Nghiên cứu Triết học chính trị của Machiavelli trong lịch sử tư tưởng chính trị phương Tây cận đại không chỉ cho chúng ta hiểu rõ tư tưởng triết học chính trị của người mở đường cho nề
CUỘC ĐỜI, SỰ NGHIỆP VÀ NHỮNG ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TRIẾT HỌC CHÍNH TRỊ MACHIAVELLI
Cuộc đời và sự nghiệp của Niccolò Machiavelli
1.1.1 Khái quát cuộc đời và sự nghiệp chính trị của Machiavelli
Niccolò di Bernardo Machiavelli, sinh ngày 3/5/1469 tại Tuscany, Florence, trong một gia đình trung lưu, đã trải qua tuổi thơ nghèo khó và học cách sống tằn tiện Dòng họ của ông có nhiều người giữ chức vụ quan trọng trong chính quyền Florence qua các thế hệ Ross King, tác giả quyển "Machiavelli – Nhà triết học về quyền lực", nhận định rằng "chính trị đã ở trong máu của Machiavelli" Trong một bức thư gửi Francesco Vettori vào ngày 9/4/1513, Machiavelli cũng thừa nhận rằng ông chỉ quan tâm đến chính trị.
―Số phận đã quyết định rằng tôi phải nói về nhà nước – không biết nói về buôn vải hay kinh doanh len, những khoản lời hoặc lỗ‖ [149, tr.65]
Bernardo Machiavelli, cha của Niccolò Machiavelli, là một nhà nghiên cứu luật học và đã qua đời vào năm 1500 Ông để lại cho Niccolò một gia tài quý giá, bao gồm mười quyển đầu của bộ Lịch sử Roma (La Storia Romana) của Tito Livio Từ những tác phẩm này, Machiavelli đã phát triển tư tưởng chính trị quan trọng nhất của mình trong tác phẩm Discorsi sopra la prima Deca di Tito Livio (Luận bàn về mười quyển sách đầu của Tito Livio) Cuộc đời và sự nghiệp chính trị của Machiavelli được chia thành ba giai đoạn: giai đoạn học đường, giai đoạn quan trường và giai đoạn bị phế truất.
Giai đoạn đầu đời của Machiavelli ít được biết đến và thiếu tài liệu đáng tin cậy Trong thời gian này, ông được cha chăm sóc và chú trọng đến việc học Machiavelli bắt đầu học tiếng Latin từ năm 7 tuổi Vào ngày 5/11/1481, cha của ông tự hào ghi chép rằng Niccolò đã viết những tác phẩm Latin của riêng mình theo phương pháp nhân văn chuẩn mực, mô phỏng phong cách cổ điển.
Machiavelli, với sự thông thạo tiếng Latin, đã dễ dàng nghiên cứu triết học chính trị của Hy Lạp và La Mã cổ đại Vị trí công việc cao mà chính quyền Florence trao cho ông cho thấy trình độ học vấn đáng ngưỡng mộ của Machiavelli Theo giáo sư Quentin Skinner, có vẻ như Machiavelli đã hoàn thành việc học tại Đại học Florence.
Niccolò Machiavelli bắt đầu nổi bật từ năm 1498 khi ông tham gia vào chính quyền cộng hòa Florence, một trong những chính quyền tốt nhất từng được thiết lập tại đây Vào ngày 28/5/1498, ông được đề cử giữ chức Cancelliere và chính thức nhậm chức vào ngày 19/6/1498, thay thế Alessandro Braccesi, người đã bị loại khỏi chính quyền do bị coi là độc ác và là tay sai của Girolamo Savonarola Machiavelli phục vụ trong thời gian còn lại của nhiệm kỳ 2 năm.
Vào ngày 14 tháng 7 năm 1498, Machiavelli được bầu làm lãnh đạo trong số 10 Cancelliere của cơ quan công quyền, được gọi là "Secretary of the Ten" Theo giáo sư Quentin Skinner, các vị trí quan trọng trong chính quyền Florence thường được giao cho những học giả nhân văn hàng đầu, và Machiavelli là một trong những trường hợp tiêu biểu.
Chức danh và tên cơ quan làm việc của Machiavelli không thể dịch sang tiếng Việt do thiếu từ tương đương chính xác Cấu trúc quyền lực của các thành quốc Italia xưa khác biệt so với nhiều hệ thống chính quyền hiện đại, khiến việc chuyển ngữ tên gọi chức vụ và cơ quan trở nên phức tạp Ví dụ, chức vụ "Cancelliere" có thể dịch là "thủ tướng" hoặc "chánh án tòa công lý", trong khi "Cancelleria" có thể hiểu là "văn phòng đại sứ" hay "tòa công lý" Tuy nhiên, trong bối cảnh của Machiavelli, điều này không chính xác, vì thời kỳ đó ở Florence có hai cơ quan mang tên "Cancelleria": "Primo Cancelleria" và "Seconda Cancelleria", và Machiavelli làm việc tại "Seconda Cancelleria".
Cancelleria phụ trách công việc đối nội và đối ngoại, bao gồm chiến tranh và quốc phòng của thành quốc Florence, nhằm duy trì sự ổn định của chính quyền cộng hòa Giáo sư Felix Gilbert cho biết nhiệm vụ của cơ quan mà Machiavelli đứng đầu là tiến hành đàm phán ngoại giao và quản lý hoạt động quân sự trong thời chiến Nhiều người Việt Nam hiểu nhầm chức danh "secretary" của Machiavelli là "thư ký", nhưng thực tế, "secretary" còn có nghĩa là người đứng đầu một bộ trong chính phủ, như Bộ trưởng Bộ Ngoại giao hay Bộ trưởng Quốc phòng trong nội các Hoa Kỳ hiện nay.
Chức vụ "The Secretary" theo nhiệm vụ và quyền hạn của Machiavelli có thể được hiểu tương đương với hai vị trí quan trọng hiện nay tại Hoa Kỳ: Bộ trưởng Ngoại giao và Bộ trưởng Quốc phòng.
Với vai trò là "Secretary of the Ten", Machiavelli không chỉ giải quyết các vấn đề trong nước mà còn tham gia vào các chuyến công du nước ngoài, trong đó có chuyến đi đến Lyons, Pháp vào năm 1500 Tại đây, ông đã có cơ hội đàm phán chính trị với vua Louis XII, một trong những nhân vật quyền lực nhất châu Âu lúc bấy giờ, cùng với sự hỗ trợ của hai cố vấn quan trọng Những trải nghiệm này đã giúp Machiavelli tích lũy được những hiểu biết sâu sắc về nghệ thuật giành, giữ và thực thi quyền lực chính trị, điều mà ông đã chia sẻ trong tác phẩm nổi tiếng Il Principe.
Hồng y giáo chủ Rouen cho rằng người Italia hiểu biết ít về chiến tranh, nhưng tôi đã phản biện rằng người Pháp cũng hiểu biết hạn chế về chính trị Nếu người Pháp thực sự hiểu biết, họ sẽ không để Nhà thờ nắm giữ quá nhiều quyền lực.
Machiavelli chủ trương tách nhà nước khỏi ảnh hưởng của nhà thờ, loại bỏ tôn giáo khỏi chính trị, đánh dấu một sự đột phá trong tư tưởng chính trị phương Tây Tuy nhiên, kết quả cuộc đàm phán của chính quyền Florence không đạt được như mong đợi, vì Machiavelli nhận định rằng người Pháp chỉ coi trọng những ai có vũ khí đầy đủ hoặc giàu có, và họ tin rằng chính quyền Florence thiếu cả hai yếu tố này.
Vào ngày 5/10/1502, Machiavelli được cử đến Urbino để gặp Cesare Borgia, Công tước Valentino và con trai của giáo hoàng Alexander VI Trong các cuộc trao đổi riêng tư bên cạnh những cuộc đàm phán công khai, Machiavelli đã học hỏi được nhiều bài học chính trị quý giá từ Borgia Ông nhận định rằng Borgia là một người có lòng can đảm phi thường, có khả năng tự kiểm soát mọi việc, và xứng đáng được coi là một tài năng mới của Italia.
Trong tác phẩm Quân vương, Machiavelli đã chỉ ra Cesare Borgia như một hình mẫu lý tưởng cho một vị tân vương, thể hiện đầy đủ các phẩm chất của một nhà lãnh đạo chính trị kiểu mới Ông nhấn mạnh rằng một quân vương cần phải khiến dân chúng vừa kính trọng vừa sợ hãi, và nếu phải lựa chọn giữa hai điều này, thì việc để dân sợ hãi là lựa chọn ưu tiên.
Tháng 10 năm 1503, Machiavelli đƣợc cử đi Roma Mục đích chính của Machiavelli trong chuyến công tác này là tìm hiểu những diễn biến nghiêm trọng và bất thường trong Thánh đường La Mã sau cái chết của giáo hoàng Alexander
Những điều kiện và tiền đề hình thành triết học chính trị Machiavelli
1.2.1 Những điều kiện hình thành triết học chính trị Machiavelli
Triết học chính trị Machiavelli, một phần của hình thái ý thức – xã hội, phản ánh sâu sắc điều kiện lịch sử, kinh tế và chính trị – xã hội của Italia từ cuối thời kỳ Trung cổ đến đỉnh cao của thời kỳ Phục hưng Nảy sinh trong bối cảnh khủng hoảng chính trị sâu sắc, các thành quốc Italia như Florence đã trở thành mục tiêu cho những kẻ xâm lược bên ngoài Sự hỗn loạn chính trị – xã hội đã đạt đến mức khó tưởng tượng, khi quân đội Đức, Thụy Sĩ, Pháp và Tây Ban Nha xung đột trên đất Italia Tuy nhiên, chính những điều kiện lịch sử khắc nghiệt này đã biến Italia thành điểm khởi đầu cho một thời đại mới, không chỉ của phương Tây mà còn của nhân loại Thời kỳ Phục hưng bắt đầu tại Italia, nơi đã thắp lên tia sáng tri thức, xua tan bóng đêm Trung cổ và tạo ra một thời đại rực rỡ trong triết học chính trị, khoa học, văn hóa và nghệ thuật Giáo sư Quentin Skinner nhấn mạnh rằng để hiểu nguồn gốc và sự phát triển của tư tưởng chính trị thời Phục hưng, chúng ta cần tập trung vào các thành quốc của Vương quốc Italia và tài liệu chính trị liên quan.
Italia là một bán đảo được bao quanh bởi Địa Trung Hải và dãy núi Alps ở phía bắc, tạo thành biên giới tự nhiên với Pháp, Thụy Sỹ và Áo Hệ thống cảng biển dày đặc của Italia tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển thương mại quốc tế, cho phép nhiều địa phương thực hiện các hoạt động thương mại ngay trong thành phố Điều này đã góp phần làm cho bán đảo Italia, đặc biệt là nửa phía bắc, trở thành một trong những khu vực đô thị hóa hàng đầu châu Âu trong thời Trung cổ, với khoảng ba mươi phần trăm dân số sống trong các thành phố.
Italia, một quốc gia Tây Âu, có hình dáng giống như một chiếc giày ống, kéo dài từ bờ bên này sang gần bờ bên kia của Địa Trung Hải Mũi của "chiếc giày ống Italia" gần với cực bắc của châu Phi, trong khi phần gót của nó lại gần với Albania.
Italia có lợi thế hơn các quốc gia Tây Âu khác trong việc duy trì nền văn minh châu lục và giao lưu với các nền văn minh khác Từ thời kỳ sơ trung đại, hàng hóa từ Italia không chỉ được vận chuyển đến Pháp, Đức, và Áo, mà còn đến Hy Lạp, Lybia, Ai Cập, các quốc gia Tây Á, và xa hơn nữa là Ấn Độ và Trung Quốc Điều này cũng đồng nghĩa với việc hàng hóa, sản vật, vàng bạc và châu báu từ những nơi này đã trở về Italia cùng với các thương nhân.
Italia không chỉ nổi bật với dãy núi Alps ở phía bắc mà còn có dãy núi Apennines kéo dài suốt đất nước Địa hình núi non này đã khiến các vùng nội địa của Italia có xu hướng tách biệt thành các thành quốc độc lập Mặc dù người Italia thời Trung cổ và Phục hưng nhận thức được sự thống nhất về dân tộc, ngôn ngữ, văn hóa và lịch sử, họ vẫn không thể thiết lập một chính quyền thống nhất Mỗi địa phương đều có bộ máy chính quyền riêng, biến mỗi thành phố thành một quốc gia độc lập Do đó, các tác giả của Bách khoa toàn thư về Lịch sử thế giới đã nhận định rằng: "Lịch sử của Italia là lịch sử của những thành phố."
Italia có vị trí chiến lược quan trọng so với các quốc gia Tây Âu khác, đặc biệt trong thời kỳ Thập tự chinh Mặc dù kinh tế thương mại Tây Âu suy tàn, các thương gia Italia vẫn duy trì giao thương với thương gia Byzantine và Do Thái Italia không chỉ không bị thiệt hại mà còn hưởng lợi từ cuộc Thập tự chinh nhờ vị trí địa lý giữa Tây Âu và Levant Người Italia đã tích cực tham gia vào việc chuyên chở quân Thập tự đến vùng Đất Thánh và trở về với hàng hóa phương Đông.
Vào năm 1204, đoàn quân Thập tự phải nhờ vào đoàn thuyền của Venice để vượt qua Địa Trung Hải, theo thỏa thuận, họ phải trả cho Venice 85 ngàn Eid Mar và một nửa phần đất cùng với chiến lợi phẩm Tuy nhiên, do chỉ có khả năng thanh toán 51 ngàn Eid Mar, họ buộc phải chiếm thành phố Zadar theo yêu cầu của Venice, nhằm đảm bảo thanh toán đầy đủ và tiêu diệt một đối thủ thương mại Các quốc gia châu Âu như Pháp, Đức, Áo, Hà Lan, và Hungary tham gia các cuộc viễn chinh Thập tự đã phải chịu thiệt hại nặng nề, trong khi Italia cũng tham gia nhưng không gánh chịu hậu quả nghiêm trọng như các đồng minh khác.
Thời đại Phục hưng ở Tây Âu đánh dấu sự chuyển mình từ phương thức sản xuất phong kiến sang tư bản chủ nghĩa, khi xã hội trước đó bị kìm hãm bởi những tư tưởng thần học Thiên chúa giáo sai lầm Sự ra đời của các thành phố đã làm cho nền kinh tế tự nhiên, tự cấp tự túc dần bị thay thế bởi nền kinh tế hàng hóa, dẫn đến sự phồn vinh và thịnh vượng trong đời sống vật chất, đồng thời thúc đẩy sự phát triển văn hóa tinh thần.
Italia là nơi có nhiều thành phố được hình thành từ thế kỷ thứ X, trở thành những thành phố đầu tiên của châu Âu nhờ vào sự phát triển mạnh mẽ của hoạt động thủ công nghiệp Sự độc lập sớm của các thành phố này so với nông nghiệp đã dẫn đến số lượng dân cư vượt trội hơn so với các thành phố khác ở châu Âu Vào khoảng năm 1200, London chỉ có khoảng ba mươi ngàn người, trong khi các thành phố Italia như Venice, Florence, Genoa, Milan và Naples có dân số gần một trăm ngàn người.
Vào thế kỷ thứ X, các tổ chức phường hội của thợ thủ công đã được thành lập tại các thành phố Italia, trong khi các quốc gia châu Âu khác như Pháp, Anh, Đức chỉ có phường hội vào thế kỷ XI, XII do sự ra đời muộn hơn của các thành phố Sau khi thành lập, các phường hội này đã trở thành lực lượng xã hội mạnh mẽ và có tổ chức chặt chẽ Từ đầu thế kỷ XI, họ đã đấu tranh đòi quyền tự trị cho thành phố của mình, với hình thức đấu tranh bạo lực diễn ra sớm nhất ở Milan Năm 1037, lực lượng vũ trang của Milan đã đánh đuổi quân đội của tổng giám mục và viện binh từ các chúa phong kiến khác, dẫn đến việc thành lập chính quyền tự trị cho thành phố.
Trong thế kỷ XII và XIII, nhiều phong trào vũ trang của thị dân ở các thành phố Italia như Florence, Venice, Pisa, và Genoa đã đạt được thành công lớn, dẫn đến sự độc lập hoàn toàn của các thành phố này Sau khi giành quyền tự trị, các thành phố cố gắng mở rộng lãnh thổ và thành lập các thành quốc theo mô hình chính quyền cộng hòa La Mã cổ đại, với các cơ quan như viện nguyên lão, luật pháp, tòa án và quân đội riêng Đặc biệt, tại Florence, giới quý tộc đã phải chia sẻ quyền lực với những người thợ thủ công trong các phường hội, nhờ vào áp lực từ các phong trào đấu tranh và nhu cầu cân bằng lực lượng xã hội John M Najemy, giáo sư lịch sử tại Đại học Cornell, đã nhận định về sự chuyển giao quyền lực này.
Sự đấu tranh của các thành phần đối lập trong mô hình cộng hòa ở Florence bắt nguồn từ xung đột giai cấp kéo dài Từ thế kỷ XIII đến những năm 1370 và 1380, cộng đồng phường hội đã nổi lên như một sự thay thế cho các chính quyền đầu sỏ được hỗ trợ bởi các gia đình lớn Chế độ cộng hòa này, hình thành từ các phường hội, cho phép đại diện của họ tham gia vào các cơ quan và hội đồng địa phương Nó được xem như một xã hội đa thành phần, nơi sự khác biệt và phân nhóm được công nhận là hợp pháp, và chính quyền được thành lập từ các đại diện của các nhóm cạnh tranh theo quy định của hiến pháp Do đó, nền cộng hòa phường hội là một chính phủ liên hiệp của các thành phần độc lập, mỗi thành phần đều có tiếng nói riêng.
Sự phát triển mạnh mẽ của sản xuất phi nông nghiệp và nền kinh tế hàng hóa từ thế kỷ XIV, XV đã dẫn đến sự xuất hiện của chủ nghĩa tư bản tại Italia, nơi có hoạt động thương mại sôi động và đô thị hóa cao Kinh tế hàng hóa gắn liền với sự ra đời của giai cấp tư sản, buộc quan hệ sản xuất phong kiến phải nhường chỗ cho quan hệ sản xuất mới Cuộc đấu tranh tư tưởng giữa giai cấp tư sản và các lãnh chúa phong kiến diễn ra mạnh mẽ, với hai phong trào Văn hóa Phục hưng và Cải cách tôn giáo nổi bật Giai cấp tư sản, mặc dù mới nổi, đã chiếm ưu thế về kinh tế nhờ thúc đẩy cải tiến kỹ thuật và mở rộng sản xuất, trong khi phương thức sản xuất phong kiến trở nên trì trệ và nặng nề Điều này đã dẫn đến sự nổi dậy của giai cấp nông dân chống lại áp bức, tạo ra lực lượng hỗ trợ quan trọng cho giai cấp tư sản trong nỗ lực thay đổi cục diện xã hội.
Phục hưng đánh dấu sự khởi đầu của một thời đại lịch sử mới, được thúc đẩy bởi một lực lượng xã hội tiến bộ và sự hỗ trợ của giai cấp nông dân, những người đã chịu đựng sự bóc lột nặng nề trong xã hội phong kiến Sự chuyển mình này diễn ra khi các điều kiện lịch sử đã chín muồi, khi phương thức sản xuất phong kiến đã trở nên lạc hậu trước nền kinh tế hàng hóa năng động Giai cấp địa chủ và lãnh chúa không còn đủ quyền lực để duy trì sự tôn kính từ nông dân, những người đã cống hiến sức lao động của mình cho những kẻ được coi là cao sang trong các cung điện và nhà thờ lộng lẫy.
Điều kiện lịch sử của Italia đã tạo ra những yếu tố thuận lợi, giúp quốc gia này trở thành người dẫn đầu trong tiến trình chuyển đổi từ chế độ phong kiến sang tư bản chủ nghĩa ở Tây Âu Các nước châu Âu khác không có được những điều kiện tương tự, do đó không thể thực hiện cuộc bứt phá lịch sử như Italia Quy luật lịch sử đã chọn Italia để kiến tạo thời đại Phục hưng ở Tây Âu, và người Italia đã xuất sắc nắm bắt cơ hội ngàn năm có một này.