Bước đầu tìm hiểu vấn đề giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong hoạt động du lịch ở việt nam

Ngoài ra, các tạp chí “Du Lịch Việt Nam” phát hành năm 2000, 2001,2002 đều có những bài nghiên cứu phục vụ cho chuyên ngành du lịch, qua đó những vấn đề như giữ gìn và phát huy bản sắc d

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

HUỲNH THỊ MỸ ĐỨC

BƯỚC ĐẦU TÌM HIỂU VẤN ĐỀ

GIỮ GÌN BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC

TRONG HOẠT ĐỘNG DU LỊCH Ở VIỆT NAM

CHUYÊN NGÀNH

CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG VÀ CHỦ NGHĨA DUY VẬT LỊCH SỬ

MÃ SỐ : 5.01.02

LUẬN VĂN THẠC SỸ TRIẾT HỌC

D THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 09 - 2002 D

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LUẬN VĂN THẠC SỸ TRIẾT HỌC

BƯỚC ĐẦU TÌM HIỂU VẤN ĐỀ

GIỮ GÌN BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC

TRONG HOẠT ĐỘNG DU LỊCH Ở VIỆT NAM

CHUYÊN NGÀNH

CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG VÀ CHỦ NGHĨA DUY VẬT LỊCH SỬ

MÃ SỐ : 5.01.02

Hướng dẫn khoa học : TS ĐINH NGỌC THẠCH

Học viên : HUỲNH THỊ MỸ ĐỨC

D THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 09 - 2002 D

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn này là kết quả của quá trình tự nghiên cứu của mình

Nếu có sự gian dối, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

HUỲNH THỊ MỸ ĐỨC

Luận văn hoàn thành tại :

ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TP HỒ CHÍ MINH Hướng dẫn khoa học : TS ĐINH NGỌC THẠCH

Có thể tìm hiểu Luận văn tại :

Thư viện trường ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

12 Đinh Tiên Hoàng , Quận I, TP HỒ CHÍ MINH

MỞ ĐẦU

1.- Tính cấp thiết của đề tài

Du lịch không phải là một ngành kinh tế đơn thuần mà là một ngành kinh tế tổng hợp quan trọng, mang nội dung văn hóa sâu sắc, có tính liên ngành, liên vùng và xã hội hóa cao Trong nội dung văn hóa của hoạt động du lịch, vấn đề giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc là một trong những vấn đề có ý nghĩa chủ đạo, làm nền tảng quyết định sự phát triển du lịch bền vững Bên cạnh đó, giao lưu văn hóa trong du lịch là một nhu cầu tất yếu không thể thiếu của du khách và của cả những cư dân địa phương thể hiện qua sự tác động lẫn nhau không chỉ trong nội bộ hoạt động du lịch mà còn được mở rộng ra toàn xã hội, ở địa phương, nơi có hoạt động du lịch Sự tác động lẫn nhau đó rất đa dạng, có thể là giữa du khách với du khách, giữa du khách với cư dân địa phương, du khách với môi trường sống của nơi đến Chính từ sự giao lưu này đã làm nảy sinh những vấn đề chính trị – văn hóa – xã hội vừa đa dạng vừa hấp dẫn nhưng cũng vô cùng phức tạp, ảnh hưởng nhiều mặt đến văn hóa, xã hội trong đời sống cộng đồng, tạo nên những mâu thuẫn và những bất cập trong quá trình vận hành hoạt động du lịch, nếu không có bản lĩnh văn hóa để

“gạn đục khơi trong” sẽ có nguy cơ gây ra những hậu quả xấu, ảnh hưởng không chỉ cho sự phát triển bền vững của hoạt động du lịch mà còn tác hại nhiều mặt đến đời sống văn hóa của cư dân địa phương, nghiêm trọng hơn cả là làm lệch đi bản sắc văn hóa dân tộc, tính lịch sử của các di tích văn hóa và lịch sử

Trong những năm gần đây, với chính sách mở cửa, Nhà nứơc ta đã từng bước chủ động hội nhập về kinh tế với thế giới, qua đó phát huy thế mạnh nội lực của mình, xây dựng những mũi nhọn về kinh tế, làm đòn bẩy cho sự phát

triển của đất nước Một trong những ngành công nghiệp mang tính tổng hợp cao hiện nay là du lịch Điều 1 của Pháp lệnh du lịch Việt Nam khẳng định:

“……Du lịch là một ngành kinh tế tổng hợp quan trọng, mang nội dung văn hóa sâu sắc, có tính liên ngành, liên vùng và xã hội hóa cao; phát triển du lịch nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, giải trí, nghỉ dưỡng của nhân dân và khách

du lịch quốc tế, góp phần nâng cao dân trí, tạo việc làm và phát triển kinh tế – xã hội của đất nước” [50] Mục tiêu của du lịch Việt Nam là “đẩy mạnh phát triển du lịch văn hóa, thiên nhiên, môi trường, lịch sử, truyền thống để tạo ra sức hấp dẫn, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, phẩm chất con người Việt Nam Nâng cao chất lượng và đa dạng hóa sản phẩm du lịch để phát triển nhanh ngành du lịch sớm hội nhập với du lịch của khu vực và quốc tế, đưa ngành du lịch trở thành một ngành kinh tế mũi nhọn trong nền kinh tế quốc dân” [71]

Do du lịch là một hoạt động tổng hợp, hàm chứa cả yếu tố kinh tế lẫn văn hóa, nên những tác động của nó đến đời sống xã hội cũng vô cùng mạnh mẽ và đa dạng Nội dung và hệ quả xã hội của hoạt động du lịch, vì vậy, ngày càng thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau Vấn đề là ở chỗ cùng với sự phân tích mang tính chuyên môn về hoạt động du lịch, rất cần có sự khái quát hoá cao và sự định hướng tổng thể đối với hoạt động này từ bình diện thế giới quan và phương pháp luận khoa học

Trong hoạt động du lịch, điều cần thiết là phát huy yếu tố văn hóa của nó để giải quyết những vấn đề đang được xã hội quan tâm - vấn đề giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong điều kiện mở cửa, giao lưu Nói cách khác, vấn đề gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc và vấn đề giao lưu văn hóa trong hoạt động du lịch cần được xem xét toàn diện và nghiên cứu một cách khoa học cả về lý luận và thực tiễn không chỉ ở khía cạnh kinh tế mà còn ở cả khía cạnh triết học là một việc làm cần thiết và cấp bách hiện nay

2 - Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

Cho đến nay, nhiều công trình nghiên cứu vấn đề giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong nhiều lĩnh vực như văn hóa, đạo đức, nghệ thuật… đã góp phần đem đến cái nhìn đúng đắn về bản sắc văn hóa dân tộc, làm cơ sở cho việc nghiên cứu đề tài này trong liõnh vực du lịch, ở góc độ lý luận

Công trình nghiên cứu “Bản sắc dân tộc trong văn hóa, văn nghệ“ gồm nhiều bài viết về chủ đề văn hóa, trong đó có bài viết của Thu Trang [65, 117-141] đề cập và phân tích thực trạng của du lịch Việt Nam hiện nay, cùng những tác động của quá trình vận hành hoạt động du lịch lên các mặt của đời sống cư dân nơi có điểm du lịch, trong bối cảnh lịch sử Việt Nam đang chủ động hội nhập kinh tế với khu vực và thế giới Bài viết của Hồng Lê Thọ

“Tìm hiểu văn hóa lễ hội của người Nhật Bản, một hình thái độc đáo để gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống”[ 65, 218 – 226] phân tích và đối chiếu tính chất các sinh hoạt lễ hội ở Nhật và Việt Nam, qua đó, gợi mở những suy nghĩ nghiêm túc cho những nhà nghiên cứu văn hóa Việt Nam, đặc biệt là yếu tố văn hóa trong hoạt động du lịch Bài viết của Mai Quốc Liên “Những vấn đề và kiến nghị về phát triển và giao lưu của văn hóa Việt Nam trước thềm thế kỷ XXI”[65, 736 – 747], đề cập đến ảnh hưởng của toàn cầu hóa đối với văn hóa nói chung và văn hóa du lịch nói riêng Trần Ngọc Thêm trong “Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam “[63], nghiên cứu bản sắc văn hóa dân tộc dưới góc độ lịch sử, văn hóa, đạo đức và môi trường xã hội

Trong tác phẩm “Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc - vai trò của nghiên cứu giáo dục” (nhiều tác giả), bài viết của Nguyễn Thế Nghĩa

“Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa” [64, 13 - 20] đã cung cấp cái nhìn triết học về bản sắc văn hóa dân tộc, qua đó nêu lên thực trạng về kinh tế – văn hóa - xã hội Việt Nam trong quá trình đấu tranh giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong giai đoạn đất nước bước

vào giai đoạn hiện đại hóa, công nghiệp hóa

“Mấy vấn đề triết học văn hóa“ của Nguyễn Huy Hoàng, đã vạch ra cơ sở thế giới quan và phương pháp luận khoa học nhằm giải quyết các vấn đề mang tính toàn cầu và tính khu vực về văn hóa như hội nhập, những hình thức giao lưu văn hóa thông qua những tổ chức khác nhau, tính chế ước kinh tế đối với sự phát triển tinh thần trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam [18, 205]

Tuyển chọn các bài viết về con người và về bản sắc văn hóa, quyển

“Căn tính tộc người” nêu ra những ý kiến của các nhà nghiên cứu về các vấn đề xung đột và hòa giải văn hóa trong giao lưu giữa các dân tộc, vạch ra tính chất mâu thuẫn của toàn cầu hóa, khả năng thích ứng của con người trước những biến đổi bất lợi trong môi trường tự nhiên lẫn môi trường nhân văn [74]

Ngoài ra, các tạp chí “Du Lịch Việt Nam” phát hành năm 2000, 2001,2002 đều có những bài nghiên cứu phục vụ cho chuyên ngành du lịch, qua đó những vấn đề như giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc, giao lưu văn hóa, chiến lược phát triển du lịch bền vững tại Việt Nam được xem là một trong những vấn đề trung tâm của du lịch Việt Nam [68]

Trong số các tài liệu nước ngoài liên quan đến đề tài nghiên cứu có thể kể đến tác phẩm “Di sản – nhận diện, bảo tồn và quản lý” ( Heritage – Identification, Conservation, and Management) của Graeme Aplin, (NXB Oxford University Press, 2002) [1] một công trình nghiên cứu về các vấn đề văn hóa, lịch sử, thiên nhiên trong đó nhấn mạnh đến tác động có tính hai mặt của du lịch đối với việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống Sách chuyên đề “Du lịch và sự phát triển trong thế giới thứ ba” (Tourism and Development

in the Third World ) của John Lea (NXB Routledge 2002) [26] nghiên cứu vấn đề phát triển du lịch bền vững ở các nước thuộc thế giới thứ ba với những khám phá và những thách thức trong tình hình hiện nay Tác giả đề cập đến

khái niệm “bền vững” đang được tranh luận giữa những nhà nghiên cứu tư tưởng về văn hóa du lịch tại Anh và trên thế giới, về những mối liên hệ giữa

du lịch hiện đại và các nước trong thế giới thứ ba

Trong “Lịch sử văn hóa thế giới” (NXB Thế Giới, 2002) các tác giả X Carpusina và V Carpusin nêu ra những diễn biến khác nhau của các nền văn minh trên thế giới từ cổ đại cho đến hiện đại trong xu thế toàn cầu hóa Qua đó, đánh giá các hoạt động giao lưu văn hóa đang diễn ra mạnh mẽ ở mỗi quốc gia và những quan ngại trong quá trình đấu tranh để giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc của mỗi đất nước [8]

Trong “Triết học văn hóa”, (NXB Inturreklama,1999), E.A Posniakob [52] đã nêu hàng loạt vấn đề của văn hóa, trong đó nhấn mạnh sự trao đổi và học hỏi các giá trị nhân loại chung trên cơ sở giữ gìn những nét đặc thù của cộng đồng nhân loại Tác giả còn đề cập đến các hoạt động kinh tế, kinh doanh đụng chạm đến cái Tôi dân tộc, vốn là nguyên nhân làm nảy sinh những bất hòa và xung đột mang tính tôn giáo, văn hóa Trong công trình này, mối quan hệ biện chứng giữa văn hóa với đạo đức, chính trị, tôn giáo, tư tưởng

… đã được giải thích khá sâu sắc

Các công trình nghiên cứu trên đã hướng vào việc phân tích vấn đề giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay, nêu ra những định hướng cơ bản giúp giải quyết mối quan hệ giữa kinh tế và văn hóa, vấn đề chủ động hội nhập kinh tế thế giới, đẩy mạnh giao lưu văn hóa nhưng vẫn giữ vững và phát huy được bản sắc văn hóa dân tộc, góp phần thúc đẩy xã hội phát triển theo hướng hiện đại hóa công nghiệp hóa Những công trình đó đã tạo tiền đề và gợi mở nhiều điều bổ ích cho tác giả trong quá trình nghiên cứu đề tài của Luận văn này, tuy không trực tiếp đề cập đến lĩnh vựïc hoạt động du lịch

3.- Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

Mục đích của luận văn là góp phần làm sáng tỏ vấn đề giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong hoạt động du lịch, qua đó, nhìn nhận và giải quyết mối quan hệ biện chứng giữa cái phổ biến và cái đặc thù, giữa hội nhập và bảo tồn trong quá trình đổi mới đất nước

Để đạt được mục đích như trên, Luận văn có nhiệm vụ:

Làm sáng tỏ các khái niệm và nội dung cơ bản của du lịch, xác định các thành tố văn hóa trong hoạt động này

Phân tích vấn đề bản sắc truyền thống dân tộc trong quá trình giao lưu văn hóa thông qua hoạt động du lịch ở Việt Nam

Góp phần gợi mở những giải pháp mang tính định hướng đối với việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong các loại hình hoạt động du lịch

4.- Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của luận văn

Vấn đề giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc là một chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước, là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học như văn hóa, ngoại giao, du lịch, đạo đức Luận văn chú trọng phân tích vấn đề giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong hoạt động du lịch, qua đó, góp phần đem đến một cái nhìn đúng đắn, khách quan trong việc định hướng phát triển du lịch bền vững ở Việt Nam Người viết không có tham vọng trình bày tất cả những nội dung mang tính chuyên biệt của hoạt động du lịch mà chỉ nhấn mạnh yếu tố văn hóa của hoạt động này trên cơ sở thế giới quan duy vật biện chứng

5.- Phương pháp nghiên cứu của luận văn

Luận văn được thực hiện trên cơ sở thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng đồng thời dựa trên các quan điểm lịch sử cụ thể, sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp, thống kê, đối chiếu… Luận văn tập trung xác định giá trị của bản sắc văn hóa dân tộc trước những tác động

đa dạng của quá trình giao lưu văn hóa, đồng thời giải quyết mối quan hệ giữa chúng trong bối cảnh du lịch hiện nay Từ đó nhận thức được tầm quan trọng và

ý nghĩa của việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc và vấn đề giao lưu văn hóa trong sự nghiệp phát triển du lịch bền vững ở Việt Nam

6.-Ý nghĩa khoa học của luận văn

Vấn đề giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc trong bối cảnh giao lưu văn hóa trong giai đoạn lịch sử hiện nay đã được nhiều nhà nghiên cứu, cũng như nhiều học giả đề cập đến ở nhiều khía cạnh khác nhau Ở đây, Luận văn nghiên cứu những vấn đề này trong mối quan hệ với du lịch Việt Nam - một ngành kinh tế đặc biệt được xã hội hóa cao, mang nội dung văn hóa tổng hợp

Ở góc độ triết học, Luận văn muốn làm sáng tỏ một số vấn đề có tính quy luật trong mối quan hệ giữa kinh tế và văn hóa, giữa hoạt động giao lưu văn hóa và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong hoạt động du lịch; tính tất yếu của hoạt động giao lưu văn hóa và những tác động nhiều mặt của nó đến việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, đặc biệt trong tình hình xã hội hiện nay; qua đó, đề xuất một số giải pháp mang tính định hướng góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của hoạt động du lịch ở Việt Nam

Luận văn có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo trong giảng dạy và nghiên cứu ngành du lịch, văn hóa du lịch…

7.-Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, Luận văn có hai chương:

Chương 1: “Du lịch và văn hóa du lịch” gồm có hai mục Mục thứ nhất,

đề cập và làm rõ vị trí của du lịch hiện đại và hoạt động du lịch, sự ra đời và phát triển của du lịch Việt Nam, những đặc điểm và những mối liên hệ của nó với các ngành nghề khác trong xã hội, nhấn mạnh vai trò của tài nguyên du lịch trong hoạt động du lịch Mục thứ hai, trình bày khái niệm văn hóa và

những vấn đề cơ bản của văn hóa du lịch, xác định nội dung văn hóa là bản chất cơ bản của du lịch hiện đại

Chương 2: “Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong quá trình giao lưu văn hóa thông qua hoạt động du lịch” có ba mục Mục thứ nhất, xác định vị

trí, tầm quan trọng và những yếu tố khẳng định bản sắc văn hóa dân tộc là cái riêng của dân tộc trong quá trình giao lưu văn hóa và hội nhập du lịch thế giới Mục thứ hai, phân tích những tác động tích cực và tiêu cực của hoạt động

du lịch làm ảnh hưởng đến việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, qua đó làm rõ tính đúng đắn của chiến lược phát triển du lịch bền vững trong quy hoạch tổng thể thời kỳ 1995 – 2010 của ngành du lịch Việt Nam nhằm phát triển ngành du lịch Việt Nam trở thành ngành kinh tế mũi nhọn của đất nước như chủ trương của Đảng và Nhà nước ta đã đề ra [71]

CHƯƠNG I

DU LỊCH VÀ VĂN HÓA DU LỊCH

1.1- Hoạt động du lịch

1.1.1.- Sự xuất hiện của hoạt động du lịch

Cùng với sự phát triển của lịch sử thế giới, hoạt động của con người trong xã hội ngày càng phát triển phong phú và đa dạng, làm xuất hiện ngày càng nhiều những nhu cầu vượt xa những nhu cầu tối thiểu của con người Theo Maslow, nhu cầu của con người phát triển theo những bậc thang của đời sống vật chất [38, 72-73] Khởi thủy, con người chỉ có những nhu cầu sinh lý tối thiểu của đời sống để tồn tại như ăn, ở, mặc Cao hơn một chút, con người cần thỏa mãn những nhu cầu về an ninh, an toàn Tiếp đó, các nhu cầu về tinh thần xuất hiện như nhu cầu hiểu biết, nhu cầu quan hệ xã hội, nhu cầu được tôn trọng, nhu cầu hoàn thiện chính mình làm nảy sinh nhiều mối quan hệ mới, kéo theo sự xuất hiện của những ngành nghề mới, không chỉ đáp ứng nhu cầu tồn tại của con người mà còn thỏa mãn những đòi hỏi tinh thần của họ Một trong những hoạt động góp phần thúc đẩy sự phát triển nhiều mặt của con người là hoạt động du lịch Thật vậy, ngay từ thời cổ đại, khi loài người bắt đầu có sự phân công lớn trong xã hội, tách nông nghiệp với chăn nuôi thì

hoạt động di chuyển tự nhiên của con người do những điều kiện sinh tồn cũng xuất hiện

Sau đó, sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa thúc đẩy phát triển các hoạt động sản xuất, trao đổi hàng hoá làm tăng cường nhu cầu đi lại, giao thương Đặc biệt, khoảng cuối xã hội nguyên thủy, quá trình này bắt đầu diễn

ra và phát triển nhanh chóng vào thời kỳ chiếm hữu nô lệ Cũng trong giai đoạn này, sự xuất hiện của ngành thương nghiệp với các nhà buôn lớn đã dẫn tới sự ra đời của hoạt động lữ hành một cách có ý thức của con người

Hoạt động lữ hành trên thế giới trước tiên được phát triển ở Trung Quốc, Ai Cập, Babilon, Aán Độ, Hy Lạp và La Mã cổ đại, những nơi tiến vào thời đại văn minh sớm nhất Trên cơ sở nền kinh tế, chính trị và văn hóa của chế độ nô lệ phương Đông thời cổ đại đã có sự tiến bộ lớn, du lịch cổ đại từng bước ra đời và phát triển, đạt đến giai đoạn hưng thịnh nhất vào thời đại Hy-

La cổ đại [34, 28-32]

Tuy vậy, tính chất lữ hành thời cổ đại hoàn toàn khác với du lịch hiện đại Thời cổ đại, lữ hành lấy mục đích kinh tế, trao đổi hàng hóa làm hoạt động chủ đạo, các hoạt động lữ hành thường được tiến hành một cách riêng lẽ, tự phát với quy mô nhỏ Các hoạt động lữ hành tôn giáo ( như ở Ai Cập cổ đại) hoặc chính trị (các cuộc chiến tranh) không nhằm mục đích mang lại cho con người sự thỏa mãn các nhu cầu giải trí, tinh thần Trải qua nhiều giai đoạn phát triển của xã hội, từ kinh tế thủ công nghiệp thời phong kiến sang kinh tế công nghiệp thời tư bản chủ nghĩa, hoạt động lữ hành tiếp tục tồn tại và phát triển như một phương tiện không thể thiếu trong đời sống xã hội, nhưng nó vẫn chưa thể phát triển và hoạt động một cách độc lập và phổ cập đại chúng và cũng chưa đáp ứng nhu cầu tinh thần của con người như du lịch hiện đại

Du lịch hiện đại là một hiện tượng kinh tế - văn hóa - xã hội nhằm đáp

ứng những nhu cầu cao trong đời sống tinh thần của con người khi họ đã tương đối thỏa mãn các nhu cầu vật chất tối thiểu của đời sống, nhất là đối với con người trong xã hội công nghiệp hiện đại, thường xuyên bị căng thẳng trong quá trình lao động Sự ra đời của du lịch hiện đại vì thế mang tính tất yếu, xuất phát từ nhu cầu phát triển kinh tế xã hội, giúp con người tìm lại sự quân bình trong đời sống, có cơ hội nghỉ ngơi, chiêm ngưỡng, cảm thụ cái đẹp và sống cho chính mình

Du lịch hiện đại cũng là một hoạt động xã hội mang tính tổng hợp cao, nội dung của nó chứa đựng và liên quan đến hầu hết các liõnh vực của đời sống như chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, đồng thời cũng phụ thuộc vào sự phát triển của các ngành nghề liên quan trực tiếp như hàng không, giao thông thủy bộ, điện nước, thông tin liên lạc, lưu trú v.v Cũng chính lẽ đó, du lịch hiện đại được xem là một bộ phận cấu thành đời sống vật chất và văn hóa xã hội

Về chính trị, du lịch hiện đại được xác định là một hoạt động chỉ phát triển trong thời bình Hoạt động du lịch, đặc biệt là du lịch quốc tế phải tuân theo những quy định về an ninh và ngoại giao của nước sở tại Thông qua các hoạt động du lịch, người ta kêu gọi bảo vệ hòa bình, chống chiến tranh, tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau giữa các dân tộc v.v Ở thành phố Hồ Chí Minh và ở thủ đô Hà Nội, hàng năm đều tiếp nhận những chuyến tàu du lịch vì hòa bình cập bến với hàng trăm du khách thanh niên mang nhiều quốc tịch khác nhau đến tham quan, sinh hoạt và giao lưu với thanh niên Việt Nam

Trong du lịch hiện đại, nội dung kinh tế được biểu hiện nổi cộm nhất, bởi lẽ, du lịch hiện đại là một hoạt động tiêu dùng ở trình độ cao Muốn thực hiện một chuyến di du lịch, người du lịch phải chi tiêu một khoản tiền nhất định, bao gồm việc ăn, ở, mua sắm, đi lại, tham quan trong suốt chuyến đi Tổ chức vận hành hoạt động du lịch là một tổ chức kinh tế, lấy hiệu quả kinh tế

làm tiêu chí để tồn tại và phát triển Hiện nay, cả nước ta có 108 công ty du lịch quốc tế và hàng trăm công ty du lịch nội địa Năm 2001 vừa qua đã đón tiếp khoảng 2,3 triệu lượt khách du lịch quốc tế và 11,7 triệu lượt khách du lịch trong nước, mang lại doanh thu tương đương 1,4 tỷ USD cho đất nước [66] Trong kế hoạch phát triển du lịch Việt Nam từ năm 1995 – 2010, ngành du lịch Việt Nam cố gắng phấn đấu trở thành ngành kinh tế mũi nhọn của đất nước, giữ một vị trí quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam [71]

Trong hoạt động du lịch hiện đại, văn hóa là một nội dung không thể thiếu, nó được xem là linh hồn và là tiền đề quan trọng cho sự phát triển của hoạt động du lịch; xuất phát từ tố chất văn hóa của con người trong xã hội văn minh ngày nay không ngừng được nâng cao và sự xuất hiện những nhu cầu tinh thần ngày càng cần phải được thỏa mãn Thông qua hoạt động du lịch, ai cũng muốn tự mình khám phá, thưởng thức và cảm nhận cái hay cái đẹp của nơi đến, tìm hiểu các giá trị nhân văn ở địa phương mình đi qua Ngày nay, du lịch du ngoạn, du lịch sinh thái và du lịch văn hóa là những hình thức du lịch chủ yếu nhất và cơ bản nhất của hoạt động du lịch ở nước ta Du lịch du ngoạn để thưởng lãm cảnh đẹp thiên nhiên, chiêm ngưỡng các công trình lịch sử, hưởng thụ cái đẹp, tìm sự thư giản tinh thần Du lịch sinh thái để có một khoảng thời gian tìm về môi trường thiên nhiên trong lành, yên tĩnh khác hẳn nhịp sống ồ ạt thường nhật Du lịch văn hóa là một hình thức học tập đặc biệt nhằm tìm hiểu và giao lưu với các nền văn hóa khác nhau, nó mang tính tri thức, phản ánh xu thế phát triển của du lịch hiện đại

Ngày nay, du lịch hiện đại đã có những khác biệt về chất so với hoạt

động du lịch các thời đại trước Khác biệt đầu tiên là tính tổ chức của du lịch

hiện đại Mạng lưới tổ chức này có thể lan rộng toàn cầu, khác hẳn tính tự phát của hoạt động lữ hành trước đây, được tiến hành một cách tự phát, chủ yếu phục vụ cho hoạt động thương mai hoặc giáo dục (du học) Khác biệt thứ hai là

du lịch hiện đại nhằm thỏa mãn những nhu cầu tinh thần cho con người trong

xã hội, nó được tiến hành với mục dích tương đối độc lập với các hoạt động khác Du khách có thể thông qua việc đi du lịch để tìm hiểu, học hỏi, tham quan, sống cho chính mình, hướng đến các sinh hoạt tinh thần, tự nâng cao nhận thức để tìm đến các giá trị chân, thiện, mỹ; trong khi đó hoạt động du lịch

thời trước thường chỉ nhắm vào những yêu cầu kinh tế của xã hội Tính đại

chúng của hoạt động du lịch hiện đại là đặc diểm khác biệt thứ ba Có thể nói

đây là nội dung chính của du lịch hiện đại Xuất phát từ sự phát triển cao của lực lượng sản xuất thế giới, chất lượng sống con người không ngừng tăng lên, làm phát sinh nhu cầu tinh thần cần được thỏa mãn để tạo sự cân bằng trong cuộc sống Cuối cùng, tính chất khác biệt giữa du lịch hiện đại và du lịch các

thời đại trước là do sự xuất hiện một lực lượng trung gian là ngành du lịch, hay

còn gọi là trung gian du lịch Ngành du lịch xuất hiện với tư cách là cầu nối giữa chủ thể du lịch (du khách) và khách thể du lịch (tài nguyên du lịch)

Hoạt động du lịch là một trong những kết quả của quá trình diễn biến toàn diện về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội qua nhiều giai đoạn phát triển của lịch sử loài người, nó thể hiện sự tổng hòa của nhiều mối quan hệ và tác động qua lại một cách biện chứng giữa chủ thể du lịch, khách thể du lịch và môi giới du lịch Hoạt động du lịch phát triển trên quy mô to lớn như ngày nay chứng tỏ nhu cầu của loài người đã bắt đầu vượt khỏi những ràng buộc của nhu cầu sinh tồn, có điều kiện hướùng tới sự thỏa mãn các nhu cầu hưởng thụ và phát triển của đời sống tinh thần; những nhu cầu này là một bộ phận quan trọng trong sinh hoạt văn hóa của con người hiện đại

Trong xã hội hiện đại, nghỉ ngơi là một nhu cầu bức thiết nhằm khôi phục lại tinh thần và thể lực để có thể tái tạo và nâng cao hiệu suất trong công việc, kéo dài tuổi thọ Du lịch hiện đại đáp ứng nhu cầu đó với nhiều loại hình hoạt động khác nhau, giúp con người thay đổi môi trường sống trong

một thời gian nhất định Mặt khác, hoạt động du lịch còn giúp con người giao lưu và học hỏi thêm những kiến thức trong thực tế, học tập và nâng cao tri thức trong quá trình hưởng thụ những thành tựu văn minh của loài người Cuộc họp thường niên của tổ chức Hiệp Hội Du lịch Thế giới (WTO) năm 1994 đã

đưa ra định nghĩa như sau: “Du lịch là hoạt động tổng hòa những hiện tượng và

những mối liên hệ, phát sinh do sự tác động qua lại giữa khách du lịch, người kinh doanh du lịch và môi trường xã hội tại địa phương, có liên quan đến việc

di chuyển tạm thời của con người ra khỏi nơi ở thường xuyên của họ, nhằm mục đích tiêu khiển, nghỉ ngơi, văn hóa, dưỡng sức… và nhìn chung là vì những lí do không phải để kiếm sống”[34,12 ]

Ở Việt Nam, Vietnam Tourism là tổ chức du lịch đầu tiên ra đời vào năm 1960 tại Hà Nội Do tình hình chiến tranh chống Mỹ kéo dài nên tổ chức này chỉ phục vụ cho công tác ngoại giao Mãi đến những năm đầu của thập niêân 80 ( thế kỷ XX), hoạt động Du lịch Việt Nam mới bắt đầu được chú trọng Tuy nhiên, phải đến những năm 90, với chủ trương “mở cửa” về kinh tế, ngành du lịch Việt Nam mới thật sự khẳng định mình và bắt đầu phát triển Mục tiêu đề ra cho đến năm 2010 của ngành du lịch Việt Nam là “…đẩy mạnh phát triển du lịch văn hóa, thiên nhiên, môi trường, lịch sử, truyền thống để tạo ra sức hấp dẫn, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, phẩm chất con người Việt Nam Nâng cao chất lượng và đa dạng hóa sản phẩm du lịch để phát triển nhanh ngành du lịch, sớm hội nhập nhanh với du lịch của khu vực và quốc tế, đưa ngành du lịch trở thành một ngành kinh tế mũi nhọn trong

nền kinh tế quốc dân” [71] Vì vậy, hoạt động du lịch chính là sự tổng hòa

hàng loạt quan hệ và hiện tượng, lấy sự tồn tại và phát triển kinh tế xã hội nhất định làm cơ sở, lấy chủ thể du lịch, khách thể du lịch và trung gian du lịch làm điều kiện Hoạt động du lịch là hoạt động xã hội của con người để hướng tới

nhu cầu hưởng thụ và phát triển, là một bộ phận trong sinh hoạt văn hóa của

con người hiện đại, là hoạt động nghỉ ngơi tích cực của con người (giải tỏa mệt mỏi, kéo dài tuổi thọ ), là hình thức bồi dưỡng tri thức, học tập, lấy thực tế xã hội, tự nhiên làm trường học Ngoài ra, nó còn rèn luyện đạo đức, tinh thần cho con người, nâng cao lòng tự hào dân tộc khi tận mắt được nhìn cảnh quan non sông đất nước, hiểu thêm về lịch sử văn hóa, truyền thống dân tộc

1.1.2.- Các yếu tố cơ bản cấu thành hoạt động du lịch

Như đã trình bày, du lịch là một hoạt động mang tính chất tổng hoà các quan hệ xã hội nảy sinh từ những điều kiện và sự tác động qua lại giữa ba yếu tố cơ bản cấu thành là: chủ thể du lịch, khách thể du lịch và môi giới du lịch

Trong hoạt động du lịch, người du lịch, hay còn gọi là du khách, là chủ

thể của hoạt động du lịch, là điểm tựa khách quan và là tiền đề cho sự phát

sinh và phát triển của hoạt động du lịch Không có du khách thì không thể hình thành hoạt động du lịch Nhưng du khách cũng đồng thời là đối tượng phục vụ của ngành kinh doanh du lịch, họ mang lại lợi ích kinh tế, lợi ích xã hội, lợi ích văn hóa và là điều kiện cơ bản cho sự tồn tại và phát triển của các công ty du lịch Một người chỉ có thể có khả năng trở thành du khách khi có nhu cầu và động cơ đi du lịch, đồng thời phải thỏa mãn được những điều kiện về vật chất, xã hội nhất định để thực hiện một chuyến du lịch, nghĩa là họ phải được tự do chi phối thu nhập của mình và có thì giờ nhàn rỗi để tham gia vào hoạt động du lịch Với tư cách là chủ thể trong quá trình tham gia hoạt động du lịch, người du lịch tác động lên khách thể du lịch nhằm cảm nhận, thẩm định các giá trị vật chất và tinh thần do hoạt động du lịch mang lại Trong tình hình phát triển chung của kinh tế- văn hóa - xã hội thế giới hiện nay, mọi người đều có thể có nhu cầu và điều kiện tham gia hoạt động du lịch với những mục đích khác nhau

Du lịch là một hệ thống tinh thần và vật chất trong hiện thực xã hội, nó

là một hiện tượng xã hội phức tạp và đăïc biệt, bởi lẽ bên cạnh chủ thể và khách thể du lịch còn có một bộ phận trung gian quan trọng làm thành một

chỉnh thể hoạt động du lịch, đó là môi giới du lịch, nghĩa là ngành du lịch

Ngành du lịch tổ chức phục vụ cho người du lịch, tạo cầu nối giữa chủ thể và khách thể du lịch Tính chất khác biệt giữa du lịch tự phát thời trước và du lịch hiện đại ngày nay là tính tổ chức của hoạt động du lịch, đã nâng du lịch trở thành một ngành kinh tế công nghiệp đặc biệt Ngành du lịch là một tổ chức dịch vụ có tính tổng hợp, lấy du khách làm đối tượng, cung cấp những sản phẩm cần thiết và những dịch vụ cho du khách, dựa vào các tài nguyên du lịch, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động du lịch Nói cách khác, ngành du lịch có chức năng chính là môi giới du lịch, giữ nhiệm vụ là cầu nối phối hợp giữa chủ thể du lịch và khách thể du lịch, thực hiện công việc phục vụ cho một chuyến đi du lịch với mục đích, yêu cầu được định sẵn

Xuất phát từ tính chất tổng hợp của hoạt động du lịch, ngành du lịch bao gồm hàng loạt ngành nghề phục vụ trực tiếp hoặc gián tiếp cho hoạt động

du lịch Công ty lữ hành, khách sạn, giao thông, các ngành nghề thủ công mỹ nghệ phục vụ du lịch… có liên quan chặt chẽ với nhau, tác động mạnh mẽ đến sự phát triển của hoạt động du lịch

Về bản chất, ngành du lịch là ngành kinh doanh dịch vụ, lấy việc phục vụ du khách làm mục tiêu kinh doanh của mình Nó liên hệ và phối hợp với các ngành nghề khác trong xã hội để làm phương tiện kinh doanh Mức độ thỏa mãn nhu cầu cho du khách là tiêu chí xác định đẳng cấp của ngành du lịch, cho nên người ta gọi công nghệ du lịch là công nghệ của sự hiếu khách

Với vai trò là khách thể du lịch, là đối tượng tác động của chủ thể du lịch và trung gian du lịch, tài nguyên du lịch là cơ sở vật chất và là điều kiện

quan trọng để phát triển ngành du lịch Tài nguyên du lịch theo nghĩa rộng,

bao gồm toàn bộ thế giới vật chất và toàn bộ lịch sử văn minh nhân loại được khai thác và sử dụng cho mục đích du lịch Cụ thể hơn, tài nguyên du lịch là

các điều kiện tự nhiên, các đối tượng văn hóa, lịch sử đã biến đổi ở mức độ nhất định dưới ảnh hưởng của nhu cầu xã hội và khả năng sử dụng vào mục đích du lịch Tài nguyên du lịch không chỉ là yếu tố cấu thành của sản phẩm

du lịch mà còn là biểu hiện vật chất của bản sắc văn hóa dân tộc, là yếu tố quy định chất lượng của hoạt động du lịch

Tài nguyên du lịch là đối tượng tác động của du khách trong quá trình

du lịch Tài nguyên du lịch có thể là cảnh quan, sông núi, biển, khí hậu hoặc những danh lam thắng cảnh, địa danh văn hóa, di tích lịch sử hoặc các sinh hoạt dân gian truyền thống, các lễ hội, phong tục tập quán, cách ứng xử giữa người và người trong cộng đồng v.v…

Tài nguyên du lịch có thuộc tính văn hóa rõ rệt Đây là một đặc điểm để phân biệt tài nguyên du lịch và các loại tài nguyên khác nói chung Với tài nguyên du lịch, thông qua du ngoạn, chiêm ngưỡng, mọi người có thể thu được những kiến thức, hưởng thụ hoặc cảm nhận cái đẹp, hoặc góp phần khôi phục và phát triển thể lực, trí lực một cách trực tiếp hoặc gián tiếp

Tài nguyên du lịch là một phạm trù lịch sử, có thể thay đổi cùng với sự tiến bộ và đổi mới của xã hội cũng như sự phát triển của văn minh vật chất và văn minh tinh thần của nhân loại Nó được bổ sung và nâng cao không ngừng theo sự biến đổi của thế giới khách quan

Do tính chất và đặc điểm trên, tài nguyên du lịch có thể chia làm ba loại: tài nguyên du lịch thiên nhiên, tài nguyên du lịch nhân văn và tài nguyên

du lịch xã hội

Tài nguyên du lịch thiên nhiên chủ yếu lấy cảnh quan thiên nhiên sông

núi, khí hậu, sinh vật trong từng hệ sinh thái, rừng, biển, núi … làm đối tượng

để tiến hành các hoạt động du lịch như du lịch du ngoạn, du lịch nghỉ dưỡng,

du lịch sinh thái Các thành phần tự nhiên tạo nên tài nguyên du lịch tự nhiên thường là địa hình, khí hậu, thủy văn và sinh vật Các tài nguyên du lịch thiên nhiên luôn luôn gắn liền với các điều kiện tự nhiên cũng như các điều kiện lịch sử - văn hóa, kinh tế - xã hội và thường được khai thác đồng thời với các tài nguyên nhân văn

Tài nguyên du lịch nhân văn chỉ những của cải vật chất và của cải tinh

thần do con người sáng tạo ra trong lịch sử, có thể thu hút con người tiến hành hoạt động du lịch, như di tích đền đài, các làng nghề thủ công ở các địa phương, chùa chiền, đền thờ, lăng tẩm… Tài nguyên du lịch nhân văn luôn chứa đựng trong nó những giá trị văn hóa tiêu biểu cho mỗi dân tộc, mỗi quốc gia nên cũng được hiểu là những tài nguyên du lịch văn hóa, mặc dù không phải sản phẩm văn hóa nào cũng là tài nguyên du lịch nhân văn Nói về tài nguyên du lịch nhân văn, còn phải kể đến các đối tượng du lịch gắn liền với dân tộc học Đó là điều kiện sinh sống, là những đặc điểm văn hóa, phong tục tập quán, hoạt động sản xuất với những sắc thái riêng của các dân tộc trên địa bàn cư trú, tạo ra nét văn hóa độc đáo, có sức thu hút du lịch

Tôn giáo cũng là một loại tài nguyên du lịch nhân văn, một hiện tượng

xã hội, trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, tồn tại phổ biến trong nhân dân Hành hương tôn giáo là hoạt động du lịch có từ lâu trên thế giới, cho đến nay vẫn còn là nội dung quan trọng trong hoạt động du lịch Ở nước ta, vào tháng giêng có lễ hội Chùa Hương, vào tháng tư có lễ Vía Bà ở núi Sam Châu Đốc và vào những ngày Tết âm lịch, sinh hoạt tôn giáo diễn ra rầm rộ

Khác với tài nguyên du lịch thiên nhiên thường có vị trí phân bổ khác nhau, nhiều khi phân tán, ở cách xa nhau, như các vùng biển, vùng núi…, tài nguyên du lịch nhân văn thường gắn bó với con người và tập trung ở những

điểm quần cư, các đô thị dễ tiếp cận Cũng do vậy, các tài nguyên du lịch nhân văn thường chịu tác động của con người và dễ bị xâm hại nếu không quản lý tốt

Tài nguyên du lịch xã hội chỉ sự tương tác giữa con người và con người

trong môi trường du lịch Con người vừa là chủ thể du lịch nhưng cũng đồng thời là tài nguyên du lịch Trong sản phẩm du lịch không thể thiếu yếu tố con người Việt Nam có 54 dân tộc anh em cùng sống chung trong một quốc gia nhưng mỗi địa phương đều có những cái đặc sắc riêng của mình, thể hiện qua sinh hoạt, ứng xử, tập quán, phong tục ….Những cái riêng đặc sắc đó luôn có sức hấp dẫn đối với du khách

Nói chung, tài nguyên du lịch có bốn đặc trưng cơ bản là tính đa dạng, tính khách quan, tính hấp dẫn, và tính văn hóa Những đặc trưng này quy định nội dung và bản chất của tài nguyên du lịch, có thể dùng để phân biệt với các loại tài nguyên khác của đất nước

Trước hết, tính đa dạng của tài nguyên du lịch là một khái niệm rộng,

bao gồm tất cả các yếu tố cấu thành môi trường hấp dẫn du khách, biểu hiện dưới nhiều dạng khác nhau, tạo ra sự phong phú của các sản phẩm du lịch nhằm thỏa mãn nhu cầu đa dạng của du khách Có thể nói, bất cứ một tồn tại khách quan nào trên thế giới đều có thể cấu thành tài nguyên du lịch, bất cứ không gian nào con người vươn tới đều có thể trở thành tài nguyên du lịch Ngày nay, cùng với sự phát triển của nhu cầu du lịch, phạm vi về không gian của du lịch không ngừng mở rộng Hình thức và nội dung của du lịch mới sẽ mở rộng phạm trù du lịch với những hoạt động ngày càng phong phú và đa dạng

Tính hấp dẫn là đặc trưng nổi bật nhất của tài nguyên du lịch Nhiều tài

nguyên du lịch là kết tinh của quá trình lao động sáng tạo của con người trong quá trình phát triển của lịch sử dân tộc Tính hấp dẫn của tài nguyên xuất phát

từ những đặc điểm đa dạng trong thiên nhiên và nhờ vào các tài nguyên du lịch có nội dung văn hóa, kinh tế, chính trị, lịch sử, xã hội mang tính đặc thù của một cộng đồng hay một dân tộc Mặt khác, tính hấp dẫn của tài nguyên du lịch chẳng những thể hiện qua tính đa dạng, muôn vẻ mà nó còn có thể thay đổi, chuyển hóa, phát triển theo thời gian, nhất là tài nguyên du lịch nhân văn và xã hội luôn có sự đổi mới và phát triển theo từng bước đi của lịch sử, có thể được bổ sung và phát triển cùng với sự phát triển của văn minh thế giới

Tính hấp dẫn còn thể hiện ở điểm đặc biệt, riêng có của một tài nguyên du lịch Sức hấp dẫn càng được nâng cao khi tài nguyên đó mang tính độc quyền Ví dụ Vạn Lý Trường Thành là một tài nguyên du lịch độc đáo chỉ có ở Trung Quốc, Kim Tự Tháp là công trình lịch sử độc đáo riêng có ở Ai Cập Các công trình kiến trúc Cung đình Huế ở nước ta là một trong những di sản văn hóa – lịch sử đặc biệt, không chỉ có ý nghĩa quốc gia mà còn được thế giới quan tâm gìn giữ…

Tính khách quan của tài nguyên du lịch thể hiện ở chỗ nó làø toàn bộ thế

giới vật chất và tòan bộ lịch sử văn minh nhân loại được sử dụng trong hoạt động du lịch, nó có quá trình lâu dài và tự nhiên trong lịch sử Sự ra đời và tồn tại của các loại tài nguyên đều không phải nhằm mục đích phục vụ cho ngành

du lịch mà nó chỉ là kết quả của sự phát triển lịch sử, xã hội được ngành du lịch sử dụng khai thác để phục vụ hoạt động du lịch Tài nguyên du lịch thiên nhiên do tự nhiên hình thành, tài nguyên du lịch lịch sử là do lịch sử để lại Truyền thống, phong tục tập quán dân tộc từng bước hình thành theo thời gian, những di tích lịch sử, công trình văn hóa được sáng tạo từng bước nhằm thích ứng với sự phát triển kinh tế và xã hội cụ thể một địa phương hay một khu vực Do vậy, đa số các tài nguyên du lịch – đặc biệt là tài nguyên thiên nhiên và tài nguyên lịch sử – xét về vị trí địa lý đều không thể di chuyển được

Người ta không thể dời Hồ Gươm vào thành phố Hồ Chí Minh hoặc đưa địa đạo Củ Chi ra Đà Nẵng Khoa học tiến bộ, có thể làm thoát ly tính hiện thực, tách nó ra khỏi môi trường tự nhiên và lịch sử, song, sẽ làm mất đi bản sắc vốn có của tài nguyên và sẽ làm mất đi tính hấp dẫn cùng với ý nghĩa của nó

Cuối cùng không thể không đề cập đến tính văn hóa là thuộc tính bản

chất của tất cả các loại tài nguyên du lịch

Tài nguyên du lịch là một dạng đặc sắc của tài nguyên nói chung, là tiền đề phát triển du lịch Vì vậy, tài nguyên du lịch luôn gắn liền với hoạt động du lịch, là một trong ba yếu tố cấu thành hoạt động du lịch và là thành phần cơ bản của sản phẩm du lịch Ngày nay các loại hình du lịch văn hóa đang phát triển rất mạnh ở khắp nơi trên thế giới, các loại tài nguyên du lịch thông qua hoạt động du lịch đều có thể cung cấp cho người du lịch những kiến thức, nâng cao trình độ thẩm mỹ, hưởng thụ cái đẹp

Thuộc tính văn hóa của tài nguyên du lịch còn biểu hiện thông qua giá trị hữu hình và những giá trị vô hình Giá trị hữu hình của tài nguyên du lịch chính là phương tiện vật chất tham gia trực tiếp vào việc hình thành sản phẩm

du lịch Ví dụ, tắm biển là sản phẩm du lịch được hình thành trên cơ sở tồn tại hữu hình của bãi cát biển, nước biển với những điều kiện tự nhiên cụ thể Tuy nhiên, không phải nơi nào có bãi biển và nước biển là có thể khai thác điểm

du lịch mà còn phải xem xét giá trị vô hình của tài nguyên du lịch thông qua tâm lý, sự cảm nhận, sự thoả mãn nhu cầu tinh thần của du khách nữa Giá trị vô hình của tài nguyên du lịch nhiều khi còn thể hiện trong quá trình giao lưu, trao đổi thông tin mà du khách cảm nhận, ngưỡng mộ và mong muốn được đến tận nơi thưởng thức…

Tóm lại, trong mọi lãnh vực của đời sống, kể cả trong hoạt động du lịch, con người luôn đóng vai trò chủ động và chủ đạo Các yếu tố cấu thành

hoạt động du lịch, xét đến cùng, đều thể hiện nội dung lẫn kết quả của mối quan hệ của con người và con người và giữa con người với tự nhiên Bởi lẽ, chủ thể của hoạt động du lịch là con người, nghĩa là có con người mới có nhu cầu du lịch và để giải quyết nhu cầu đó, hoạt động du lịch xuất hiện Nói cách khác, không có du khách thì không có hoạt động du lịch Tuy nhiên, du khách cũng vừa là chủ thể của hoạt động du lịch nhưng lại cũng đồng thời là đối tượng phục vụ của ngành du lịch Ngành du lịch cũng là tổ chức do con người chủ động thực hiện với vai trò phối hợp giữa chủ thể du lịch và khách thể du lịch trong hoạt động du lịch hiện đại Khách thể du lịch chính là tài nguyên du lịch, là toàn bộ thế giới vật chất và toàn bộ lịch sử văn minh nhân loại, được con người sử dụng vào mục đích du lịch Quan điểm Mácxít chỉ rõ rằng nơi nào và khi nào mối quan hệ đa chiều giữa con người với tự nhiên và với chính mình được thực hiện hài hòa, tự giác chịu sự quy định, chế ước, tác động lẫn nhau, thì nơi ấy và khi ấy, con người mới thựïc sự làm chủ thiên nhiên và xã hội Do vậy, các yếu tố cấu thành hoạt động du lịch luôn có mối quan hệ thống nhất hữu cơ, không tách rời nhau, làm tiền đề cho nhau tồn tại và phát triển trong chỉnh thể hoạt động du lịch mà con người, trong mọi hoàn cảnh đều đóng vai trò tích cực và chủ động Cũng do vậy, việc phân tích các yếu tố cấu thành hoạt động du lịch cũng chỉ có ý nghĩa tương đối mà thôi

1.1.3- Sản phẩm du lịch

Sản phẩm du lịch là một khái niệm chỉ tổng thể dịch vụ du lịch phục vụ

người đi du lịch từ khi rời nha,ø bắt đầu chuyến đi cho đến khi kết thúc dựa vào mục đích của chuyến đi Sản phẩm du lịch gồm nhiều hạng mục hợp thành Nó

mang đặc trưng của một sản phẩm vô hình và hữu hình thống nhất hoàn chỉnh

Sản phẩm du lịch là một trong những loại sản phẩm tiêu dùng mang cả hai tính chất hữu hình và vô hình được tạo thành nhằm thỏa mãn một cách

toàn diện nhu cầu vật chất và tinh thần cho du khách, bao gồm lưu trú, ăn uống, giao thông, du ngoạn tham quan, vui chơi giải trí, dịch vụ mua sắm, tuyến du lịch, sắp xếp chương trình và các dịch vụ chuyên môn khác trong suốt chuyến du hành của du khách Cơ cấu của sản phẩm du lịch gồm ba

thành tố: Một là, đối tượng du lịch bao gồm các loại tài nguyên du lịch và sức

hấp dẫn của no,ù là nhân tố quyết định nội dung chuyến đi du lịch của khách

Đây cũng là cơ sở vật chất và là nội dung cơ bản của sự phát triển hoạt động

du lịch Hai là cơ sở du lịch, là điều kiện vật chất để phát triển ngành du lịch Cuối cùng, dịch vụ du lịch là hạt nhân của sản phẩm du lịch, cung cấp cho du

khách những sản phẩm du lịch chất lượng thông qua những sản phẩm vật chất làm vật chuyển tải để cung cấp dịch vụ nhằm thỏa mãn nhu cầu của khách

Dịch vụ du lịch là toàn bộ những hoạt động nhằm đáp ứng mọi nhu cầu vật chất và tinh thần cho du khách trong suốt chuyến đi Chất lượng của dịch vụ du lịch được đánh giá bằng mức độ hài lòng của du khách trong suốt chuyến du hành Tóm lại, sản phẩm du lịch là một loại hàng hóa đặc biệt có tính tổng hợp Ngoại trừ những yếu tố hữu hình phục vụ nhu cầu ăn uống, lưu trú, đi lại… phần còn lại là những yếu tố vô hình nhằm thỏa mãn nhu cầu tinh thần của du khách, vì vậy giá trị của sản phẩm du lịch thường mang tính trừu tượng, căn cứ vào sự đánh giá và cảm nhận của du khách

Tính tổng hợp của sản phẩm du lịch là đặc điểm đầu tiên để đáp ứng sự

đa dạng của nhu cầu du lịch, do có liên quan chặt chẽ đến nhiều lĩnh vực kinh

tế, văn hóa, xã hội, chính trị, giao lưu dân gian và giao lưu quốc tế Sản phẩm

du lịch còn là phức hợp các sản phẩm trừu tượng – dịch vụ và các sản phẩm

cụ thể để tạo nên một sản phẩm du lịch hoàn chỉnh, phản ảnh đời sống, sinh hoạt, mang đậm nét văn hóa của một địa phương, một khu vực Tính tổng hợp của hoạt động du lịch còn biểu hiện ở chỗ nó vừa là sản phẩm lao động vật

chất, tinh thần, vừa bao gồm sản phẩm phi lao động và cả cảnh quan thiên nhiên, nhân văn, xã hội, với sự kết hợp các loại dịch vụ phục vụ các nhu cầu

du khách từ đơn giản đến phức tạp về cả phương diện vật chất cụ thể cho đến phương diện tinh thần Ngoài ra, sản phẩm du lịch còn liên quan trực tiếp đến nhiều ngành nghề khác trong xã hội, lấy những ngành nghề đó làm yếu tố cấu thành cho sản phẩm của mình, như ngành khách sạn, ăn uống, giao thông vận tải, hoặc các làng nghề, các khu nghỉ dưỡng, các khu di tích lịch sử, văn hóa…

Bên cạnh đó, đặc điểm nổi bật của sản phẩm du lịch phải kể đến là

tính không thể dự trữ và không thể chuyển dịch, thể hiện ở chỗ sản phẩm du

lịch là một loại sản phẩm dịch vụ tổng hợp, không thể dự trữ như những sản phẩm vật chất cụ thể khác Mặc dù có thể sử dụng được nhiều lần và kết quả

“sản xuất” không biểu hiện bằng hiện vật cụ thể, giá trị của sản phẩm du lịch chỉ được xác định và được chuyển dịch trong quá trình tiêu thụ sản phẩm Do đó, việc sản xuất ra sản phẩm du lịch và sử dụng nó phải lấy nhu cầu du khách làm tiền đề bởi vì giá trị và chất lượng sản phẩm du lịch chỉ được thể hiện thông qua sự cảm nhận và đánh giá của người tiêu thụ, tức là du khách Mặt khác, sản phẩm du lịch chỉ được tiêu thụ ở tại “nơi sản xuất” chứ không như các sản phẩm cụ thể có thể di chuyển từ nơi sản xuất đến các nơi tiêu thụ,

vì nó luôn gắn liền với tính chất tài nguyên du lịch Hơn nữa, trong quá trình trao đổi sản phẩm du lịch không xảy ra việc chuyển giao quyền sở hữu sản phẩm mà du khách chỉ có quyền sử dụng tạm thời trong một thời gian, tại một địa điểm nhất định

Do những đặc điểm trên, sản phẩm du lịch thực chất là một loại sản phẩm vô hình, sự tồn tại cũng như giá trị của nó căn cứ vào việc sử dụng và

đánh giá của du khách Hai bộ phận cụ thể là tài nguyên du lịch và cơ sở du

lịch chỉ là điều kiện vật chất làm cơ sở hình thành một sản phẩm du lịch Dịch

vụ phục vụ du lịch mới là hạt nhân của sản phẩm du lịch, nó quy định giá trị và chất lượng của một sản phẩm du lịch, tạo sức sống và phát triển cho hoạt động du lịch

Tuy nhiên, với tư cách là một hoạt động tổng hợp, du lịch thông qua các thành tố của nó, một mặt chịu sự quy định của những điều kiện vật chất và xã hội vô cùng đa dạng, mặt khác, để có thể tồn tại và phát triển, chúng vừa phải thường xuyên gắn kết nhau và tác động cả trong những lĩnh vực khác của đời sống, cho nên sản phẩm du lịch cũng là kết quả tổng hợp của quá trình tác động lẫn nhau giữa các thành tố cấu thành hoạt động du lịch để đáp ứng nhu cầu của hoạt động du lịch Vì vậy, vấn đề phân biệt những yếu tố vật chất, phi vật chất trong bản thân chúng cũng chỉ tương đối để có thể nhận rõ thêm mối tương quan giữa kinh tế và văn hóa trong sản phẩm du lịch và trong hoạt động

du lịch

1.1.4 -Mối liên hệ giữa hoạt động du lịch và các ngành khác trong xã hội

Xuất phát từ tính chất tổng hợp, xã hội hóa cao của hoạt động du lịch, sự phát triển của ngành du lịch đã góp phần tích cực cho sự tăng trưởng một số ngành nghề có quan hệ mật thiết, hữu cơ và phụ thuộc nhau với ngành du lịch, bởi lẽ một sản phẩm du lịch không phải chỉ do ngành du lịch tạo ra và những yếu tố cấu thành một sản phẩm du lịch cũng không phải chỉ phục vụ riêng cho ngành du lịch Do vậy, cần có sự gắn kết chặt chẽ giữa ngành du lịch và những ngành có liên quan trực tiếp đến hoạt động du lịch, tiêu biểu là mối liên hệ với các ngành giao thông, ngành lưu trú khách sạn, các điểm vui chơi, giải trí, và đặc biệt là các làng nghề truyền thống thủ công mỹ nghệ

Sự phát triển của ngành giao thông là tiền đề tích cực cho sự ra đời của hoạt động du lịch Không có giao thông du lịch thì ngành du lịch không thể phát triển Hoạt động du lịch của loài người trong thời kỳ đầu được ra đời

cùng với sự xuất hiện của các phương tiện giao thông thời cổ như ngựa, trâu, lừa, lạc đà… hoặc những chiếc thuyền độc mộc Từ thế kỷ XIX, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất dẫn tới sự ra đời các hình thức giao thông hiện đại như tàu hỏa, ô tô, máy bay thúc đẩy sự ra đời và phát triển mạnh mẽ của

du lịch hiện đại

Thật vậy, hãy thử phân tích mối liên hệ giữa hoạt động du lịch và ngành

hàng không trong bối cảnh phát triển xã hội hiện nay

Hàng không và du lịch là hai ngành kinh tế gắn bó với nhau một cách mật thiết, từng được ví như hai cánh của một máy bay, nó trở nên thông dụng đối với các sinh hoạt trong xã hội, đặc biệt là hoạt động du lịch, tạo sự giao thoa rất lớn giữa thị trường ngành hàng không và thị trường ngành du lịch Sự phát triển của ngành du lịch sẽ thúc đẩy sự phát triển của ngành hàng không và ngược lại Do đó, ngành hàng không Việt Nam được coi là yếu tố quan trọng để hoàn thiện sản phẩm du lịch và tăng sức cạnh tranh của thị trường du lịch Việt Nam Việc xuất hiện phương tiện hàng không đã thực sự đưa ngành

du lịch phát triển lên một tầm cao mới, làm cho việc đi du lịch (đặc biệt là du lịch quốc tế) trở nên dễ dàng, thông dụng, tiện lợi và tiết kiệm thời gian hơn

Ngày nay, hàng không là phương tiện di chuyển phổ biến trên thế giới, sự hợp tác giữa ngành hàng không và ngành du lịch đã góp phần làm tăng nội lực của nền kinh tế Việt Nam, tạo ra những hiệu quả kinh doanh, song cũng cùng đối mặt với những thách thức và cùng phát triển

Cũng như ngành hàng không, ngành giao thông thủy bộ có mối liên hệ chặt chẽ với hoạt động du lịch Ngành giao thông thủy bộ cũng là một ngành

mang tính xã hội hóa cao, có quan hệ một cách hữu cơ với sự phát triển của các ngành kinh tế quốc dân và gắn bó với sự phát triển của ngành du lịch, góp phần

đa dạng hóa sản phẩm du lịch Giao thông thủy bộ là phương tiện di chuyển

thích hợp trong việc phục vụ các loại hình du lịch sinh thái, du lịch xanh …

Ngành khách sạn là ngành kinh doanh dịch vụ lưu trú, đáp ứng nhu cầu

về ăn nghỉ cho khách ở xa đến, đối tượng phục vụ và kinh doanh của ngành khách sạn là khách Không có khách thì ngành khách sạn không có hoạt động kinh doanh Tuy nhiên, ngành kinh doanh khách sạn không phải là ngành du lịch mặc dù nó gắn bó một cách mật thiết như môi với răng trong sự phát triển của ngành du lịch Khách sạn là cơ sở phục vụ lưu trú chủ yếu cho khách du lịch, đáp ứng các nhu cầu về ăn, ở, nghỉ ngơi, giải trí và các dịch vụ cần thiết khác cho du khách theo tiêu chuẩn quy định Trong hoạt động du lịch, khách sạn đóng vai trò quan trọng trong việc xác địïnh chất lượng và đẳng cấp của sản phẩm du lịch cũng như góp phần quyết định giá cả và giá trị của một tour

du lịch Căn cứ vào nhu cầu và khả năng thanh toán của mình, khách có thể chọn những cơ sở dịch vụ lưu trú mang những đẳng cấp và tên gọi khác nhau như nhà nghỉ, nhà khách, khách sạn …

Khách sạn du lịch là một bộ phận cơ bản giải quyết việc cung cấp dịch vụ du lịch Đó là điều kiện vật chất không thể thiếu trong hoạt động kinh doanh của ngành du lịch Ngành khách sạn là một ngành công nghiệp mang tính đặc thù đã có từ lâu đời trong lịch sử, nhưng cũng chỉ trở thành một kỹ nghệ vào cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 Ở Việt Nam hiện nay, công nghệ khách sạn đã bắt đầu phát triển và đi vào hệ thống Với khoảng 1500 cơ sở lưu trú có những đẳng cấp khác nhau, những công trình kiến trúc đồ sộ của các tòa nhà khách sạn đã góp phần làm bộ mặt đất nước mới mẻ và hiện đại hơn, tạo ra những lợi thế cạnh tranh trong việc cung cấp những sản phẩm dịch vụ mới có liên quan đến ngành du lịch

Làng nghề là một loại hình kinh doanh các mặt hàng thủ công truyền

thống của dân tộc đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của một địa phương, xuất hiện

từ lâu đời Theo bước phát triển của xã hội và những tiến bộ của khoa học kỹ thuật công nghiệp, nhiều làng nghề bị mai một và thất truyền, nhường bước cho sự thống trị của những sản phẩm công nghiệp Tuy nhiên, một số làng nghề thủ công truyền thống có tay nghề cao, có sản phẩm đặc sắc vẫn có thể tồn tại và phát triển ngày càng vững chắc với tư cách là một ngành nghề truyền thống của dân tộc, có giá trị cả về kinh tế lẫn văn hóa

Xuất phát từ nhu cầu đổi mới và phát triển của hoạt động du lịch, cũng như cần có nhiều chương trình hấp dẫn, mới mẻõ độc đáo và giàu bản sắc văn hóa dân tộc, nhiều làng nghề thủ công mỹ nghệ lần lượt góp phần tạo cho bộ mặt của du lịch Việt Nam thêm phong phú và giàu bản sắc văn hóa dân tộc Sự phát triển của các làng nghề thường gắn kết với các hoạt động văn hóa nghệ thuật, lễ hội truyền thống, trò chơi dân gian, thao diễn tay nghề … góp phần tôn vinh, bảo tồn và thể hiện tinh hoa của văn hóa Việt Nam, động viên tinh thần lao động sáng tạo của các nghệ nhân, mở ra loại hình mới cho ngành

du lịch Ngoài ý nghĩa tham quan, nghiên cứu về văn hóa, du lịch còn tạo điều kiện và cơ hội để các làng nghề tiếp cận thị trường, tìm kiếm cơ hội kinh doanh, giao lưu và mở rộng các mối quan hệ với các làng nghề khác, các nghệ nhân ở các địa phương khác Các sản phẩm của làng nghề thể hiện bản sắc văn hóa dân tộc độc đáo, ngoài việc phục vụ tiêu dùng của địa phương còn hướng mạnh sang xuất khẩu và phục vụ cho du khách

Trong xã hội, mọi người đều có những mối liên hệ phổ biến với nhau trong mọi hoạt động Trong ý nghĩa đó, hoạt động du lịch là một bộ phận của sinh hoạt xã hội, có liên quan chặt chẽ và phụ thuộc nhau một cách trực tiếp hoặc gián tiếp trong mọi lĩnh vực của đời sống Vì vậy, trong quá trình phát triển của mình, hoạt động du lịch luôn có mối liên hệ gắn bó một cách hữu cơ và cùng tồn tại đến các ngành giao thông vận tải, ngành khách sạn, và các

làng nghề truyền thống

Nói tóm lại, giao thông thủy bộ và hàng không là những phương tiện di chuyển không thể thiếu của du khách trong một chuyến đi Ngành khách sạn - lưu trú cũng là một bộ phận quan trọng với tư cách là tiện nghi cần thiết của

du khách, là điều kiện vật chất quy định đẳng cấp và chất lượng của chuyến

đi du lịch, không có cơ sở lưu trú thì không thể giải quyết nhu cầu vật chất tối thiểu ăn, ở, an ninh an toàn cho người du lịch Mặt khác, khi đề cập đến nội dung của chương trình du lịch, không thể bỏ qua mối quan hệ giữa du lịch với các làng nghề thủ công mỹ nghệ truyền thống Ở hầu hết các hoạt động du lịch ở các quốc gia trên thế giới, sinh hoạt làng nghề là nội dung không thể thiếu trong các chương trình du lịch Đây là một sinh hoạt văn hóa, giới thiệu với du khách những sản phẩm đặc thù của địa phương, của đất nước, qua đó có thể kết hợp giới thiệu các lễ hội truyền thống của dân tộc Nước ta có hàng trăm làng nghề truyền thống đặc sắc, trải qua nhiều biến đổi lịch sử, có một số nơi bị thất truyền, mai một Tuy nhiên, hiện nay ở nhiều nơi trong nước, các sinh hoạt làng nghề kết hợp với hoạt động du lịch đã tạo ra một sinh khí mới làm hồi sinh các làng nghề truyền thống phục vụ du lịch Đây cũng là một đóng góp tích cực có ý nghĩa cả về kinh tế lẫn văn hóa của ngành du lịch góp phần bảo vệ và khôi phục các sinh hoạt truyền thống

1.1.5.- Quan điểm “phát triển du lịch bền vững”

Lịch sử phát triển kinh tế- xã hội loài người đã và đang chứng kiến những thành quả vẻ vang tạo ra những bước ngoặt lớn trên thế giới của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật Những biến đổi trong khoa học ứng dụng vào thực tiễn sản xuất ảnh hưởng một cách sâu sắc đến cơ sở hạ tầng, làm chuyển dịch cơ cấu kinh tế- xã hội, dẫn đến những biến đổi lớn trong đời sống chính trị – xã hội Có thể nói, những thành tựu khoa học kỹ thuật vừa là kết quả của

sự phát triển xã hội, vừa là động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, chuyển đổi tích cực về mặt xã hội và nâng cao giá trị văn hóa của quốc gia, dân tộc và khu vực Sự phát triển bền vững về kinh tế – xã hội nói chung của bất kỳ ngành kinh tế nào cũng cần đạt ba mục tiêu cơ bản: Bền vững về kinh tế, bền vững về tài nguyên môi trường và bền vững về văn hóa xã hội Đối với kinh tế, sự phát triển bền vững được đánh giá qua các chỉ tiêu, thể hiện qua quá trình tăng trưởng kinh tế của một đất nước Sự phát triển bền vững của tài nguyên và môi trường đòi hỏi khai thác, sử dụng tài nguyên để đáp ứng nhu cầu hiện tại và không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai Đối với văn hóa xã hội thì sự phát triển bền vững phải mang lại những lợi ích cho cọâng đồng, góp phần nâng cao mức sống cho nhân dân, đồng thời bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa Du lịch được coi là ngành công nghiệp lớn của thế giới, góp phần tích cực vào sự tăng trưởng kinh tế và bảo tồn các giá trị văn hóa mang tính toàn cầu Vì vậy, trong ngành du lịch, nhiều quốc gia trên thế giới đã cố tạo lập hình ảnh của mình bằng việc phát triển, mở rộng các quan hệ hợp tác quốc tế, cũng như đầu tư vào phát triển du lịch có chiều sâu Muốn như vậy, mỗi quốc gia không chỉ định hướng phát triển ngành du lịch của đất nuớc mình dựa vào việc sở hữu những của cải vật chất có trong tay mà hơn thế, phải dựa vào nguồn tri thức của chính đất nước họ Nói cách khác, là phải dựa vào trình độ phát triển của khoa học công nghệ, khoa học tự nhiên và xã hội – nhân văn nhằm hướng tới việc xây dựng một sản phẩm du lịch đặc sắc, có chất lượng cao, hấp dẫn du khách, có tính bền vững, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của du khách

Ngày nay, du lịch đã trở thành hiện tượng phổ biến trên thế giới và là một thói quen trong nếp sống, sinh hoạt của xã hội hiện đại Nó là quá trình tác động lẫn nhau giữa chủ thể du lịch, khách thể du lịch và trung gian môi giới du lịch, có cả chính quyền sở tại và cư dân địa phương ở nơi đến Những

tác động này rất đa dạng, ảnh hưởng đến nhiều mặt của đời sống con người, từ kinh tế, chính trị đến văn hóa, xã hội, để lại những hậu quả vừa tích cực vừa tiêu cực Một mặt, du lịch có khả năng đóng góp tích cực vào những thành tựu kinh tế xã hội cũng như chính trị, góp phần tạo nên những mối quan hệ hòa bình, gần gủi hơn giữa các dân tộc trên thế giới, từ đó, tạo ra ý thức tôn trọng sự đa dạng về văn hóa và phong cách sống, nhưng mặt khác nó cũng góp phần dẫn tới sự xuống cấp về môi trường và làm mất đi bản sắc của từng địa phương Bên cạnh đó, những hậu quả tiêu cực do quá trình khai thác và phát triển du lịch đã làm cho cuộc sống của cộng đồng, cư dân bị xáo trộn, ảnh hưởng Những mâu thuẫn phát sinh từ những tranh chấp các lợi thế để có nguồn thu nhập tốt hơn từ du lịch, ảnh hưởng đến mối quan hệ gắn bó đặc trưng của cuộc sống truyền thống; các sinh hoạt văn hóa truyền thống của địa phương có thể bị mai một do bị thương mại hóa để đáp ứng nhu cầu của du khách… Những tác động tiêu cực này sẽ là những nguyên nhân làm ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của hoạt động du lịch

Vì vậy, du lịch bền vững đòi hỏi phải bảo vệ tất cả dạng tài nguyên du lịch nhằm đáp ứng các nhu cầu kinh tế, xã hội và thẩm mỹ, trong khi vẫn duy trì được bản sắc văn hóa, các quá trình sinh thái cơ bản và đa dạng sinh học

Khái niệm về du lịch bền vững xuất hiện vào những năm 90 của thế kỷ

XX đã gây ra sự tranh cãi và quan tâm đặc biệt của các nhà nghiên cứu về du

lịch Theo Hội đồng Du lịch và Lữ hành Thế giới (WTTC): “Phát triển du lịch

bền vững là việc phát triển các hoạt động du lịch nhằm đáp ứng các nhu cầu hiện tại của du khách và người dân bản địa, trong khi vẫn quan tâm đến việc giữ gìn và tôn tạo các nguồøn tài nguyên, đảm bảo đáp ứng nhu cầu phát triển

du lịch trong tương lai”[20, 63]

Quan điểm du lịch bền vững thể hiện tính chất phát triển tất yếu của

hoạt động du lịch trong xã hội hiện đại, đã thực sự gây được sự chú ý rộng rãi không chỉ trong giới chuyên môn ngành du lịch mà còn lan rộng, ảnh hưởng đến toàn xã hội và cũng chính xuất phát từ nhận thức thực tế hiện nay rằng du lịch là một hiện tượng mang tính toàn cầu và là nhân tố tích cực, quan trọng đối với sự phát triển kinh tế xã hội, chính trị của nhiều quốc gia trên thế giới

Nội dung chủ yếu của du lịch bền vững hướng đến việc sử dụng và bảo vệ tất cả các loại tài nguyên thiên nhiên, xã hội và văn hóa một cách bền vững, xem đó là nền tảng cơ bản nhất của việc phát triển du lịch lâu dài, góp phần nâng cao chất lượng hoạt động du lịch, tăng khả năng tải của điểm du lịch, duy trì và phát triển tính đa dạng của tự nhiên, xã hội và văn hóa trong hoạt động du lịch

Phát triển du lịch bền vững đòi hỏi về mặt sinh thái phải được bảo đảm lâu dài, đồng thời phải có hiệu quả về kinh tế và phải tạo được sự công bằng trong xã hội, nhất là đối với các cư dân trong cộng đồng địa phương có hoạt động du lịch Đây là một quá trình hướng đến việc quản lý trên toàn cầu các nguồn lực nhằm đảm bảo việc bảo tồn những tài nguyên thiên nhiên và tài nguyên văn hóa phục vụ du lịch Yêu cầu phát triển du lịch bền vững quan tâm đến sự bền vững và hoà nhập của môi trường tự nhiên, văn hóa và con người, đặc biệt là ảnh hưởng của nó đối với các di sản văn hóa và các yếu tố truyền thống của từng cộng đồng địa phương trong mối quan hệ tương tác giữa việc bảo tồn các địa điểm du lịch và khả năng làm hài lòng du khách; nghĩa là để phát triển du lịch bền vững, chúng ta phải đối điện với những thử thách thật sự về mọi mặt, về trình độ chuyên môn, công nghệ thậm chí phải chấp nhận một số thiệt hại trước mắt về kinh tế để tạo được sự đổi mới văn hóa một cách cơ bản cho hoạt động du lịch trong tương lai

1.2.- Văn hóa du lịch

1.2.1.- Những vấn đề cơ bản của văn hóa du lịch

Du lịch hiện đại là một hiện tượng kinh tế nhưng đồng thời cũng là một hiện tượng văn hóa- xã hội đang phát triển và được đại chúng hóa, thu hút sự quan tâm của mọi người trên thế giới Hoạt động kinh doanh du lịch đang từng bước khẳng định mình là một ngành công nghiệp đặc biệt - ngành công nghiệp hiếu khách - với hiệu quả kinh tế cao Hiệu quả kinh tế là cơ sở vật chất cho hoạt động du lịch phát triển Tuy nhiên, về tổng thể, du lịch là một hoạt động văn hóa Tổ chức du lịch thế giới đã nhấn mạnh tính chất văn hóa trong hoạt động du lịch khi chọn chủ đề của năm du lịch đầu tiên của thiên niên kỷ mới là

“Du lịch – một công cụ hữu hiệu để giao lưu giữa các nền văn minh”, làm cho toàn thế giới nhận thức đúng đắn hơn về văn hóa du lịch và tác dụng của nó để thúc đẩy ngành du lịch phát triển nhanh, lành mạnh và bền vững

Văn hoá là một phạm trù rộng lớn, ở những góc độ khác nhau, mục đích nghiên cứu khác nhau, mỗi học giả đều có những quan niệm khác nhau về văn hóa Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa”[33,431] Do đó, văn hóa – nói một cách tổng quát - là một thiên nhiên thứ hai, được con người tạo ra bằng lao động và tri thức của mình Nếu thiên nhiên bên ngoài là cái nôi để con người sinh tồn, thì văn hóa là cái nôi thứ hai, trong đó toàn bộ đời sống tinh thần của con người được hình thành, nuôi dưởng và phát triển Theo Trần Quốc Vượng, văn hóa là cái tự nhiên được biến đổi bởi sự tác động của con người, bao hàm mọi lãnh vực kể cả kỹ thuật, kinh tế…., từ đó hình thành một lối sống, một thế ứng xử, một thái độ tổng quát của con người đối với vũ trụ,

thiên nhiên và xã hội với một hệ thống những chuẩn mực giá trị, những biểu tượng, những quan niệm, tạo nên phong cách diễn tả tri thức và nghệ thuật của con người[ 75, 25-34] Như vậy, con người vốn là một sản phẩm của tự nhiên, xuất phát từ những điều kiện tự nhiên, tác động lên tự nhiên trong tiến trình lịch sử mà chính con người đã sáng tạo để nhìn nhận về cội nguồn và bản sắc của nền văn hóa, tự khẳng định cái riêng của văn hóa dân tộc mình, khác biệt với nền văn hóa của các dân tộc khác [75, 94-105]

Văn-hóa xã-hội theo nghĩa rộng là tổng thể của cải vật chất và của cải tinh thần của lịch sử xã hội mà loài người sáng tạo ra trong quá trình thực tiễn, như môi trường sống, lối sống, phong tục, tập quán, sinh hoạt Nó tồn tại và phát triển theo chiều dài phát triển của lịch sử dân tộc, hình thành nên bản sắc văn hóa riêng của một dân tộc Theo nghĩa hẹp, văn hóa xã hội chỉ hình thái ý thức xã hội, chế độ chính trị và các cơ cấu tổ chức tương ứng như văn học, nghệ thuật, triết học, đạo đức, tôn giáo… góp phần hình thành kiến trúc thượng tầng xã hội

Vì vậy, văn hóa thực chất là một tổng thể sống động của các hoạt động sản xuất, sáng tạo của con người trong quá khứ và hiện tại Qua thời gian, nó hình thành một hệ thống giá trị các truyền thống, lối sống và thị hiếu, xác định bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc, cộng đồng Chính văn hóa đã ghi dấu ấn của mình trong các hoạt động kinh tế của con người thông qua việc xác định những mặt mạnh, mặt yếu riêng của quá trình sản xuất trong xã hội Vì vậy, văn hóa không chỉ bó hẹp trong sáng tạo nghệ thuật mà còn là phương thức sống, tín ngưỡng, phong tục, truyền thống … và là toàn bộ những tình cảm, tri thức, những sinh hoạt vật chất và tinh thần của xã hội; tất cả kết tinh thành bản sắc văn hóa riêng của một dân tộc Tuy nhiên, vai trò của văn hóa đối với sự phát triển còn lớn hơn nhiều nếu chúng ta xét ở bản chất và chức

năng của văn hóa Có thể nói một cách chung nhất, bản chất của văn hóa là thái độ của con người đối với thế giới khách quan xảy ra chung quanh họ, nghĩa là thái độ và phương cách ứng xử của con người trong xã hội Vì lẽ đó, tự thân văn hóa còn có chức năng điều chỉnh xã hội, góp phần tạo ra sự ổn định xã hội thông qua luật pháp, đạo đức, phong tục tập quán và trở thành nguyên tắc sống của con người Do đó, thái độï ứng xử mang tính văn hóa cũng có vai trò rất lớn trong sự phát triển

Thật vâïy, văn hóa là một phạm trù lịch sử, có thể xét dưới nhiều góc độ khác nhau nhưng đều khẳng định sự hình thành, tồn tại và phát triển của văn hóa trong lịch sử là do lịch sử hun đúc mà có Văn hóa chính là sản phẩm sáng tạo của con người Mỗi xã hội đều có một nền văn hóa tương ứng với nó và phát triển theo sự phát triển của sản xuất vật chất của xã hội Mỗi dân tộc có một nèân văn hóa riêng, có những đặc điểm về tính chất, mô thức, kết cấu văn hoá – xã hội khác nhau Ngay trong một quốc gia, từng khu vực, miền khác nhau cũng có sự khác nhau về văn hóa – xã hội tạo ra những sắc thái độc đáo của từng địa phương Chính sự khác nhau đó tạo ra sự hấp dẫn du lịch

Cùng với sự phát triển của lịch sử – xã hội, văn hóa - xã hội của các vùng, các miền, các địa phương, các dân tộc lại có sự giao lưu, xâm nhập, giao thoa lẫn nhau, nhất là trong thời đại hiện nay Bên cạnh sự giao lưu ngày càng phát triển giữa các nền văn hóa thế giới thông qua các phương tiện giao thông đa dạng, hệ thống thông tin hiện đại làm rút ngắn thời gian và thu ngắn khoảng cách về địa lý giữa các dân tộc thì sự ra đời của hoạt động du lịch đã thúc đẩy hoạt động giao lưu văn hóa một cách trực tiếp nhất, nhanh nhất vì nó xuất phát từ bản chất nhu cầu và động cơ du lịch của con người là được giao lưu, hiểu biết lẫn nhau và tìm hiểu các nền văn hóa khác

Vì lẽ đó, du lịch là một hoạt động văn hóa cao cấp, mang ý nghĩa thực

tiễn xã hội, nó thuộc phạm trù văn hóa – xã hội, lấy văn hóa xã hội làm cơ sở để phát triển các hoạt động của mình Văn hóa là thuộc tính của du lịch Mối liên hệ mật thiết này thể hiện trong nhiều lĩnh vực liên quan đến đời sống vật chất và tinh thần của con người, chẳng hạn như các danh lam thắng cảnh, các di tích lịch sử, di tích văn hóa tiêu biểu cho tiến trình phát triển của một quốc gia, dân tộc hoặc những sản phẩm tinh thần như văn học, nghệ thuật, tôn giáo, giáo dục, đạo đức, phong tục tập quán, đặc biệt là văn hóa truyền thống các dân tộc

ít người trong mỗi nước Ngoài ra, ngôn ngữ, khoa học, kỹ thuật, hoặc những sản phẩm vật chất như các công trình kiến trúc, các di tích lịch sử văn hóa, máy móc, công cụ, phương tiện giao thông …., những tiến bộ khoa học ứng dụng vào thực tiễn đời sống con người đã góp phần xây dựng nền văn hóa dân tộc, làm cơ sở phát triển cho hoạt động du lịch

Văn hóa tạo ra sự hấp dẫn du lịch Toàn bộ cơ sở hạ tầng phục vụ du lịch đều do con người tạo ra nên nó mang tính văn hóa Bản thân tài nguyên

du lịch nhân văn là sự thể hiện của văn hóa xã hội hay cảnh quan thiên nhiên, tuy tự nó có giá trị tiềm năng hấp dẫn du lịch, nhưng muốn khai thác giá trị đó phải có sự đầu tư tôn tạo của con người Do vậy, cảnh quan thiên nhiên không tách rời cảnh quan nhân văn mà phải có sự thống nhất trong một hệ thống văn hóa hoàn chỉnh thì mới có sức hấp dẫn du lịch

Du lịch là một hoạt động văn hóa mang tính tổng hợp và xã hội hóa cao, nó thể hiện khi rõ ràng, khi ẩn dấu trong mọi mặt của đời sống văn hóa, luôn xuyên suốt và đồng hành với hoạt động du lịch Vì vậy, du lịch tuy phải lấy kinh tế xã hội phát triển cao làm cơ sở, bản thân nó cũng bao hàm nội dung hoạt động kinh tế nào đó, nhưng về tổng thể, du lịch là một hoạt động văn hóa

Văn hóa du lịch là khoa học nghiên cứu những phương thức khai thác

những khía cạnh giá trị của văn hóa phục vụ cho hoạt động du lịch Nhưng nó