Cạnh tranh giữa trung quốc và nhật bản tại châu phi từ sau chiến tranh lạnh đến nay

“Tăng cường quan hệ Trung Quốc – châu Phi trên lĩnh vực chính trị - ngoại giao từ sau chiến tranh lạnh” của Nguyễn Thanh Hiền, Hà Thị Phương đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trun

NGÔ THỊ YẾN LY

CẠNH TRANH GIỮA TRUNG QUỐC VÀ

NHẬT BẢN TẠI CHÂU PHI

TỪ SAU CHIẾN TRANH LẠNH ĐẾN NAY

Trong quá trình thực hiện luận văn này bản thân tôi đã gặp không ít khó khăn Nhờ sự giúp đỡ của quý Thầy Cô, bạn bè mà hôm nay tôi đã hoàn thành luận văn này

- Trước tiên tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất đến PGS TS Nguyễn Ngọc Dung, người đã hết lòng chỉ bảo, hướng dẫn và truyền đạt những kiến thức về chuyên môn, những kinh nghiệm quý báu trong nghiên cứu khoa học Thầy đã luôn quan tâm, động viên, chia sẽ những khó khăn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn chỉnh luận văn này

- Tôi cũng chân thành cảm ơn quý Thầy Cô Trường Đại học Khoa học

Xã hội và Nhân văn, đặc biệt là quý Thầy Cô Khoa Lịch Sử đã hướng dẫn, truyền đạt những kiến thức quý báu cho tôi trong suốt thời gian tôi theo học tại Trường

- Các bạn trong lớp Lịch sử thế giới khóa 2009 - 2012 luôn quan tâm, động viên và chia sẽ những khó khăn trong suốt thời gian học và thực hiện đề tài

- Gia đình và bạn bè đã kịp thời động viên, giúp đỡ cho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu để luận văn được hoàn thành

Xin kính chúc quý Thầy Cô cùng gia đình nhiều sức khỏe, thành công trong công việc

Cần Thơ, ngày 24 tháng 9 năm 2012

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu 5

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu 5

4.1 Nguồn tư liệu 5

4.2 Phương pháp nghiên cứu 6

5 Đóng góp của luận văn 7

6 Bố cục của luận văn 7

NỘI DUNG 10

Chương 1: CHÂU PHI – ĐIỂM ĐẾN CHIẾN LƯỢC CỦA TRUNG QUỐC VÀ NHẬT BẢN 10

1.1 Khái quát về châu Phi 10

1.2 Châu Phi – điểm đến chiến lược của Trung Quốc 16

1.3 Châu Phi – điểm đến chiến lược của Nhật Bản 20

Chương 2: CHÍNH SÁCH CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI CHÂU PHI TỪ SAU CHIẾN TRANH LẠNH ĐẾN NAY 24

2.1 Quan hệ Trung Quốc – châu Phi qua các thời kì lịch sử 24

2.2 Cơ sở hình thành chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi từ sau chiến tranh lạnh đến nay 32

2.2.1 Tình hình quốc tế và khu vực sau chiến tranh lạnh 32

2.2.2 Tình hình Trung Quốc sau chiến tranh lạnh 36

2.2.2.1 Kinh tế 36

2.2.2.2 Chính trị 39 2.3 Mục tiêu chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi

2.3.2 Việc triển khai chính sách 42

2.3.2.1 Trong chính trị - ngoại giao 42

2.3.2.2 Trong kinh tế - thương mại 48

2.3.2.3 Đầu tư 51

2.3.2.4 Viện trợ 54

2.3.3 Vấn đề năng lượng 56

Chương 3: CHÍNH SÁCH CỦA NHẬT BẢN ĐỐI VỚI CHÂU PHI TỪ SAU CHIẾN TRANH LẠNH ĐẾN NAY 60

3.1 Quan hệ Nhật Bản – châu Phi qua các thời kỳ lịch sử 60

3.2 Cơ sở hình thành chính sách của Nhật Bản đối với châu Phi từ sau chiến tranh lạnh đến nay 63

3.2.1 Tình hình quốc tế và khu vực sau chiến tranh lạnh 63

3.2.2 Tình hình Nhật Bản sau chiến tranh lạnh 63

3.3 Mục tiêu chính sách của Nhật Bản đối với châu Phi và việc triển khai chính sách 65

3.3.1 Những mục tiêu chính 65

3.3.2 Việc triển khai chính sách 66

3.3.2.1 Trong chính trị - ngoại giao 66

3.3.2.2 Trong kinh tế - thương mại 70

3.3.2.3 Đầu tư 73

3.3.2.4 Viện trợ 78

3.3.3 Vấn đề năng lượng 84

Chương 4: CẠNH TRANH GIỮA TRUNG QUÔC VÀ NHẬT BẢN TẠI CHÂU PHI TỪ SAU CHIẾN TRANH LẠNH ĐẾN NAY 87

4.1 Trong lĩnh vực kinh tế 87

4.1.3 Viện trợ 90

4.2 Trong chính trị - ngoại giao 92

4.3 Xu hướng cạnh tranh giữa Trung Quốc và Nhật Bản tại châu Phi trong thập kỷ tới 96

PHẦN KẾT LUẬN 99

TÀI LIỆU THAM KHẢO 102

PHỤ LỤC 112

- EU: Liên minh châu Âu

- AU: Liên minh châu Phi

- WHO: Tổ chức Y Tế Thế giới

- WB: Ngân hàng Thế giới

- IMF: Quỹ Tiền tệ Quốc tế

- ADB: Ngân hàng phát triển châu Á

- OPEC: Tổ chức các nước xuất khẩu dầu lửa

- ASEAN: Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á

- APEC: Diễn đàn hợp tác Kinh tế châu Á

- JBIC: Ngân hàng Hợp tác Quốc tế Nhật Bản

- JICA: Cục Hợp tác Quốc tế Nhật Bản

- JETRO: Tổ chức xúc tiến thương mại nước ngoài Nhật Bản

- NEXI: Công ty bảo hiểm đầu tư và xuất khẩu Nippon

- ECOWAS: Cộng đồng kinh tế các nước Tây Phi

Trang

Bảng 1 Giá trị và tỷ lệ xuất nhập khẩu của Nhật Bản đối

với châu Phi (từ năm 2000 đến năm 2006) 72 Bảng 2 FDI của Nhật Bản ở một số nước châu Phi 74 Bảng 3 ODA của Nhật Bản dành cho châu Phi từ

năm 2001 đến năm 2006 79

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong nền kinh tế thế giới hiện nay, châu Phi đang được đánh giá là châu lục có nhiều tiềm năng nhưng chưa được khai thác hiệu quả Đây là châu lục đứng thứ hai trên thế giới về dân số và lớn thứ ba trên thế giới về diện tích Đây cũng là châu lục rất phong phú về tài nguyên thiên nhiên với trữ lượng lớn như kim cương, vàng, crôm… Dầu mỏ và khí đốt cũng là những tài nguyên có thế mạnh ở châu Phi Các nguồn tài nguyên giàu có và mang tính chiến lược này đang là tâm điểm chý ý của toàn thế giới, ảnh hưởng quan trọng đến mối quan hệ đối ngoại của châu Phi Mỗi nước đến châu Phi vì những mục đích, ý đồ khác nhau đã tạo nên cuộc chạy đua giữa các đối tác nước ngoài ở châu Phi, chủ yếu nhằm tranh giành các nguồn tài nguyên thiên nhiên đồng thời nhằm nâng cao uy tín và địa vị của các nước ở châu Phi cũng như trên toàn thế giới Trong số các nước đó, đáng chú ý có Trung Quốc và Nhật Bản

Trung Quốc dường như đang đi đầu trong cuộc chạy đua thiết lập sự hiện diện, các mối quan hệ nhất là kinh tế và tăng cường ảnh hưởng tại đây Trung Quốc là nước có ý đồ chiến lược rõ nhất về tài nguyên châu Phi để phục vụ các mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao của đất nước đặc biệt là nguyên nhiên liệu như dầu khí, các loại quặng và tài nguyên nông nghiệp

Ngoài ra Nhật Bản cũng đang bám đuổi quyết liệt Trung Quốc để giành nguồn tài nguyên ở châu lục này nhằm đảm bảo sự phát triển ổn định và bền vững của đất nước Nhật Bản nhận thấy rằng họ đã lơi lỏng trong mấy năm qua nên Nhật Bản có phần chậm chân và yếu thế hơn, do đó giờ đây Nhật Bản đang cố gắng rượt đuổi Trung Quốc để bù đắp lại

Trong những năm gần đây, quan hệ giữa Trung Quốc và Nhật Bản với châu Phi đang được tăng cường trên mọi mặt Sự cạnh tranh giữa hai cường quốc này nhằm tranh giành tài nguyên và khẳng định vị trí tại lục địa Đen này hầu như không có sự khoan nhượng Điều này thể hiện rõ trong các chuyến thăm nối tiếp nhau của các nhà lãnh đạo cấp cao của hai nước Nhật Bản và Trung Quốc đến châu Phi trong thời gian gần đây cùng với hàng loạt hiệp định, hợp đồng lớn được ký kết với những cam kết đầu tư viện trợ hấp dẫn của hai nước Thực tế những năm sau chiến tranh lạnh kết thúc đặc biệt là những năm đầu thế kỷ XXI đã và đang chứng minh sự tăng cường ảnh hưởng của Trung Quốc và Nhật Bản ở châu Phi không chỉ nhằm mục đích tìm kiếm lợi ích kinh tế mà còn nhằm khẳng định vị thế của họ trên trường quốc tế

Trước sự can thiệp của Trung Quốc và Nhật Bản đòi hỏi châu Phi cần phải tận dụng được mối quan hệ cạnh tranh này cùng với sự nỗ lực của bản thân để góp phần vào sự phát triển, tăng trưởng bền vững của nền kinh tế châu Phi Trên thực tế thì những chính sách mà Trung Quốc và Nhật Bản thực hiện ở châu Phi có thực sự góp phần thúc đẩy kinh tế phát triển, đem lại lợi ích cho châu Phi? Và Trung Quốc hay Nhật Bản sẽ giành được ưu thế trong cuộc chạy đua tại châu lục này? Để hiểu rõ hơn vấn đề này tôi đã quyết định

chọn đề tài Cạnh tranh giữa Trung Quốc và Nhật Bản tại châu Phi từ sau chiến tranh lạnh đến nay làm đề tài luận văn cao học của mình

“Cạnh tranh giữa Trung Quốc và Nhật Bản tại châu Phi từ sau chiến tranh

lạnh đến nay” được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và đã có nhiều công trình nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước với nhiều góc độ, phạm vi phân tích và đánh giá khác nhau

Về chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi có thể kể ra những bài viết sau:

Học giả Michal Meidan có bài “China’s Africa policy: business now, politics latter đăng trên Asian perspective [78], và “The balancing act of china’s Africa policy” của He Wenping đăng trên China security [79], đã đề cập đến những chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi

Bài viết của He Wenping “Moving forward with the time: The evolution of china’s African policy”, Workshop on China – Africa Relations: Engaging the International Discourse, Hong Kong University of Sience and Technology, Center on China’s Transnational Relations [80], cũng đề cập đến

sự tăng cường mối quan hệ giữa Trung Quốc và châu Phi

Về phía tác giả Việt Nam, nhà nghiên cứu Đỗ Minh Cao có những bài viết như “Trung Quốc – Châu Phi: đối tác chiến lược kiểu mới” và “Chương mới trong quan hệ Trung Quốc – Châu Phi” được đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông Hai bài viết này cho rằng mối quan hệ Trung Quốc – châu Phi phát triển theo chiều hướng đi lên với tốc độ ngày càng nhanh và trong tương lai sẽ tiếp tục phát triển theo chiều hướng thuận lợi cho

cả hai bên

“Tăng cường quan hệ Trung Quốc – châu Phi trên lĩnh vực chính trị - ngoại giao từ sau chiến tranh lạnh” của Nguyễn Thanh Hiền, Hà Thị Phương đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông cho thấy Trung Quốc

đã xác định châu Phi là một khu vực có ý nghĩa kinh tế và chính trị đặc biệt đối với Trung Quốc, là địa bàn mà Trung Quốc có thể triển khai chiến lược ngoại giao nước lớn của mình

Bên cạnh đó còn có những bài viết đề cập đến việc hợp tác trên mọi lĩnh vực giữa Trung Quốc và châu Phi như “Chính sách châu Phi của Trung Quốc” và “Trung Quốc tăng cường phát triển quan hệ với châu Phi” đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông

Về chính sách của Nhật Bản đối với châu Phi thì có những bài viết như: Agenda for promoting investment in Africa, Recommendations from the Tokyo International Conference on Investment to Africa, March, 2003 Takehiko Ochiai, Beyon TICAD Dilopmacy: Japan’s Africa policy and Africa Initiatives in Conflict Response, Africa study Monographs [82] Japan’s Policy for African Development Koizumi’s Message to Africa in the Context

of the G8 Summit, [83]

“Quan hệ kinh tế Nhật – Phi trong thập niên đầu thế kỷ XXI” của Phạm Thị Kim Huế và “ Đôi nét về quan hệ kinh tế Nhật Bản – châu Phi” của Phạm Kim Huế đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông đã đưa

ra những nét khái quát về quan hệ kinh tế Nhật Bản – châu Phi trong các lĩnh vực thương mại, đầu tư, viện trợ cũng như đưa ra những triển vọng quan hệ kinh tế Nhật Bản – châu Phi trong những năm tiếp theo vẫn sẽ phát triển tốt đẹp

Các bài viết khác của Phạm Thị Kim Huế như “Quan hệ chính trị - ngoại giao giữa Nhật Bản và châu Phi trong những năm đầu thế kỷ XXI” và

“Quan hệ ngoại giao Nhật – Phi qua các thời kỳ lịch sử” được đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông đã đề cập đến mối quan hệ chính trị - ngoại giao Nhật Bản – châu Phi cũng như những động lực để Nhật Bản thúc đẩy mối quan hệ này

“TICAD IV: Chương trình hành động Yokohama” đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông đã đưa ra các mục tiêu và các biện pháp thực hiện cụ thể của chính phủ Nhật Bản ở châu Phi nhằm thúc đẩy thương

mại và đầu tư của các nước châu Phi, giúp châu Phi đạt tới sự tăng trưởng và phát triển bền vững

3 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

Về nội dung nghiên cứu, bên cạnh những lợi thế về kinh tế - chính trị của châu Phi, luận văn chủ yếu trình bày chính sách của Trung Quốc và Nhật Bản tại châu Phi cũng như so sánh chiến lược của hai cường quốc tại lục địa này

Phạm vi nghiên cứu: luận văn đặt trọng tâm nghiên cứu vào quá trình triển khai chính sách của Trung Quốc và Nhật Bản ở châu Phi từ sau chiến tranh lạnh đến nay

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nguồn tư liệu

- Những công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài: Có nhiều tác giả nước ngoài với nhiều bài viết đề cập đến vấn đề này Các bài viết xoay quanh chủ đề chính sách của Trung Quốc và Nhật Bản đối với châu Phi cũng như những biện pháp để tăng cường mối quan hệ giữa Trung Quốc và Nhật Bản với châu Phi…

- Những tác phẩm của các tác giả trong nước: Những tác phẩm này phân tích những chiến lược phát triển kinh tế của Trung Quốc và Nhật Bản và

sự điều chỉnh chính sách kinh tế của hai quốc gia này Một số tác phẩm khác cũng đã trình bày những đặc điểm kinh tế và chính trị cơ bản của châu Phi Ngoài ra, các tác giả cũng đã có những tác phẩm nghiên cứu về trật tự thế giới sau chiến tranh lạnh…

- Những bài viết của Thông tấn xã Việt Nam: Phong phú về số lượng, các bài viết này đã phản ánh những chủ đề như vấn đề năng lượng của thế giới, của Trung Quốc, của Nhật Bản; những chính sách để Trung Quốc và

Nhật Bản tăng cường thâm nhập vào châu Phi; trình bày những toan tính chiến lược của hai quốc gia này khi xâm nhập vào thị trường châu Phi…

- Những bài viết đăng trên các báo và tạp chí như: Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông, Tạp chí nghiên cứu Trung Quốc, Tạp chí nghiên cứu Đông Bắc Á, Tạp chí nghiên cứu quốc tế, Báo kinh tế Việt Nam và Thế giới…Rất phong phú về số lượng, về tác giả Các tác giả đã đề cập đến nhiều khía cạnh của mối quan hệ giữa Trung Quốc và Nhật Bản với châu Phi như kinh tế - thương mại, đầu tư, viện trợ, chính trị ngoại giao Các bài viết này cũng đã lý giải những nguyên nhân Trung Quốc và Nhật Bản quan tâm nhiều đến châu Phi và cũng đã trình bày những biện pháp để thúc đẩy mối quan hệ này Các bài viết cũng đã trình bày những khó khăn và thách thức của hai quốc gia này khi tăng cường thâm nhập vào châu Phi…

- Nguồn từ Internet: Có nhiều tác phẩm của tác giả nước ngoài, các bài viết của tác giả Việt Nam phản ánh rất nhiều mặt của mối quan hệ giữa Trung Quốc và Nhật Bản với châu Phi cũng như những bước đi của từng nước để thâm nhập vào châu Phi…

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài đã vận dụng các phương pháp nghiên cứu sau đây:

Phương pháp lịch sử: luận văn sử dụng phương pháp lịch sử nhằm tái hiện lại bức tranh sinh động của quá trình triển khai chính sách của Trung Quốc và Nhật Bản tại châu Phi

Phương pháp logic: luận văn sử dụng phương pháp logic nhằm để lý giải những tính toán chiến lược của Trung Quốc và Nhật Bản, từ đó đưa ra nguyên nhân của những hoạt động mạnh mẽ của Trung Quốc và Nhật Bản là nhằm tranh giành tài nguyên thiên nhiên và khẳng định vị thế của mình ở châu lục này nói riêng và trên trường quốc tế nói chung

Ngoài ra luận văn còn sử dụng các phương pháp liên ngành như phương pháp phân tích, tổng hợp, thu thập các tài liệu có liên quan đến đề tài

từ đó tiến hành phân tích các tài liệu Bên cạnh đó phương pháp thống kê định lượng cũng được sử dụng để xử lý các số liệu…

5 Đóng góp của luận văn

Luận văn có 4 đóng góp:

- Luận văn trình bày một cách tương đối đầy đủ và hệ thống về chính sách của Trung Quốc và Nhật Bản đối với châu Phi từ sau chiến tranh lạnh đến nay

- Luận văn cũng đã đưa ra những ân luận làm sáng tỏ bản chất quá trình triển khai chính sách của Trung Quốc và Nhật Bản mang tính cạnh tranh chiến lược

- Đánh giá những tác động, hệ quả của chính sách của Trung Quốc và Nhật Bản tại châu Phi

- Làm phong phú thêm nguồn tài liệu nghiên cứu trong lĩnh vực quan

hệ quốc tế, góp phần phục vụ cho việc học tập, nghiên cứu, giảng dạy và những người quan tâm đến vấn đề này

6 Bố cục của luận văn

Luận văn gồm 3 phần, ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo

và phụ lục thì nội dung chính của luận văn được kết cấu thành 4 chương như sau:

Chương 1: Châu Phi – điểm đến chiến lược của Trung Quốc và Nhật Bản

1.1 Khái quát về châu Phi

1.2 Châu Phi – điểm đến chiến lược của Trung Quốc

1.3 Châu Phi – điểm đến chiến lược của Nhật Bản

Chương 2: Chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi từ sau chiến tranh lạnh đến nay

2.1 Quan hệ Trung Quốc – châu Phi qua các thời kỳ lịch sử

2.2 Cơ sở hình thành chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi từ sau chiến tranh lạnh đến nay

2.2.1 Tình hình quốc tế và khu vực sau chiến tranh lạnh 2.2.2 Tình hình Trung Quốc sau chiến tranh lạnh 2.3 Mục tiêu chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi và việc triển khai chính sách

2.3.1 Những mục tiêu chính 2.3.2 Việc triển khai chính sách

2.3.2.1 Trong chính trị - ngoại giao 2.3.2.2 Trong kinh tế - thương mại 2.3.2.3 Đầu tư

2.3.2.4 Viện trợ 2.3.3 Vấn đề năng lượng

Chương 3: Chính sách của Nhật Bản đối với châu Phi từ sau chiến tranh lạnh đến nay

3.1 Quan hệ Nhật Bản – châu Phi qua các thời kỳ lịch sử

3.2 Cơ sở hình thành chính sách của Nhật Bản đối với châu Phi từ sau chiến tranh lạnh đến nay

3.2.1 Tình hình quốc tế và khu vực sau chiến tranh lạnh 3.2.2 Tình hình Nhật Bản sau chiến tranh lạnh

3.3 Mục tiêu chính sách của Nhật Bản đối với châu Phi và việc triển khai chính sách

3.3.1 Những mục tiêu chính 3.3.2 Việc triển khai chính sách

3.3.2.1 Trong chính trị - ngoại giao 3.3.2.2 Trong kinh tế - thương mại 3.3.2.3 Đầu tư

3.3.2.4 Viện trợ 3.3.3 Vấn đề năng lượng

Chương 4: Cạnh tranh giữa Trung Quốc và Nhật Bản tại châu Phi từ sau chiến tranh lạnh đến nay

4.1 Trong lĩnh vực kinh tế

4.1.1 Thương mại

4.1.2 Đầu tư

4.1.3 Viện trợ

4.2 Trong chính trị - ngoại giao

4.3 Xu hướng cạnh tranh giữa Trung Quốc và Nhật Bản tại châu Phi trong thập kỷ tới

NỘI DUNG Chương 1: CHÂU PHI – ĐIỂM ĐẾN CHIẾN LƯỢC

CỦA TRUNG QUỐC VÀ NHẬT BẢN

1.1 Khái quát về châu Phi

Châu Phi có diện tích trên 30 triệu km2, là châu lục lớn thứ hai trên thế giới sau châu Á, gồm 54 quốc gia và dân số khoảng 900 triệu dân Đây là khu vực phần lớn đất đai nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới, tiếp giáp với biển Đại Tây Dương ở phía Tây, biển Ấn Độ Dương và biển Đỏ ở phía Đông và biển Địa Trung Hải ở phía Bắc Địa hình chủ yếu của châu Phi là cao nguyên, núi

và sa mạc, trong đó sa mạc Xahara rộng tới 7 triệu km2 Châu lục này ít có đồng bằng lớn… Châu Phi là vùng đất có vị trí quan trọng trên bản đồ thế giới, chính vì vậy, ngay từ thời thuộc địa, châu Phi đã là vùng đất tranh chấp của nhiều thế lực bên ngoài Ngày nay, châu Phi được đánh giá là vùng đất đem lại nhiều lợi ích kinh tế nhờ nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, đặc biệt là dầu lửa, vàng, kim cương Quan trọng hơn, do tiếp giáp với Địa Trung Hải, đặc biệt là tiếp giáp với khu vực Trung Đông, châu Phi ngày nay đang trở thành một địa bàn chính trị quan trọng của nhiều nước Mỹ coi châu Phi là con bài chiến lược trong chiến dịch chống khủng bố và đảm bảo an ninh quốc gia cho Mỹ EU đánh giá châu Phi luôn là “sân sau” để nâng tầm ảnh hưởng của họ Đối với Trung Quốc, châu Phi được coi là một mắt xích trong vành đai ASEAN – Nam Á – Trung Đông – châu Phi – Mỹ Latinh nhằm điều hòa các mối quan hệ của Trung Quốc với các nước lớn trong tương lai Hàng loạt các nước khác như Nhật Bản, Nga, Ấn Độ, Hàn Quốc… cũng đang có mặt tại châu Phi để khai thác vị trí địa chính trị - kinh tế của khu vực này, vừa là để

giúp châu Phi cùng phát triển, vừa là để nâng tầm ảnh hưởng của họ trên trường quốc tế

Về tài nguyên khoáng sản, châu Phi đóng vai trò rất quan trọng trên bản

đồ khoáng sản thế giới, đây là khu vực rất phong phú về các loại tài nguyên khoáng sản với trữ lượng lớn Trong 50 loại khoáng sản chủ yếu của thế giới, châu Phi có tới 17 loại đứng đầu thế giới, bao gồm kim cương (90% trữ lượng của thế giới), côban (87%), vàng (67%), mănggan (70%), uranium (37%)…[44, tr.73] Dầu mỏ và khí đốt cũng là tài nguyên có thế mạnh ở châu Phi Ngoại trừ các nước vùng Đông Phi, hầu hết các khu vực khác của châu Phi đều chứa đựng rất nhiều khoáng sản Bắc Phi có nhiều than, quặng sắt, uranium, platinum, côban…và là một trong những trung tâm sản xuất và khai thác dầu khí lớn, trong đó Libi, Angiêri, Ai Cập là những nước sản xuất dầu thô nổi tiếng trên thế giới Bắc Phi cũng rất giàu có lượng phân phốt phát và Marôc dẫn đầu thế giới về loại khoáng chất này Trung Phi và Tây Phi cũng chứa đựng nhiều dầu mỏ Nigêria là nước sản xuất dầu mỏ lớn nhất châu Phi, tiếp đó là Ăngôla, Gabông, Côngô, Camơrun Đây cũng là khu vực có nguồn khoáng sản khác quan trọng nhất trên thế giới như côban, mănggan, bôxít, đồng, vàng, kim cương… Ghinê chiếm tới 30 % trữ lượng bôxít trên toàn thế giới Khu vực Nam Phi là nơi giàu có nhất thế giới với những nguồn khoáng sản khan hiếm như vàng, kim cương Nam Phi có nền kinh tế khoáng sản lớn nhất trong khu vực phía Nam nói riêng và châu Phi nói chung, tiếp đó là Dimbabuê, Bôtxoana và Namibia Những nguồn khoáng sản quan trọng khác của Nam Phi là Chromium, côban, uranium, platinum, titan, mănggan…

Hệ thống sông ngòi của châu Phi khá phong phú, với những sông lớn như sông Nin, sông Côngô… Các hồ lớn như Victoria (lớn thứ hai thế giới sau hồ Baican)… Mạng lưới sông hồ đã tạo nên hệ thống giao thông đường

thủy hết sức quan trọng cho khu vực này Hàng hóa có thể vận chuyển giữa các nước với nhau khá thuận tiện với chi phí rẻ

Thực vật tự nhiên ở châu Phi cũng rất phong phú Các khu rừng rậm nhiệt đới xanh tốt quanh năm, với nhiều loài lâm thổ sản quý hiếm, các loại thú (sư tử, ngựa vằn, hổ, báo, hươu cao cổ, tê giác…) là những tiềm năng du lịch và kinh tế rất phong phú…

Điều đó cho thấy châu Phi là một vùng đất giàu tài nguyên thiên nhiên,

có đủ điều kiện cạnh tranh với khu vực khác trên thế giới trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế Ngoài ra châu lục này có tiềm năng dầu mỏ rất lớn và trong tương lai không xa, dầu mỏ của châu Phi sẽ chiếm tỉ trọng rất lớn trong nhu cầu tiêu thụ năng lượng của các nước Tuy nhiên lợi thế về tài nguyên cũng đang là nguyên nhân khiến châu Phi trở thành điểm nóng trên thị trường năng lượng và nguyên liệu quý hiếm trên thế giới Nếu không có những chiến lược phát triển hợp lí, tài nguyên châu Phi sẽ là nguyên nhân gây ra chiến tranh, nội chiến, là địa bàn tranh giành ảnh hưởng và phục vụ mục đích của nhiều nước lớn trên thế giới

Về điều kiện xã hội, châu Phi có khoảng 900 triệu dân với 54 quốc gia Đây vẫn là khu vực đất rộng, người thưa Mật độ dân cư trung bình không cao Dân cư châu Phi thuộc nhiều chủng tộc và dân tộc khác nhau, tạo nên sự

đa dạng và phong phú trong sắc thái văn hóa và tích lũy kinh nghiệm sản xuất Đây cũng là khu vực có lợi thế về nguồn lao động và chi phí thấp Với tỉ

lệ tăng dân số rất nhanh (4,8 trẻ em/ 1 phụ nữ, đạt tỉ lệ tăng dân số tự nhiên là 2,2% vào năm 2004), châu Phi đang là khu vực ngày càng đông đội ngũ lao động trẻ, đang cần cơ hội kiếm việc làm để cải thiện cuộc sống Phần lớn dân

cư vẫn sống ở nông thôn Hiện nay chỉ có 37% dân số châu Phi sống ở các vùng thành thị, tuy nhiên cơ hội việc làm ở các vùng đô thị không thể theo kịp tốc độ tăng trưởng dân số như hiện nay Tỉ lệ thất nghiệp ở các vùng đô thị

thường vượt quá 50%, trong đó hầu hết những người thất nghiệp là thanh niên, nam giới và những người có trình độ giáo dục thấp [36, tr.3] Điều đó cho thấy châu Phi đang rất cần có cơ hội để phát triển kinh tế để tận dụng hiệu quả nguồn lao động trẻ và dư thừa hiện nay Bên cạnh đó thị hiếu tiêu dùng và yêu cầu về hàng hóa của người dân không cao Như vậy đây là một thị trường còn rất giàu tiềm năng cho các nước đang phát triển nói riêng và thế giới nói chung

Về kinh tế, mặc dù là nơi rất thuận lợi về vị trí địa lý, giàu tài nguyên thiên nhiên và thị trường còn rộng mở, song, do phải trải qua nhiều năm chịu

sự đô hộ và bóc lột của đế quốc thực dân và những cuộc chiến tranh cục bộ, xung đột sắc tộc, tôn giáo…nên cho đến nay châu Phi vẫn là một châu lục nghèo nàn và lạc hậu nhất thế giới Công nghiệp của những nước châu Phi chủ yếu dựa vào khai khoáng để xuất khẩu Các ngành luyện kim, chế tạo cơ khí, hóa học…chưa phát triển Trong hầu hết các nước, nông nghiệp vẫn là ngành kinh tế chủ yếu, hơn nữa còn là ngành nông nghiệp độc canh Trong quan hệ kinh tế quốc tế, tình trạng nợ nước ngoài là một gánh nặng đối với các nước châu Phi Nhiều nước không có khả năng thanh toán và trả nợ

So với các khu vực khác trên thế giới, tốc độ tăng trưởng kinh tế của châu Phi trong những năm gần đây tuy có được cải thiện nhưng vẫn ở mức thấp Trong giai đoạn 1980 – 1990 tốc độ tăng trưởng GDP thực tế bình quân của châu Phi là 2,5% và trong giai đoạn 1991 – 2003 đạt 2,8% [36, tr.5], tăng không đáng kể so với thập kỷ trước đó mặc dù có nhiều dấu hiệu tích cực của cải cách kinh tế Kể từ cuối thập kỷ 1990 tốc độ tăng trưởng kinh tế của châu Phi có xu hướng tăng nhanh hơn nhưng sự tăng trưởng này chỉ tập trung ở một số nước Sự tăng trưởng chậm chạp của phần lớn các nước thuộc khu vực châu Phi có nhiều lý do nhưng chủ yếu là do khu vực này còn nhiều dấu hiệu chưa ổn định về chính trị, xã hội, vốn đầu tư cho phát triển kinh tế còn thấp và

phần lớn hoạt động xuất khẩu phụ thuộc vào xuất khẩu các nguồn tài nguyên sẵn có

Ngoài ra, tình trạng nghèo đói, bệnh tật và nợ nước ngoài cũng đang là một gánh nặng đối với châu Phi Do tốc độ tăng trưởng thấp như trên nên hiện nay châu Phi vẫn không hạn chế được tình trạng nghèo khổ và không đạt được mức tăng trưởng 7%/năm để xóa bỏ nghèo đói vào năm 2015 Theo Liên hiệp quốc, năm 2001, trong số 46 quốc gia nghèo nhất thế giới thì có 33 nước thuộc châu Phi Khoảng 44% dân số ở đây sống dưới mức nghèo khổ và con số này còn tiếp tục gia tăng [44, tr.77] Không có nơi nào tỉ lệ người chết

và tỉ lệ trẻ em suy dinh dưỡng cao như khu vực này Nền nông nghiệp lạc hậu, phụ thuộc vào thiên nhiên khắc nghiệt khiến cho nạn đói diễn ra rất trầm trọng Nông nghiệp đóng góp khoảng 30% – 50% vào GDP của nhiều quốc gia châu Phi, song đầu tư vào nông nghiệp rất thấp Hạ tầng cơ sở nông thôn lạc hậu khiến cho nông dân không thể đưa các sản phẩm của mình ra thị trường Ngoài ra, các yếu tố đầu vào cho ngành nông nghiệp như giống cây trồng, công nghệ, quản lý… không được quan tâm đúng mức đã hạn chế năng suất Năng suất thấp là nguyên nhân làm cho tình trạng thiếu lương thực ở châu Phi trở nên trầm trọng hơn và do vậy hiện nay rất nhiều nước châu Phi vẫn phải trông chờ vào trợ cấp lương thực từ bên ngoài

Nghèo đói ở châu Phi có một số nguyên nhân như tỉ lệ tăng dân số vẫn còn cao, tỉ lệ người biết chữ thấp, thể chế chính trị độc đoán chuyên quyền, tình trạng tham nhũng không thể kiểm soát được Theo báo cáo năm 2004 của Quỹ dân số Liên hiệp quốc thì mức tăng trưởng dân số châu Phi vẫn là 3% Vào năm 2020, dân số thế giới có thể là 10 tỷ người thì dân số khu vực châu Phi sẽ là 1/5 tổng dân số thế giới [51, tr.7] Dân số tăng nhanh ở các quốc gia châu Phi làm cho thu nhập bình quân đầu người giảm, tạo ra sức ép về việc làm, phải đối phó với tình trạng thiếu lương thực và điều kiện học hành Tại

hầu hết các quốc gia châu Phi, tỉ lệ đầu tư ngân sách của chính phủ cho giáo dục luôn ở mức thấp Số trẻ em trong độ tuổi đi học không được đến trường rất cao Thất học đã đẩy số đông người dân vào tình trạng thất nghiệp, không

có cơ hội nâng cao thu nhập của mình

Bên cạnh đó, nạn dịch HIV/AIDS đang hoành hành ở châu Phi và chưa

có dấu hiệu suy giảm Theo số liệu của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) châu Phi có khoảng 30 triệu người nhiễm HIV trong tổng số 42 triệu người trên thế giới vào năm 2004, tập trung chủ yếu ở khu vực Xahara Nhiều nước thuộc miền Nam châu Phi có tỉ lệ nhiễm HIV/AIDS rất cao, có nước lên tới 30% [51, tr.6] Theo WHO, đại dịch HIV/AIDS đang ảnh hưởng nghiêm trọng tới nguồn lực ở châu Phi Tuổi thọ trung bình của người châu Phi thấp Mỗi ngày

có tới hàng nghìn người chết tại miền Nam Xahara vì bệnh AIDS

Nợ nước ngoài của châu Phi vẫn tiếp tục tăng Năm 2002, nợ nước ngoài của khu vực này là 264,7 tỷ USD và năm 2003 là 267,9 tỷ USD Tổng

số nợ kể cả nợ ngắn hạn và nợ dài hạn đều tăng [51, tr.7] Gánh nặng nợ nước ngoài ở châu Phi đã dần được giảm nhẹ nhờ chương trình xóa nợ cho nước nghèo hoặc giảm nợ, nhưng số nợ tồn động hiện nay vẫn còn quá lớn

Về chính trị, châu Phi vẫn là khu vực bất ổn về chính trị, mâu thuẫn sắc tộc, bạo lực, xung đột vũ trang thường xuyên bùng phát Cuộc chiến giữa các phe phái diễn ra kéo dài và ác liệt bất chấp sự ra đời của các tổ chức hòa giải dân tộc và sự can thiệp của Liên hiệp quốc và các tổ chức quốc tế Các hình thức xung đột chủ yếu là: thứ nhất, chiến tranh theo kiểu cổ điển xảy ra giữa các quốc gia dưới hình thức đối đầu quân sự giữa các lực lượng quân đội chính quy được dàn xếp bằng nền hòa bình do quốc tế kiểm soát Thứ hai là xung đột nội bộ với sự dính líu của các lực lượng phiến quân được bên ngoài hậu thuẫn, nhưng không có sự can thiệp quân sự trực tiếp của một nước thực dân cũ Thứ ba là nội chiến có sự can thiệp trực tiếp của một nước thực dân cũ

và được dàn xếp bằng hòa bình ở cấp độ quốc gia nhưng không làm tình hình khu vực giảm bớt căng thẳng

Chiến tranh lạnh kết thúc và trong nửa đầu thập kỷ 1990, sự tự do hóa

về chính trị đã được mở rộng, các nước châu Phi nhanh chóng chấp nhận hệ thống đa đảng chính trị, các quyền tự do của công dân được mở rộng và được khẳng định bằng Hiến pháp, các cuộc bầu cử cạnh tranh đa đảng được tổ chức nhưng xung đột và bạo lực vẫn xảy ra thường xuyên Điều đó xuất phát từ những nguyên nhân sau: do sự yếu kém và mất khả năng tự vệ của chính phủ

đã mở đường cho các hoạt động vũ trang và nổi dậy; do sự nhận thức của nhân dân về tính yếu kém của các nhà nước như nạn tham nhũng, bóc lột, hối lộ…đã chuyển sang hành động phản kháng; do mâu thuẫn sắc tộc, bộ lạc, các nhóm xã hội…không được giải quyết triệt để Thêm vào đó, việc tranh chấp kiểm soát các nguồn tài nguyên thiên nhiên và đất đai cũng gây ra xung đột ở khu vực châu Phi Một lý do nữa là lợi ích của các nhóm nhỏ trong xã hội chưa được tính đến một cách căn bản Đặc thù của các xã hội châu Phi là được cấu tạo từ rất nhiều dân tộc, bộ lạc và các nhóm sắc tộc dưới bộ lạc Việc lợi ích của họ bị lãng quên hoặc bỏ qua đã luôn âm ỉ và sẽ bùng phát khi

có cơ hội Và khi chuyển sang thời kỳ tự do hóa chính trị thì cũng là dịp bùng

nổ các sự phản kháng, bức bách bấy lâu nay bị kìm nén Nếu ở nơi nào chính phủ hợp pháp đủ mạnh và đủ năng lực để quản lý thì nơi đó ít có xung đột Ngược lại, khi nhà nước yếu kém mà sự thể hiện cái riêng của mỗi sắc tộc lại quá mạnh, vượt quá tầm kiểm soát của nhà nước thì hậu quả là xung đột sắc tộc và bạo lực diễn ra triền miên Có thể nói rằng, cho đến nay ở châu Phi những mâu thuẫn sắc tộc, nhóm xã hội, bạo lực và xung đột vũ trang vẫn chưa hoàn toàn được ngăn chặn

1.2 Châu Phi – điểm đến chiến lược của Trung Quốc

Châu Phi ngày càng có vị trí quan trọng trên bàn cờ chiến lược thế giới Trữ lượng dầu mỏ đã thăm dò phát hiện ở châu Phi cùng với sự phong phú của các loại nguyên liệu chiến lược đã làm cho châu Phi dần dần trở thành

“điểm nóng” tranh giành lợi ích giữa các nước lớn trong đó có Trung Quốc

Trong thời gian gần đây, Trung Quốc đang tăng cường mối quan tâm đối với châu Phi xuất phát từ những toan tính chiến lược cả về kinh tế lẫn chính trị Trung Quốc chủ động thúc đẩy mạnh mẽ mối quan hệ này và ngày càng gia tăng ảnh hưởng của mình tại lục địa này Nguyên nhân đầu tiên và quan trọng nhất khiến Trung Quốc ngày càng quan tâm hơn đến châu Phi là những lợi ích kinh tế - thương mại, dịch vụ ngày càng to lớn ở khu vực này Nguồn dầu mỏ và các loại nguyên liệu phong phú của châu Phi là mối quan tâm chiến lược chính của Trung Quốc nhằm đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế đang phát triển nóng của mình Trong những năm qua, sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế Trung Quốc đã làm cho Trung Quốc ngày càng thiếu trầm trọng nguyên nhiên liệu phục vụ cho sự phát triển, nhất là trong những năm sắp tới Trong khi các nước phương Tây đã kiểm soát hầu hết các mỏ dầu quan trọng nhất trên thế giới và tình hình Trung Đông không ổn định thì châu Phi ngày càng trở thành nguồn cung cấp dầu chiến lược cho Trung Quốc Năm 2005, Trung Quốc đã phải nhập khẩu 38,3 triệu tấn dầu thô từ châu Phi, chiếm 30% nhu cầu dầu mỏ hàng năm của nền kinh tế Trung Quốc Chỉ riêng

ba nước Xu Đăng, Nigêria, Angôla đã cung cấp tới 1/4 nhu cầu dầu mỏ cho Trung Quốc Với sự phát triển như hiện nay thì theo tính toán đến năm 2020, Trung Quốc phải nhập khẩu tới 60% nhu cầu năng lượng của mình [48, tr.4] Trung Quốc xem châu Phi như là một nguồn cung cấp dầu tiềm năng cho tương lai Mặc dù trữ lượng dầu mỏ ở châu Phi không lớn bằng Trung Đông nhưng chất lượng dầu mỏ ở đây rất cao Ngoài Nigiêria, tất cả các nước sản xuất dầu mỏ ở châu Phi không phải là thành viên của OPEC cho nên họ

không chịu sự ràng buộc về sản lượng khai thác Đây là cơ hội tốt để Trung Quốc mở rộng đầu tư khai thác dầu tại đây Ngoài dầu mỏ, Trung Quốc còn quan tâm đến toàn bộ các loại nguyên liệu chiến lược vốn rất phong phú của châu Phi như gỗ, bông, cao su, đồng, sắt, côban, kim cương…

Ngoài ra, đối với Trung Quốc, châu Phi không chỉ quan trọng về dầu khí Sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế Trung Quốc đã biến nước này thành công xưởng sản xuất của thế giới Trong khi đó nguồn xuất khẩu sang các thị trường Mỹ và châu Âu đang giảm sút do các nước này dựng lên các rào cản thương mại để ngăn chặn sự xâm nhập của hàng hóa từ Trung Quốc

và hàng hóa của Trung Quốc cũng đang bị cạnh tranh mạnh mẽ bởi các nền kinh tế đang phát triển ở các thị trường Âu, Á, Mỹ thì thị trường châu Phi, nơi

mà người tiêu dùng tương đối dễ tính đối với hàng tiêu dùng giá rẻ của Trung Quốc ngày càng quan trọng đối với Trung Quốc Hơn nữa, châu Phi với dân

số đông ngày càng trở thành thị trường rộng lớn đầy tiềm năng cho hàng hóa Trung Quốc Đẩy mạnh tiếp cận thị trường rộng lớn này sẽ góp phần bù đắp cho sự giảm sút trong xuất khẩu các nguồn hàng của Trung Quốc Thực tế cho thấy, trao đổi thương mại giữa Trung Quốc và châu Phi tăng mạnh nhờ nhu cầu ngày càng tăng của Trung Quốc về dầu mỏ và các sản phẩm khai khoáng của châu Phi, đồng thời cũng nhờ nhu cầu ngày càng tăng của châu lục này đối với các sản phẩm như xe hơi, hàng dệt may, viễn thông và các hàng hóa giá rẻ khác của Trung Quốc Như vậy dân số đông cùng với thị trường rộng lớn đầy tiềm năng của châu Phi cũng chính là điểm thu hút đối với Trung Quốc

Bên cạnh đó, việc Trung Quốc thúc đẩy quan hệ mạnh mẽ với châu Phi còn mang một ý nghĩa chính trị - ngoại giao rất quan trọng Đầu tiên, Trung Quốc cần sự ủng hộ của châu Phi để xác lập ảnh hưởng có tính toàn cầu trong vai trò nước lớn trên thế giới và tại diễn đàn Liên hiệp quốc Châu Phi có tổng

cộng 54 quốc gia, chiếm 54 ghế trong Liên hiệp quốc, chiếm gần 1/3 tổng số thành viên của tổ chức này, là “tập đoàn phiếu bầu” lớn nhất của Liên hiệp quốc Năm 2002, sau khi Liên minh các nước châu Phi thành lập, các nước châu Phi ngày càng chú ý phối hợp lập trường trong các vấn đề quốc tế lớn, ra sức nói cùng một tiếng nói trên vũ đài quốc tế Hành động đó đã tăng cường mạnh mẽ quyền phát ngôn và sức ảnh hưởng của các nước châu Phi ở Liên hiệp quốc và các vũ đài quốc tế khác Vì thế trên các vũ đài quốc tế như Liên hiệp quốc vị trí của các nước châu Phi ngày càng nâng cao, trong việc giải quyết rất nhiều vấn đề quốc tế đều không thể không có sự tham gia của các nước này Đây cũng chính là điểm thu hút Trung Quốc Sự lựa chọn châu Phi của Trung Quốc cũng là nhằm để giành sự ủng hộ đáng tin cậy của châu Phi tại Liên hiệp quốc Châu Phi cũng rất quan trọng trong việc giúp Trung Quốc cân bằng quan hệ với Mỹ và các cường quốc phương Tây Châu Phi là một lục địa có số lượng các quốc gia đang phát triển lớn nhất, tăng cường quan hệ Trung Quốc – châu Phi sẽ giúp Trung Quốc nâng cao ảnh hưởng cũng như vị trí quốc tế của mình

Thêm vào đó, việc thúc đẩy quan hệ với châu Phi cũng là một phần trong chiến lược nhằm cô lập, thu hẹp không gian sinh tồn của Đài Loan, bởi khi quan hệ Trung Quốc – châu Phi phát triển cũng có nghĩa là không gian chính trị truyền thống của Đài Loan tại châu lục này bị thu hẹp Chính sách gần gũi hơn với châu Phi của Trung Quốc nhằm tăng thêm sự ủng hộ của châu Phi đối với nguyên tắc “một nước Trung Quốc” mà từ bỏ quan hệ chính thức với Đài Loan Có thể nói đây là một thắng lợi trong chính sách phong tỏa Đài Loan bằng ngoại giao của Trung Quốc và Trung Quốc đang từng bước đẩy lùi Đài Loan khỏi châu lục này Vào tháng 01/1998, Nam Phi, nước lớn phát triển nhất châu Phi cắt đứt quan hệ với Đài Loan để thiết lập quan hệ với Trung Quốc, đã gây ra hiệu ứng mới trong toàn châu Phi, hàng loạt các nước

đã cắt đứt quan hệ với Đài Loan để thiết lập quan hệ với Trung Quốc sau đó: Senegal năm 2004 và Libêria năm 2005 Malawi cũng đã cắt đứt quan hệ ngoại giao với Đài Bắc vào tháng 01/2008 Hiện nay chỉ còn 4 nước châu Phi duy trì quan hệ với Đài Bắc

Có thể nói Trung Quốc đang từng bước tăng cường ảnh hưởng ở châu Phi với tư cách là một cường quốc thế giới Việc tăng cường phát triển quan

hệ hợp tác toàn diện với châu Phi nhằm mục tiêu trở thành nước có ảnh hưởng hàng đầu ở châu Phi về chính trị và kinh tế, nhằm tiềm kiếm sự ủng hộ của các nước châu Phi trong các diễn đàn quốc tế, cạnh tranh với ảnh hưởng của Mỹ và các nước lớn khác ở châu Phi, biến châu Phi thành thị trường tiêu thụ hàng hoá và là nơi cung cấp nguyên vật liệu phục vụ công cuộc phát triển kinh tế đất nước đồng thời thu hẹp không gian sinh tồn của Đài Loan

1.3 Châu Phi – điểm đến chiến lược của Nhật Bản

Có thể nói rằng quan hệ giữa Nhật Bản và châu Phi đã có từ rất lâu, song trong những năm gần đây đang ngày càng khởi sắc Nếu như trước đây Nhật Bản chỉ thiết lập quan hệ với một vài nước phát triển hay đối tác lớn ở châu Phi thì giờ đây mở rộng ra và có quan hệ hợp tác hầu hết 54 quốc gia độc lập ở châu lục này Vậy, điều gì đã khiến Nhật Bản quan tâm đến châu Phi trong thời gian gần đây?

Trước hết, đó là do cuộc chạy đua gay gắt về năng lượng và thị phần ở châu Phi giữa Nhật Bản và Trung Quốc – hai đối thủ mạnh ở châu Á Nhật Bản và Trung Quốc điều là những nước tiêu dùng dầu lửa lớn thứ hai và thứ

ba thế giới, đặc biệt Nhật Bản – quốc gia nghèo về tài nguyên thiên nhiên, thì năng lượng là yếu tố sống còn đối với nền kinh tế Nhật Bản phụ thuộc hầu như hoàn toàn vào dầu mỏ nhập khẩu, trong đó gần 90% là từ khu vực Trung Đông Do đó, để đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia nhất là trong xu thế

giá dầu thế giới đang gia tăng cũng như cả thế giới đang đổ xô vào cuộc săn đuổi ráo riết các nguồn năng lượng dầu mỏ và cả các nguồn năng lượng khác

đã khiến Nhật Bản phải tăng cường tìm kiếm, khai thác và nhập khẩu các nguồn năng lượng ở nước ngoài Trong khi đó hiện nay tại châu Phi tiềm năng trong lĩnh vực này là rất lớn Do vậy châu Phi đang là tâm điểm chú ý của Nhật Bản nhằm phân tán rủi ro từ Trung Đông Trữ lượng dầu mỏ của châu Phi khoảng 101,8 tỉ thùng, chiếm hơn 8% nguồn tài nguyên dầu mỏ đã thăm dò được Sản lượng dầu mỏ/ngày của các nước châu Phi trong 10 năm tới đây sẽ tăng từ 11 triệu thùng lên 16 triệu thùng [77, tr.13] Trong bối cảnh giá dầu thế giới không ngừng tăng cao như hiện nay thì nguồn tài nguyên dầu

mỏ phong phú đã làm tăng nhanh sự quan tâm của Nhật Bản đối với châu Phi Hơn nữa, lục địa châu Phi vốn có danh hiệu “kho nguyên liệu thế giới”, 150 loại khoáng sản đã phát hiện trên thế giới đều có trữ lượng lớn ở châu Phi, đặc biệt là hơn 50 loại khoáng sản hiếm có liên quan mật thiết với khoa học công nghệ cao điều có trữ lượng lớn ở châu Phi, trong đó ít nhất có 17 loại có trữ lượng hàng đầu thế giới Chính điều này đã làm cho Nhật Bản quan tâm đến châu Phi ngày càng nhiều hơn nhằm tranh giành nguồn tài nguyên năng lượng

và ảnh hưởng chính trị đối với châu Phi

Ngoài ra, Nhật Bản cũng đang lo sợ sự bành trướng của Trung Quốc ở lục địa này Trong thời gian gần đây, vai trò mới nổi lên của Trung Quốc ở châu Phi đã khiến Nhật Bản phải chú ý để duy trì cán cân quyền lực của mình

ở châu Á và trên trường quốc tế Trước sự ảnh hưởng ngày càng lớn của Trung Quốc ở châu Phi, Nhật Bản cũng đã tích cực đẩy mạnh các hoạt động ngoại giao ở châu Phi để tăng cường ảnh hưởng chính trị và kinh tế ở đây Như đã nói ở trên, châu Phi là một thị trường có tiềm năng to lớn Châu Phi

có diện tích hơn 30 triệu km2 chiếm 20% diện tích thế giới, tổng dân số khoảng 900 triệu người Châu Phi đã trải qua ách thống trị và tranh giành của

thực dân hàng trăm năm, lại thêm chiến tranh liên miên, nạn đói, hạn hán, nợ nần và đại dịch HIV/AIDS nên châu Phi là châu lục nghèo nhất thế giới Thực lực tiêu dùng hiện nay của các nước châu Phi tương đối thấp nhưng kinh tế lại đang phát triển nhanh chóng Kinh tế phát triển nhanh cộng thêm quy mô nhân khẩu to lớn đã làm cho châu Phi trở thành một thị trường lớn mà không nước nào có thể xem nhẹ trong đó có Nhật Bản

Một nguyên nhân khác khiến Nhật Bản coi trọng châu Phi là do Nhật Bản muốn nhận được sự đồng thuận của các nước châu Phi về việc Nhật Bản tranh cử ghế thường trực của Hội đồng bảo an Liên hiệp quốc Châu Phi có 54 quốc gia độc lập, chiếm gần 1/3 thành viên của tổ chức này Do vậy, đối với Nhật Bản, châu Phi là nguồn ngoại giao và chính trị quốc tế quý báu… Mặc

dù Nhật Bản có những đóng góp to lớn cho Liên hiệp quốc, riêng về mặt tài chính chiếm gần 20% ngân sách của Liên hiệp quốc, mà cụ thể là riêng năm

2004 và năm 2005, Nhật Bản đã chi 530 triệu USD cho các hoạt động gìn giữ hòa bình (PKOs) của lực lượng gìn giữ hòa bình Liên hiệp quốc ở châu Phi, tính đến năm 2004 Nhật Bản cũng đóng góp khoảng 227 triệu USD cho Quỹ

Ủy thác An sinh của Liên hiệp quốc, và 246 triệu USD cho Quỹ Toàn cầu chống AIDS, lao phổi và sốt rét…song Nhật Bản vẫn chưa giành được chiếc ghế thường trực Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc [38, tr 30] Hơn thế nữa, là một cường quốc kinh tế lớn thứ hai thế giới sau Mỹ, nhưng trên vũ đài chính trị quốc tế, Nhật Bản vẫn chưa có tiếng nói quyết định Do đó nhằm tranh thủ

sự ủng hộ của các quốc gia châu Phi trong việc Nhật Bản trở thành thành viên chính thức của Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc, ngang tầm với Mỹ, Nga, Pháp, Anh và Trung Quốc, Nhật Bản không thể bỏ qua các nước châu Phi – một lực lượng quan trọng trong chiến lược chính trị ngoại giao của Nhật Bản

Một lý do nữa là vì sức ép của cộng đồng quốc tế và vì trách nhiệm của Nhật Bản đối với các vấn đề của thế giới Như chúng ta biết các vấn đề của

châu Phi như đói nghèo, xung đột, dịch bệnh…cũng như triển vọng phát triển của châu Phi trong thế kỉ XXI đang là mối quan tâm lớn của cộng đồng quốc

tế trong đó có Nhật Bản Chính sách hướng tới châu Phi của Nhật Bản là công

cụ để Nhật Bản đóng góp vào sự ổn định và thịnh vượng của toàn thế giới

Như vậy, chính do châu Phi là kho tài nguyên của thế giới, kho phiếu bầu của Liên hiệp quốc cộng thêm thị trường tiềm năng to lớn đã khiến cho Nhật Bản coi trọng châu Phi và có những chính sách để thúc đẩy mối quan hệ giữa Nhật Bản và châu Phi ngày càng trở nên tốt đẹp hơn

Tóm lại, trong nền kinh tế thế giới hiện nay, châu Phi là nơi hội tụ những lợi thế rất quan trọng: kho tài nguyên của thế giới, thị trường tiềm năng

to lớn, kho phiếu bầu của Liên hiệp quốc Lợi thế này của châu Phi đang trở thành mục tiêu để các cường quốc khắc phục những hạn chế về tài nguyên trong nước cũng như nâng cao vị thế của mình Trung Quốc và Nhật Bản là hai nền kinh tế khổng lồ rất đói năng lượng nên châu Phi trong hiện tại và tương lai là điểm nóng của hai quốc gia này Bằng các khoản đầu tư, viện trợ, xóa nợ…Trung Quốc và Nhật Bản đã giúp châu Phi cải thiện phần nào về kinh tế, đồng thời qua đó cũng đã thiết lập được sự ảnh hưởng của họ tại lục địa này

Chương 2: CHÍNH SÁCH CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI

VỚI CHÂU PHI TỪ SAU CHIẾN TRANH LẠNH ĐẾN NAY

2.1 Quan hệ Trung Quốc – châu Phi qua các thời kì lịch sử

Mối quan hệ giữa Trung Quốc và châu Phi đã có từ rất lâu trong lịch

sử Trải qua các triều đại của Trung Quốc mối quan hệ này vẫn được duy trì Tuy nhiên, quan hệ Trung Quốc – châu Phi chỉ thực sự tạo bước ngoặc vào năm 1949 – nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa ra đời cùng với sự xuất hiện của một số quốc gia châu Phi độc lập Mặc dù vậy, mãi đến năm 1955 trong hội nghị Bandung Trung Quốc mới có cơ hội để gây ảnh hưởng với các nước Năm 1956 Ai Cập trở thành quốc gia châu Phi đầu tiên thiết lập quan hệ ngoại giao với Trung Quốc Từ đó đến nay đã có gần 50 quốc gia của châu Phi có quan hệ chính thức với Trung Quốc Quan hệ giữa Trung Quốc và châu Phi có thể chia thành các giai đoạn sau:

Giai đoạn thứ nhất từ năm 1956 đến năm 1996: Trung Quốc tiếp cận với châu Phi với tư cách là một nhà nước công nông mới ở châu Á, cảm tình

và ủng hộ những phong trào giải phóng dân tộc ở một số nước của châu lục này Trong quan hệ với châu Phi, Trung Quốc chỉ chú trọng chủ yếu đến lĩnh vực chính trị tư tưởng Trung Quốc cùng một số nước châu Phi đều là những nước đang phát triển có chung một số điểm tương đồng, cần nhau trên các diễn đàn quốc tế và khu vực Các nước châu Phi đã ủng hộ tích cực giúp Trung Quốc giành được vị trí hợp pháp của mình tại Liên hiệp quốc trong kì họp lần thứ XXVI của tổ chức này vào năm 1972: 26/76 phiếu ủng hộ Trung Quốc là của các nước châu Phi Về phía mình, Trung Quốc đã cung cấp nhiều

dự án viện trợ cho châu Phi theo tinh thần của chủ nghĩa quốc tế vô sản, quan

tâm chủ yếu đến lợi ích và ảnh hưởng về chính trị và hầu như bỏ qua quan hệ kinh tế Quan hệ kinh tế hai bên thời kì này hạn chế trong một số lĩnh vực nhất định và thành quả đạt được không tương xứng với tiềm năng của hai bên

Từ giữa những năm 1970, Trung Quốc bắt đầu tiến hành thực hiện chính sách đổi mới, mở cửa và xác định tầm nhìn mới trong chính sách đối ngoại của mình Lúc này, Trung Quốc đang tìm kiếm con đường phát triển kinh tế và có sự giảm sút trong quan hệ với châu Phi Tuy nhiên, đến giữa những năm 1980 trong chính sách đối ngoại của Trung Quốc đã bắt đầu có sự thay đổi Sau khi đã bình thường hóa quan hệ với Mỹ và cải thiện quan hệ với Nga, mục tiêu trong chính sách đối ngoại của Trung Quốc được xác định lại

là tìm kiếm hòa bình để phát triển, ưu tiên lợi ích quốc gia, chuyển từ chủ nghĩa hệ tư tưởng sang chính sách ngoại giao thực dụng Trong thập niên

1980 Trung Quốc đã có quan hệ ngoại giao với 48 nước châu Phi, từ năm

1981 đến năm 1989 đã có 55 vị lãnh đạo cấp cao từ châu Phi sang Trung Quốc Điểm đáng nói là trong quan hệ của hai bên đã có sự tăng dần các nhân

tố kinh tế và được thể hiện rõ nét thông qua các nguyên tắc trong hợp tác và phát triển kinh tế với các nước châu Phi mà thủ tướng Trung Quốc lúc đó là Triệu Tử Dương đã đưa ra nhân dịp đi thăm 11 nước châu Phi từ cuối năm

1982 đến đầu năm 1983 Các nguyên tắc đó bao gồm: bình đẳng, cùng có lợi, chú trọng vào kết quả thực tế, hợp tác trên nhiều lĩnh vực mà cả hai bên đều

có lợi [30, tr.4] Như vậy, có thể nói rằng đây là giai đoạn quá độ của chính sách ngoại giao của Trung Quốc nhằm vào mục tiêu thúc đẩy phát triển kinh

tế

Giai đoạn thứ hai từ năm 1990 đến năm 2006: Quan hệ Trung Quốc – châu Phi được cải thiện đáng kể Giai đoạn này có đặc điểm là quan hệ đối tác Trung Quốc – châu Phi được nâng lên về chất, đi vào thực chất hơn, uy tín chính trị của Trung Quốc ở châu Phi được nâng cao hơn, quan hệ kinh tế

Trung Quốc – châu Phi được mở rộng đem lại lợi ích thiết thực cho cả hai bên Chính giới và các nhà doanh nhân Trung Quốc cho rằng “châu Phi đã vượt qua thời kỳ hỗn loạn chính trị và phần lớn các nước đã có vai trò ngày càng quan trọng trên thế giới” Đây là thời điểm cần thiết lập quan hệ toàn diện với châu Phi khi bước vào thế kỷ XXI Trung Quốc cho rằng châu Phi là vùng đất cuối cùng trên thế giới chưa được khai phá đầy đủ, do đó các nhà đầu tư Trung Quốc phải nắm bắt thời cơ tiến vào châu Phi Đây là giai đoạn Trung Quốc chủ động đẩy mạnh đồng thời cả hai lĩnh vực kinh tế và chính trị đối với châu Phi

Về kinh tế, tổng kim ngạch thương mại Trung Quốc – châu Phi được đẩy mạnh đáng kể Năm 1990 kim ngạch thương mại mới chỉ đạt 0,8 tỷ USD thì đến năm 2005 con số này lên đến 44 tỷ USD Năm 2003 có 23 nước châu Phi quan hệ với Trung Quốc đạt kim ngạch buôn bán hai bên trên 100 triệu USD Trung Quốc có tới 600 doanh nghiệp, công ty đặt chân lên 54 nước và vùng châu Phi với tổng số vốn đầu tư là 1,17 tỷ USD [20, tr.13] Đây là những thành tích bước đầu của việc Trung Quốc đẩy mạnh quan hệ kinh tế với châu Phi và sau này chắc chắn sẽ còn được tăng cường và đẩy mạnh hơn nữa Về chính trị, một loạt các nước châu Phi quan hệ ngoại giao trực tiếp với Trung Quốc, giữa một số nước châu Phi và Trung Quốc luôn có sự trao đổi qua lại bởi những cuộc viếng thăm cấp cao lẫn nhau Năm 1993 mới chỉ có 7 nước châu Phi có quan hệ ngoại giao và thương mại với Trung Quốc thì đến năm 2003, một loạt nước châu Phi đã chọn Trung Quốc làm đối tác, nâng tổng số nước châu Phi có quan hệ ngoại giao và thương mại với Trung Quốc

là 23 nước [20, tr.12] Trên trường quốc tế, nhiều vấn đề quốc tế và khu vực được Trung Quốc và một số nước đang phát triển nhất trí ủng hộ lẫn nhau

Giai đoạn thứ ba từ năm 2006 đến nay: Với mốc đột phá là năm 2006 – năm kỉ niệm 50 năm thiết lập quan hệ Trung Quốc – châu Phi Đầu năm 2006,

Trung Quốc công bố Văn kiện về chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi Trong tài liệu này thể hiện toàn diện những mục đích rõ ràng và quyết tâm của Trung Quốc tiếp tục tình hữu nghị truyền thống giữa hai bên, phát triển đối tác chiến lược kiểu mới Trung Quốc – châu Phi Trung Quốc đã chọn thời điểm này để lần đầu tiên đưa ra Văn kiện về chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi, điều đó thể hiện sự coi trọng cao độ đối với châu Phi của Trung Quốc Sau khi văn kiện được công bố, sự hợp tác giữa Trung Quốc và châu Phi sẽ phát triển mạnh mẽ, thực chất và sâu sắc hơn trên mọi lĩnh vực Trung Quốc coi đây là một sự kiện ngoại giao lớn, khẳng định chính phủ và lãnh đạo Trung Quốc trước sau như một coi trọng châu Phi và quan hệ với châu Phi, đặt phát triển quan hệ hợp tác hữu nghị truyền thống với châu Phi vào một vị trí quan trọng trong ngoại giao của Trung Quốc Thực tế, châu Phi chưa bao giờ được chứng kiến những đợt sóng ngoại giao ồ ạt đến từ Trung Quốc như trong năm 2006 Trong năm 2006 các chuyến đi của lãnh đạo hai phía sang thăm nhau đã lên mức kỉ lục Trong 6 tháng đầu năm, châu lục này

đã tiếp đón nhiều đoàn chính khách và doanh nhân Trung Quốc đến thăm Đặc biệt nhất là hai chuyến viếng thăm chính thức châu Phi của hai đoàn cấp cao Trung Quốc Đoàn thứ nhất do Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào dẫn đầu sang thăm Marôc, Kênia và Nigiêria vào tháng 4/2006 Sang tháng 6/2006, phái đoàn Trung Quốc do Thủ tướng Ôn Gia Bảo dẫn đầu đã thực hiện thăm viếng bảy nước châu Phi là Ai Cập, Ghana, Cộng hòa dân chủ Cônggô, Angôla, Nam Phi, Uganđa và Tandania Hai chuyến thăm cấp cao này đã thực sự mở ra trang mới trong lịch sử quan hệ hai đối tác, nó chứng minh cho quyết tâm nâng cao tầm quan hệ Trung Quốc – châu Phi lên một tầm cao mới, đó là quan hệ đối tác chiến lược kiểu mới như được khẳng định trong Văn kiện chính sách đối ngoại với châu Phi Kết quả của hai cuộc viếng

thăm này là thắng lợi chung của Trung Quốc và châu Phi về mọi mặt nhưng quan trọng nhất vẫn là kinh tế và chính trị

Đặc biệt, diễn đàn hợp tác Trung Quốc – châu Phi diễn ra tại Bắc Kinh, Trung Quốc trong hai ngày 6 và 7/11/2006 với sự tham gia của các đoàn đại biểu đến từ 48 nước châu Phi và 20 tổ chức quốc tế là một sự kiện trong quan

hệ Trung Quốc – châu Phi Diễn đàn là sự nối tiếp trang mới trong lịch sử quan hệ hai đối tác, thúc đẩy toàn diện sự cộng tác kinh tế thương mại hai bên Trên nền quan hệ kinh tế được phát triển mạnh mẽ, quan hệ chính trị - ngoại giao cũng liên tiếp được củng cố và gia tăng

Về chính trị: Thiết lập mối quan hệ đối tác chiến lược kiểu mới Trung

Quốc – châu Phi, đặc điểm chính là tin tưởng lẫn nhau về chính trị, đôi bên cùng có lợi trong lĩnh vực kinh tế và ủng hộ lẫn nhau trong các công việc quốc tế Các chuyến thăm châu Phi của lãnh đạo Trung Quốc không chỉ nhằm vào mục đích kinh tế là chính mà còn mang những ý nghĩa chính trị và nhân đạo khác Trung Quốc đã thông qua nhiều giải pháp để giúp đỡ châu Phi vượt qua khó khăn trong tiến trình hội nhập nền kinh tế toàn cầu

Về kinh tế: Trong chuyến thăm của lãnh đạo cấp cao Trung Quốc sang

châu Phi đầu năm 2006, một loạt thỏa thuận hợp tác kinh tế Trung Quốc – châu Phi đã được ký kết Cụ thể, trong chuyến thăm của Chủ tịch Hồ Cẩm Đào, một thỏa thuận trị giá 2 tỷ USD được ký kết với Nigiêria, theo đó, công

ty dầu mỏ ngoài khơi của Trung Quốc sẽ giữ 45% cổ phần trong một mỏ dầu ngoài khơi của nước này và thỏa thuận với Kênia về việc Trung Quốc giúp nước này thực hiện điện khí hóa đất nước, trong đó có các vùng nông thôn của Kênia và Trung Quốc được quyền tìm kiếm dầu mỏ tại đây Còn trong chuyến thăm của Thủ tướng Ôn Gia Bảo thì ngoài việc thông qua Cương yếu hợp tác làm sâu sắc thêm quan hệ đối tác chiến lược với Ai Cập và Nam Phi, những phát biểu và thông cáo chung với 5 nước còn lại, Thủ tướng còn chứng

kiến ký kết 71 hiệp định trên nhiều lĩnh vực như chính trị, kinh tế, thương mại, xây dựng cơ sở hạ tầng, văn hóa, giáo dục và khoa học kỹ thuật Trong

đó có 11 thỏa thuận với Ai Cập về hợp tác thương mại, kinh tế, năng lượng, đặc biệt là thỏa thuận khung về hợp tác dầu lửa và khí gas và những hợp đồng

về khai thác đồng tại Côngô, gỗ tại Libêria và các nguồn khoáng sản phong phú khác tại châu Phi

Song song với những cuộc đàm phán về kinh tế, thương mại, trong cả hai chuyến thăm, Trung Quốc còn cam kết tiếp tục cung cấp viện trợ cho sự phát triển xã hội của nhiều quốc gia châu Phi như xây dựng trung tâm nông nghiệp kiểu mẫu và trường tiểu học, cử các đội y tế, tặng thuốc chống sốt rét

và đào tạo nhân tài… Đây chính là sự tiếp tục của chính sách đã được Trung Quốc thực hiện trước đây Trong 50 năm quan hệ, Trung Quốc đã cấp 5,5 tỷ USD viện trợ cho châu Phi, cử 16.000 nhân viên y tế tới 43 nước, giúp gần 24 nghìn bệnh nhân và giảm hay xóa nợ cho 31 nước Trung Quốc đã thực hiện gần 900 dự án xây dựng cơ sở hạ tầng và kinh tế xã hội, trong đó có nhiều trường học mới ở Tandania, xây dựng đường xe lửa xuyên quốc gia ở Ăngôla, giúp phát triển công nghiệp du lịch ở Uganđa… Ngoài ra, Trung Quốc còn trợ giúp châu Phi về nhiều mặt, xây dựng 700 công trình, 2.000 km đường sắt và 3.000 km đường ô tô tại 49 nước châu Phi [20, tr.15]

Tại Hội nghị cấp cao Trung Quốc – châu Phi tổ chức tại Êtiôpia tháng 12/2003, Trung Quốc đã đồng ý giảm 1,3 tỷ USD tiền nợ cho 31 quốc gia châu Phi và cam kết ủng hộ “Sáng kiến đối tác mới vì sự phát triển của châu Phi” Trung Quốc đã lập danh sách các mặt hàng miễn thuế cho các quốc gia châu Phi và tiếp tục khuyến khích các doanh nghiệp trong nước đầu tư vào châu Phi, đặc biệt trong lĩnh vực năng lượng, dệt may và nông nghiệp Tất cả những việc làm trên cho thấy quan hệ hợp tác phát triển Trung Quốc – châu Phi trước đây và hiện tại là quan hệ bình đẳng, hợp tác đôi bên cùng có lợi

Các chuyến thăm châu Phi năm 2006 của Trung Quốc mà đỉnh cao là hai chuyến thăm của Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào và Thủ tướng Ôn Gia Bảo một lần nữa khẳng định quan điểm chính thức của Trung Quốc trong chính sách đối với châu Phi Hơn nữa, lần này mức độ hợp tác đã được đẩy lên tầm cao mới, đặt nền móng cho sự phát triển mới mang tính chất hoàn toàn mới

Với thành công của những chuyến viếng thăm châu Phi, đặc biệt của Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào và Thủ tướng Ôn Gia Bảo năm 2006, quan hệ đối tác này thực tế đã bước vào giai đoạn mới Trung Quốc đánh giá cao quan niệm không liên kết về chính trị và tiềm năng nguồn nhân lực và tài nguyên thiên nhiên phong phú của châu Phi Ngược lại nhiều nước châu Phi tin tưởng vào sự hợp tác với Trung Quốc, coi nước này là mẫu hình phát triển trong tương lai Với việc xác định đúng định hướng kinh tế - chính trị - xã hội

và các lĩnh vực khác trong phát triển quan hệ hai đối tác, Trung Quốc và châu Phi đang đứng trước một triển vọng đầy hứa hẹn trong tương lai

Tuy nhiên, quan hệ Trung Quốc – châu Phi trong tương lai gần vẫn phải đối đầu với một số khó khăn, thách thức Đầu tiên là đối mặt với sự cạnh tranh của một số nước phương Tây Trung Đông vốn được coi là sân sau, “thị trường truyền thống” – nguồn cung cấp dầu lửa quan trọng cho một số nước phương Tây như Mỹ và Nhật Bản và một số nước châu Âu khác Một số chính giới Tây Âu tìm mọi lý do để cản trở việc phát triển quan hệ đối tác năng lượng Trung Quốc – châu Phi, kể cả lý do về chính trị và nhân quyền

Dư luận phương Tây cho rằng, mặc dù góp phần nâng cao giá trị các nguồn nguyên liệu xuất khẩu của châu Phi, nhưng ảnh hưởng kinh tế ngày càng lớn của Trung Quốc đã biến châu Phi thành thị trường tiêu thụ hàng hóa giá rẻ của Trung Quốc Hàng hóa giá rẻ của Trung Quốc một mặt đem lại lợi ích cho người tiêu dùng châu Phi, nhưng mặt khác lại khiến các doanh nghiệp cùng

ngành nghề tại châu Phi không thể canh tranh, phải lâm vào tình trạng phá sản, tỉ lệ thất nghiệp ngày càng lớn Ngoài ra, sự ủng hộ và mối quan hệ không có điều kiện khắt khe của chính quyền Trung Quốc sẽ làm hỏng các nỗ lực của phương Tây trong việc “thúc đẩy nền dân chủ và cải thiện quyền con người” tại một số quốc gia bất ổn như Ăngôla, Nigiêria, Xu Đăng và Dimbabuê

Hai là, một số nhà sản xuất và người tiêu dùng tại một vài nước châu Phi cũng phản đối việc hàng hóa giá rẻ của Trung Quốc được nhập vào đây Tại Nam Phi – đối tác thương lớn nhất của Trung Quốc ở châu Phi, đã có những phản ứng trước việc này Các nhà sản xuất hàng dệt Nam Phi lo ngại với độ ngũ công nhân giá rẻ, hàng vải Trung Quốc sẽ áp đặt lên thị trường nước này Các công đoàn Nam Phi đã yêu cầu chính phủ giới hạn nhập hàng của Trung Quốc để bảo vệ thị trường công nhân nội địa…

Mặc dù có một số thách thức nhưng quan hệ Trung Quốc – châu Phi có nhiều thuận lợi cơ bản và có nhiều triển vọng tốt Trong cuộc cạnh tranh ảnh hưởng với các cường quốc khác tại châu Phi, Trung Quốc đang có những lợi thế nhất định Trong khi các nước phương Tây luôn đặt quan hệ kinh tế, thương mại, viện trợ và phát triển với châu Phi kèm theo các điều kiện chính trị, dân chủ và nhân quyền thì Trung Quốc luôn nhấn mạnh phương thức hợp tác hoàn toàn trên cơ sở đôi bên cùng có lợi mà không kèm theo điều kiện ràng buộc nào, đề cao nguyên tắc không can thiệp vào công việc nội bộ của các nước, không áp đặt chế độ xã hội, mô hình phát triển, các giá trị văn hóa hoặc tư tưởng, cũng như không đặt ra giới hạn trong việc cung cấp viện trợ cho các nước châu Phi Cung cấp viện trợ của Trung Quốc dành cho châu Phi thường dễ dàng hơn, nhanh hơn, lãi suất thường thấp hơn và thời hạn vay cũng linh động hơn Mặt khác, Trung Quốc luôn được các nước châu Phi thừa nhận là một quốc gia đang phát triển, là người bảo vệ và đại diện cho quyền

lợi của các nước đang phát triển Trung Quốc đã luôn luôn ủng hộ các nước châu Phi trong diễn đàn Liên hiệp quốc Chính điều này đã tạo ra một hình ảnh đẹp, một thiện cảm tốt trong các nhà lãnh đạo và nhân dân các nước châu Phi và từ đó nhiều nước châu Phi nhìn thấy mối quan hệ với Trung Quốc thực

sự có lợi hơn Việc tăng cường phát triển quan hệ hợp tác toàn diện phù hợp với lợi ích cả hai bên Trung Quốc cần thị trường và sự ủng hộ của châu Phi

để mở rộng vai trò, ảnh hưởng quốc tế đồng thời nhằm thu hẹp không gian sinh tồn của Đài Loan Còn các nước châu Phi cần thị trường, viện trợ và sự ủng hộ của Trung Quốc Vì thế tiềm năng phát triển quan hệ hợp tác giữa hai bên là rất lớn Do đó mối quan hệ hữu nghị truyền thống Trung Quốc – châu Phi sẽ tiếp tục được phát triển theo chiều hướng thuận lợi cho cả hai bên

2.2 Cơ sở hình thành chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi từ sau chiến tranh lạnh đến nay

2.2.1 Tình hình quốc tế và khu vực sau chiến tranh lạnh

Tháng 3/1947 tổng thống Mỹ Tơruman đã phát động cuộc “chiến tranh lạnh” chống Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa Với việc phát động cuộc chiến tranh này thì mối quan hệ đồng minh giữa Liên Xô với Mỹ và các nước phương Tây trong thời kỳ chiến tranh chống phát xít tan vỡ và thay vào đó là cuộc “chiến tranh lạnh” Để phát động chiến tranh lạnh, Mỹ tìm cách lôi kéo các nước đồng minh vào những tổ chức kinh tế, chính trị, quân sự để qua đó khống chế, thao túng các nước này Mỹ đã tiến hành thành lập hàng loạt các khối quân sự xâm lược nhằm tập hợp các lực lượng phản cách mạng đặt dưới

sự chỉ huy của Mỹ để bao vây Liên Xô, các nước dân chủ nhân dân Đông Âu

và các nước có cao trào giải phóng dân tộc, tiêu biểu là tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương gọi là NATO Trước tình hình đó Liên Xô và các nước Đông

Âu đã ký kết Hiệp ước hữu nghị, hợp tác và tương trợ Vacxava với thời hạn

20 năm, nhằm giữ gìn an ninh của các nước hội viên, duy trì hòa bình ở châu

Âu và củng cố hơn nữa tình hữu nghị và sự hợp tác vững bền giữa các nước hội viên

Sau khi thành lập cả hai khối quân sự đều ra sức chạy đua vũ trang, trang bị những vũ khí hết sức hiện đại để tăng cường sức mạnh của khối mình Cuộc chạy đua vũ trang giữa hai nước Xô – Mỹ đã lên tới đỉnh cao vào những năm 1970 Theo ước tính của các nhà quân sự thì chỉ cần phóng ra 1/2

số kho vũ khí hạt nhân của Mỹ hoặc của Liên Xô cũng đủ để hủy diệt toàn bộ

sự sống con người và nền văn minh của toàn nhân loại

Từ nửa sau những năm 1980, quan hệ Xô – Mỹ đã thật sự chuyển từ đối đầu sang đối thoại Để giải quyết các vấn đề tranh chấp, Liên Xô và Mỹ

đã tiến hành nhiều cuộc gặp gỡ cấp cao giữa lãnh đạo hai nước, qua đó nhiều văn kiện về hợp tác trên các lĩnh vực kinh tế, buôn bán, văn hóa và khoa học

kỹ thuật được ký kết, nhưng quan trọng nhất là việc ký kết Hiệp ước thủ tiêu tên lửa tầm trung ở châu Âu vào năm 1987 Cũng từ năm 1987 hai nước Mỹ

và Liên Xô đã thỏa thuận cùng giảm một bước quan trọng cuộc chạy đua vũ trang, từng bước chấm dứt cục diện “chiến tranh lạnh”, cùng hợp tác với nhau giải quyết các vụ tranh chấp và xung đột quốc tế

Cuối năm 1989, tại cuộc gặp gỡ không chính thức giữa Busơ và Goocbachôp trên đảo Manta, Mỹ và Liên Xô đã chính thức tuyên bố chấm dứt cuộc “chiến tranh lạnh” kéo dài trên 40 năm giữa hai nước này

Cùng với việc kết thúc chiến tranh lạnh là sự sụp đổ của trật tự hai cực Yalta Liên Xô sụp đổ hoàn toàn từ góc độ nhà nước, Mỹ tuy vẫn giữ được vị trí đứng đầu thế giới về sức mạnh kinh tế và sức mạnh quân sự nếu tính riêng từng nước một, nhưng gộp lại cả Tây Âu và Nhật Bản thì về nhiều mặt, Mỹ

đã bị suy kém hoặc đứng ở hàng thứ hai (nửa sau những năm 40 và trong những năm 50, Mỹ mạnh hơn tất cả các nước tư bản cộng lại về kinh tế và