Những nhân tốthúc đẩy sự hình thành hai khối đối đầu trước chiến tranh thế giới thứ i

nó, theo sau đó là sự hình thành các nhà nước tư bản trẻ, công cuộckhai thác thuộc địa của các nước tư bản phương Tây hay sự xuất hiệncủa chủ nghĩa đế quốc và cuối cùng, quan trọng không

NHỮNG NHÂN TỐTHÚC ĐẨY

SỰ HÌNH THÀNH HAI KHỐI ĐỐI ĐẦU TRƯỚC CHIẾN TRANH THẾ GIỚI

THỨ I

Giảng viên bộ môn : ThS Trần Thị Thu

Nhóm sinh viên thực hiện : Ngô Thị Anh

Lê Thị Thùy Linh

Nguyễn Văn Quốc Hoàng

II Cuộc cách mạng công nghiệp và ảnh hưởng của nó

lên sự hình thành hai phía đối đầu giai đoạn sau này 7

1 Sự lan rộng của cuộc cách mạng công nghiệp 8

2 Tác động của cuộc cách mạng công nghiệp trong quá trình

2.Tác động của việc hình thành chủ nghĩa Đế Quốc 12

IV Quá trình khai thác thuộc địa của các nước tư bản

1 Công cuộc khai thác thuộc địa của các nước tư bản phương Tây 14

2 Hoàn thành phân chia thế giới - Mâu thuẫn nảy sinh 17

V Vai trò của Đức và Anh trong quá trình tập hợp

1 Vai trò của nước tư bản “trẻ” Đức 18

2 Vai trò của nước tư bản “già” Anh 19

MỞ ĐẦUTrong hai thế kỷ XIX và XX, thế giới có nhiều chuyển biến quantrọng, đánh dấu sự phát triển mới của cuộc sống xã hội loài người Vàtrong số những chuyển biến đó, cuộc chiến tranh thế giới thứ nhất làchuyển biến tiêu cực nhất Bắt đầu vào năm 1914 và kết thúc sau 4 nămvới những thiệt hại chiến tranh rất lớn (số người chết lên đến 13,6 triệungười, gây thiệt hại khoảng 338 tỉ USD), cuộc chiến này đã để lại nỗiđau rất lớn cho loài người Hơn nữa, nó còn để lại những ảnh hưởngđến những mối quan hệ quốc tế cũng như trật tự quốc tế sau này Tuynhiên, khi nhắc đến Chiến tranh thế giới thứ I, bên cạnh những hệ quả

mà nó gây ra ở trên, một điều luôn được mọi người đưa ra bàn luận đóchính là hai khối đối đầu chính trong cuộc chiến: khối Liên minh vàkhối Hiệp Ước Hai khối đối đầu này đóng vai trò cực kì quan trọngtrong Thế chiến thứ I: vừa là thành phần khơi mào, vừa là chủ thể chiếntranh, nhưng đồng thời cũng là những nạn nhân của nó Nhưng khôngphải đơn giản mà hai khối đối đầu này có thể được hình thành hay nắmvai trò chủ chốt trong cuộc chiến Để kể đến nguyên nhân hình thànhcủa hai khối này, phải kể đến những nhân tố cơ bản như: cuộc cáchmạng công nghiệp diễn ra cuối thế kỷ XVIII cùng những tác động của

nó, theo sau đó là sự hình thành các nhà nước tư bản trẻ, công cuộckhai thác thuộc địa của các nước tư bản phương Tây hay sự xuất hiệncủa chủ nghĩa đế quốc và cuối cùng, quan trọng không kém là vai tròcủa hai nhà nước Đức, Anh trong quá trình tập hợp lực lượng, hìnhthành các khối đối đầu.

Bài viết này được viết nhằm mục đích cung cấp những thông tin vềnhững nhân tố hình thành hai khối đối đầu trước cuộc chiến tranh thếgiới thứ nhất Nhằm một cách khách quan cung cấp cái nhìn tổng thể vềhoàn cảnh, phương cách mà các nhân tố đó tác động đến việc hìnhthành hai khối Đồng thời, bài viết cũng chỉ ra những chi tiết quan trọngtrong việc hình thành các khối đối đầu mà từ đó, có thể được dùng làm

tư liệu cơ sử để nghiên cứu hoặc giải thích những vấn đề liên quan

I Sự hình thành các nhà nước tư bản trẻ

1 Nhà nước tư bản trẻ Đức

Chiến tranh Pháp – Phổ kết thúc bằng kí hiệp ước đình chiến ởFrankfurt ngày 10/05/1871 đã đánh dấu một giai đoạn mới trong lịch sửquan hệ quốc tế ở Châu Âu Nước Phổ với chiến thắng này đã có được

sự bá quyền về chính trị cùng với sức mạnh quân sự vô song Với lãnhthổ lớn nhất trong toàn thể Đế quốc, họ trở thành minh chủ của Đếquốc Đức Sau khi Pháp đại bại, sự hình thành Đế quốc Đức thống nhấtcùng vị trí đứng đầu châu Âu và thứ hai thế giới (sau Mỹ- 1900) vềkinh tế của quốc gia này đã góp phần phá vỡ cán cân quyền lực tạiChâu Âu được thiết lập sau Đại hội Viên sau cuộc Chiến tranhNapoléon Qua đó, nền thái bình lâu dài giữa các liệt cường Âu châu đãkết thúc, chiến thắng lừng lẫy của người Đức đã mở ra một thời đại mớitrong suốt chiều dài lịch sử châu Âu Từ chiến thắng vẻ vang của ngườiĐức, những quốc gia châu Âu khác đã nhận thấy được sự hiệu quả caocủa đường lối chiến tranh của Đức Tuy nhiên trên bình diện chính trị,

vị thế của Đức chưa lớn, lực lượng quân sự chưa mạnh trong tươngquan với Anh, Pháp và các nước khác ở Châu Âu Chính điều này đã

chi phối chính sách đối ngoại của Đức trong suốt 30 năm cuối thế kỉXIX

Mặc dù Vương quốc Anh vẫn là cường quốc số một thế giới, nhưngAnh Quốc rất ít can thiệp vào nội tình Châu Âu trong khoảng cuối thế

kỷ 19, tạo điều kiện cho nước Đức vươn tầm ảnh hưởng lên toàn bộ lụcđịa Âu châu Tất cả các liệt cường khác đều hoảng sợ trước uy thế chấnđộng của Đức Anh Quốc giờ đây cũng phải thừa nhận rằng họ khó thểthay đổi cán cân quyền lực, dù cho họ có liên minh với nước Phổ hay làPháp đi chăng nữa

Vào ngày 2 tháng 1 năm 1871, Thủ tướng Anh là Benjamin Disreali

có bài phát biểu thể hiện cảm nghĩ của ông về đại thắng của nước Đức:

“Cuộc chiến tranh đại diện cho cuộc Cách mạng Đức, một sự kiện chính trị vĩ đại hơn cả cuộc Cách mạng Pháp Tôi không nói nó vĩ đại hơn, hoặc có tầm vĩ đại tương đương với tư cách là một sự kiện xã hội Không một nguyên tắc nào trong việc điều hành đối ngoại, được mọi chính khách coi là kim chỉ nam cho đến 6 tháng qua, mà còn tồn tại nữa Không có một truyền thống ngoại giao này là không trôi dạt đi mất Cán cân quyền lực đã hoàn toàn bị phá vỡ, và quốc gia hứng

chịu nhiều nhất, và có cảm nhận nhiều nhất về chuyển biến lớn lao này,

là Anh Quốc.”

2 Nhà nước tư bản trẻ Ý

Năm 1866 Thủ tướng Phổ Otto von Bismarck đã đề xuất vớiVittorio Emanuele II một liên minh với Vương quốc Phổ trong cuộcChiến tranh Áo-Phổ Đổi lại Phổ sẽ cho phép Ý sáp nhập vùng Veneziathuộc quyền kiểm soát của Áo Vua Emanuele đồng ý liên minh vàcuộc Chiến tranh “giành” độc lập lần thứ ba của Ý bắt đầu Ý bước vàocuộc chiến với một đội quân được tổ chức kém cỏi trước người Áo,nhưng thắng lợi của Đức đã cho phép họ sáp nhập Venezia Vật cản lớncòn lại với sự thống nhất Ý là Roma

Năm 1870, Phổ tuyên chiến với Pháp bắt đầu cuộc Chiến tranhPháp-Phổ Để giữ chân đội quân to lớn của Phổ, Pháp đã từ bỏ ưu thếcủa mình tại Roma để có lực lượng chiến đấu Lợi dụng thắng lợi củaPhổ trước Pháp, Ý chiếm Lãnh địa Giáo hoàng khỏi tay triều đìnhPháp Công cuộc thống nhất Ý đã hoàn thành, và một thời gian ngắnsau đó thủ đô Ý được chuyển tới Roma

Sau khi hoàn thành công cuộc thống nhất đất nước (1871), Ý cóđiều kiện mở rộng ảnh hưởng của mình đối với các khu vực thuộc Địa

Trung Hải và Châu Phi Từ nửa sau thế kỉ XIX, tại miền nam nước Ýbắt đầu quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa Miền bắc cùng thờiđiểm đó dân cư quá đông đúc nên hàng triệu người phải di cư ra nướcngoài Dù chủ nghĩa tư bản ở đất nước này phát triển trong tình trạngnông nghiệp lạc hậu nhưng cùng với công cuộc công nghiệp hóa, nước

Ý bước đầu cũng đạt được những thành tựu nhỏ:

[…] Nhiều nhà máy luyện kim, cơ khí được xây dựng Sản lượng gang từ năm 1902 – 1913 tăng 2,4 lần, thép tăng 9 lần Những ngành công nghiệp mới như hóa chất, ôtô, đóng tàu… cũng phát đạt Nhiều công ti lũng đoạn ra đời như hãng “Inva” nắm ¾ sản xuất gang và thép, tơrơt “Edisơn” thống trị ngành điện, công

ti “fiat” độc quyền ngành ôtô…[…] Tư bản nước ngoài, nhất là Pháp và Đức, đầu tư vào một số vốn đáng kể [1][1] Những yếu tố trên của nền kinh tế khiến đặc điểm của chủ nghĩa đế quốc tế Ý được nổi bật lên :”chủ nghĩa đế quốc nghèo khổ”.

Đức và Ý là hai đại diện của nhóm tư bản “trẻ” ra đời và phát triểncùng cuộc cách mạng công nghiệp Hai đất nước này chịu nhiều thiệtthòi về mặt diện tích thuộc địa dở hữu cũng như về mặt thiệt hại do

[1][1] Vũ Dương Ninh, Nguyễn Văn Hồng (2006), “Lịch sử Thế Giới cận đại” NXB Giáo Dục, tr 259.

chiến tranh Song với nền kinh tế đang phát triển của mình, đồng thờichịu áp lực trong nguy cơ trả thù của các nước đế quốc khác, các nướcnày đã tranh đấu để gây ảnh hưởng nhằm tìm kiếm một chỗ đứngquyền lực ở trung tâm của thế giới Vì vậy nên, nhằm đạt được thamvọng của mình, các nước này đã “gây náo loạn” thế giới để chiếm đượcnhững vùng thuộc địa lớn hơn sau khi chia lại trật tự thế giới Và sự rađời của các nước tư bản “trẻ” nói chung và của nước Đức và Ý nóiriêng, đã đóng vai trò là một trong những nhân tố không thể thiếu trongquá trình hình thành hai khối đối đầu trước thế chiến thứ I

II Cuộc cách mạng công nghiệp và ảnh hưởng của nó lên sự hìnhthành hai phía đối đầu giai đoạn sau này

Cách mạng công nghiệp bắt đầu từ giữa thế kỷ thứ XVIII ở nướcAnh với xuất phát điểm từ sự ra đời và việc sử dụng máy hơi nước(1769) trong các ngành sản xuất công nghiệp Cùng với sự phát triển vềmặt công nghệ này đã góp phần tạo ra nguồn động lực mới, giúp giảmnhẹ sức lao động, nhờ vậy, sản lượng hàng hóa cũng tăng lên đáng kể.Thành tựu công nghiệp hóa này đánh dấu bước chuyển từ nền văn minhnông nghiệp sang nền văn minh công nghiệp khi mà nó giúp tăng sảnlượng sản xuất nghành công nghiệp khai khoáng (sản lượng than đá và

gang), thiết lập mạng lưới giao thông đường sắt, đường thủy và hìnhthành các nhà máy sản xuất, các công ty hàng hải… Đó là những tiền

đề đầu tiên trong việc hình thành các hệ thống thuộc địa, cũng nhưtrong sự xuất hiện và gia tăng mâu thuẫn – một nguyên nhân gây ra sựphân chia hai phe đối đầu trước Thế chiến thứ I

1.Sự lan rộng của cách mạng công nghiệp

Nước Pháp đẩy mạnh công nghiệp hóa từ những năm 1840 đến

1860 và đã đạt được nhiều thành tựu trong khai thác khoáng sản, mởmang đường sắt, phát triển ngành ngân hàng và ngoại thương Nhưng

từ sau khi thất bại trong cuộc chiến tranh Pháp- Phổ (1870-1871), đấtnước này phải chịu nhiều thiệt hại khi bị mất đi 2 tỉnh giàu có và phảibồi thường 5 tỷ frank vàng cho Đức, vị thế của họ trên trường quốc tếcũng bị giảm sút Nên cuộc cách mạng công nghiệp trở thành vị cứutinh của họ khi mà nhu cầu phục hồi nền kinh tế để phục vụ cho côngcuộc phục thù đang là mục tiêu hàng đầu của quốc gia này

Trong thời gian 1832-1869, sản lượng than đá tăng từ 2,5 triệu lên 13,5 triệu tấn, gang từ 222 000 lên 1,4 triệu tấn, sắt từ 148 000 lên hơn 1 triệu tấn Cùng thời gian trên, chiều dài đường sắt tăng

từ 38 km lên 16 465 km […],nước Pháp trở thành chủ nợ lớn nhất của thế giới, đến năm 1868: 14 nước vay ngân hàng Pháp số tiền

Trong khoảng thời gian 1860-1870, sản lượng than đá khai thác từ 12 triệu lên 26 triệu tấn, chiều dài đường sắt từ 3869 km lên 11 523 km Nhiều trung tâm công nghiệp hình thành ở vùng tây nam đất nước [2] [2]

Sau chiến tranh Pháp- Phổ, cùng với nước Ý, nước Đức “giành”được những thắng lợi to lớn và thống nhất đất nước thông qua conđường chiến tranh nên cần chấn hưng lại nền kinh tế nhằm vươn lênphát triển để giữ vững lãnh thổ, chống các hành động phục thù của các

[1] [1],[2] Vũ Dương Ninh (2005), “Lịch sử quan hệ quốc tế”, Tập 1, NXB Giáo Dục, tr.54.

[2]

nước thua trận Do đó, cách mạng công nghiệp lại “có dịp” được pháthuy và lan rộng khắp.

Theo đà đó, nước Mỹ cũng du nhập những công nghệ kỹ thuật vàphát triển làn sóng cách mạng công nghiệp Đặc biệt là từ sau cuộc nộichiến (1861-1865), đất nước này đã phần nào tạo dựng được sự ổn định

về chính trị, cùng với ưu thế để phát triển kinh tế nhờ vào việc kết hợptiềm năng của cả 2 miền Nam- Bắc

Bên cạnh đó, ba nước Nga, Áo, Hung chịu sự kìm hãm của chế độphong kiến phản động và đang dần tự đánh mất vai trò của mình trongquan hệ quốc tế Nên họ rất cần sự giúp đỡ của cuộc cách mạng côngnghiệp nhằm lấy lại vị thế trên trường quốc tế

Đặc biệt, đất nước Nhật Bản cũng là một trong những vùng đất màcuộc cách mạng công nghiệp đã vươn đến Cuộc cách mạng côngnghiệp đến theo nhu cầu phát triển về kinh tế sau khi đất nước này hoànthành cuộc cải cách Minh Trị Nhu cầu trên là một trong những yếu tốphục vụ cho tham vọng của tầng lớp phản phong kiến Nhật, với ướcmong có đủ tiềm lực để chống lại sự đe dọa từ các nước đế quốc khác Như vậy, theo một lẽ tất yếu, cách mạng công nghiệp dần lan rộng

ra nhiều nước trên thế giới và tác động, chi phối nhiều mặt tạo nên

những sự thay đổi trong cả kinh tế, chính trị, xã hội của những nướcnày Đồng thời, nó cũng góp phần rất lớn, tác động mạnh mẽ đến sựchuyển biến về tương quan lực lượng trong quan hệ quốc tế sau này

2 Tác động của cuộc cách mạng công nghiệp trong quá trình hình thành 2 khối đối đầu sau này

Cùng với sự phát triển của cuộc cách mạng công nghiệp trước chiếntranh Pháp- Phổ, sức mạnh quốc gia của các nước thực hiện cải cáchđược đẩy mạnh lên, kéo theo những tham vọng lớn hơn trong côngcuộc bá quyền của các nước lớn cũng như việc tìm kiếm chỗ đứng củacác quốc gia nhỏ hơn mới và đang phát triển Theo đó, chính sách đốingoại của các nước cũng dần thay đổi, chuyển hướng dần sang việc mởrộng khai thác thuộc địa và chiếm đóng các vùng đất Các vấn đề vềthuộc địa từ lúc nào đã trở thành những mục tiêu quan trọng trongchính sách đối ngoại của các cường quốc thực dân Hơn nữa, việc sứcmạnh của các quốc gia thay đổi cũng làm tương quan lực lượng trongquan hệ quốc tế thay đổi theo: bắt đầu là vị trí bá quyền của Anh vàPháp, sau đó dần chuyển qua các nước Mỹ, Đức, Nhật cùng với sự tiến

bộ vượt bậc về mọi mặt của các nước “sinh sau đẻ muộn” này Do đó,việc phát triển kinh tế đã trở thành một cuộc chạy đua toàn cầu, đầu

tiên, giúp sản sinh ra những tổ chức độc quyền kết thúc thời kỳ tự docạnh tranh, sau đó, manh nha tạo ra những mâu thuẫn phức tạp mớitrong quan hệ giữa các nước và phần nào vạch ra biên giới giữa các pheđối đầu sau này.

Chiến tranh Pháp- Phổ kết thúc đồng thời cũng kết thúc một giaiđoạn phát triển trong lịch sử của Chủ nghĩa Tư bản, mở ra một cục diệnmới tại châu Âu Sau chiến tranh, Đức trở thành một nước thống nhấtđộc lập và trở thành nhân tố tư sản hùng mạnh đủ sức cạnh tranh vớimọi cường quốc trên thế giới Lúc này, đất nước Ý cũng đã được thốngnhất thông qua con đường bạo lực chiến tranh kết hợp cùng công cuộccách mạng công nghiệp, cùng với hai cường quốc Nga và Pháp báohiệu những va chạm lớn nhất về quyền lực giữa các thế lực chính trịnày

Theo sau những lợi ích của cuộc cách mạng công nghiệp trongnhững chuyển biến về kinh tế và chính trị và vai trò của nó trong việchình thành những nhà nước tư bản “trẻ”, một điều không thể phủ nhận

là cuộc cách mạng này cũng đồng thời đem đến sự phân hóa giữa hainhóm tư bản: tư bản “già” (Anh, Pháp) và tư bản “trẻ” (Đức, Mỹ, Ý).Một mặt, những nhà nước tư bản “già” đi qua quá trình phát triển đã lại

sớm gặp sự tụt hậu khi phải đối mặt với sự trì trệ trong sản xuất, phảiđối mặt với các vấn đề cả trong nước và thuộc địa mà sự phồn vinh củachính quốc lại có được là nhờ hệ thống thuộc địa mang lại trong khi cácnước này chỉ “có thể” lo tập trung phát triển xuất khẩu tư bản Mặtkhác, các nhà nước tư bản “trẻ” mới trỗi dậy như Đức, Ý lại trên đàphát triển quá nhanh Cùng với độc lập thống nhất nước nhà, việc kinh

tế chính trị xã hội phát triển đã khiến nhóm tư bản “trẻ” này thêm thamvọng về việc lật đổ trật tự thế giới cũ và tạo nên một trật tự mới mà họ

là trung tâm Bên cạnh đó, nước Mỹ lại đạt được thành công rực rỡ khivươn lên đứng hàng đầu về công nghiệp trên thế giới

Nhịp độ phát triển công nghiệp giữa các nước tư bản chênh lệch rất rõ: trong thời kì 1871 – 1900, sản xuất gang ở Anh tăng 1/3 trong khi Đức tắng 5 lần rưỡi và Mỹ tăng 8 lần Nhưng cùng lúc đó, Mỹ và Đức còn thua kém Anh về mặt đóng tàu, dệt vải…

Do đó, vị trí mỗi nước trong nền sản xuất thế giới thay đổi Anh mất dần địa vị độc quyền về công nghiệp Những đế quốc ““trẻ”” như Mỹ và Đức vươn lên hàng thứ nhất và thứ hai […] Sự không tương xứng giữa khả năng và địa vị của mỗi nước trong công nghiệp và thương nghiệp trở thành nguồn gốc của sự tranh chấp