiên cứu văn học xét từ nhiều phương diện Chính vì vậy tác phẩm của ông luôn là đối tượng lớn cho những công trình nghiên cứu

1.3 Nguyễn Minh Châu là một trong những nhà văn có tác phẩm được

đưa vào giảng dạy trong nhà trường phổ thông như: Bến quê (lớp 9), Chiếc thuyền ngoài xa (Lớp 12) Đó là những tác phẩm tiêu biểu cho phong cách

sáng tạo của nhà văn ở từng thời kỳ khác nhau và là những tác phẩm ghi nhận

sự biến chuyển trong tư duy nghệ thuật của tác giả Vì thế việc nghiên cứu Nguyễn Minh Châu sẽ góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy tác phẩm của tác giả này ở trường phổ thông

1.4 Xuất phát từ sự trân trọng, ngưỡng vọng về một thời đại văn học, một tác giả văn học, cùng với hứng thú cá nhân, trong quá trình tiếp xúc, nghiên cứu tác phẩm chúng tôi nhận thấy Nguyễn Minh Châu là nhà văn viết nhiều thể loại và thành công nhất là tiểu thuyết và truyện ngắn Nguyễn Minh Châu luôn thể hiện sự băn khoăn suy nghĩ tìm tòi đổi mới Do thời gian và

năng lực còn hạn chế, tôi tập trung nghiên cứu về con người và quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Minh Châu trong tiểu thuyết và truyện

ngắn tiêu biểu của ông trước và sau 1975 qua đề tài: Sự vận động quan niệm

về con người của Nguyễn Minh Châu từ Cửa sông đến Cỏ lau

2 Lịch sử vấn đề

Nguyễn Minh Châu là một trong những nhà văn tiêu biểu của nền văn xuôi đương đại Mỗi tác phẩm của ông là sự trăn trở, tìm tòi trong lao động nghệ thuật với một tinh thần trách nhiệm cao Nhà văn luôn song hành cùng những đổi thay của đất nước và trong mỗi thời kì ông đều nhìn nhận rất kỹ, sâu và ít khi viết vội vàng Các sáng tác viết trong chiến tranh của ông từng là những bức tranh hiện thực sinh động về con người và cuộc sống của nhân dân

ta những năm chống Mỹ và được đánh giá cao Những năm sau chiến tranh ông là một trong số rất ít nhà văn sớm nhất có sự trăn trở, khát khao đổi mới văn học Ông được đánh giá là một trong những người “mở đường tinh anh và tài năng” trong chặng mở đầu của công cuộc đổi mới văn học sau năm 1975

Khái quát về lịch sử nghiên cứu Nguyễn Minh Châu đã có những công

trình nghiên cứu tiêu biểu như: Nguyễn Minh Châu - Tài năng và sáng tạo nghệ thuật của Nhà xuất bản Văn hoá thông tin; Phong cách nghệ thuật Nguyễn Minh Châu (Sự hình thành những đặc trưng) của Tôn Phương Lan Nguyễn Minh Châu - tác giả tác phẩm, tập hợp nhiều bài viết của nhiều

tác giả có tên tuổi.Trong các công trình nghiên cứu, vấn đề con người cũng được giới nghiên cứu quan tâm đề cập và được nhìn nhận, đánh giá bằng hai giai đoạn: trước năm 1975 và sau năm 1975

2.1 Trước năm 1975, những sáng tác viết trong thời kỳ chiến tranh, Nguyễn Minh Châu quan tâm phản ánh và cổ vũ những phẩm chất yêu nước,

anh hùng của nhân dân ta Cửa sông, Dấu chân người lình, Mảnh trăng, Bên đường chiến tranh… là những tác phẩm tiêu biểu

Con người trong tác phẩm của Nguyễn Minh Châu trước 1975 đã được các tác giả nghiên cứu trong một số công trình sau này tập hợp trong

Nguyễn Minh Châu, cuộc đời và tác phẩm Trong Tư tưởng nghệ thuật - quan niệm về hiện thực và con người của Nguyễn Minh Châu, tác giả Tôn

Phương Lan cho rằng: “Những phẩm chất đẹp đẽ, cao quý của con người Việt Nam trong cuốc sống chiến đấu và lao động hàng ngày đã được ông thể hiện

ở những dáng vẻ khác nhau…” [30; tr.37] Đến Nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Minh Châu, tác giả Tôn Phương Lan phát hiện ra “Sự ra đời của các

loại hình nhân vật tuỳ thuộc vào quan niệm sáng tác của mỗi nhà văn Đối với Nguyễn Minh Châu, hệ thống nhân vật đã phản ảnh trung thành thế giới nghệ thuật cũng như quan niệm nghệ thuật về con người và hiện thực trong các chặng đường sáng tác…” [30; tr.70] Qua nghiên cứu, tác giả bài viết cũng khẳng định “Vào những năm tám mươi, nhìn chung nhân vật của Nguyễn Minh Châu chưa có nét riêng động đáo vì tác giả chỉ chủ yếu soi chiếu ở góc

độ con người xã hội” [30; tr.70] Như vậy có thể nhận ra trước năm 1975, nhà văn Nguyễn Minh Châu cũng hoà chung vào văn mạch của dân tộc, văn học lúc này nhằm phục vụ cho lợi ích của dân tộc, cho cuộc khác chiến Đây cũng

chính là điều mà tác giả Hồ Hồng Quang trong Tác phẩm viết về chiến tranh những năm 80, một sự chiêm nghiệm lại về cuộc chiến và người lính cách mạng của Nguyễn Minh Châu đã nhận định: “Trước những năm 80, cảm

hứng lịch sử và tư duy sử thi đã hướng các nhà văn đến cái nhìn con người làm chủ đất nước, làm chủ dân tộc Đó là con người có lí tưởng, xả thân vì nghĩa lớn có đầy đủ tài năng, ý chí và nghị lực… con người trong văn học được nhìn nhận hết sức rạch ròi: xấu - tốt, địch - ta, cao cả - thấp hèn,… Nguyễn Minh Châu nằm chung trong cảm hứng sáng tạo đó” [25; tr.233] Nhà nghiên cứu phê bình người Nga N.Nikulin nhận xét: “Cảm hứng các tác phẩm của Nguyễn Minh Châu, như tự anh nói, trước hết là cố gắng “tìm cái

hạt ngọc ẩn dấu trong bề sâu tâm hồn con người” Và đó là chủ tâm trong sáng của Nguyễn Minh Châu khi xây dựng nhân vật chính diện “Mỗi con người đều chứa đựng trong lòng những nét đẹp đẽ, kì diệu đến nỗi cả một đời cũng chưa đủ để nhận thức, khám phá tất cả những cái đó”

Nhận định về văn học Việt Nam trước 1975 và sáng tác của Nguyễn Minh Châu trong thời kỳ này tựu chung lại tác giả đều có chung nhận xét về

sự ảnh hưởng của khuynh hướng văn học lúc bấy giờ là phục vụ chính trị, “là con đẻ của Cách mạng và những cuộc chiến tranh lớn, văn học Việt Nam trước 1975 không thể không mang những đặc điểm của một nền văn học thời chiến… gắn bó với vận mệnh của Tổ quốc, trước 1975 văn học của chúng ta

về cơ bản là một nền văn học sử thi” [26; tr.340] Vì lẽ đó “Số phận văn chương của Nguyễn Minh Châu gắn liền với những bước đi cơ bản của nền văn học Việt Nam ở những thời điểm lịch sử… Nguyễn Minh Châu thả con thuyền văn chương của ông xuôi theo cái dòng chảy đang có sức cuốn hút mạnh mẽ ấy” [26; tr.340]

2.2 Sau 1975, Nguyễn Minh Châu được coi là người có công đầu trong đổi mới tư duy nghệ thuật, trong miêu tả con người, đề tài “Nguyễn Minh Châu là một trong những nhà văn được coi là người đi tiên phong trong việc đổi mới văn học những năm 80 Có sự thay đổi lớn lao trong tư duy nghệ thuật, thể tài, bút pháp, giọng điệu, lời văn ở ngòi bút của anh so với giai đoạn sáng tác trước Sự thay đổi và phát triển của tư duy nghệ thuật, xét đến tận gốc cái quan trọng nhất là sự thay đổi quan điểm nghệ thuật về con người Nguyễn Minh Châu có được sự thay đổi này sớm so với đồng nghiệp” [26; tr.223] Thời kỳ này ông nổi lên là nhà văn viết về đời thường với đầy đủ những sự kiện nhân thế Sau 1975, con người trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu hiện lên chân thực hơn, đa chiều bởi vì cách thể hiện bản chất hơn Sự đổi mới ấy được ông chuyển tải hết trong tác phẩm của mình

Khi nghiên cứu con người trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau

1975 hầu hết các tác giả đều nhận ra sự thay đổi trong tư duy nghệ thuật và phát hiện ra những đổi mới tìm tòi trong các sáng tác của ông Nguyễn Văn

Hạnh trong bài viết Nguyễn Minh Châu những năm 80 và sự đổi mới cái nhìn về con người nhận xét “Nguyễn Minh Châu đã cảm nhận được ngày

càng rõ nét những chuyển động có ý nghĩa thời đại của cuộc sống và của văn học, và anh đã mạnh dạn tự phủ định mình, đổi mới cách viết từ một cách nhìn mới về con người, về cuộc sống” [25; tr.120 - 121] “Quan hệ giữa con người với đất, giữa người và thiên nhiên, giữa con người với nhau trên mảnh đất và đối diện với thiên nhiên, đó mới là chuyện lâu đời, thường xuyên tạo nên tính cách, phẩm giá, vẻ đẹp và bi kịch cuộc đời của những người lao động Càng gần gũi cuộc đời thực càng từng trải, càng đi sâu vào kiểm nghiệm, Nguyễn Minh Châu càng muốn viết kỹ về sự vất vả của những người lao động Dưới ngòi bút Nguyễn Minh Châu, cuộc sống lao động của con người vừa là một bản anh hùng ca vừa là một bi kịch.” Sở dĩ có sự thay đổi này bởi “Nguyễn Minh Châu không chấp nhận những quan niệm sơ lược đơn

giản về con người và cuộc đời" [26; tr.344] Chính vì vậy, trong bài viết Thái

độ của Nguyễn Minh Châu đối với con người: niềm tin pha lẫn lo âu, tác

giả Phạm Quang Long đã nhấn mạnh “Cống hiến lớn nhất ở ông là sự thức tỉnh một ý thức đổi mới, đúng hơn trong cách nhìn nhận đánh giá về con người…” [26; tr.272 - 273]

Đinh Trí Dũng trong Nguyễn Minh Châu và sự trăn trở của một ngòi bút đầy trách nhiệm đã có cái nhìn khái quát về sáng tác của Nguyễn Minh

Châu trước và sau năm 1975: “Trong những ngày mà đất nước có chung hình hài, có chung khuôn mặt - như cách nói của một nhà thơ, Nguyễn Minh Châu

đã trăn trở đi tìm sự khác nhau giữa thế hệ cầm súng cha anh… Anh đã có một cách viết thật lạ, đọc cứ như bị ám ảnh mãi… Nguyễn Minh Châu như một người lính hành quân không mệt mỏi luôn trăn trở đào sâu vào những

tầng vỉa mới của đời sống, phát hiện những kiểu người mới, những giá trị mới” [25; tr.134-135] và tác giả bài viết cũng khẳng định “Sự đổi mới cách nhìn về người đã đem lại cho tác phẩm Nguyễn Minh Châu những gương mặt lạ” [25; tr.135]

Lịch sử nghiên cứu con người trong tác phẩm của Nguyễn Minh Châu

đã được đề cập ở các công trình trên Những nghiên cứu về con người trước

1975 được đánh giá chủ yếu theo quan niệm chính trị xã hội, các tác giả cũng chịu chi phối bởi quan niệm của thời đại mà khen nhiều nhưng chủ yếu chỉ đối chiếu nguyên mẫu, đào sâu khám phá chưa nhiều Nhìn chung chúng ta thấy các ý kiến đưa ra trong các công trình và bài viết đều xác đáng, đã đánh giá đúng tài nghệ thuật Nguyễn Minh Châu, đặc biệt là những nghiên cứu về con người trong tác phẩm của ông sau 1975

Một số cá nhân yêu thích và quan tâm đến Nguyễn Minh Châu đã đi tìm hiểu con người trong tác phẩm Nguyễn Minh Châu những cũng chỉ dừng lại ở một vài khía cạnh và ở một số tác phẩm nhất định

Tuy nhiên, nếu đặt vấn đề nghiên cứu con người trong tác phẩm của Nguyễn Minh Châu một cách toàn diện và thấu đáo trên từng phương diện thì chúng tôi thấy qua các công trình nghiên cứu trên đang còn tồn tại những khoảng trống Vì thế ở đề tài này tôi tiếp thu những ý kiến đánh giá của các nhà nghiên cứu và bằng những cố gắng của mình, mong muốn đóng góp một phần nhỏ bé để lấp bớt chỗ trống trong việc nghiên cứu con người trong tác phẩm của Nguyễn Minh Châu

3 Đối tượng và mục đích nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Sự vận động của quan niệm nghệ thuật về con người trong tác phẩm của Nguyễn Minh Châu trước và sau 1975

4 Phạm vi nghiên cứu

Thành tựu của Nguyễn Minh Châu được khẳng định ở nhiều thể loại khác nhau: Tiểu thuyết, truyện vừa, truyện ngắn, tiểu luận, phê bình… những thành công nhất là tiểu thuyết và truyện ngắn

Do thời gian và năng lực có hạn, với giới hạn phạm vi nghiên cứu, ở đề tài này tôi tập trung nghiên cứu về con người và quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết và truyện ngắn tiêu biểu của Nguyễn Minh Châu như:

Cửa sông, Dấu chân người lính, Miền cháy, Lửa từ những ngôi nhà, Bến quê, Mảnh đất tình yêu, Chiếc thuyền ngoài xa, Phiên chợ Giát, Cỏ lau…

5 Đóng góp mới của luận văn

5.1 Nhận diện những vẻ đẹp, những giá trị tinh thần cuả hình ảnh con người trong tác phẩm Nguyễn Minh Châu

5.2 lí giải những nguyên nhân, những tiền đề xã hội, lịch sử và nghệ thuật của hình ảnh con người trong tác phẩm Nguyễn Minh Châu

5.3 Phát hiện, hệ thống hóa và làm rõ thêm về quan niệm, phong cách,

tư tưởng nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu qua hình ảnh con người trong tác phẩm của ông

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp phân tích, tổng hợp

6.2 Phương pháp so sánh đối chiếu

Để đề tài thêm phong phú, chúng tôi tạo ra một cái nhìn đối sánh về con người trong tác phẩm Nguyễn Minh Châu trước và sau 1975, từ đó có cái

nhìn khái quát về con người cũng như sự vận quan niệm về con người trong tác phẩm của ông

6.3 Một số biện pháp kết hợp

Do mục đích nghiên cứu đặt ra trong việc đi sâu tìm hiểu hình ảnh con người và quan niệm nghệ thuật về con người trong tác phẩm của Nguyễn Minh Châu ngoài các phương pháp chính trên, chúng tôi đã sử dụng kết hợp các phương pháp thi pháp học cụ thể: thi pháp tác giả, thi pháp tác phẩm, thi pháp nhân vật Những phương pháp ấy, trong chừng mực nhất định tạo điều kiện cho chúng tôi nghiên cứu những phẩm chất, tư duy nghệ thuật của ông

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung luận văn được trình bày trong 3 chương:

Chương 1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học Việt Nam Chương 2 Sự vận động của quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Minh Châu

Chương 3 Nghệ thuật miêu tả con người trong tác phẩm của Nguyễn Minh Châu trước và sau 1975

NỘI DUNG Chương 1 QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI

TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM

1.1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học Cách mạng Việt Nam sau năm 1945

Con người là yếu tố có ý nghĩa hết sức quan trọng trong sự phát triển của văn học Con người vừa là chủ thể nhận thức chủ yếu trong văn học, vừa

là cái đích để sáng tạo văn học hướng tới Các sáng tạo về phương pháp, phong cách, thể loại, ngôn ngữ, kết cấu… chung quy đều góp phần tạo nên hình tượng nghệ thuật mới mẻ, có chiều sâu về con người Con người trong văn học do đó là nơi thể hiện toàn bộ quan niệm nghệ thuật, dấu ấn thời đại, những vấn đề của phong cách, thế giới quan của nhà văn trong sự vận động của bản thân văn học và của đời sống

Với một quan niệm giàu chất nhân văn sâu sắc nhưng cũng đầy niềm tin vào khả năng to lớn của con người, M Gorky đã nói về con người: Con người viết hoa, con người lao động, con người trong sự phát triển không ngừng các đạo đức giá trị của cá nhân Bởi vậy ông thực sự là người đặt nền móng cho một thời đại văn học mới với một tầm cỡ mới

"Sự nghiệp xây dựng một nền văn nghệ mới không tránh khỏi những cuộc tranh luận lí thuyết về quan niệm của con người, lúc ngấm ngầm, lúc công khai Sau năm 1945, cách mạng đã mở ra một chân trời mới cho con người vươn lên tự khẳng định mình Vì vậy quan niệm nghệ thuật về con người trong Văn học cách mạng Việt Nam sau 1945 cũng đã được đặt lại vấn

đề quan niệm nghệ thuật về con người" [38; tr.224] Gắn liền với hoàn cảnh lịch sử, với yêu cầu lịch sử, văn học lúc này đặt vấn đề dân tộc lên trên tất cả, cái tôi của cá nhân bộc lộ chủ yếu trong các vấn đề dân tộc, cộng đồng, hay

nói như một nhà nghiên cứu thì “tọa độ cá nhân rơi đúng vào tọa độ lịch sử” (Phan Cự Đệ)

Các nhà thơ cách mạng hiện diện với trách nhiệm trước cuộc đời hiện tại, khẳng định niềm tin vào tương lai của đất nước Văn học cách mạng là văn học của con người mới, con người cộng đồng, những mối quan tâm của

nó dường như gắn liền với những vấn đề của tập thể, cộng đồng Con người hướng về tình cảm chung của cộng đồng, cái tôi, cái ta hoà hợp khẳng định sự chung sức, chung lòng cho sự nghiệp đánh giặc cứu nước - đó là cái tôi sử thi

1.1.1 Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người

Văn học là một loại hình nghệ thuật lấy con người là đối tượng chủ yếu, "dù miêu tả theo hình thức nào, thần linh, ma quỷ, miêu tả đồ vật hoặc đơn giản là miêu tả các con vật văn học đều thể hiện con người" [37; tr.43]

Quan niệm nghệ thuật về con người là khái niệm trung tâm của thi pháp học có nội hàm phong phú và phức tạp Khái niệm con người được nhiều ngành khoa học như: sinh học, tâm lí học, xã hội học, triết học, văn học quan tâm nghiên cứu Mỗi ngành khoa học nghiên cứu một khía cạnh khác nhau và vấn đề con người đã trở thành tâm điểm chú ý của văn học ở tất cả các khâu, từ những chuyện bếp núc của sáng tác đến khi tiếp nhận tác phẩm ở phía người đọc Tìm hiểu vấn đề này cũng là khám phá một phương diện quan trọng trong thế giới nghệ thuật của nhà văn

Nội hàm khái niệm con người rất rộng, có một số quan niệm của triết học về con người hữu ích đối với việc tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con người

(Trung Quốc hoặc Ấn Độ) hay con người tách ra khỏi thế giới, độc lập với vũ trụ (Đêcac) hoặc con người là sản phẩm của tự nhiên như triết học duy vật thô

sơ thì câu hỏi con người, anh là ai? luôn chiếm vị trí trung tâm trong quá trình

nhận thức về nó Nói như vậy để muốn khẳng định rằng, dù phát triển ở trình

độ tổ chức xã hội nào và nhìn con người từ góc độ nào thì vấn đề con người cũng luôn là cái đích để khoa học hướng đến nhận thức, lí giải Văn học cũng không nằm ngoài mối quan tâm này Những quan niệm khác nhau sẽ đặt ra và giải quyết vấn đề con người theo những cách khác nhau và Mac vô cùng thán phục cách tiếp cận con người của L.Fơbach, đã đi xa hơn L.Fơbach khi khẳng định: “bản chất con người không phải là một cái gì trừu tượng Trong tính hiện thực của nó con người là tổng hoà của toàn bộ các quan hệ xã hội" Theo cách nói của Mác thì tính xã hội của các quan hệ người mới làm nên bản chất của anh ta và các quan hệ ấy đã thâm nhập vào nhau "tổng hòa”, chi phối lẫn nhau để tạo ra một hiện tượng hay một sản phẩm mà nếu chỉ nhìn từ một vài quan hệ nào đó, dù là căn bản nhất vẫn chưa thể giúp ta hiểu đúng, đủ về con người Mặt khác, trong quan điểm của mình, Mac cũng mới chỉ nhấn mạnh đến cái phần dễ nhận diện nhất, cái quan hệ xã hội của con người mà chưa chú ý đúng mức đến cái phần tự nhiên, bản năng, bản thể của yếu tố sinh vật -người Chính điều này là nguyên nhân tạo nên những ngộ nhận trong giới nghiên cứu khi giải thích về bản thể người, tính người, tính điển hình của nhân vật văn học

Quan niệm về con người trong triết học hoặc đóng vai trò phạm trù, hoặc có mối liên hệ chi phối, quen thuộc với cái tôi trữ tình trong văn học Con người trong văn học thực chất là sự cắt nghĩa và quan niệm về con người của nghệ sĩ được thể hiện ra thông qua các hình tượng nghệ thuật, trong các bình diện con người được miêu tả, trong tương quan với không gian, thời gian

và trong các nguyên tắc miêu tả tính cách, tâm lý… được nhìn nhận xem xét trong các mối quan hệ với cộng đồng, tự nhiên và chính bản thân mình Ở đó con người không đơn giản xuôi chiều nữa mà phong phú và phức tạp như chính bản thân con người trong cuộc sống, xã hội, người ta gọi đó là quan niệm nghệ thuật về con người

Quan niệm nghệ thuật về con người là một khái niệm trung tâm của thi pháp học, nó có sự gắn bó với thế giới quan nhưng không đồng nhất với thế giới quan của nhà văn Một tác phẩm có giá trị chính là ở chỗ nó đã hiểu, đã cảm nhận và chiếm lĩnh con người sâu sắc ở mức độ nào Văn học là nhân học, nhiệm vụ hàng đầu của văn học đó là nghiên cứu về con người, mọi sự miêu tả về con người phải đựơc bắt nguồn từ quan niệm về con người Đây không phải là quan niệm trừu tượng mà là cách hình dung về con người, nhưng cách hình dung này không hoàn toàn mang tính cá nhân mà nó có quy luật văn hoá trong xã hội, nó gắn liền phương tiện và chất liệu ngôn từ, gắn liền phương tiện và những thủ pháp biểu đạt nhất định

Con người trong tác phẩm văn học được nhà văn tạo nên từ các phương diện nghệ thuật Thông qua các tác phẩm văn học, nhà văn khơi gợi những rung động, tình cảm về cuộc đời, về số phận của con người, gợi mở ra mối quan hệ giữa con người và thế giới trong mối liên hệ quá khứ, hiện tại, tương lai với khát vọng vươn tới sự hoàn thiện, hoàn mỹ phản ánh nghệ thuật xuất phát từ thế giới con người và hướng về thế giới đó" [20; tr.159]

Quan niệm nghệ thuật về con người có một ý nghĩa rất quan trọng trong thi pháp học cũng như trong quá trình sáng tạo nghệ thuật của nhà văn, vì nó thể hiện cách thức và mức độ cảm nhận đời sống của nhà văn Với một quan niệm nghệ thuật nào đó thì nhà văn có thể miêu tả một số phương diện đời sống con người nhưng không miêu tả được một cách đầy đủ các phương diện khác Muốn miêu tả phương diện đời sống khác thì nhà văn phải thay đổi quan niệm nghệ thuật về con người

Quan niệm nghệ thuật về con người luôn hướng vào con người trong mọi chiều sâu của nó cho nên đây là tiêu chuẩn quan trọng nhất để đánh giá giá trị nhân văn vốn có của văn học và cũng là tiêu chuẩn để đánh dấu chiều sâu quan niệm của nhà văn

Trong văn học, con người là trung tâm Do đó quan niệm nghệ thuật về con người là phạm trù cơ bản, là yếu tố trung tâm chi phối các yếu tố khác của tác phẩm Tác phẩm văn học là một hệ thống chỉnh thể - chỉnh thể của sáng tạo nghệ thuật Chính vì vậy quan điểm nghệ thuật về con người được thể hiện trong toàn bộ cấu trúc của tác phẩm văn học Con người trong văn học được thể hiện tập trung trước hết ở các nhân vật, bởi nhân vật văn học là con người được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm bằng phương tiện văn học, nghiên cứu nhân vật để phát hiện ra con người Nhà văn gửi gắm thông điệp

tư tưởng của mình qua nhân vật Nhân vật chứa đựng cái nhìn khách quan, chủ quan của nhà văn người đọc tiếp nhận tác phẩm suy cho cùng là tiếp nhận thông điệp của tác giả

Mục đích cuối cùng của văn học là sáng tạo cho được hình tượng con người, có thể không có cốt truyện nhưng không thể không có con người trong văn học

Vậy quan niệm nghệ thuật về con người là sự lí giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người được hoá thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp hình thức thể hiện con người trong văn học

1.1.2 Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học cách mạng Việt Nam 1945 - 1975

"Cách mạng tháng 8 - 1945 không chỉ là một bước ngoặt trong lịch sử,

mà còn mở ra một thời đại văn học mới của dân tộc, một cuộc lên đường hùng

vĩ trên cơ sở ý thức nghệ thuật mới Ba mươi năm văn học 1945 -1975 là kết quả, là công sức sáng tạo vô cùng to lớn, phong phú của các thế hệ nhà văn, của cả dân tộc ta, đồng hành với sự nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển chế

độ xã hội dân chủ nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng… nhà văn ngày càng

thấy rõ hơn trách nhiệm sáng tạo cao cả của mình" [24; tr.13]

Các nhà văn đã tìm thấy con đường vươn tới lí tưởng Chân, Thiện, Mỹ của con người và nghệ thuật trong sự gắn bó với cách mạng và kháng chiến

Trong giai đoạn 1945 - 1975 nhiều nhà văn đã nhận thấy cuộc chiến đấu cách mạng suốt mấy chục năm của đất nước đã là cái nền và cái nguồn để họ sáng tạo Những nhận thức mới về vai trò, vị trí của văn nghệ về trách nhiệm của nhà văn trong đời sống có ý nghĩa rất quan trọng trong ý thức nghệ thuật của văn học1945 - 1975 Những định hướng miêu tả con người của văn học 1945 -1975 đã được xác lập và phát triển gắn liền với những nhận thức ấy

Nếu con người lí tưởng của Văn học Trung đại chủ yếu là những kẻ sĩ, những tài tử giai nhân và văn học 1930- 1945 chú ý đến những thanh niên trí thức hoặc hướng về tìm hiểu số phận, phẩm chất của những con người nhỏ bé, những nạn nhân, thì văn học Việt Nam 1945 - 1975 là nền văn học được sự lãnh đạo của Đảng thống nhất và chặt chẽ, phục vụ nhiệm vụ chính trị của đất nước cổ vũ nhân dân ta trong lao động và chiến đấu, thực tế cách mạng đã mang lại cho người cầm bút những định hướng về quan niệm con người Vì thế văn học thời kỳ 1945 - 1975 hướng tới đại chúng, trước hết là quần chúng công nông binh

Đối tượng thẩm mỹ chính của văn học 1945 - 1975 là con người quần chúng cách mạng Quan niệm con người trong ý thức nghệ thuật 1945 - 1975 được xây dựng trên cơ sở quan niệm về con người cách mạng, về quần chúng cách mạng, các nhà văn chú ý ưu tiên khám phá thể hiện và ngợi ca những con người của sự nghiệp chung - con người sử thi- con người thuộc về sức mạnh tập thể, sức mạnh cộng đồng Không gian hoạt động của những con người này là công trường, nông trường, chiến trường chứ không phải không gian gia đình

Vẻ đẹp thẫm mỹ của con người được nhìn nhận và thể hiện trong ý thức

và hành động hướng về cách mạng, về nhiệm vụ bảo vệ và xây dựng Tổ quốc

Vẻ đẹp ấy được biểu hiện ở sự giác ngộ và tự nguyện nhận lấy những sứ mạng xã hội, sứ mạng cách mạng của con người, ở những nỗ lực cố gắng cải

biến thiên nhiên, cải biến xã hội và bản thân vì hạnh phúc của nhân dân Đó là những con người xả thân vì nghĩa lớn, họ sẵn sàng gác bỏ chuyện riêng tư, hi sinh quyền lợi, hạnh phúc cá nhân và gia đình cho sự nghiệp chung, họ giải quyết mối quan hệ mâu thuẫn riêng chung giữa quyền lợi gia đình và Tổ quốc hết sức nhẹ nhàng thanh thoát và bao giờ họ cũng đặt quyền lợi của Tổ quốc lên trên, không bao giờ có sự giằng co trong tâm hồn họ giữa quyền lợi cá nhân và Tổ quốc:

"Gian nhà không mặc kệ gió lung lay Giếng nước gốc đa nhớ người ra lính"

Khi lòng yêu nước thành hệ quy chiếu để nhìn nhận đánh giá phẩm chất của con người thì nhân vật trong tác phẩm văn học cũng được tác giả thể hiện chủ yếu trên phương diện ấy Nhân vật trong văn học lúc này là tập hợp của những phẩm chất cao cả anh hùng, là những nhân vật được xây dựng nhằm chứng minh cho phẩm chất yêu nước, cho tinh thần "thà hi sinh tất cả chứ không chịu mất nước, không chịu làm nô lệ" Họ là những: Kinh, Lữ, Khuê, Thuỳ, Nết trong tác phẩm của Nguyễn Minh Châu thời kỳ này

Những con người mới, đặc biệt là những con người anh hùng 1945 -

1975 được xây dựng như những mẫu hình lí tưởng của thời đại Họ được miêu tả đẹp một cách hoàn thiện, hoàn mỹ, đẹp như những viên ngọc không

có vết xước, đó là những người mẹ "Như ngọc sáng ngời", "những con người như chân lí sinh ra" Họ là những con người trong huyền thoại, đẹp như huyền thoại mà lại có thực, hiện hữu bằng xương, bằng thịt khó lòng tìm thấy những khiếm khuyết trong phẩm hạnh: Anh hùng Núp, chị Út Tịch, chị Sứ hay

nhân vật Kinh và Lữ trong Dấu chân người lính

Nhân vật trong văn học 1945 - 1975 được chia thành hai tuyến rạch ròi

và để đối lập nhau làm nổi bật con người anh hùng của sử thi

Con người cao cả Con người thấp hèn, tiểu nhân

Đối sánh văn học 1930 - 1945: Con người được miêu tả ở cả hai mặt vừa

có mặt tốt vừa có mặt xấu Ví dụ: Hộ, Chí Phèo đề cập nhiều đến đời tư của nhân vật

Văn học 1945 - 1975: Nhân vật chủ yếu là con người sử thi, thế giới đời tư, đời thường của cá nhân ít được đề cập, nếu có đề cập cũng là nhằm

mục đích tôn vinh phẩm chất anh hùng Ví dụ Tnú (Rừng Xà Nu), anh hùng Núp (Đất nước đứng lên) Xây dựng nhân vật phụ như Mẹ, Vợ và Con chỉ

với dụng ý bổ sung hình tượng về người anh hùng

1.1.3 Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học 1975 đến nay

Không thể xây dựng các nhân vật văn học nếu như không hiểu cặn kẽ

về con người trong cuộc sống Nhưng trong vô vàn những biểu hiện phong phú phức tạp của hiện thực, ngòi bút nhà văn sẽ hướng về đâu, về những con người như thế nào, những phương diện nào của con người để thực sự tạo ra sức hấp dẫn cho nghệ thuật, có ích cho cuộc đời Đó là những câu hỏi thường xuyên của các nhà văn, của ý thức nghệ thuật trong quá trình xây dựng nền văn học mới

Văn học Việt Nam sau 30/04/1975 phát triển nhanh, có sự cách tân đổi mới, cách nhìn nhận về cuộc đời và con người có nhiều điều khác với văn học

1945 - 1975, dù vẫn chịu sự chi phối của cùng một hệ tư tưởng nhưng hệ giá trị đã đổi khác

Lịch sử dân tộc đã sang trang mới vào ngày 30/04/1975, trong văn học xuất hiện một loạt các tác phẩm dựng lại không khí bão táp cách mạng, ngợi

ca khí thế tiến công vũ bão của dân tộc và sự thất bại của kẻ thù ở một số tác

phẩm: Năm 75 họ đã sống như thế (Nguyễn Trí Thâm), Thời gian ở Tây Nguyên (Nguyễn Khải), Trong cơn gió lốc (Khuất Quang Thuy), Miền cháy, Những người đi từ trong rừng ra (Nguyễn Minh Châu), Nắng đồng bằng (Chu Lai)

Trong không khí chung của thời đại những tác phẩm này được chào đón Nhưng khi con người trở lại cân bằng trong tình cảm thì một số tác phẩm tiếp tục viết theo khuynh hướng sử thi không được người đọc hào hứng tiếp nhận vì không đưa đến cho người đọc những nhận thức mới so với tác phẩm trước đây Nhà văn Nguyên Ngọc nhận xét: "Sau 1975 bỗng dưng xuất hiện một tình trạng rất lạ, sự lạnh nhạt hẳn đi trong quan hệ giữa công chúng và sáng tác Người đọc mới hôm qua còn mặn mà là thế bỗng dưng bây giờ quay lưng lại với anh, không thèm gặp anh nữa, sách anh viết ra trăn trở, dày cộm nằm mốc trên các quầy sách, người ta bỏ anh, người ta đi đọc sách Tây và đọc

Nguyễn Du" Chế Lan Viên giải thích hiện tượng này "Sách thì nhiều nhưng

không có tác phẩm…", và theo ông "Có một khoảng chân không văn học thực

sự lúc này, nhưng tôi biết trong thực tế không có được khoảng chân không tuyệt đối nhưng vẫn có những hạt nhỏ li ti trong khoảng chân không ấy"

Sau 1975 văn học đã có sự đổi mới trên bình diện tư duy nghệ thuật, chuyển dần từ tư duy sử thi sang tư duy tiểu thuyết

Trong xu hướng tái hiện cuộc sống đậm màu sử thi nhà văn chủ yếu phản ánh hai nhiệm vụ trung tâm và chiến lược của cuộc sống là Tổ quốc và Chủ nghĩa xã hội, quan tâm đến vận mệnh cả dân tộc Đời tư, đời thường số phận cá nhân hầu như bị bỏ quên

Tư duy tiểu thuyết nghiêng về cách nhìn tiểu thuyết nghĩa là vẫn nói đến hai vấn đền lớn lao của dân tộc nhưng đã nghiêng về những vấn đề đời tư, đời thường với số phận cá nhân con người

Văn học sau 1975 đã nêu lên được vấn đề có ý nghĩa nhân sinh rộng lớn, ảnh hưởng đến toàn bộ những con người sống trong cộng đồng Việt

Nam Văn học hướng tới số phận từng cá nhân con người, cố gắng khám phá

số phận đời tư từng cá nhân con người.Văn học từ 1975 đến nay đã có sự đổi mới quan điểm nghệ thuật về con người Nếu văn học 1945 - 1975 ưu tiên hướng tới tìm hiểu ngợi ca con người mới - con người anh hùng của thời đại được miêu tả đẹp một cách hoàn thiện, nhân vật được phân chia ranh giới một cách rạch ròi, dứt khoát, không có sự nhập nhằng giữa cái cũ - mới, tiến tiến - lạc hậu thì văn học sau 1975 vẫn nói đến con người anh hùng của thời đại nhưng lại quan tâm đến nhiều khía cạnh khác của con người Các nhà văn đã nhìn thấy được trong cuộc chiến hào hùng của dân tộc không thể nào tránh khỏi sự mất mát hi sinh nên văn học không thể không đề cập đến những con người chịu đựng những thương đau do cuộc chiến tranh đưa lại Và cũng chỉ đến sau 1975 mới thấy xuất hiện trong văn học những con người không còn

“trong suốt, nguyên khối” như trước nữa mà đa diện hơn, trong đó nhiều mảng tối, nhiều góc khuất, nhiều màu sắc thẩm mỹ khác đã được chú ý Vì thế, có nhà văn đã nói một cách hình ảnh rằng, nhân vật văn học đã từ bầu trời rời xuống mặt đất, sống giữa những bụi bặm, hệ lụy của cuộc đời và mất dần

vẻ thiên thần của nó Trong cuộc phiêu du mới này, có cả cái được lẫn cái mất

và chúng tôi sẽ bàn đến điều này ở phần sau

Con người đau thương mất mát

Sau 1975 đối tượng khám phá phản ánh của văn học đã mở rộng và mang tính toàn diện, bao gồm các mặt hiện thực, không chỉ là hiện thực cách mạng, các biến cố lịch sử và đời sống cộng đồng mà còn là hiện thực của đời sống hằng ngày với các quan hệ thế sự phức tạp đa dạng chằng chịt, đan xen, tạo nên những mạch nối và mạch ngầm của cuộc sống

Hiện thực sau 1975 còn là đời sống cá nhân của mỗi con người với những vấn đề riêng tư, số phận, nhân cách, khát vọng, hạnh phúc, bất hạnh, kể

cả bi kịch, đau thương và mất mát Sau 1975 khi con người dần trở lại với quy

luật bình thường của nó, con người trở về với muôn mặt đời thường, phải đối mặt với bao nhiêu vấn đề cực kỳ khó khăn trong một giai đoạn có nhiều biến động thời hậu chiến Thực tế này đòi hỏi xã hội cũng như văn học phải thúc đẩy sự thức tỉnh ý thức cá nhân cũng như sự quan tâm đến mỗi con người, mỗi cá nhân trong cộng đồng

Cái tang thương mất mát được nói tới nhiều hơn Nhà văn khai thác khá sâu sự đau thương tổn thất của từng số phận cá nhân con người Đó là

người lính trong Bức tranh may mắn trở về nhưng lại gặp nỗi bất hạnh trước

người mẹ bị loà vì khóc anh quá nhiều trong những ngày nghe tin anh hi sinh

Hay Lực của Cỏ lau cưới vợ được mấy ngày đã lên đường đi chiến đấu, lúc

về thì vợ đã có một gia đình riêng, đến bà mẹ trong Mùa trái cóc ở Miền Nam những tưởng chiến tranh qua đi, thì bà sẽ được đoàn tụ với đứa con của

mình, nhưng hay đâu chiến tranh làm người ta hư đi hơn là tốt hơn, vì thế bà

đã phải chịu sự hất hủi của đứa con - một cán bộ cách mạng

Có thể nói mọi vấn đề trong cuộc sống của xã hội đều có thể là đề tài của văn học sau 1975 Cách nhìn hiện thực con người đa dạng, phức tạp chứ không chỉ dừng lại ở vấn đề chiến đấu như trong văn học 1945 - 1975 Vì thế văn học sau 1975 đã đề cập đến con người đời tư, đời thường hướng tới số phận từng cá nhân con người và cố gắng khám phá số phận cá nhân ấy

Nhà văn Nguyên Ngọc nhận định: "Có một điều khá thú vị là hành trình văn học của chúng ta mấy năm qua từ chỗ cố gắng rút ra khỏi đề tài số phận chung của cả khối cộng đồng thống nhất để đi đến hiện thực xã hội ngổn ngang (vấn đề đời tư, đời thường số phận cá nhân với nhiều tính chất tả thực, rồi tiếp tục đi sâu vào thế giới bên trong từng con người Cuộc tìm kiếm khó nhọc bên trong thế giới riêng từng con người - hành trình ấy không phải là hành trình thu hẹp dần phạm vi quan tâm của văn học, ngược lại đó là hành trình mở ra ngày rộng hơn, phong phú đa dạng hơn của văn học"

Văn học 1945 - 1975 trong đó có những sáng tác của Nguyễn Minh Châu hầu hết được sáng tác theo khuynh hướng sử thi với những bản anh hùng ca phản ánh một giai đoạn lịch sử huy hoàng của dân tộc

Sau chiến tranh, trong các tác phẩm văn học chất sử thi giảm đi và tràn ngập các chuyện đời thường, các nhân vật đã tiếp cận đời sống từ những tầng sâu bí ẩn của hiện thực đang tiếp diễn với tất cả cái bề bộn, ngổn ngang của

nó bao hàm cả cái bi và cái hài, cái cao cả lớn lao lẫn cái nhỏ nhặt tầm

thường Trong Thời xa vắng của Lê Lựu, nhà văn xoáy sâu vào đời tư nhân

vật Giang Minh Sài - trở về từ chiến trường với đủ thứ huy chương, bằng cấp, nhưng cuối cùng còn lại cuộc đời anh chỉ là con số không tròn trĩnh Từ một dũng sĩ diệt Mĩ anh thành một kẻ nô tỳ của vợ con, và cay đắng hơn khi anh phát hiện ra Thuỳ đứa con gái mà anh nhất mực yêu thương săn sóc và là niềm vui sống của anh lại không phải là con đẻ của anh Nửa đời nhìn lại trong tâm thế của một người đã đánh mất tình yêu, hạnh phúc của thời trai trẻ, một thời tuy chưa xa cách về thời gian nhưng đã có sự khác lạ về nhận thức

và tâm tưởng, nỗi buồn vì thế pha thêm phần chua chát, "Đã bảo là tại em

Ngay từ nhỏ đã tại em Giá ngày ấý em cứ sống với tình cảm của chính mình, mình có thế nào cứ sống như thế, không sợ một ai, không chiều theo ý ai, sống hộ ý định người khác, cốt chỉ đẹp mặt mọi người chứ không phải cho hạnh phúc của mình Nếu em cứ kiên nhẫn và quyết liệt như thế, chắc bố mẹ, anh em, đơn vị cũng không đem giết em Về sau này nếu em có kinh nghiệm,

em có hiểu biết và không hoa mắt choáng ngợp trước sự hấp dẫn của thành thị, bình tĩnh hơn, tỉnh táo hơn, xem tạng người mình thì hợp với ai có lẽ em không phải lao đao, lúc nào cũng thấy hụt hơi trong suốt mấy năm qua Nửa đời người phải đi yêu cái người khác yêu, nửa đời còn lại đi yêu cái mình

không có, đến bây giờ mới biết thì lại…"[29; tr.332] Tác phẩm Tiễn biệt những ngày buồn của Trung Trung Đỉnh là câu chuyện về những người lính

làm công tác văn hoá với cuộc sống ngột ngạt, bế tắc không lối thoát Giữa

phố xá hà thành sôi động, khu tập thể của những người lính và cuộc đời những chủ nhân của nó dường như đối lập nhau Những lo toan đời thường, từ việc làm cho vợ, đến cải tạo gian nhà tồi tàn đang ở, những căn phòng nhỏ hẹp, cuộc sống đơn điệu gợi cho ta sự quẩn quanh, tẻ nhạt đều được tác giả đưa vào trong truyện

Khuynh hướng tiếp cận mới mẻ này đã dẫn đến sự xuất hiện một dạng cốt truyện mới trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu - kiểu cốt truyện đời tư

Đó là dạng cốt truyện chủ yếu tái hiện những bước thăng trầm, uẩn khúc trong

số phận cá nhân: Phiên chợ Giát, Mùa trái cóc ở Miền Nam, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Cỏ lau Những số phận, những cuộc đời với xung

đột tâm lí chồng chéo, dòng đời trong truyện ngắn trôi chảy tự nhiên như bản thân cuộc sống, luôn dang dở, bề bộn nhiều chiều, nhiều cung bậc

Văn học sau 1975 vẫn viết về đề tài chiến tranh và xây dựng đất nước, nhưng lối viết đã có phần khác trước Sau 1975 xuất hiện một loạt tác phẩm

viết về chiến tranh: Đất trắng, Nỗi buồn chiến tranh, Ăn mày dĩ vãng, Bức tranh, Thời xa vắng, Cỏ lau, các tác phẩm này cho người đọc cảm nhận

được nhà văn vẫn thể hiện được cái vĩ đại, hào hùng của cuộc chiến tranh, nhưng hầu hết tác phẩm vừa nêu trên chú ý nhiều hơn mặt gian khổ, sự hi sinh mất mát của dân tộc cũng như từng người lính và sự khốc liệt, nghiệt ngã trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ Nếu như những tác phẩm viết về chiến tranh trước đây sự gian khổ hi sinh được nhắc đến để ngợi

ca sự chiến đấu và chiến thắng của người lính, làm nảy sinh cái đẹp, cái cao quý của người chiến sĩ thì ở những tác phẩm viết sau 1975 sự khốc liệt và nghiệt ngã của chiến tranh được trình bày đúng sự thực như nó diễn ra vì thế

đã dẫn tới sự sàng lọc phẩm giá con người đến mức đau xót

Con người cá nhân vị kỷ

Ngọn lửa chiến tranh tàn khốc qua các tác phẩm của nhà văn đã giúp người đọc phân biệt đâu là những phẩm chất tốt đẹp, những anh hùng, đâu là

những kẻ phản bội hèn nhát Văn học sau 1975 xuất hiện kiểu con người cá

nhân vị kỷ Đất trắng của Nguyễn Trọng Oánh là tác phẩm viết một cách sắc

nét về sự hi sinh mất mát, khốc liệt trong chiến tranh, không ngày nào là không có thương vong Trung đoàn 16 của Ba Kiên được giao nhiệm vụ rời rừng núi cắm chốt ở Củ Chi sát nách Sài Gòn để chờ quân chủ lực của ta tấn công sau này Đây là một trung đoàn độc lập, hoạt động trong một hoàn cảnh

vô cùng gay go, việc đóng quân ở đâu không còn là bí mật với địch nữa Có những đêm cứ một trung đội đi đánh nhau, bà mẹ nắm cơm chờ các con về ăn, nhưng một trung đội 36 người đi chỉ còn mấy người về

Sự hi sinh mất mát và khốc liệt ấy làm lộ rõ bộ mặt của những kẻ phản bội hèn nhát như Tám Hàn - Phó chính uỷ miền, cấp trên của Ba Kiên Đến động viên trung đoàn đang bị bao vây nhưng sự khốc liệt của chiến tranh làm Tám Hàn hết sức sợ hãi, trung đoàn phải mở đường máu cho hắn về căn cứ và khi thoát khỏi vòng vây hắn liền đầu hàng địch, ngay ngày hôm sau hắn lên máy bay kêu gọi trung đoàn ra hàng Chiến tranh ác liệt đến mức một số người dưới quyền Ba Kiên được giao nhiệm vụ đóng chốt ở một điểm nào đó cũng khiếp sợ và bàn bạc với nhau rút lui nhưng nguỵ biện là để bảo toàn lực lượng

Trong chiến tranh cuộc sống dẫu vất vả gian nguy nhưng con người sống và chiến đấu cho lợi ích của cộng đồng, họ sẵn sáng hi sinh những khát vọng cá nhân những tính toán vị kỷ nhỏ nhen để lao vào cuộc chiến Việc đánh giá nhân cách của con người chỉ đơn giản là thái độ đối với chiến tranh

Hoà bình lập lại con người trở về với chính mình Trong những người lính trở về trong bom đạn, có những người trở thành lãnh đạo "Xưa nay cái vinh quang dễ làm người ta hỏng lắm", những cái cá nhân nhỏ nhen bắt đầu

có cơ hội phát triển "Quỷ già đời, quỷ mới tập sự xuất hiện rất nhiều, hãy ngồi cùng mâm với chúng"[16; tr.536] và Nguyễn Minh Châu đã nhấn mạnh "Cái thằng địch bây giờ nằm ngay trong người mình, hãy quên cái cá nhân mình đi,

hãy đặt quyền lợi cách mạng lên trên một tí" Nguyễn Minh Châu đã đem ngòi bút của mình tham gia vào cuộc giao tranh giữa cái tốt và cái xấu trong mỗi con người, nó không ồn ào nhưng xảy ra từng giờ, từng ngày và khắp mọi lĩnh vực của đời sống

Sau chiến tranh, những cái xấu nảy sinh ngày càng nhiều, xuất hiện cả trong những quan hệ khiến nhiều người bất ngờ Nhà văn đã báo động rằng sau chiến tranh, một số người sống với nhau đang có một điều gì đó không bình thường Người ta không quý và yêu thương nhau như trong kháng chiến Trong hoà bình một số người bỗng trở nên ích kỷ, nhỏ nhen và chỉ biết đến

quyền lợi riêng của mình mà thôi Một Bàng trong Miền cháy quá say sưa với

thắng lợi lên giọng quát nhân dân lanh lảnh - dấu hiệu của bệnh hách dịch ở

kẻ nắm quyền Một người đã chiến đấu anh dũng trong chiến trường vẫn bị vật chất làm cho mù quáng, đánh đổi cả nhân cách Hay Hiển cũng "Đôi lúc cảm thấy chính cả mình một chính trị viên đang đứng trước một thử thách gây

ra không phải bởi bom đạn hoặc sự hi sinh tính mạng như trước đây mà bởi màu sắc và ánh sáng lộng lẫy, bởi những cám dỗ vật chất muôn màu bày ra trên từng bước chân"

Đó cũng là sự tha hoá của Toàn trong Mùa trái cóc ở miền Nam - Một

con người không tham chiến, mới ở hậu cứ nhảy lên, hãnh tiến, xơ cứng, khắc nghiệt, vô tình trước tình mẫu tử, đối xử bất nhân với những người từng là đồng chí của mình nhân vật Toàn về một phương diện nào đó là lời cảnh báo

về sự tha hoá của con người

Nếu lấy năm 1975 làm bản lề, con người trong văn học trước và sau thời điểm này đã thay đổi Con người trong văn học 1945 - 1975 là con người mới, anh hùng thời đại, họ đẹp một cách hoàn thiện, hoàn mỹ Nhân vật trong các tác phẩm giai đoạn này được phân ranh giới rạch ròi, dứt khoát, không có

độ nhoè trong tính cách hay phẩm chất Sau 1975 văn học vẫn đề cập đến những ấy nhưng lại quan tâm đến khía cạnh đời thường nhiều hơn

Nguyễn Minh Châu là cây bút tiên phong của sự đổi mới vì thế nhân vật trong tác phẩm của ông cũng nằm trong quy luật đó

1.2 Quá trình hình thành quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu

1.2.1 Quá trình hình thành quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Minh Châu

Con đường văn nghiệp mà Nguyễn Minh Châu vạch ra cho mình là con đường khẳng định, bằng những hình ảnh nghệ thuật chân thật, bản chất tốt đẹp, vĩ đại của chế độ ta, của nhân dân ta và quân đội ta Vì thế các trang viết của ông đều khẳng định rằng: hãy lấy con mắt của tình yêu và niềm tin mà tìm hiểu và đánh giá xã hội ta và những con người của chúng ta, cho dù đó chỉ

là những con người bình thường mà ta vẫn tiếp xúc hàng ngày "… Mỗi con người quen biết mà mình từng chung sống …đều có một cuộc đời gắn liền với lịch sử đất nước đầy thử thách, mỗi con người đều mang trong lòng biết bao điều tốt đẹp mà mình có thể học hỏi, có thể khám phá, suốt đời để tìm hiểu

nhân dân mình" (Cửa sông)

Trong hoàn cảnh đất nước lúc bấy giờ, cũng như các nhà văn cùng thời, với Nguyễn Minh Châu, văn học cũng là vũ khí để bảo vệ Tổ quốc, chiến đấu với kẻ thù, xây dựng đất nước… Nhà văn Nam Cao đã từng nói" Hãy sống đã rồi viết", Nguyễn Minh Châu muốn những trang viết của mình phải phản ánh được thực tế và một tác phẩm bao giờ cũng đảm bảo được tính chân thực vì thế trong kháng chiến chống Mĩ hay sau khi hoà bình ông đã đi đến nơi người lính đối mặt với kẻ thù để hiểu hơn về người lính và về chiến tranh cách mạng Nhờ đó ông đã có được những trang viết nóng hổi hơi thở cuộc sống về chiến tranh, người lính, khẳng định lòng yêu nước, ý chí kiên cường của con người Việt Nam nói chung và người lính nói riêng trong cuộc kháng chiến trường kỳ Cảm hứng anh hùng là cảm hứng chủ đạo của nhà văn trong thời

kỳ này và đây cũng chính là cảm hứng chính của một giai đoạn văn học lúc

bấy giờ Nếu Nguyên Ngọc có anh hùng Núp cùng dân làng Kông Hoa sẵn sàng đương đầu với bọn giặc pháp sừng sỏ, Anh Đức có chị Sứ, Nguyễn Thi

có chị Út Tịch - những người phụ nữ anh hùng tiêu biểu cho những người phụ

nữ Việt Nam anh hùng, thì đến Nguyễn Minh Châu có cả một thế giới nhân vật với nhiều dáng vẻ khác nhau, và họ đều tiêu biểu cho những phẩm chất cao quý và đẹp đẽ của con người Việt Nam trong cuộc sống chiến đấu và lao

động hàng ngày Đó là những Thuỳ, Bân… (Cửa sông), Kinh, Khuê, Lữ, Nết… (Dấu chân người lính)… Họ đi theo tiếng gọi của Tổ quốc, đốt sách

và khóc nức nở để quyết đi theo kháng chiến như những người bạn của Lữ

trong Dấu chân người lính Dòng máu yêu nước đã khiến cho cả một thế hệ

thanh niên dấn thân vào cuộc chiến với tinh thần quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh "Hòa chung vào văn mạch của dân tộc khi đất nước lâm nguy, Nguyễn Minh Châu đã có những khúc tráng ca về chủ nghĩa anh hùng cách mạng Dưới ngòi bút thiên về trữ tình và vốn dịu dàng nhân hậu, những nhân vật này

tiêu biểu cho tinh thần hi sinh tất cả vì sự nghiệp độc lập của Tổ quốc" [28; tr.38]

Từ những tác phẩm đầu tiên, Nguyễn Minh Châu đã viết bằng ngòi bút thiên về trữ tình, dịu dàng nhân hậu Đặc điểm văn học lúc này chủ yếu là quan tâm đến số phận cộng đồng, số phận dân tộc, Nguyễn Minh Châu vẫn đi trong quỹ đạo chung nhưng bên cạnh đó nhà văn đã chú ý đến những tình cảm riêng tư của con người và đây chính là vấn đề sau này nhà văn luôn trăn trở

tìm tòi và sáng tạo Ngay trong tác phẩm viết về chiến tranh - Dấu chân người lính, với ngòi bút tinh tế và sự đồng cảm sâu sắc Nguyễn Minh Châu

đã có những trang viết về tình cảm gia đình, hay tình cảm đôi lứa tự nhiên Có thể nói rằng, "Trong quá trình đi tìm cảm hứng cho sáng tác của mình, Nguyễn Minh Châu vừa đào xới ở tầng lộ thiên của những tình cảm lớn, những nhân cách cao đẹp đồng thời phát hiện và khai thác vỉa ngầm của những tình cảm gia đình, quê hương trong những năm chiến tranh dù nghiêng

về thể hiện cái cao cả, cái anh hùng và thiên về ca ngợi những vẻ đẹp trong chiến đấu thì ở đây cũng đã ánh lên vẻ đẹp của đời thường gần gũi và ấm áp" [28; tr.39]

Vào những năm bảy mươi, thời kỳ mà các tác phẩm: Cửa sông, Những vùng trời khác nhau, Dấu chân người lính, Miền cháy, Lửa từ những ngôi nhà… đã đưa Nguyễn Minh Châu vào vị trí là một trong số những cây bút

tiêu biểu của nền Văn xuôi chống Mỹ, và có thể nói "đây là thời kỳ thuyền văn của ông trôi cùng sông văn thời đại mà cảm hứng chủ đạo trong các sáng tác này là ca ngợi cuộc chiến đấu, cổ vũ cuộc chiến đấu bằng những sự kiện, những nhân vật mang phẩm chất anh hùng Những phẩm chất đó thực sự đã

góp phần nhất định vào việc tuyên truyền cổ vũ cho cuộc kháng chiến'' [28; tr.41],

đây cũng chính là thời kỳ trong ông bắt đầu xuất hiện nỗi băn khoăn, trăn trở

về một điều gì đó có vẻ như là "bất ổn'' trong đời sống văn học Đó là sự trăn trở về mối quan hệ giữa nhà văn - hiện thực - người đọc Ông cho rằng "hình như cuộc chiến đấu anh hùng sôi nổi hiện nay đang được văn xuôi và thơ ca đôi khi tráng lên một lớp men trữ tình hơi dày, cho nên ngắm nó thấy mỏng manh, bé nhỏ và óng chuốt khiến ta phải ngờ vực…đó chưa phải là sự quan tâm thường trực nhất của người viết, chưa phải tâm huyết, càng chưa phải là cái điều chiêm nghiệm có tính triết học của cả một đời người viết văn" [28; tr.40] Như vậy Nguyễn Minh Châu đã nhận thấy rằng văn học ở thời kỳ này

có phần được tô hồng, thi vị hoá chiến tranh bằng cảm hứng lãng mạn, khiến

cho nó ít nhiều có phần xa rời hiện thực

Nguyễn Minh Châu trong thời kỳ này vẫn ca ngợi, cổ vũ cuộc chiến đấu anh hùng chống ngoại xâm của dân tộc như chủ trương của Đảng Tuy nhiên ta còn nhận thấy một Nguyễn Minh Châu khác không hoàn toàn giống khuôn dạng các nhà văn cùng thời - một Nguyễn Minh Châu bắt đầu quan tâm đến vấn đề khác như vẻ đẹp đời sống thường nhật thông qua các mối quan hệ tình cảm vợ chồng, bố mẹ và con cái, hàng xóm, đồng đội, hay sự cảm nhận tinh tế và những rung động của nhà văn trước vẻ đẹp của thiên nhiên tạo

hoá… Điều này được tiếp tục trong các sáng tác của ông sau này và nó góp phần vào việc hình thành phong cách nghệ thuật riêng của nhà văn

Là người chủ trương đưa văn học trở về với quy luật vĩnh hằng của đời sống con người, Nguyễn Minh Châu coi tính chân thật là một phẩm chất quan trọng của văn học Ông cho rằng viết văn là phải đào xới đến tận cùng cái đáy của cuộc đời, bởi vậy ông không đồng tình với quan niệm viết về chiến tranh chủ yếu là viết về sự kiện, "các nhân vật thường khi được mô tả một chiều, thường là quá tốt, chưa thực… coi con người là đối tượng của văn học, ông đã tìm mọi cách để tiếp cận với cuộc đời, với hiện thực bằng chính triết lí sống, quan niệm sống của nhân vật mình và trong trường hợp đó, ông hình dung sự

kiện chỉ như cái sàn của vở diễn" [28; tr.43] Chúng tôi nhận thấy rằng sáng

tác của Nguyễn Minh Châu trong những năm chiến tranh dù nghiêng về thể hiện cái cao cả, cái anh hùng và thiên về ca ngợi những vẻ đẹp trong chiến đấu thì ở đây cũng đã ánh lên vẻ đẹp của đời thường thật gần gũi ấm áp

Sau chiến tranh, Nguyễn Minh Châu cũng như nhiều nhà văn khác, đi thực tế nhiều để viết tiếp về cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc và qua những chuyến đi đó ông đã nhận ra rằng: sau chiến tranh, xuất hiện bao nhiêu vấn đề

mà chúng ta phải quan tâm như lối sống, đạo đức, số phận, cá nhân của từng

con người Các tác phẩm: Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Cỏ lau, Bức tranh, Cơn giông… đã ra đời theo hướng sáng tạo đó Nguyễn Minh

Châu là một trong số các nhà văn đầu tiên quan tâm đến số phận của từng con người cụ thể với những nỗi đau, mất mát do chính chiến tranh gây ra mà lâu nay nó bị cái quan niệm về ý thức cộng đồng, dân tộc che khuất trong sáng tác Ông viết bằng cả tâm hồn, trí tuệ của mình với lòng nhân đạo sâu sắc cao

cả và tập trung sự chú ý vào những diễn biến sâu kín mang tính chất quy luật

bên trong của tâm lí con người Chẳng hạn nhân vật Phượng trong Lửa từ những ngôi nhà - người đàn bà goá bụa đứng giữa sự lựa chọn: một mặt

muốn được hạnh phúc như mọi người, một mặt lại muốn yên phận một bề, sẽ suốt đời ở với những đứa con Nguyễn Minh Châu cũng đã nhìn các anh hùng

từ điểm nhìn nhân đạo: thấm thía với những mất mát của bản thân từ đó họ muốn được bù đắp che chở cho người khác Tư tưởng này xuyên thấm trong ý

thức của nhiều nhân vật nữ như bà: Hậu trong Lửa từ những ngôi nhà, hay Quỳ trong Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành

Khi nhìn nhận đánh giá về con người tác giả còn phát hiện ra trong mỗi người lính đều có cái nền tảng của tình cảm gia đình, quê hương, như thế ở chiến trường họ mới biết yêu thương và cảm thông được với nhau và với hậu phương Chính vì lẽ đó mà ngay từ những năm bảy mươi Nguyễn Minh Châu

đã không rập khuôn theo những lề lối thông thường mà đã nhìn sâu vào cuộc sống và tìm ra các khía cạnh khác nhau của sự đời, của tâm thức, của tình cảm, sự hoà nhập cần thiết giữa riêng chung Đó là biểu hiện nhất quán trong quá trình hình thành tư tưởng nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu

1.2.2 Những kiến giải nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu

Đôxtôiepxki nói: "Trong chủ nghĩa hiện thực đầy đủ, phải tìm thấy con người trong con người Người ta gọi tôi là nhà tâm lí không đúng, tôi chỉ là nhà hiện thực chủ nghĩa trong ý nghĩa cao nhất, tức là tôi miêu tả tất cả các

chiều sâu của tâm hồn con người" Trong phê bình tiểu luận và suốt gần 30

năm sáng tác Nguyễn Minh Châu cho rằng cần "lấy số phận cá nhân làm gương soi

lịch sử và lấy nội tâm con người để nói về cuộc sống chung" [28; tr.47]

Không chấp nhận một nền văn nghệ minh hoạ, mô phỏng một cách công thức, giản đơn về cuộc sống và con người, ông lấy số phận của con người làm nơi xuất phát, khám phá và là chuẩn mực để nhà văn nhìn nhận đánh giá thế giới, đặc biệt là những sáng tác sau 1975

Xuất phát từ quan niệm coi con người với những quy luật vĩnh hằng là đối tượng của văn học, ông đã đi vào các số phận, các tính cách, tìm đến các

nỗi niềm riêng tư, sâu kín vốn thường bị trùm phủ bởi các sự kiện xã hội hoặc

bị che khuất bởi tư tưởng thời đại Đó chính là quá trình đi tới cái đích của nghệ thuật và thể hiện cái riêng của mình trong quan điểm, cách nhìn ở những kiến giải độc đáo của Nguyễn Minh Châu trước hiện thực đời sống Điểm nhìn nghệ thuật đó của Nguyễn Minh Châu đã tạo ra được nhiều hướng khác nhau khi tiếp cận hiện thực

Nếu như ở một số nhà văn vẫn còn tồn tại cách nhận diện con người trong mối quan hệ với giai cấp, với cộng đồng với xã hội dựa trên nền giá trị chính thống, vì thế chủ yếu hướng về những cái gắn với số phận cộng đồng, dân tộc, lịch sử, còn ít chú ý đến những khía cạnh riêng tư, những số phận và vấn đề “ít màu sắc, tầm vóc của những cái lớn lao” Nguyễn Minh Châu đã cố công tìm cách phân tích các quan hệ sâu kín để làm nổi lên sự đa dạng và phong phú trong cuộc sống dựa trên mối quan hệ giữa nhân dân với cách mạng, giữa cá thể với cộng đồng, mối quan hệ trong gia đình, tình yêu, tình bạn, thậm chí cả mối quan hệ với kẻ thù Bởi vậy, bên cạnh một Nguyễn Minh Châu với những phát hiện ngợi ca cái cao cả anh hùng của con người trong chiến tranh, từng đặt ra các vấn đề cấp bách của đời sống sau chiến tranh, còn có một Nguyễn Minh Châu với những khắc khoải về số phận cá nhân, con người trong cuộc sống sau hơn ba mươi năm chiến tranh Ông đã nhận ra những nỗi mất mát, sự dang dở của những người phụ nữ trong chiến tranh, không những thế ông còn sớm phát hiện ra mặt trái của cuộc chiến như

tư tưởng công thần hay quan niệm không bình thường về gia đình ở chính những người lính

Nguyễn Minh Châu hướng cái nhìn về chiến tranh từ con người với số phận cá nhân chứ không phải là sự kiện, ở đó con người vừa chịu sự chi phối của hoàn cảnh vừa tác động lên nó Tính biện chứng của cuộc sống trước hết được Nguyễn Minh Châu lí giải bằng sự cắt nghĩa các tính cách Với Nguyễn Minh Châu tiêu chí để ông nhận diện con người là nhân cách, tính cách chứ

không phải ở giai cấp, địa vị xã hội Chẳng hạn nhân vật Quang trong Cơn giông là kẻ phản bội lại cách mạng, và giải thích điều này theo ông đó là do

tính cách y "Một con người luôn luôn tìm cách thoả mãn mọi thèm khát… được sống sung sướng, được ăn ngon mặc đẹp, được mọi người chung quanh chiều chuộng và tôn kính'' [16; tr.221] nên khi cách mạng gặp khó khăn y thành kẻ chiêu hồi

Trong sáng tác của mình Nguyễn Minh Châu không chủ ý đi vào đề tài tích cực hay tiêu cực, bởi với ông cuộc sống mà chúng ta đang sống có sự thống nhất giữa tự nhiên và vũ trụ: "Đã từ lâu, tôi mang quan niệm rằng từ khi

có loài người đã có tình yêu thương cũng như sự ghen ghét, hằn thù, hãm hại, chém giết lẫn nhau… và từ đó đã xuất hiện những luật sống hay luật đời giữa người với người Cái luật đời ấy vừa mang tính người vừa chứa đựng tính sinh vật và cả những gì chung nhất của vũ trụ mà chúng ta chưa hiểu biết hết" Khám phá về con người không phải là cách nhìn nhận đánh giá đơn thuần mà phải có sự khám phá mới về con người và xã hội để thấy được trong cái tiêu cực, cái sa đọa một vấn đề gì đó mới Vì lẽ đó sau này ông khám phá con người qua tính cách, qua đạo đức qua ứng xử và hành động Con đường tiếp cận hiện thực phức tạp của đời sống chiến tranh được Nguyễn Minh Châu đi sâu thể hiện với một thái độ dứt khoát và rõ ràng hơn về con người Chẳng

hạn ở nhân vật Toàn trong Mùa trái cóc ở miền Nam là lời cảnh báo của nhà

văn về sự tha hoá trong đạo đức con người Ông cũng đã giải thích rằng trong mỗi con người bao giờ cũng có mặt chưa hoàn thiện, vì thế nếu con người không biết rèn luyện và hoàn thiện mình thì dễ dàng bị trượt dốc trong đạo đức và lối sống Ở một khía cạnh khác, sự khám phá về con người đã khiến cho ngòi bút của ông thường xuyên đi sâu vào đời sống nội tâm, những niềm vui nỗi buồn sự mất mát khổ đau trong con người "Chiến tranh, kháng chiến không phải như một số người khác, đến bây giờ tôi không hề mảy may hối

tiếc đã dốc tất cả tuổi trẻ vào đấy cống hiến cho nó, nhưng nó như một nhát

dao phạt ngang mà hai nửa cuộc đời tôi bị chặt lìa thật khó gắn liền lại như

cũ" [16; tr.55] Điều này đưa lại cho sáng tác Nguyễn Minh Châu những giá

trị nhân đạo mới Hiện thực chiến tranh thông qua sự miêu tả về nỗi đau vật

chất, nỗi đau tinh thần của người lính, của người phụ nữ qua hình ảnh "một

người lính già suốt đời cùng một ông bố" sống "giữa những hình người đàn bà

bằng đá đầy cô đơn" [16; tr.490] càng trở nên sâu sắc hơn Có thể thấy rằng

"từ chỗ đứng bên ngoài quen thuộc như lâu nay vẫn gọi là hướng ngoại, ông

chuyển dần sang cái nhìn từ bên trong, lấy chính cái đốm lửa leo lét từ số

phận cá nhân mà soi ra xã hội, soi vào cuộc đời và cùng người đọc đau đớn

kinh hoàng nhận ra sự tàn phá của chiến tranh đối với thiên nhiên, con người

Cách nhìn của ông về hiện thực chiến tranh trong các sáng tác của thập niên

80… là biểu hiện của sự chuyển đổi về tư duy nghệ thuật" [28; tr.56]

Bên cạnh đề tài chiến tranh, Nguyễn Minh Châu còn rất thành công

trong đề tài nông thôn và người nông dân Sự am hiểu về nông thôn và tâm lí

tính cách người nông dân cộng với tình yêu đối với họ đã đem lại sự đổi mới

tư duy nghệ thuật của ông Ở những tác phẩm này, đề tài chỉ như cái áo khoác

cho những con người, vấn đề, số phận mà ở đó, ông nhìn thấy chiều sâu của

cuộc sống mà người khác khó thấy, Khách ở quê ra và Phiên chợ Giát là hai

tác phẩm đầu tiên người nông dân được tiếp cận từ tính cách, từ số phận

Nguyễn Minh Châu đã quan sát người nông dân từ bản chất, tính cách và tư

tưởng để rồi từ đó ông nhận thấy những hạn chế ở họ như lối gia trưởng trong

gia đình, phân rẽ các hệ gia tộc ở làng xã và tư tưởng thích đẻ nhiều để có

nguồn lực lao động, tính cạnh tranh và thích cát cứ Chính tư tưởng này đã tạo

cho họ cái ý thức bao giờ cũng cố để mình hơn người khác và người nhà thì

phải quý hơn người ngoài Cách tiếp cận theo hướng này của Nguyễn Minh

Châu là rất độc đáo và mới mẻ, ông không nhìn người nông dân ở góc độ con

người công dân, con người xã hội mà là con người lao động với những thuộc tính giai cấp, xã hội và bản chất lao động của mình

nhận ra quan niệm nghệ thuật của ông có tính định hướng ngay từ đầu Đó là

sự hướng đến những của giá trị chân - thiện - mỹ Khi đất nước còn chiến tranh, những phẩm chất cao cả, đẹp đẽ có thật trong đời sống được ông xem là đối tượng tiếp cận Tuy nhiên, ông cũng đã soi tìm vào những góc riêng tư mà không phải nhà văn nào lúc ấy cũng nhìn thấy, hoặc mạnh dạn đề cập đến Sau này, khi nhà văn tiếp cận với những mặt chưa hoàn hảo của hiện thực đời sống, ngòi bút của ông vẫn tiếp tục khao khát vươn tới cái đích của cuộc sống của con người là sự hoàn thiện, hoàn mỹ Cái đẹp được ông đặt trong sự gắn

bó chặt chẽ với sự chân thật và nó luôn được nhìn từ bản thân cuộc sống với tâm điểm là con người Có thể nói rằng cảm hứng về con người với những nỗi niềm trong đời sống tinh thần, trong các mối quan hệ giữa con người,… là mối quan tâm lớn nhất của ông Với nguồn cảm hứng này, Nguyễn Minh Châu đã có những thay đổi quan trọng trong thế giới nghệ thuật của mình, tạo nên những sắc thái khác nhau như tình huống, điểm nhìn trần thuật,… hình thành giọng điệu và bản sắc của riêng mình trong ngôn ngữ nghệ thuật

Chương 2

SỰ VẬN ĐỘNG CỦA QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT

VỀ CON NGƯỜI CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

Là một trong những cây bút trưởng thành trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước, nhà văn - người chiến sĩ - Nguyễn Minh Châu đã thành tâm hoà trong lớp người sống và sáng tác, với khao khát bằng ngòi bút góp phần tích cực vào cuộc đấu tranh cho quyền sống của cả dân tộc Sự ra đời của các loại hình nhân vật đều tuỳ thuộc vào quan niệm sáng tác của mỗi nhà văn Đối với Nguyễn Minh Châu, hệ thống nhân vật phản ánh trung thành thế giới nghệ thuật cũng như quan niệm nghệ thuật về con người Xuất phát từ hiện thực chiến đấu vĩ đại của dân tộc, hàng loạt tác phẩm của Nguyễn Minh Châu được

ra đời trong khói lửa chiến tranh như: Cửa sông, Dấu chân người lính, Những vùng trời khác nhau, Mảnh trăng đã khẳng định vị trí và sự đóng

góp của nhà văn vào sự nghiệp chiến đấu và nền văn học chống Mĩ Nhìn chung thời kỳ này nhân vật của Nguyễn Minh Châu tuy đã để lại những dấu

ấn riêng nhưng chưa phong phú

Nhân vật là linh hồn, có sức hấp dẫn đối với người đọc thông qua các chi tiết mà nhà văn xây dựng cho “những đứa con tinh thần” của mình Đối với Nguyễn Minh Châu, một người có cuộc đời hoạt động văn nghệ gắn liền với cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nước của dân tộc thì nhân vật trung tâm trong các tác phẩm của ông hầu hết là người lính, những người chiến sĩ cách mạng dũng cảm, can trường mang một vẻ đẹp vô cùng giản dị Cảm hứng các tác phẩm của Nguyễn Minh Châu, như ông nói, trước hết là cố gắng "tìm cái hạt ngọc ẩn dấu trong bề sâu tâm hồn con người" Và đó vẫn là chủ tâm trong sáng tạo của Nguyễn Minh Châu, với việc xây dựng nhân vật chính diện

"Mỗi con người đều chứa đựng trong lòng những nét đẹp đẽ, kỳ diệu đến nỗi

cả một đời cũng chưa đủ để nhận thức, khám phá…”

Sau 1975, đất nước hoà bình, Nguyễn Minh Châu lại sớm bắt nhịp cuộc sống mới của dân tộc, dũng cảm tham gia vào cuộc chiến đấu cho quyền sống của từng con người với các sáng tác sắc sảo và những bài tiểu luận phê bình tâm huyết Ông lật xới tìm tòi, nhìn sâu vào từng sự vật, con người để phát hiện và lí giải những vấn đề của đời sống và cá nhân từ chiều sâu của nhân vật Nguyễn Minh Châu trăn trở muốn làm sao vượt ra ngoài khuôn mẫu quen thuộc để xây dựng con người trên phương diện xã hội ở nhiều quan hệ, tầng bậc khác nhau và điều đó đã dẫn đến những điều chỉnh và thay đổi trong quan niệm về con người ở ông

Trong tác phẩm văn học nhân vật là sự biểu hiện khả năng chiếm lĩnh thế giới nghệ thuật cùng với tư tưởng nghệ thuật, lí tưởng thẩm mỹ của nhà văn về con người "nhà văn sáng tạo nhân vật để thể hiện nhận thức của mình

về một cá nhân nào đó, về một loại người nào đó, về một vấn đề nào đó của hiện thực Nhân vật chính là người dẫn dắt người đọc vào một thế giới riêng của đời sống trong một thời kỳ lịch sử nhất định" [28; tr.169] Nếu trước những năm tám mươi, Nguyễn Minh Châu chủ yếu chỉ xây dựng nhân vật loại hình thì về sau trong sáng tác của mình dù tiểu thuyết hay truyện ngắn, nhà văn đã đi vào khắc họa những nhân vật tư tưởng, nhân vật tính cách, tập trung chú ý vào số phận con người, tính cách nhân vật và đã huy động vào đấy tâm hồn đa cảm dồi dào, ấn tượng tươi mới và xúc động về cuộc sống, suy nghĩ trăn trở trước số phận những con người

"Nguyễn Minh Châu là một trong những nhà văn được coi là người đi tiên phong trong việc đổi mới văn học những năm 80 Có sự thay đổi lớn lao trong tư duy nghệ thuật, thể tài, bút pháp, giọng điệu, lời văn ở ngòi bút của anh, so với giai đoạn sáng tác trước sự thay đổi và phát triển của tư duy nghệ thuật xét đến tận gốc cái quan trọng nhất là sự thay đổi quan điểm nghệ thuật

về con người Nguyễn Minh Châu có được sự thay đổi này khá sớm so với đồng nghiệp" [8; tr.233]

Để có điều kiện nhìn nhận một cách toàn diện, hệ thống quá trình đổi mới tư duy nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu, chúng tôi khảo sát những biểu hiện của con người trong tác phẩm của ông với 2 giai đoạn: trước và sau 1975 2.1 Vẻ đẹp sử thi của con người trong tác phẩm Nguyễn Minh Châu trước 1975

Là con đẻ của cách mạng và những cuộc chiến tranh lớn, văn học Việt Nam trước 1975 không thể không mang những đặc điểm của nền văn học thời chiến Chiến tranh và cách mạng bao giờ cũng có nhu cầu đặt lên trên hết vấn

đề cộng đồng, dân tộc và lịch sử Gắn bó với vận mệnh của Tổ quốc, trước

1975 văn học của chúng ta về cơ bản là nền văn học sử thi Trong ý thức của nền văn nghệ mới, con người được chú ý khám phá trước hết ở các phẩm chất anh hùng cao đẹp với thái độ ca ngợi biểu dương như những tấm gương sáng ngời Cách nhìn nhận ấy đã gắn liền văn học với cảm hứng sử thi "Gần 40 năm văn học, ý thức sử thi đã xây dựng nên những tượng đài quy mô khác

nhau… về con người yêu nước Việt Nam" [25; tr.65]

Cảm hứng lịch sử và tư duy sử thi đã hướng các nhà văn tới cái nhìn con người làm chủ đất nước, làm chủ dân tộc Đó là con người có lí tưởng xả thân vì nghĩa lớn, vì sự nghiệp chung, có đầy đủ tài năng, ý chí và nghị lực để vượt qua mọi khó khăn gian khổ, luôn lạc quan tin tưởng vào chiến thắng cuối cùng Con người trong văn học được nhìn nhận hết sức rạch ròi: Xấu - tốt, địch - ta, cao cả - thấp hèn Nguyễn Minh Châu chịu ảnh hưởng cảm hứng sáng tạo đó vì thế nên tác phẩm của ông viết về chiến tranh và người lính trước 1975 không nằm ngoài quy luật ấy Những: Kinh, Lữ, Khuê, Thuỳ,

Nết (Dấu chân người lính, Cửa sông) là những nhân vật được xây dựng để

chứng minh cho phẩm chất yêu nước, tinh thần "thà hi sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, không chịu làm nô lệ" của cả một dân tộc