LỜI MỞ ĐẦU: Múa rối là loại hình nghệ thuật sân khấu dân gian truyền thống có từ lâu đời của các dân tộc sinh sống trên đất nước Việt Nam, nó ra đời và tồn tại cùng với nền văn minh lúa.
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ- ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
KHOA: TIẾNG ANH
~~~~~~*~~~~~~
Học phần: Cơ sở Văn hóa Việt Nam
ĐỀ TÀI: NGHỆ THUẬT MÚA RỐI NƯỚC Ở VIỆT NAM
Giảng viên:
Sinh viên: Nguyễn Thị Khánh Hòa MSV: 411190112
Lớp: 19CNA04
Đà Nẵng, 2019
I LỜI MỞ ĐẦU:
Múa rối là loại hình nghệ thuật sân khấu dân gian truyền thống có từ lâu đời của các dân tộc sinh sống trên đất nước Việt Nam, nó ra đời và tồn tại cùng với nền văn minh lúa
Trang 2nước từ thời các vua Hùng dựng nước Trong nền nghệ thuật sân khấu thế giới, múa rối nước Việt Nam được biết đến là một loại hình nghệ thuật diễn xướng độc nhất vô nhị Rối nước là một đặc sản của văn hóa Việt, được sinh ra và lớn lên từ môi trường nước và đôi bàn tay khéo léo cùng sự sáng tạo tài tình của những người nghệ sĩ - nông dân Những tiết mục rối nước phản ánh cuộc sống bình dị, dân dã cùng những nghi lễ, phong tục tập quán nơi làng quê Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ Múa rối nước là một di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu của Việt Nam Và vì thế, có thể nói rằng biết và hiểu về múa rối nước cũng chính là biết và hiểu về văn hóa và con người Việt Nam
Do tính đặc sắc của nó, nên từ nghệ thuật mang yếu tố dân gian Múa rối nước đã nhanh chóng trở thành nghệ thuật truyền thống, có thể sánh ngang với Tuồng, Chèo là những bộ môn nghệ thuật có vị trí cao trong nền sân khấu dân tộc Tinh hoa Múa rối nước Việt Nam
đã được sự ngưỡng mộ trong làng bạn bè thế giới, sân khấu Múa rối nước được xem là bộ môn nghệ thuật “Độc nhất vô nhị” Tuy nhiên do
xuất hiện sau so với những môn nghệ thuật khác
nên Múa rối nước không tránh khỏi những hạn
chế, cộng với mục đích thương mại đã làm cho
loại hình nghệ thuật này ngày càng mai một và
bị lãng quên Vì thế vấn đề đặt ra là làm thế nào
để từng bước khắc phục những tồn tại, giúp bảo
tồn và phát triển Múa rối nước dân gian
Trang 3Do điều kiện tự nhiên và công việc nông nghiệp của người dân Việt Nam gần gũi và gắn
bó với nước, chính những người nông dân chân lấm tay bùn này đã sáng tạo ra nghệ thuật Rối nước Họ thường tổ chức diễn vào những ngày việc đồng áng tạm xong, ngày xuân, những ngày mở hội Người Pháp gọi môn nghệ thuật này với những con rối duyên dáng là
"Linh hồn của đồng ruộng Việt Nam" và đánh giá: "Với sáng tạo và khám phá Rối nước đáng được xếp vào những hình thức quan trọng nhất của Sân Khấu Múa Rối"
Phương thức nhờ nước để con rối hoạt động, nhờ nước giấu đi bộ máy và cách điều khiển
là sáng tạo tuyệt vời Nước làm cho con rối sinh động, làm cho chúng tươi tắn Nước đã tham gia cùng diễn với con rối như một nhận xét: "Nước cũng là một nhân vật của múa rối" Mặt nước như êm ả với đàn vịt bơi, trở nên thơ mộng trong làn khói huyền ảo khi bầy tiên nữ giáng trần múa hát Nhưng mặt nước cũng sôi động trong những trận chiến lửa, những con rồng vây vàng xuất hiện
Báo Pháp viết: "Con rối được điều khiển bằng sự khéo léo khó mà tưởng tượng Con rối như có phép thuật điều khiển" Đấy chính là sự tài tình, là điều hấp dẫn và sáng tạo của nghệ thuật Múa rối nước
Trước kia, rối nước chỉ diễn vào ban ngày, ở ngoài trời Không thấy sân khấu gắn bó hòa quyện với phong cảnh thiên nhiên như rối nước Giữa thiên nhiên thơ mộng, khán giả có
cơ hội chiêm ngưỡng một loại hình nghệ thuật trong đó có đất, nước, cây xanh, mây, gió,
có lửa, có khói mờ vương toả, có cả mái đình với những hàng ngói đỏ Thật sự là một sự hòahợp độc đáo của nghệ thuật, thiên nhiên và con người
II.TÊN GỌI, NGUỒN GỐC VÀ SỰ RA ĐỜI MÚA RỐI NƯỚC Ở VIỆT NAM
1. Tên gọi
Theo P.L Mi-nhon (Mignon) trong cuốn Bách khoa - Phổ thông, từ Ma-ri-on-nét (Marionnette - múa rối) là một từ giảm nhẹ của (Mariole) thời Trung cổ dùng để chỉ những bức tượng Đức Mẹ đồng trinh nhỏ Người ta không thấy từ này trong các ngôn ngữ khác, từ pup-pê trong tiếng Đức và puppet (búp bê) trong tiếng Anh được dùng để gọi con rối, vì về ngoại hình con rối trông giống con búp bê Từ đó, ta có thể định nghĩa như sau: Con rối là những con búp bê, không giới hạn về kích cỡ, được cơ cấu, thiết kế sao cho các
bộ phận có thể cử động được bằng sức lực, sự điều khiển của con người, nhằm mục đích diễn trò, đóng kịch
2 Nguồn gốc
Từ những con Rối riêng lẻ của một số các cá thể phát triển thành những Phường rối với nhiều những tích trò hay, lạ, đẹp mắt rồi được đem ra biểu diễn, thi tài phục vụ nhân dân
Từ đây nghệ thuật Múa rối đã trở thành thú chơi tao nhã của nhân dân đồng bằng sông Hồng và đến nay đã trở thành một loại hình nghệ thuật truyền thống trong dân gian được gìn giữ, bảo tồn và phát huy
Như vậy có thể nói, Nghệ thuật Múa rối truyền thống của dân tộc Việt Nam ra đời vào khoảng thế kỷ XI – XII khi phật giáo bắt đầu phát triển mạnh ở nước ta gắn liền với những điều kiện tự nhiên, điều kiện sinh hoạt của người nông dân nông nghiệp trồng lúa nước ở đồng bằng Bắc bộ Với một trí tưởng tượng phong phú và óc sáng tạo thông minh của cha ông ta đã góp phần hình thành nên nghệ thuật Múa rối Đây là một nét văn hóa truyền thống riêng biệt của dân tộc Việt Nam so với nền nghệ thuật Múa rối của các quốc gia trên toàn thế giới
Trang 42.1 Rối nước: Múa rối nước có giá trị đặc sắc và khác với tất cả các loại hình sân khấu
Việt Nam như rối cạn, chèo, tuồng, cải lương… ở chỗ dùng mặt nước làm nơi cho quân rối diễn trò, đóng kịch Đây là hình thức sân khấu mặt nước duy nhất trong các dạng thức của nghệ thuật múa rối của nhân loại, khác biệt với rối tay, rối que, rối máy, rối bóng… của sân khấu rối cạn.Việt Nam nói chung và vùng đồng bằng Bắc Bộ nói riêng có diện tích mặt nước lớn với nhiều ao, hồ và chính điều này là cơ sở cho sự ra đời của rối nước Sân khấu mặt nước góp phần đắc lực tạo nên những bất ngờ, thú vị cho người xem Khán giả ngạc nhiên, ngỡ ngàng khi hàng cờ từ dưới nước bật lên mà vẫn khô nguyên, thích thú khi những con rối đi xa hàng chục mét đến sát mép nước mời trầu, mời thuốc, tặng hoa…Những con rối gỗ đơn điệu, dáng vẻ thô sơ… đã trở nên biến hóa linh hoạt, thoắt ẩn thoắt hiện…chinh phục khán giả của mọi lứa tuổi trên khắp năm châu Có thể nói đây chính là đặc trưng nổi bật nhất góp phần nhận diện múa rối nước Không có yếu tố mặt nước thì không có sự kỳ diệu, lôi cuốn, hấp dẫn của loại hình nghệ thuật múa rối nước
Tuy nhiên, múa rối nước trên thế giới, hiện chỉ còn tồn tại ở Việt Nam Múa rối nước (hình thức dùng con rối diễntrò, diễn kịch trên mặt nước) được coi là nét văn hóa phi vật thể đặc sắc của dân tộc Việt Nam, một loại hình nghệ thuật sân khấu dân gian truyền thống lâu đời ở vùng châu thổ sông Hồng thường diễn ra trong các dịp lễ, hội làng, ngày vui,ngày Tết
2.2 Các giai đoạn của múa rối nước ở Việt Nam:
+ Thời kì 1: Ở thời kì này, múa nước chỉ là hình thức trò chơi của nông dân lao động, không phổ biến rộng, hoạt động trong phạm vi nhỏ, một vài địa phương diễn ra ở TK XI vào trước thời Lý
+ Thời kì 2: Đây là thời kì hình thành một nhóm nười chơi rối của nhân dân lao động, tiến lên thành một phường, một gánh, diễn ra ở những địa điểm có nhiều người xem, lan rộng
ra xóm làng, được nhiều người, vùng lân cận, đình chùa biết đến
+ Thời kì 3: Phong trào lan rộng từ các vùng có nhiều cơ sở múa rối nước hoạt động, tiến đến các địa phương xa hơn, lan rộng khắp đồng bằng miền Bắc nước ta
+ Thời kì 4: Từ sau cách mạng tháng 8
+Thời kì 5: Giai đoạn lập lại hòa bình năm 1954
+Thời kì 6: Mỹ chấm dứt ném bom miền Bắc lần 2
Rối là một loại hình văn hoá truyền thống gắn bó chặt chẽ với cuộc sống tinh thần từ lâu đời của nhân dân Việt Nam Tuy có nhiều dạng hoạt động của loại hình này ở khắp mọi liền đất nước, nhưng tập trung, hoàn thiện, phổ cập hơn cả ở vùng trung du và đồng bằng phía Bắc Ở đây nghệ thuật rối đã phát triển đa dạng, phong phú Từ ngữ rốí trong ngôn ngữ giao tiếp và thơ văn, thành tên gọi riêng của làng (làng rối ở ý Yên, Nam Định), của chùa (chùa rối ở Phú Xuyên, Hà Tây), của ao (ao rối ở nhiều nơi)… Từ bao đời nay trò
“leo dây, múa rối” là nguồn vui chơi giải trí rất hấp dẫn bà con xa gần trẩy hội đình chùa làng xã Lòng mến yêu nghệ thuật này được thể hiện bằng thành ngữ, ca dao, dân ca, bằng văn thơ, … Trò rối xưa gắn bó sâu xa với lễ nghi phong tục Ngày hội làng Đông An (Hưng Yên) diễn lại sự tích ông Đùng, bà Đà bằng hai quân rối lớn (thân đan bằng nan tre hoặc nứa, mặt phết giấy, quần áo giấy mầu), rước quanh làng và làm động tác tỏ sự vui mừng Loại quân rối này ở hội đền Bà Chúa Muối (Thái Bình) lại dùng nong đan làm mặt, sào tre làm thân và buồm thuyền làm quần áo diễu hành như một lễ tiết Tượng Lý Thần Tông thờ ở chùa Thầy (Hà Tây) và tượng tháng Linh Lang thờ ở đền làng Hà Cầu (Hải
Trang 5Phòng), đều được tạc các bộ phận cơ thể bằng gỗ rời nhau, rồi chắp lại có khớp lỏng để làm cử động được, như kiểu con rối dây
Ngoài đồng ruộng, nương rẫy, nhiều bù nhìn đứng ngày đêm xua chim, đuổi chuột đến phá hoại hoa màu Rằm tháng Bảy, Tết xá tội vong nhân hàng năm, nhân dân thường đốt nhiều quân rối vàng mã cho người chết Tết Trung Thu, Rằm tháng Tám, dành cho trẻ em nhiều quân rối đồ chơi + con thú Trò múa Rồng, múa Lân, múa Tứ Linh, múa ông Địa
… là những trò hấp dẫn của hội hè đình đám Ở đồng bào dân tộc ít người, còn tồn tại nhiều điệu múa đột lốt, múa hoá trang hình chim gắn với tín ngưỡng vật tổ như múa chim công (dân tộc Thái Đen), múa hạc ( DT Tày), múa chim phượng hoàng ( DT Dao), múa chim câu ( DT Cao Lan), múa chim Grư (DT Êđê ), Kiểu “tượng quân rối” cũng thấy dùng trong lễ nghi thờ cúng của đồng bào La Chí, Lô Lô, … Đồng bào Bana đã có nhiều trò rối trong lễ bỏ mả không những để làm thoả lòng người chết mà còn làm vui bà con buôn làng.Trong gia đình nhà rối còn gặp trò múa sọ người ở Đông Anh (Hà Nội), múa đầu rối ở Vĩnh Phúc, múa mặt nạ ở Xuân Phả (Thanh Hoá), …
Đồng bào Khơme (Nam Bộ) có hẳn một loại hình sân khấu ” mặt nạ ” Tuồng rôbăm Hiện nay ở chùa Bi (Nam Định), chùa Keo (Thái Bình) vẫn lưu giữ các bộ quân rối chuyên diễn thờ ngày hội hàng năm Chùa Thầy (Hà Tây), đền Gióng (Hà Nội) còn có nhà hát rối nước xây dựng giữ ao hồ trước sân đình, cách ngày nay hàng thế kỷ
III ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT MÚA RỐI NƯỚC Ở VIỆT NAM
1 Con rối
Con rối được các nghệ nhân làm bằng gổ, gổ tốt sẽ nặng và chìm, nên gổ sung là chất liệu thông dụng để tạo con rối, loại gỗ này nhẹ,dai, rất dễ điều khiển trong khi biểu diển dưới nước Sau đó được sơn một lớp sơn không thấm nước Để tạo một con rối hoàn chỉnh, các nghệ nhân phải trải qua nhiều giai đoạn tỉ mỉ, công phu từ đục cốt đến trang trí Con rối được tạo bởi hai phần chính, phần thân và phần đế Phần thân là phần nổi bên trên thể hiện nhân vật, còn phần đế là phần chìm bên dưới là nơi lắp máy điều khiển cho con rối cử động Máy điều khiển và kỷ xảo điều khiển con rối là yếu tố chính để tạo nên hành động của con rối Phường rối Yên ở xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, tỉnh Hà Tây dùng gỗ cây yến để làm rối Con rối được sơn 4 hoặc 5 lần bằng một loại vecni truyền thống có phủ lớp bạc, do vậy các con rối rất bền Phường rối Ra ở huyện Thạch Thất, tỉnh Hà Tây sơn rối theo 3 bước:
+Bước 1 : Sơn hom
Người thợ thủ công sơn phủ con rối bằng một lớp sơn ta trộn với đất sét, sau đó dùng một viên cuội để đánh bóng rồi dùng đá màu cọ xát thân rối trong nước
+Bước 2 : Sơn lót
Tiếp đó người thợ sơn con rối thêm vài lần nữa để lấp kín mọi vết nứt Sau khi khô,
cứ mỗi lớp sơn lại được người thợ dùng
một viên đá để đánh bóng
+Bước 3 : Thếp bạc
Lần này trong lúc sơn còn chưa khô, người
thợ dán lên các lá quỳ dày 3 cm, rộng 4 cm2,
do làng Kieu Kỵ, huyện Gia Lâm, Hà Nội
sản xuất Người thợ có thể dán thêm một lớp
lá quỳ nữa trước khi sơn thêm 2, 3 lần nữa
bằng sơn trộn với nhựa cây mủ Các thợ thủ
công dùng sơn ta để sơn các màu da cam
Trang 6thẫm, nâu đậm, da cam nhạt, đỏ và đen, nhưng với các màu xanh lá cây và đỏ son thì phải dùng sơn của Thái Lan hoặc của Nhật Bản
Để làm ra được những “chú rối” phải trải qua rất nhiều công đoạn, đòi hỏi sự tỉ mẩn, khéo léo của những người nghệ nhân Quân rối càng hoàn hảo, càng giúp cho kỹ xảo điều khiển nâng cao, khả năng diễn đạt phong phú
Nghệ nhân rối nước phải đứng ngâm nửa mình trong bùn nước sau mành của buồng trò điều khiển quân rối… Xưa rối nước thường diễn ban ngày và chủ yếu với nhạc gõ như trống, mõ, phèng la, não bạt, … và các âm thanh mạnh như pháo, ốc, tù Lời giáo, lời trò đều lấy từ ca dao, dân ca,… hay trích trong các vở kịch hát dân tộc Sân khấu rối nước gọi
là Thủy đình , được dựng ngoài trời, gồm:
– Một: Buồng trò – dựng giữa ao, hồ, che kín, có mành treo cửa trước che nghệ nhân đứng sau điều khiển
– Hai: Sân khấu – khoảng mặt nước trước mành dài rộng 4m x 4m, hai bên có lan can thấp kéo từ hai nhà nanh hai bên, nơi quân rối hoạt động
– Ba: Nơi người xem – khoảng bờ, bãi, sân trước và hai bên sân khấu dưới bóng cây trồng quanh ao, hồ…
2 Thủy đình là hình tượng đặc trưng
Nếu chú Tễu là một biểu tượng của Múa rối nước, thì chúng ta phải nói đến tòa thủy đình, nơi biểu diễn Rối nước, như một yếu tố góp phần làm nên nét độc đáo trong giá trị thẩm
mỹ của Múa rối nước Không biết từ khi nào, ở Múa rối nước có thủy đình? Trong thực
tế, đã có đến 28 phường hội rối nước dân gian ở 11 tỉnh của khu vực châu thổ sông Hồng (theo thống kê của các nhà nghiên cứu Tô Sanh, Nguyễn Huy Hồng) Cho đến nay, dù không có nhiều thủy đình còn tồn tại, thực tế chứng tỏ không phải phường rối nào cũng có nhà thủy đình và thủy đình không mang tính phổ biến như Tễu (phường, hội nào cũng có), dầu vậy thủy đình vẫn trở thành một biểu tượng của Múa rối nước Việt Nam
Thủy đình hay còn gọi dân dã là buồng trò là đặc trưng tiếp theo của loại hình này Thủy đình là sự hiện diện của một vật chất chứa đựng nét thân thuộc đã nâng tầm rối nước thành loại hình sáng giá, mang đậm yếu tố văn hóa Việt Hình ảnh thủy đình mang dáng dấp mái đình với kiến trúc chồng diêm hai tầng tám mái, nhẹ nhàng và thanh thoát với đầu đao cong vút đã cho chúng ta hình ảnh cụ thể về một sân khấu rối nước
Nếu như buồng trò của sân khấu rối
cạn, rối bóng, rối Nhật Bản đều
dựng trên mặt đất thì trong rối nước,
buồng trò bắt buộc phải dựng trên
mặt nước (có thể là ao, hồ hay bể
chứa nước).Thủy đình chính là nơi để
các nghệ nhân hoạt động, với hai
kiểu: Thủy đình cố định bằng gạch
ngói và thủy đình dùng để đi biểu
diễn lưu động làm bằng phên tre,
khung ống nước
Sự kết hợp giữa ao làng với thủy đình
đã tạo nên một không gian diễn
Trang 7xướng rất đặc trưng, độc đáo của rối nước Không gian vừa thiên tạo vừa nhân tạo, lại mang đậm dấu ấn của văn hóa Việt là cội nguồn cho vẻ đẹp nghệ thuật lan tỏa
3 Âm nhạc,ánh sáng, văn học
Trong nghệ thuật biểu diễn rối nước, âm nhạc là một phần không thể thiếu được Nó không chỉ đóng vai trò kết nối giữa tiết mục này với tiết mục khác, mà âm nhạc còn tác động đến không khí của cả chương trình diễn.Tiết tấu của nhạc tác động trực tiếp đến việc điều khiển con rối của diễn viên Âm nhạc đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện rõ tính cách, hành động …của nhân vật rối, tác động gây sự hứng khởi, cuốn hút người xem Dàn nhạc trong biểu diễn rối nước là dàn nhạc của Chèo, môn nghệ thuật truyền thống đặc thù ở vùng đồng bằng Bắc Bộ Ngoài các nhạc công còn có các ca sĩ hát chèo Các bài
ca, lời thoại kết hợp với động tác của các con rối đã đưa người xem đến với những tích trò , những truyền thuyết giàu tính nhân văn, những tập tục, lễ hội mang đậm bản sắc dân tộc
ở vùng châu thổ sông Hồng Các nhạc cụ chủ yếu trong biểu diễn rối nước là: Trống, nhị, sáo, bộ gõ, đàn tranh hoặc tam thập lục, đàn bầu
Trong biểu diễn rối nước người ta còn sử dụng nhiều loại pháo như pháo nổ, pháo hoa, pháo dây, pháo vịt nhằm tạo ra không khí sôi động và sự lung linh huyền ảo cho buổi diễn thêm hấp dẫn
Ánh sáng là yếu tố quan trọng làm tăng vẻ đẹp của phong cảnh trang trí, tăng tính hiệu quả của các tiết mục Nghệ thuật múa rối nước diễn với ánh sáng ban ngày đã đẹp, diễn với các loại ánh sáng vào ban đêm càng lung linh, huyền ảo Múa rối nước từ xưa đến nay
đã có nhiều buổi biểu diễn đêm với đủ loại ánh sáng: đuốc, đèn măng xông, đèn điện, hệ thống đèn pha và máy điều khiển ánh sáng pha màu Với ánh đèn pha hắt từ dưới lên, từ trên xuống các con rối được khoang trong một vùng ánh sáng và mặt nước là một tấm gương phản chiếu lung linh các loại màu sắc Thủy khắc hỏa nhưng trên sân khấu rối nước lại kết hợp vô cùng hài hòa, khéo léo đem đến những tiết mục lôi cuốn người xem Bên cạnh âm thanh, ánh sáng, trò rối nước còn có sự hỗ trợ của yếu tố văn học tuy rằng văn học mới chỉ tham gia trong giai đoạn phát triển sau này Lời trong rối nước giữ vai trò giới thiệu trò, minh họa trò, chưa tham gia nhiều vào hành động nhân vật Với các bài văn vần, biền ngẫu mang tính phóng khoáng không thành một hình thức quy củ, mang tính khoa trương, biểu tượng là chính đã ít nhiều làm cho rối nước thêm phần hấp dẫn
IV.GIÁ TRỊ VĂN HÓA CỦA MÚA RỐI NƯỚC
Có thể khẳng định, nghệ thuật Múa rối nước Việt Nam là một văn phạm thị giác được viết ra bởi những nhận thức tinh nhạy của con người Đó là hình thức sân khấu lý tưởng nhất, sự phát triển tư duy sáng tạo nghệ thuật, thể hiện tầm nhìn của người nghệ sĩ ở mức độ cao Bởi lẽ, Rối nước không chỉ là nghệ thuật riêng của cộng đồng dân cư người Việt sau lũy tre làng, nó có thể đến với những cộng đồng người ở khắp nơi trên thế giới, thuộc những nền văn hóa khác nhau, những ngôn ngữ khác nhau, bởi chính ở đặc trưng khác biệt với tất cả các thể loại nghệ thuật khác: Người xem có thể hiểu nội dung của trò diễn mà không cần phải hiểu về ngôn ngữ, tiếng nói Để từ đó, ai cũng nhận thấy, nội dung truyền tải qua ngôn ngữ biểu hình có tính phổ quát rộng hơn so với sự diễn giải bằng lời nói.
1.Giá trị giải trí
Rối nước Việt Nam thuở ban đầu ra đời thuần tuý chỉ vì mục đích giải trí, bằng những nội dung mang nặng tình yêu thiết tha với cuộc sống, và thấm đẫm tinh thần lạc quan của người nông dân vùng Châu thổ sông Hồng, đã góp phần đáng kể vào đời sống văn hóa
Trang 8tinh thần vui tươi lành mạnh ở khắp mọi nơi Giá trị giải trí của Múa rối nước Việt Nam còn thể hiện ở sự sang tạo thăng hoa của các nghệ nhân thủ công trong làng đã sáng tạo ra những trò diễn mới, độc đáo cho chính cộng đồng mình
2.Giá trị thẩm mỹ
Múa rối nước vùng Châu thổ sông Hồng mang tính nguyên hợp cao, vì nó kế thừa được giá trị văn hóa, văn minh lúa nước của người Việt vùng châu thổ sông Hồng Hành động đẩy thuyền, kéo thuyền của người Việt xưa trong các cuộc đua thuyền tại lễ hội chẳng khác nào hành động đẩy sào, kéo dây trong Múa rối nước Giá trị này làm nên giá trị thẩm
mỹ của Múa rối nước, của nghệ thuật dân gian Việt Nam Khi nói tới giá trị thẩm mỹ, không thể quên nhân vật Tễu, mang tính biểu tượng của múa rối nước, của văn hoá lúa nước Việt Nam Cùng một nhân vật Tễu, nhưng Tễu làng Đống to hơn và hoạt động linh hoạt hơn so với các phường khác qua các động tác: gật đầu, đưa tay lên cao, xuống thấp, xoay ngang, qua trái, qua phải, đi vòng khắp sân khấu, và thông minh, hóm hỉnh, nghịch ngợm, hết sức sinh động với lời giáo:
“Nay mừng vận mở thái hòa, Tễu tôi nhanh nhảu bước ra trình trò
Bốn bề công chúng xem cho, Múa thuận, múa nghịch mọi trò mọi hay
Chứ không phải cứng ngay như người gỗ ”
Chú Tễu, thủy đình, góp phần làm nên nét độc đáo trong giá trị thẩm mỹ của Múa rối nước, tạo thành những biểu tượng đẹp của Múa rối nước Việt Nam
3.Giá trị giáo dục
Múa rối nước giáo dục cho con người về lòng yêu lao động, yêu thiên nhiên, yêu quê hương, yêu đất nước và tinh thần tự hào dân tộc, cố kết cộng đồng trong sự nghiệp “chống thiên tai địch họa, chống ngoại xâm” để hướng tới cái đẹp “tình làng nghĩa xóm” trong văn hóa làng vùng châu thổ sông Hồng Giống với Chèo, Múa rối nước cũng là sự thể hiện một phần của văn hoá đạo đức Việt Nam Tính khuyến giáo đạo đức trong Múa rối nước tồn tại ở dạng giản dị, hồn nhiên, rõ ràng và nhân văn, gieo vào lòng người tình yêu thương con người, đồng loại, khơi gợi những ước mơ, khát vọng cao cả, nâng tâm hồn, giá trị tinh thần của con người, đưa con người vươn tới quyền dân chủ, làm chủ cuộc sống, làm chủ thiên nhiên Có lẽ, chính những thông điệp mang giá trị đạo đức hết sức nhân văn làm cho nghệ thuật Múa rối nước trở nên mang tính nhân loại Giá trị đạo đức trong Múa rối nước chính là giá trị lý tưởng mà cả nhân loại chúng ta ngày nay theo đuổi, xây dựng
4.Giá trị nhận thức
Múa rối nước là những bức tranh phản ánh chân thực về cuộc sống của những người nông dân trong sinh hoạt đời thường, từ đó, chúng ta nhận thức được mối quan hệ giữa con người với con người, giữa con người với thế giới thiên nhiên, hiểu được lao động, sinh hoạt, khát vọng và ước mơ về cuộc sống ấm no, hạnh phúc của người nông dân vùng châu thổ sông Hồng trong tiến trình phát triển của lịch sử Múa rối nước vùng châu thổ sông Hồng mang giá trị cộng cảm, công mệnh của văn hóa cộng đồng, được cộng đồng nuôi dưỡng, gìn giữ và phát triển Múa rối nước trong lễ hội cũng hướng tới mục đích phản ánh nội dung, ý nghĩa, giúp nhận thức rõ giá trị văn hóa ẩn sâu trong đời sống tâm linh của mỗi cư dân nông nghiệp lúa nước Mặc dù quân rối nước là sáng tạo của người thợ thủ công làm chùa, tạc tượng… Tuy nhiên, các trò diễn của Rối nước không bị ảnh hưởng trực tiếp từ tôn giáo, tư tưởng chính trị Hiện thực cuộc sống ở Múa rối nước được nghệ nhân phản ánh không bằng tư duy hiện thực mà bằng tư duy lãng mạn – dân gian Ta thấy một thế giới mà ở đó, người nông dân là một tạo hóa tạo ra một thế giới của riêng mình,
Trang 9làm cho quân rối – bất động vật trở thành một sinh thể, sống trong một thế giới hòa bình,
tự do, tự sáng tạo và không bị lệ thuộc, không có quyền lực của Vua chúa, không có giáo huấn của đạo, mà Tễu là nhân vật điển hình
V.MÚA RỐI NƯỚC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
5.1 Thực trạng rối nước
Tại Ấn Độ và các nước Đông Nam Á, chỉ có rối tay, rối que và rối dây Còn múa rối nước thì chỉ gặp ở Việt Nam và Trung Quốc Theo giáo sư J Pim-pa-ne-au, múa rối nước đã biến mất ở Trung Quốc và ngày nay “chỉ còn tồn tại ở Việt Nam”
Đoàn múa rối Trung ương không những chỉ giới thiệu các chương trình múa rối tay, múa rối que và múa rối nước mà còn động viên việc sáng tác các tiết mục mới cũng như việc nghiên cứu về lịch sử múa rối nước
Năm 1992, Nhà hát Múa rối Thăng Long phục hồi 17 trò rối nước làm sống dậy trò rối nước trên toàn quốc gồm: Bật cờ, Chú Tễu, Múa rồng, Em bé chăn trâu, Cày cấy, Cậu ếch, Bắt vịt, Đánh cá, Vinh quy bái tổ, Múa sư tử, Múa phượng, Lê Lợi trả gươm, Nhi đồng vui chơi, Đua thuyền, Múa lân, Múa tiên, Tứ linh
Hiện nay, ở Việt Nam có 6 đoàn nghệ thuật múa rối chuyên nghiệp ở trung ương, Hà Nội, Hải Phòng, Thành phố Hồ Chí Minh, Đắk Lắk và Quảng Trị Ngoài ra còn có hàng chục phường múa rối nước ở nhiều địa phương của vùng đồng bằng sông Hồng
Qua điều tra trên diện rộng ở các phường Múa rối nước dân gian, cũng như qua các kỳ liên hoan Múa rối nước toàn quốc, cùng việc xem xét hoạt động biểu diễn Múa rối nước của các đơn vị, cho ta thấy rõ phong trào biểu diễn Múa rối nước dân gian và ảnh hưởng của nó đang được duy trì ở nhiều tỉnh thành trên miền Bắc Những địa phương vốn không
có Múa rối nước như ở miền Trung và Nam Bộ thì giờ đây cũng tổ chức biểu diễn Múa rối nước Đó là một biểu hiện đáng mừng trong việc phát huy vốn văn nghệ cổ truyền trong đông đảo người xem Có điều cần cảnh báo là mục đích của một số tổ chức Múa rối nước không hẳn để nối tiếp truyền thống, bảo tồn vốn nghệ thuật truyền thống và phục vụ cho nhân dân, mà chủ yếu phục vụ khách du lịch nước ngoài để thu lợi Sử dụng nghệ thuật truyền thống vào quảng bá du lịch là việc nên làm, song nếu đặt sai mục đích sẽ có tác dụng ngược Du khách cần biết cái tinh hoa, đặc điểm của văn hóa nghệ thuật Việt Nam, chứ không phải cấn đến những yếu tố vụ lợi
Cũng vì mục đích thương mại đó mà vốn nghệ thuật dân gian tiềm ẩn trong nhân dân ngày bị mai một, bị lãng quên, bị sử dụng sai mục đích dẫn đến tình trạng ngày một nghèo
đi Điều này rất dễ thấy là gần như hầu hết các phường Múa rối nước trên toàn miền Bắc đều diễn một chương trình gần giống nhau Đó là 16 trò Múa rối nước dân gian được rút
ra từ phường Nguyên Xá ở Thái Bình và phường Nam Chấn ở Nam Định từ cách đây gần
30 năm Rất ít phường có những tiết mục mới (do sưu tầm từ vốn cổ, chứ không phải mới sáng tác) Có nơi phục hồi được một số trò nhưng diễn chưa điêu luyện, vì hầu hết là diễn viên trẻ mới đào tạo ngắn ngày chưa vững tay nghề Lại có nơi chạy theo đề tài thời sự, viết kịch bản mới, dàn dựng mới nhưng không hấp dẫn vì chạy theo tích (chuyện) mà quên trò là yếu tố quan trọng nhất của nghệ thuật sân khấu dân gian Thực chất Múa rối nước dân gian chỉ diễn trò là thuận hơn tích, bởi nó xuất xứ từ trò chơi dân gian hay nghi lễ
Thực tế, Múa rối nước dân gian Việt Nam đang có xu hướng hiện đại hóa và đang mờ dần bản sắc, vì nó bị tác động bởi cơ chế thị trường, đồng thời không được quản lý có định hướng rõ ràng Cũng cần nhận thức rằng, không có nghệ thuật truyền thống nào không
Trang 10được cải tiến và nâng cao mà có tác động trong thời hiện đại, nhưng mọi cải tiến và nâng cao phải đảm bảo đặc tính tinh hoa của nó trong mối quan hệ với bản sắc dân tộc, theo định hướng văn hóa của ta Cũng như các loại hình sân khấu truyền thống (Tuồng, Chèo,
Ca trù, quan họ), nghệ thuật Múa rối nước dân gian hiện không được đông đảo công chúng Việt Nam mặn mà lắm do không thay đổi trò diễn và không nâng cao mỹ thuật quân rối và nghệ thuật biểu diễn… Một nguyên nhân khác là việc tuyên truyền, giáo dục thẩm mỹ dân tộc cho công chúng về Múa rối nước cũng chưa được quan tâm đúng mức, chưa làm cho người ta thấy hết cái hay, cái đẹp, cái độc đáo của Múa rối nước dân gian Bảo tồn và phát huy Rối nước thích hợp nhất là tồn tại trong cộng đồng, tại các làng quê, nông thôn, đặt trong bối cảnh hiện nay khi cấu trúc văn hóa làng truyền thống châu thổ sông Hồng đã có những chuyển đổi Nhận thức đầy đủ những giá trị văn hóa của Múa rối nước trong quá trình tiếp nhận, chọn lọc yếu tố ngoại sinh để sáng tạo giá trị mới, tránh nguy cơ lai căng, đánh mất bản sắc vốn có của nghệ thuật
5.2 Giải pháp bảo tồn và phát huy Múa rối nước Việt Nam
- Về nhận thức
Nhận thức về đổi mới trong mối quan hệ giữa văn hóa và phát triển: Bảo tồn, phát triển Múa rối nước Việt Nam phải được đặt trong động lực phát triển kinh tế - xã hội Nhận thức về văn hóa nghệ thuật trong định hướng của Đảng: Đổi mới là quy luật khách quan Nhận thức về văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội: Bảo tồn, phát triển Múa rối nước phải luôn luôn gắn liền với những giá trị văn hóa của chính Múa rối nước Việt Nam.Nhận thức về văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc: Bảo tồn và phát huy văn hóa Múa rối nước phải theo quy luật: Vận động và phát triển, chú ý đến kế thừa, tạo thành “truyền thống”.Nhận thức về kế thừa và phát triển.Mọi sự sáng tạo của nghệ sĩ không thể tách rời những giá trị vănhóa, giá trị thẩm mỹ cội nguồn của Múa rối nước truyền thống
- Về tổ chức
Hoạt động Múa rối nước được chia theo ba mô hình hoạt động:
+Nhà hát bảo tang là nơi giữ gìn, bảo tồn, trưng bày nghệ thuật Múa rối nước, nguyên bản bằng nghệ sĩ biểu diễn trước khán giả, phục hồi các trò cổ.Thể hiện nguyên vẹn giá trị vốn
có của Múa rối nước truyền thống
+ Nhà hát cách tân: Mô hình này, Múa rối nước sáng tạo các tiết mục mới mang tính thời
sự, thời đại, phù hợp với nhu cầu thẩm mỹ của khán giả đương thời
- Nhà hát thử nghiệm:
Nhà hát thử nghiệm - là nơi để các nghệ sĩ tiến hành những tác phẩm - công trình làm thử
Ba mô hình nhà hát có đội ngũ nghệ sĩ khác nhau, có chương trình và khán giả riêng biệt,
có thể là tổ chức độc lập, hoặc cũng có thể được tồn tại trong một tổ chức mới: Liên đoàn Múa rối nước Việt Nam
- Về quảng bá, tuyên truyền Múa rối nước
Xây dựng chiến lược hợp tác quốc tế, kế hoạch cụ thể từng năm
Để nghệ thuật Múa rối nước dân gian có thể tồn tại và phát triển theo định hướng mà Nghị quyết 05 về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, Nhà nước cần quan tâm và đầu tư thêm tài chính để nghệ thuật Múa rối nước có sức tồn tại tự thân ngay ở trong làng, xã Cuộc sống của những người hoạt động Múa rối nước dân gian ở tình trạng bấp bênh thì họ không thể yên tâm ngồi cạnh những cái ao làng lạnh lẽo với những con rối vô hồn mà họ phải bươn chải, phải tự vận động theo cơ chế thị trường để tồn tại Bên cạnh sự quan tâm, tài trợ của Nhà nước, chúng ta phải thực hiện chính sách xã hội hóa đối với Múa rối nước, để phục hồi những trò diễn cổ – vốn quý