Sơn Nam được đánh giá là nhà Nam Bộ học với những công trình nghiên cứu, biên khảo về lịch sử khẩn hoang miền đất phương Nam, về tín ngưỡng dân gian, phong tục tập quán và các biểu hiện
Lịch sử nghiên cứu đề tài
Văn học Việt Nam hiện đại bắt đầu hình thành và phát triển từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, đánh dấu sự xuất hiện của tiểu thuyết và sự đổi mới trong thể loại thơ.
Các dòng Văn học Lãng mạn, Hiện thực và Cách mạng đã khẳng định tiếng nói ở cả hai miền Bắc và Nam, được nghiên cứu và giảng dạy rộng rãi Tuy nhiên, các tác giả văn xuôi Nam Bộ đầu thế kỷ XX và những tác giả thuộc dòng Văn học yêu nước cách mạng tại đô thị miền Nam vẫn thiếu hụt công trình nghiên cứu do các vấn đề nhạy cảm chính trị và khó khăn trong việc tìm kiếm, sưu tầm tác phẩm.
Các nhà văn yêu nước như Thiếu Sơn, Dương Tử Giang, Lê Vĩnh Hoà, và nhiều người khác đã hoạt động công khai tại Sài Gòn, sáng tác những tác phẩm phản ánh thực trạng xã hội miền Nam Những tác phẩm này, dù trực tiếp hay gián tiếp, đều góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn học dân tộc và xứng đáng được đánh giá cao trong các nghiên cứu văn học sử trong tương lai.
Nghiên cứu về Sơn Nam, một nhà văn tiêu biểu của dòng Văn học yêu nước cách mạng, và cuộc sống cũng như sự nghiệp văn chương của ông tại Sài Gòn là rất cần thiết Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu trong các lĩnh vực khoa học xã hội sử dụng tác phẩm của Sơn Nam như một tài liệu tham khảo quan trọng, nhưng việc tìm hiểu sâu về sự nghiệp sáng tác của ông vẫn còn hạn chế Phần lớn các bài viết hiện có chỉ dừng lại ở dạng phỏng vấn, cảm nhận, hoặc nhận định về một số tác phẩm, cùng với những bài giới thiệu ngắn cho các tập truyện của ông.
Năm 1986, Viễn Phương viết lời tựa cho tập truyện ngắn “Hương rừng Cà Mau” của Nhà xuất bản Trẻ, trong khi Hồ Sĩ Hiệp có bài viết “Vài nét về văn xuôi kháng chiến Nam Bộ” trên tạp chí Văn nghệ Quân đội Cả hai tác giả đều có những nhận định sâu sắc về tác phẩm của Sơn.
Sơn Nam là một tác giả nổi bật trong thể loại truyện ngắn của văn xuôi Nam Bộ thế kỷ XX Hồ sĩ Hiệp đã có những đánh giá cao về Sơn Nam, đặc biệt qua tác phẩm đầu tay "Bên rừng Cù lao".
Dung , Tây đầu đỏ , Cây đàn miền Bắc Viễn Phương nhấn mạnh sức sống và giá trị các truyện ngắn trong tập “ Hương rừng Cà Mau ”
Năm 1992, Nguyễn Đăng Mạnh, Nguyễn Đình Chú và Nguyên An trong
“ Tác gia văn học Việt Nam ” (Nhà xuất bản Giáo dục, tập 3) đã xem “ Hương rừng
Cà Mau là tác phẩm tiêu biểu và đặc sắc nhất của Sơn Nam, khẳng định ông là một nhà văn và nhà khảo cứu quan trọng về mảnh đất cực Nam của tổ quốc Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đưa truyện ngắn “Bắt sấu rừng U Minh Hạ” vào sách giáo khoa Văn lớp 12, cho thấy sự công nhận đối với tác phẩm này Trong bộ sách giáo khoa của Hội Nghiên cứu Giáo dục Văn học Thành phố Hồ Chí Minh, “Bắt sấu rừng U Minh Hạ” được xếp ngay sau “Bức thư Cà Mau” của Anh Đức và “Quán rượu người câm” của Nguyễn Quang Sáng Ngược lại, trong bộ giáo khoa Văn 12 của Nhà xuất bản Giáo dục, tác phẩm của Sơn Nam lại được xếp trước hai tác phẩm trên Điều này chứng tỏ vai trò quan trọng của Sơn Nam và văn học đô thị miền Nam trong tiến trình văn học Việt Nam.
Năm 1994, bài bình luận về tác phẩm “Bắt sấu rừng U Minh Hạ” của Ngân Hà đã được Vũ Tiến Quỳnh giới thiệu trong “Phê bình Bình luận Văn học” Đến năm 1995, tác phẩm này chính thức được đưa vào chương trình Văn lớp 12 phân ban Khoa học Xã hội và chương trình Văn lớp 11 ban Khoa học Tự nhiên dưới dạng bài đọc thêm.
Trong giai đoạn 1997 – 1999, nhân dịp kỷ niệm 300 năm Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh, nhiều bài viết và nghiên cứu về đất và con người Nam Bộ đã được công bố, trong đó Sơn Nam được coi là một nhà văn tiêu biểu và là nhà Nam Bộ học về văn hóa Văn Giá trong bài “Chủ nhân của rừng tràm” đã nhận định Sơn Nam là một tác giả với tâm hồn và kiến thức sâu sắc về “tính nết thổ ngơi, sản vật, lịch sử và địa bàn cư trú của nhân dân vùng Đất Mũi” Hoài Anh cũng đã viết về Sơn Nam như một người kể chuyện độc đáo của Nam Bộ, trong khi Trường Giang gọi ông là “Ông từ giữ đền của đất Gia Định xưa”.
Hương rừng Cà Mau ” của Ngô Ngọc Ngũ Long trên báo Sài Gòn Giải Phóng ngày
2/1/1999, “ Nhà văn Sơn Nam: Hãy tập đọc những trang đời ” của Ngô Khắc Tài trên báo Văn Nghệ ngày 11/8/1999…
Năm 1998, Nhà xuất bản Trẻ đã tái bản nhiều tác phẩm của Sơn Nam, nổi bật là bộ “Hương rừng Cà Mau” (ba tập) Hoàng Phủ Ngọc Phan trong bài giới thiệu cho tập truyện nhận định rằng “Hương rừng Cà Mau là một quyển cảo thơm, là một quyển sử không có số trương” và so sánh tác phẩm này với “Vang bóng một thời” của Nguyễn Tuân, coi chúng là “hai mảnh dư đồ” của bức tranh đất nước vào nửa đầu thế kỷ XX.
Vào năm 1998, Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh phát hành công trình “Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh” gồm bốn tập, do giáo sư Trần Văn Giàu và Trần Bạch Đằng chủ biên Tập 2, với chủ đề Văn học – Báo chí – Giáo dục, bao gồm chương về “Văn học yêu nước công khai ở Sài Gòn trong 30 năm cách mạng và kháng chiến”, được đồng biên soạn bởi các tác giả Tầm Vu, Nguyên Thanh, Viễn Phương, Hồ Sĩ Hiệp, và Trần Hữu Tá, cùng với tác phẩm truyện ngắn “Hương rừng Cà” của Sơn Nam.
Mau được coi là một trong những nhà văn tiêu biểu, với những đóng góp quan trọng cho văn học yêu nước và cách mạng giai đoạn 1954 – 1975 tại miền Nam Trong tác phẩm "Nhìn lại một chặng đường văn học" năm 2000, Trần Hữu Tá đã khẳng định vị trí của Sơn Nam trong văn đàn Sài Gòn, nhấn mạnh tầm ảnh hưởng của ông trong bối cảnh xã hội đương thời.
“một dáng dấp khó lẫn”
Gần đây, hai công trình nghiên cứu về tác giả Sơn Nam đã được công bố Đầu tiên là luận văn cử nhân của Đoàn Trần Ái Thy, mang tên “Thiên nhiên và con người Nam Bộ qua truyện ngắn Sơn Nam”, được thực hiện tại Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 1996 Thứ hai là luận văn thạc sĩ của Lê Thị Thùy Trang, với tiêu đề “Đặc điểm truyện ngắn Sơn Nam giai đoạn 1954 - 1975”, được hoàn thành tại Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh.
Năm 2003, nhà văn Sơn Nam nổi bật với thể loại truyện ngắn, nhưng những tác phẩm truyện dài và truyện vừa của ông, dù ít ỏi, cũng đã khẳng định tài năng tiểu thuyết của mình Những tác phẩm này góp phần hoàn thiện bức tranh về đời sống xã hội và con người Nam Bộ trong thế kỷ XIX.
XX Muốn tìm hiểu toàn bộ cuộc đời và sự nghiệp của nhà văn Sơn Nam, không thể bỏ qua mảng sáng tác truyện
Truyện của Sơn Nam phản ánh sâu sắc văn hóa và con người Nam Bộ, tập trung vào mối quan hệ giữa đất và người ở từng địa phương Nghiên cứu này đang trở thành trọng tâm của nhiều ngành khoa học xã hội, đặc biệt trong bối cảnh Đảng ta thúc đẩy xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, mang đậm bản sắc dân tộc Việc tìm hiểu văn hóa và con người Nam Bộ qua tác phẩm của Sơn Nam, một nhà văn tiêu biểu, sẽ đóng góp quan trọng vào các nghiên cứu về văn hóa và con người Việt Nam hiện nay.
Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp sưu tầm là bước khởi đầu quan trọng trong việc tìm kiếm tác phẩm của nhà văn Sơn Nam Do ông không lưu giữ các tác phẩm của mình, việc thu thập truyện của ông cần dựa vào bạn bè, thân hữu và độc giả yêu mến, những người đã gìn giữ các ấn phẩm của Sơn Nam trong tủ sách gia đình Sau khi thu thập, cần đối chiếu số lượng tác phẩm đã sưu tầm với danh sách tác phẩm của Nhà xuất bản Trẻ để đảm bảo tính đầy đủ.
Áp dụng phương pháp thống kê và phân loại, bài viết lập Danh mục tác phẩm của Sơn Nam, đồng thời sắp xếp các biểu hiện văn hóa liên quan đến nghề nghiệp và sinh hoạt tinh thần của người dân Nam Bộ trong các tác phẩm của ông Qua đó, bài viết cung cấp cái nhìn hệ thống về các vấn đề ứng xử và biến đổi văn hóa trong bối cảnh văn học Sơn Nam.
Kết hợp với phương pháp phỏng vấn trực tiếp nhà văn Sơn Nam để tìm hiểu thêm về cuộc đời, tư tưởng và quan niệm sáng tác của ông
Áp dụng phương pháp phân tích, so sánh và tổng hợp, bài viết làm rõ các vấn đề văn hóa và con người Nam Bộ qua tác phẩm của Sơn Nam Đồng thời, nó phân biệt phong cách của Sơn Nam với các nhà văn Nam Bộ khác cùng thời điểm và hoàn cảnh xã hội Kết luận cho thấy tính đặc trưng của Nam Bộ trong hệ thống văn hóa Việt Nam, khẳng định sự độc đáo trong bản sắc văn hóa dân tộc.
Đóng góp của luận văn
Chúng tôi đã nỗ lực tập hợp các tác phẩm như truyện dài, truyện vừa và truyện ngắn từ sách báo, đồng thời tái hiện quá trình sáng tác và những đề tài chính trong các tác phẩm của Sơn Nam.
Luận văn này trình bày bức tranh văn hóa Nam Bộ, bao gồm cách ứng xử với tự nhiên và trong xã hội, cùng với những biến đổi văn hóa mà Sơn Nam đã khắc họa qua hình tượng nghệ thuật của ông.
- Luận văn góp phần phân tích tính cách và đặc điểm con người Nam Bộ cũng như nghệ thuật thể hiện con người đó của Sơn Nam.
SỰ NGHIỆP VĂN HỌC CỦA SƠN NAM
Quá trình sáng tác
2.1.1 Với tự nhiên 2.1.2 Trong xã hội 2.2 Biến đổi văn hóa
2.2.1 Yeỏu toỏ oồn ủũnh 2.2.2 Yếu tố kế thừa 2.2.3 Yếu tố biến đổi Chương 3: CON NGƯỜI NAM BỘ TRONG TRUYỆN CỦA SƠN NAM
VĂN HÓA NAM BỘ TRONG TRUYỆN CỦA SƠN NAM
Biến đổi văn hóa
2.2.1 Yeỏu toỏ oồn ủũnh 2.2.2 Yếu tố kế thừa 2.2.3 Yếu tố biến đổi Chương 3: CON NGƯỜI NAM BỘ TRONG TRUYỆN CỦA SƠN NAM
CON NGƯỜI NAM BỘ TRONG TRUYỆN CỦA SƠN NAM 131
Con người chất phác, bộc trực
1 Danh mục tác phẩm Sơn Nam
2 Bảng thống kê Danh mục truyện ngắn Sơn Nam
3 Bảng thống kê nghề sinh sống và các kiểu sinh hoạt tinh thần của người dân Nam Bộ trong truyện Sơn Nam
4 Danh sách truyện ngắn có nội dung gần nhau
Con người nhân ái, nghĩa khí
1 Danh mục tác phẩm Sơn Nam
2 Bảng thống kê Danh mục truyện ngắn Sơn Nam
3 Bảng thống kê nghề sinh sống và các kiểu sinh hoạt tinh thần của người dân Nam Bộ trong truyện Sơn Nam
4 Danh sách truyện ngắn có nội dung gần nhau
Con người thực tế, linh hoạt, thông minh, sáng tạo
1 Danh mục tác phẩm Sơn Nam
2 Bảng thống kê Danh mục truyện ngắn Sơn Nam
3 Bảng thống kê nghề sinh sống và các kiểu sinh hoạt tinh thần của người dân Nam Bộ trong truyện Sơn Nam
4 Danh sách truyện ngắn có nội dung gần nhau