Mô típ tái sinh trong truyện kể dân gian các dân tộc việt nam

Những thử nghiệm nghiên cứu của luận văn về ý nghĩa và chức năng của môtíp tái sinh trong truyện kể dân gian, cũng như những tìm tòi bước đầu về nguồn gốc của môtíp này trong các sự kiệ

DẪN LUẬN

1 Mục đích nghiên cứu 1

2 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn 2

2.1 Ý nghĩa khoa học 2

2.2 Ý nghĩa thực tiễn 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

4 Lịch sử nghiên cứu vấn đề .7

5 Hướng tiếp cận đề tài và phương pháp nghiên cứu 14

6 Kết cấu của luận văn 15

Chương 1: CÁC DẠNG THỨC THỂ HIỆN CỦA MÔTÍP TÁI SINH 1.1 Môtíp và môtíp tái sinh 16

1.1.1 Môtíp 16

1.1.2 Môtíp tái sinh 17

1.2 Các dạng thức thể hiện của môtíp tái sinh 22

1.2.1 Nhân vật sống lại thành người chỉ qua một lần tái sinh 22

1.2.2.Nhân vật sống lại thành người sau khi đã hóa thân thành nhiều hình dạng khác nhau 31

1.2.3.Nhân vật sống lại thành vật 33

1.3 Một vài nhận xét bước đầu 41

1.4 Tiểu kết chương 1 56

Chương 2

:

2.1 Vị trí của môtíp tái sinh trong cấu tạo đề tài - cốt truyện 58

2.2.1 Môtíp tái sinh với chức năng là một loại tình tiết tạo nên sự diễn biến của cốt truyện 59

2.2.2 Môtíp tái sinh với chức năng là một loại tình tiết kết thúc truyện 63

2.2 Ý nghĩa của môtíp tái sinh trong việc thể hiện tư tưởng chủ đề của truyện 65

2.2.1 Truyền thuyết .66

2.2.2 Truyện cổ tích 71

2.3 Tiểu kết chương 2 78

3.2.1 Quan niệm về cái chết và sự tái sinh trong tôn giáo 84

3.2.2 Quan niệm về cái chết và sự tái sinh trong tín ngưỡng dân gian 86

3.2.3 Quan niệm về cái chết và sự tái sinh trong nghi lễ trưởng thành 90

3.3 Tiểu kết chương 3 97

KẾT LUẬN 98

PHỤ LỤC 103

1 Bảng thống kê số liệu truyện kể dân gian Việt Nam và các nước Đông Nam Á có chứa đựng môtíp tái sinh 103

2 Danh mục truyện kể dân gian các nước Đông Nam Á có chứa đựng môtíp tái sinh .103

NHỮNG BÀI VIẾT ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

106

TÀI LIỆU THAM KHẢO 107

DẪN LUẬN

1 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Trong kho tàng văn học dân gian nước ta cũng như nhiều nước trên thế giới, truyện kể là thể loại có lịch sử hình thành, phát triển và tồn tại từ rất lâu đời cùng với nhiều nội dung và hình thức nghệ thuật phong phú

Ở nước ta, việc nghiên cứu văn học dân gian bắt đầu bằng công tác sưu tầm, ghi chép, biên soạn đã được tiến hành từ rất sớm, truyện kể dân gian bắt đầu được cố định hóa bằng văn bản vào khoảng thế kỷ XIV, XV,

tiêu biểu là các tác phẩm Việt điện u linh của Lý tế Xuyên và Lĩnh nam

chích quái của Vũ Quỳnh, Kiều Phú Tuy nhiên phải cho đến đầu thế kỷ

XX thì các thể loại văn học dân gian mới thật sự trở thành những đối tượng nghiên cứu của một ngành khoa học độc lập là foklore học Truyện kể dân gian là một trong những đối tượng nghiên cứu đặc biệt có sức hấp dẫn, thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học ở nước ta và nhiều nước trên thế giới

Nghiên cứu truyện kể dân gian bằng típ và môtíp là một phương pháp nghiên cứu rất được ưa chuộng trong khoa nghiên cứu văn học dân gian từ trước đến nay Sự lặp lại các kiểu truyện và các môtíp trong các truyện kể là một đặc điểm dễ nhận thấy và rất đặc trưng của thể loại truyện kể dân gian ở tất cả các quốc gia trên thế giới Việc nghiên cứu truyện kể dân gian bằng típ và môtíp có thể khám phá được mối dây liên hệ trong những tác phẩm thuộc cùng một kiểu truyện hay cùng chứa đựng

La Mai Thi Gia

những môtíp như nhau và ý nghĩa của nó cùng được thể hiện như thế nào trong văn hóa học và dân tộc học

Trong khi tiến hành khảo sát kho tàng truyện kể dân gian các dân tộc Việt Nam, chúng tôi nhận thấy có một môtíp xuất hiện rất phổ biến

trong nhiều cốt truyện khác nhau, tạm gọi đó là môtíp tái sinh Môtíp này

không chỉ phổ biến trong truyện kể dân gian mà còn phổ biến trong quan niệm tôn giáo, trong nghi lễ, trong tín ngưỡng và phong tục dân gian của các dân tộc Việt Nam

Chúng tôi chọn thực hiện đề tài Môtíp tái sinh trong truyện kể

dân gian các dân tộc việt Nam với mong muốn sẽ góp phần miêu tả hệ

thống và phân tích một kiểu môtíp phổ biến trong kho tàng truyện kể dân gian nước ta Bên cạnh đó chúng tôi còn có mục đích tìm hiểu xem môtíp này đóng một vai trò quan trọng như thế nào trong thế giới quan, nhân sinh quan của nhân dân, đặc biệt là trong đời sống của cư dân nông nghiệp, để từ đó có thể phát hiện được mối quan hệ giữa truyện dân gian với các quan niệm tôn giáo và tín ngưỡng dân gian của cư dân nông nghiệp ở Việt Nam

2

2.1 Ý nghĩa khoa học

Việc miêu tả, hệ thống hóa các dạng thức biểu hiện khác nhau của

môtíp tái sinh có thể có ý nghĩa khoa học như một cách tiếp cận tính

La Mai Thi Gia

thống nhất trong đa dạng của các yếu tố truyền thống trong văn học dân gian

Nghiên cứu vị trí và ý nghĩa của môtíp tái sinh trong đề tài cốt

truyện và chủ đề tư tưởng của truyện sẽ có thể chỉ ra được môtíp với tính cách là một yếu tố truyền thống đã vận hành như thế nào trong cơ chế tạo dựng các đơn vị truyện dân gian

Cuối cùng, việc so sánh, đối chiếu môtíp tái sinh với các dữ kiện

dân tộc học của luận văn có thể sẽ đóng góp được một số nhận xét khoa học về nguồn gốc của truyện dân gian

2.2 Ý nghĩa thực tiễn

Trước hết, công việc thống kê và miêu tả các dạng khác nhau của

môtíp tái sinh có thể góp phần vào việc biên soạn một cuốn từ điển về

môtíp truyện dân gian các dân tộc Việt Nam Đây là một cuốn sách công cụ rất quan trọng và cần thiết đối với công việc nghiên cứu khoa học về các thể loại truyện kể dân gian ở nước ta hiện nay

Những thử nghiệm nghiên cứu của luận văn về ý nghĩa và chức

năng của môtíp tái sinh trong truyện kể dân gian, cũng như những tìm tòi

bước đầu về nguồn gốc của môtíp này trong các sự kiện dân tộc học có thể sẽ gợi lên được những ý kiến tranh luận về cách tiếp cận cấu trúc – chức năng và phương pháp nghiên cứu liên ngành đối với truyện dân gian nói riêng và văn học dân gian nói chung, từ đó sẽ gợi thêm lên những tranh luận về các phương pháp và các cách tiếp cận khác góp phần vào

La Mai Thi Gia

việc đa dạng hóa công tác nghiên cứu, giảng dạy và học tập truyện dân gian Việt Nam trong nhà trường

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Như tên đề tài đã đưa ra thì tất cả những truyện kể dân gian trong kho tàng văn học dân gian của các dân tộc Việt Nam có chứa đựng môtíp

tái sinh đều là đối tượng của luận văn này Truyện kể dân gian được hiểu

là những câu chuyện ra đời từ “ngày xửa ngày xưa” và được lưu truyền

cho đến ngày nay Khái niệm truyện kể dân gian bao gồm các thể loại

truyện thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn, truyện cười, giai thoại Tuy nhiên luận văn này không có ý định khảo sát để tìm

ra môtíp tái sinh trong tất cả các thể loại truyện kể dân gian như đã nêu ở

trên mà chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu của mình ở ba thể loại truyện kể dân gian cơ bản là thần thoại, truyền thuyết và truyện cổ tích mà thôi

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là kho tàng truyện kể dân gian của

các dân tộc Việt Nam, khái niệm các dân tộc Việt Nam dùng để chỉ toàn

bộ các dân tộc hiện đang sinh sống trên địa bàn lãnh thổ của nước Việt Nam, bao gồm cả dân tộc Kinh và các dân tộc thiểu số Tuy nhiên, nói như thế không có nghĩa là luận văn đã có thể khảo sát được truyện kể của tất cả các dân tộc Việt Nam mà chỉ giới hạn trong kho tàng truyện kể của một số dân tộc mà chúng tôi đã sưu tầm được như Mường, H’mông, Êđê, Raglai, Thái, Xơrê, Xơđăng, Mnông…

La Mai Thi Gia

Mở rộng ra hơn một chút, chúng tôi cũng sẽ đề cập đến những

truyện kể dân gian có chứa đựng môtíp tái sinh của các nước trong khu

vực Đông Nam Á mà chúng tôi tìm được trong khả năng hạn chế của mình Tuy nhiên nhóm đối tượng này chỉ được sử dụng trong phần phụ lục

Danh mục truyện kể dân gian các nước Đông Nam Á có chứa đựng môtíp tái sinh, nhằm lập ra một bảng thống kê số lần xuất hiện của các dạng

thức của môtíp tái sinh trong truyện kể dân gian Việt Nam và các nước

Đông Nam Á Luận văn không đi sâu vào tìm kiếm vị trí, ý nghĩa hay nguồn gốc của môtíp này trong truyện kể dân gian các của các nước Đông Nam Á như là sẽ làm với nhóm đối tượng này trong kho tàng truyện kể dân gian Việt Nam

Các truyện kể chúng tôi khảo sát, được chọn lọc từ các tuyển tập truyện kể của các dân tộc Việt Nam và một số nước Đông Nam Á mà chúng tôi sẽ liệt kê dưới đây Số thứ tự ở mỗi đầu truyện kể sẽ là số hiệu dùng để làm ký hiệu cho mỗi truyện được đưa ra trong phần miêu tả

1 Viện Văn học (2000); Truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam; Tập

1.2; NXB Đà Nẵng

2 Nguyễn Đổng Chi (2000); Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam; Tập

1.2; NXB Giáo Dục

3 Lê Khắc Cường, Phan Văn Dốp, Nguyễn Văn Huệ, Phan Xuân

Viện (sưu tầm và biên soạn) (1990); Truyện cổ Raglai; Tập 1; NXB Khoa

học Xã hội; HN

La Mai Thi Gia

4 Nguyễn Thế Sang (sưu tầm và biên soạn) (1993); Truyện cổ

Raglai; NXB Văn hóa Dân tộc; HN

5 Ythih và Ythi (1993); Truyện cổ dân gian Ê – đê; Tập 2; Sở Văn

hóa Thông tin Daklak

6 Đặng Nghiêm Vạn, Đặng Văn Lung, Tăng Kim Ngân (1985);

Truyện cổ các dân tộc Trường Sơn – Tây Nguyên; NXB Văn học; HN

7 Phan Xuân Viện, Nguyễn Văn Huệ; Truyện cổ Raglai; (Tài liệu

đánh máy chưa công bố)

8 Nguyễn Thị Ngọc Anh (1999); Bước đầu tìm hiểu truyện cổ

Churu; Tiểu luận tốt nghiệp cử nhân khoa học Ngữ văn; Đại học Quốc gia

TPHCM

9 Trung tâm Khoa học Xã hội & Nhân Văn Quốc gia, Viện Văn

học (2001); Tổng tập văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam, Tập 2 –

Truyện cổ dân gian

10 Viện Khoa học Xã hội VN (2004); Tổng tập văn học dân gian

người Việt; Tập 4 – Truyền thuyết dân gian người Việt; NXB Khoa học

Xã hội; HN

11 Viện Khoa học Xã hội VN (2004); Tổng tập văn học dân gian

người Việt; Tập 5 – Truyền thuyết dân gian người Việt; NXB Khoa học

Xã hội; HN

La Mai Thi Gia

12 Trung tâm Khoa học Xã hội & Nhân Văn Quốc gia, Viện Văn

học (2001); Văn học dân gian Việt Nam, Tập 2, Quyển 1 – Truyện cổ tích;

NXB Giáo Dục; ĐN

13 Trung tâm Khoa học Xã hội & Nhân Văn Quốc gia, Viện Văn

học (2001); Văn học dân gian Việt Nam, Tập 2, Quyển 2 – Truyện cổ tích;

NXB Giáo Dục; ĐN

14 Viện Khoa học Xã hội VN (2004); Tổng tập văn học dân gian

người Việt; tập 6 – Truyện cổ tích thần kỳ; NXB Khoa học Xã hội; HN

15 Vũ Ngọc Khánh, Phạm Minh Thảo, Nguyễn Thị Huế (1995);

Kho tàng thần thoại Việt Nam; NXB Văn hóa Thông tin; HN

16 Viện Đông Nam Á: Ngô Văn Doanh (1995); Truyện cổ Đông

Nam Á, Philippin, NXB Văn hóa Thông tin; HN

17 Viện Đông Nam Á: Ngô Văn Doanh (1995); Truyện cổ Đông

Nam Á, Mianma, NXB Văn hóa Thông tin; HN

18 Viện Đông Nam Á: Ngô Văn Doanh (1995); Truyện cổ Đông

Nam Á, Campuchia, NXB Văn hóa Thông tin; HN

19 Viện Đông Nam Á: Ngô Văn Doanh (1995); Truyện cổ Đông

Nam Á, Lào, NXB Văn hóa Thông tin; HN

20 Viện Đông Nam Á: Ngô Văn Doanh (1995); Truyện cổ Đông

Nam Á, Malaysia, NXB Văn hóa Thông tin; HN

21 Viện Đông Nam Á: Ngô Văn Doanh (1995), Truyện cổ Đông

Nam Á, Indônêsia, NXB Văn hóa Thông tin; HN

La Mai Thi Gia

22 Nguyễn Kim Liên (1984); Truyện cổ Campuchia, NXB Văn

hóa; HN

4 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ

Môtíp tái sinh có thể được xem là một môtíp khá quen thuộc trong

kho tàng văn học dân gian nước ta và nhiều nước trên thế giới Môtíp này xuất hiện nhiều trong thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích dân gian và trong những tác phẩm truyện truyền kỳ của văn học thành văn… Dù cho đến nay vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu cụ thể và đầy đủ về môtíp này nhưng có thể tìm thấy những ý kiến có tính chất gợi ý khoa học rất có giá trị trong nhiều bài báo chuyên đề và các công trình nghiên cứu văn học dân gian của nhiều nhà nghiên cứu Việt Nam và nước ngoài

4.1 Những công trình quan trọng đầu tiên chứa đựng những khái

niệm cơ bản có liên quan đến đề tài đó là cuốn Từ điển văn học (bộ mới) [82; 1012] và Từ điển thuật ngữ văn học [39; 136] Ở các công trình này

có những định nghĩa về môtíp như là những yếu tố đã được hình thành ổn định và được sử dụng nhiều lần trong sáng tác văn học nghệ thuật Bên cạnh đó, còn có những định nghĩa về típ và môtíp cùng những đặc điểm

của chúng trong cuốn Truyện kể dân gian đọc bằng típ và môtíp của giáo

sư Nguyễn Tấn Đắc Ông cho rằng típ và môtíp là những phần tử đơn vị vừa mang tính đặc trưng vừa mang tính bền vững của truyện kể dân gian [29; 11] Cũng trong công trình này, ông đưa ra một định nghĩa về môtíp của nhà nghiên cứu folklore Stith Thompson, đại ý như sau: Trong

La Mai Thi Gia

folklore, môtíp là thuật ngữ chỉ bất kỳ một phần nào mà ở một tiết (item)

của folklore có thể phân tích ra được [29; 26] Công trình này không chỉ cung cấp những khái niệm nền tảng mà còn giúp nắm bắt được phạm vi và lĩnh vực mà môtíp được quan tâm nghiên cứu nhiều nhất, theo tác giả đó chính là lĩnh vực nghiên cứu truyện kể dân gian như các thể loại truyện cổ tích, truyền thuyết, huyền thoại, ballad Đồng thời, tác giả còn giới thiệu được các phương pháp tiếp cận một môtíp cụ thể của văn học dân gian là như thế nào qua việc đi vào khảo sát một số môtíp trong

truyện kể dân gian Việt Nam như môtíp Quả bầu Lào, môtíp huyền thoại

lụt hay những môtíp phổ biến trong kiểu truyện Tấm Cám…

Trong công trình sưu tầm, tuyển chọn và nghiên cứu Kho tàng

truyện cổ tích Việt Nam tập 1 [9] và 2 [10], giáo sư Nguyễn Đổng Chi có

những ý kiến gợi mở rất có giá trị về môtíp tái sinh Sự tái sinh được ông

nhắc đến trong công trình nghiên cứu của mình là sự tái sinh của các nhân vật truyền thuyết Những người anh hùng truyền thuyết này tái sinh là do

hóa thân (đây là một trong những dạng thức thể hiện của môtíp tái sinh

mà luận văn sẽ khảo sát) Nguyễn Đổng Chi cho rằng sự tái sinh của các nhân vật anh hùng trong truyền thuyết là do họ sống lại trong quan niệm của quần chúng nhân dân Bởi vì trong tư tưởng của dân gian, những người anh hùng có công với đất nước được nhân dân thờ phụng muôn đời thì không thể nào chết được mà họ phải sống mãi mãi, phải trở thành bất tử Thế cho nên thay vì cái chết trong sự thật lịch sử, qua nhiều lần tưởng tượng và thêm thắt của nhân dân, những người anh hùng ấy không còn chết như trong sự thật lịch sử nữa mà họ sẽ hóa thân thành các linh vật

La Mai Thi Gia

bay lên trời hay linh hồn của họ sẽ nhập vào hồn thiêng sông núi để mãi mãi trường tồn

Đồng thời, cũng chính trong công trình nghiên cứu này, giáo sư Nguyễn Đổng Chi đã cung cấp thêm nhiều thông tin đáng quý từ việc tìm

ra nguồn gốc của môtíp tái sinh trong tôn giáo và tín ngưỡng dân gian

Ông có nhắc đến những nguồn gốc làm cơ sở cho sự hình thành truyện cổ

tích Đó là quan niệm luân hồi, quan niệm không sinh không diệt, quan niệm vạn vật tương quan Môtíp tái sinh trong truyện cổ tích đều có liên

quan đến các quan niệm này và được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau

Trong cuốn Văn học dân gian – những công trình nghiên cứu [69] do

tập thể soạn giả Bùi Mạnh Nhị (chủ biên), Hồ Quốc Hùng, Nguyễn Thị Ngọc Điệp sưu tầm và tuyển chọn, có nhiều ý kiến nhận xét bổ ích về khái niệm “sự phục hồi” Trong công trình này sự phục hồi được định nghĩa là sự sống lại, trở lại hình hài cũ Chi tiết này có liên quan đến sự

sống lại trong môtíp tái sinh của đề tài mà chúng tôi sẽ miêu tả

Nguồn gốc dân tộc học của môtíp tái sinh được nhắc đến nhiều trong công trình nghiên cứu Nhân học văn hóa – con người với thiên

nhiên, xã hội và thế giới siêu nhiên [11] của Tiến sĩ Vũ Minh Chi Trong

công trình này có cả một phần giới thiệu về môtíp cái chết và sự tái sinh

cùng với những nguồn gốc của nó Tiến sĩ Vũ Minh Chi cho rằng cái chết và sự tái sinh cũng là một giai đoạn trong nghi lễ của chu kỳ đời sống của con người Nó được thể hiện mạnh mẽ trong nghi lễ thành niên hay lễ gia

La Mai Thi Gia

nhập ở một số bộ lạc thời cổ Nó còn liên quan đến trạng thái xuất hồn (chết tạm thời) – một trong những hành vi ma thuật của một số nền văn hóa cổ xưa

Trong công trình nghiên cứu Những gốc rễ lịch sử của truyện cổ tích

thần kỳ [80], nhà nghiên cứu folklore học người Nga Propp cho rằng

truyện cổ lưu giữ không chỉ có những quan niệm về cái chết mà còn có cả những dấu ấn của nghi lễ công nhận tuổi thành niên, khi bắt đầu trưởng thành về mặt giới tính Và nghi lễ đó gắn chặt với quan niệm về cái chết đến nỗi nếu thiếu một trong hai cái đó sẽ không thể không xem xét lại Cũng trong phần này, tác giả đã dành số trang rất nhiều để miêu tả về nguồn gốc của cái chết và sự tái sinh trong nghi lễ trưởng thành Theo

ông, hiện tượng chết đi và sống lại được coi như là quá trình tiếp nhận

những khả năng pháp thuật thần bí giúp cho đứa trẻ thành niên có đầy đủ sức mạnh để trở thành người lớn

Công trình nghiên cứu Văn học các nước Đông Nam Á [27] do giáo

sư Nguyễn Tấn Đắc chủ biên đã đưa ra các quan niệm về sự sáng tạo ra loài người từ các loài cây Điều này có liên quan đến tín ngưỡng thờ Cây trong đời sống của các cư dân nông nghiệp Cây là một tác nhân quan

trọng, đóng một vai trò to lớn trong việc hình thành nên môtíp tái sinh

Quan niệm về chức năng sinh sản của cây được thể hiện trong những câu chuyện cổ tích trong đó có các nhân vật đã chết đi lại được tái sinh từ cây cỏ

La Mai Thi Gia

Một trong những tín ngưỡng quan trọng nữa của cư dân nông nghiệp là tín ngưỡng thờ Nước Tín ngưỡng này cũng là một trong những nguồn

gốc quan trọng của sự xuất hiện môtíp tái sinh trong truyện kể dân gian

Những thông tin khoa học về tín ngưỡng thờ Nước này được giới thiệu

trong công trình nghiên cứu Văn hóa dân gian Việt Nam trong bối cảnh

văn hóa Đông Nam Á [50] của Giáo sư Đinh Gia Khánh Trong đó, lời giới

thiệu của Giáo sư Phạm Đức Dương về những đặc trưng nổi bật của văn hóa các nước Đông Nam Á đã cung cấp nhiều thông tin bổ ích và cần thiết cho việc tiến hành thực hiện đề tài

Tác phẩm Huyền thoại phương Đông [94] của Rachel Storm là một

tư liệu quý giá và hấp dẫn Theo tác giả thì sự tái sinh không chỉ dừng lại

ở loài người và muôn vật mà đó còn là sự tái sinh định kỳ của thế giới tự nhiên, là năng lực hồi sinh dồi dào của vạn vật hữu cơ và vô cơ, là sự tin tưởng rằng cái chết rồi cũng bị khuất phục trước bản năng tồn sinh ghê gớm của tự nhiên

4.2 Ngoài những công trình nghiên cứu kể trên, môtíp tái sinh trong

truyện kể dân gian cũng được nhắc đến nhiều trong các bài viết ở những

tạp chí khoa học chuyên ngành như tạp chí Văn học, tạp chí Văn hóa dân

gian, tạp chí Nguồn sáng dân gian, tạp chí Văn hóa nghệ thuật…

Trong bài viết “Một cái nhìn mới về thuyết vạn vật hữu linh” [60], tác giả Từ Thị Loan đã đưa ra ý kiến về sự tồn tại bất tử của linh hồn – một thực thể phi vật chất Còn trong bài viết “Về một số môtíp trong thần thoại Chăm” [114], Nguyễn Thị Thu Vân đã cung cấp thêm những cứ liệu

La Mai Thi Gia

quan trọng về tín ngưỡng thờ Cây và những quan niệm về chức năng sinh sản của cây ở các quốc gia dân tộc trong khu vực Đông Nam Á

Tác giả Việt Hùng với bài viết “Nghi lễ trưởng thành và kiểu

truyện dũng sĩ qua việc khảo sát tập Truyện cổ các dân tộc Trường Sơn –

Tây Nguyên” [47] có bàn về tính chất của nghi lễ trưởng thành và các

bước hành lễ phức tạp của nó cũng như ý nghĩa của quan niệm về sự tái sinh có nguồn gốc từ nghi lễ này

Liêu Minh Quân qua bài viết “Tộc người Choang với tục sùng bái nước và các năng lực phồn thực của nước” [91] đã khám phá thêm được nhiều điều thú vị về phong tục thờ thần Nước của người nguyên thủy cũng như quan niệm của họ về năng lực của nước có thể làm hồi sinh vạn vật…

4.3 Ngoài những công trình nghiên cứu và các bài viết đã cung cấp

những thông tin quan trọng về mặt lý thuyết và những kiến thức khoa học bổ ích có liên quan đến đề tài kể trên, còn có những nguồn tài liệu cần thiết mà nếu không có những tài liệu đó, chúng tôi sẽ không thể nào thực hiện được đề tài nghiên cứu của mình

Đó chính là những tuyển tập văn học dân gian như Tổng tập văn

học dân gian người Việt [83,83] của Viện Khoa học Xã hội, Tổng tập văn học dân gian các dân tộc thiểu số Việt Nam [84] của Trung tâm Khoa học

Xã hội và Nhân văn Quốc gia, Truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam [77,77] của Viện văn học, Truyện cổ dân gian Việt Nam [87] của Vũ Ngọc Phan, Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam [9,10] của Nguyễn Đổng Chi, Văn

La Mai Thi Gia

học dân gian các dân tộc ít người [86] của Võ Quang Nhơn và Bộ Truyện cổ dân gian các nước Đông Nam Á [19 - 25] do Ngô Văn Doanh sưu tầm

và phiên dịch… Ngoài ra, còn có các tập truyện cổ của các dân tộc thiểu

số như Truyện cổ các dân tộc Trường Sơn – Tây Nguyên [112], Truyện cổ

dân gian Ê-Đê [119], Truyện cổ Raglai [6,115] do các tác giả Lê Khắc

Cường, Phan Văn Dốp, Nguyễn Văn Huệ, Phan Xuân Viện, Nguyễn Thế Sang, Ythih và Ythi, Đặng Nghiêm Vạn, Đặng Văn Lung, Tăng Kim Ngân… sưu tầm và biên soạn

Sau khi tham khảo toàn bộ số lượng các công trình nghiên cứu, các tuyển tập truyện kể dân gian và những bài viết trong các tạp chí, chúng tôi thấy rằng mặc dù thật sự chưa có một công trình nào nghiên cứu cụ

thể và đầy đủ về môtíp tái sinh trong truyện kể dân gian nhưng vấn đề

môtíp này được nhắc đến trong nhiều công trình nghiên cứu và bài viết trên các tạp chí chuyên ngành cũng đã chứng tỏ nó có sức hấp dẫn thú vị, thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Nhờ sự quan tâm đó mà chúng tôi mới có được một số lượng tài liệu tham khảo phong phú như đã kể ở trên Tất cả những tài liệu tham khảo ấy đã giúp chúng tôi rất nhiều trong quá trình thực hiện đề tài này

5 HƯỚNG TIẾP CẬN ĐỀ TÀI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Để thực hiện đề tài Môtíp tái sinh trong truyện kể dân gian Việt

Nam, chúng tôi đã thử tiếp cận vấn đề từ nhiều hướng khác nhau và sử

La Mai Thi Gia

dụng những phương pháp nghiên cứu folklore học nói chung và phương pháp nghiên cứu văn học dân gian nói riêng

Môtíp là những đơn vị nhỏ nhất tham gia vào việc xây dựng nên

các tình tiết trong cốt truyện kể và là những yếu tố đã được hình thành tương đối ổn định và bền vững cho dù có xuất hiện trong nhiều cốt truyện

khác nhau Do đó, để tìm hiểu một môtíp, chúng tôi đã chọn hướng tiếp

cận liên cốt truyện, tức là tiếp cận từ nhiều truyện kể dân gian riêng lẻ

nhưng cùng có một đặc điểm chung là đều chứa đựng môtíp tái sinh ở

nhiều hình thức thể hiện khác nhau

Khi tiếp cận với các truyện kể cụ thể, chúng tôi sử dụng phương

pháp thống kê, lọc ra những tình tiết có chứa đựng môtíp tái sinh trong

truyện; sau đó phân loại và hệ thống hóa các dạng thức thể hiện của môtíp để tiến hành liệt kê tên gọi của các truyện kể vào trong mỗi dạng thức cụ thể

Sau khi đã xác định được những đặc điểm mang tính đặc trưng về hình thức và nội dung của các dạng môtíp, chúng tôi tiếp cận đề tài theo

phương diện tìm hiểu chức năng của môtíp, sử dụng phương pháp phân

tích cấu trúc - chức năng để tìm hiểu vị trí và ý nghĩa của môtíp trong cốt

truyện Về mặt cấu trúc, tìm hiểu xem môtíp là một nhân tố đóng vai trò như thế nào trong diễn biến cốt truyện? Về mặt nội dung, tìm hiểu xem ý

nghĩa của môtíp tái sinh đã có đóng góp như thế nào trong việc hình

thành chủ đề tư tưởng của truyện

La Mai Thi Gia

Cuối cùng, chúng tôi tiếp tục tiếp cận vấn đề từ phương diện lịch

sử, dùng phương pháp đối chiếu so sánh văn học dân gian với các dữ kiện

dân tộc học để đề xuất giả thuyết về nguồn gốc hình thành môtíp, đồng

thời khảo sát những biến đổi ý nghĩa của nó trong các thể loại truyện kể

dân gian và tìm hiểu môtíp tái sinh trong dân tộc học đã chuyển thành môtíp tái sinh trong truyện kể dân gian như thế nào?

6 KẾT CẤU CỦA LUẬN VĂN:

Luận văn có các phần như sau:

Dẫn nhập: (15 trang)

Chương 1: Các dạng thức thể hiện của môtíp tái sinh (40 trang) Chương 2: Vị trí và ý nghĩa của môtíp tái sinh (21 trang)

Chương 3: Nguồn gốc dân tộc học của môtíp tái sinh (17 trang)

Kết luận: (5 trang)

Phụ lục : ( 3 trang)

Tài liệu tham khảo: ( 11 trang)

La Mai Thi Gia

Chương 1:

CÁC DẠNG THỨC THỂ HIỆN

CỦA MÔTÍP TÁI SINH

1.1 MÔTÍP VÀ MÔTÍP TÁI SINH

1.1.1 Môtíp.

Thuật ngữ Môtíp dùng để chỉ những yếu tố đơn giản nhất nhưng có

ý nghĩa trong cấu tạo đề tài, cốt truyện của tác phẩm nghệ thuật (còn

được gọi là mẫu đề) Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì môtíp là những

yếu tố, những bộ phận lớn hay nhỏ đã được hình thành ổn định bền vững và được sử dụng nhiều lần trong sáng tác văn học nghệ thuật, nhất là trong văn học nghệ thuật dân gian [39; 136]

Lại Nguyên Ân trong Từ điển văn học (bộ mới) cho rằng “môtíp

gắn với thế giới tư tưởng và xúc cảm của tác giả một cách trực tiếp hơn so với các thành tố khác của hình thức nghệ thuật, nhưng khác với các thành tố ấy, môtíp không mang tính hình tượng “độc lập”, không mang tính toàn vẹn thẩm mỹ, chỉ trong quá trình phân tích cụ thể sự “vận động” của môtíp, chỉ trong việc soi tỏ tính bền vững và tính cá thể ở sự hàm nghĩa của nó, nó mới có được ý nghĩa và giá trị nghệ thuật”[82; 1012]

Theo Vêxêlốpxki thì “môtíp là đơn vị tự sự đơn giản nhất” và tiêu chí của môtíp đó là tính chất sơ lược của nó về hiện tượng chỉ có một bộ

La Mai Thi Gia

phận, đó là những yếu tố không thể phân chia được nữa của thần thoại muộn và của truyện cổ tích, và cũng theo ông thì môtíp cả về nguồn gốc cũng là có trước đề tài [80; 32,33]

Trong truyện kể dân gian, môtíp được xem là công thức để triển khai cốt truyện hay còn được xem là yếu tố hợp thành cốt truyện Môtíp còn là sự khái quát nghệ thuật nguyên sơ, phản ánh những ấn tượng quan trọng nhất và có tính lặp lại mà con người tiếp nhận được trong quá trình quan sát, nhận thức cuộc sống

Giáo sư Nguyễn Tấn Đắc cho rằng “ Môtíp truyện kể đôi khi là những khái niệm rất đơn giản, thường gặp trong truyện kể truyền thống Có thể đó là những tạo vật khác thường như thần tiên, phù thuỷ, rồng, yêu tinh, người mẹ ghẻ ác nghiệt, con vật biết nói…, có thể đó là những thế giới kỳ diệu hoặc ở những nơi mà ở đó ma thuật luôn luôn có hiệu lực, là tất cả các loại vật thiêng có phép và những hiện tượng tự nhiên khác thường Bản thân một môtíp cũng có thể là một mẩu kể ngắn và đơn giản, một sự việc đủ gây ấn tượng hay làm vui thích cho người nghe.” [29; 27]

1.1.2 Môtíp tái sinh:

Theo Từ điển Tiếng Việt, tái sinh tức là “sinh lại một kiếp khác,

theo thuyết luân hồi của đạo Phật” [71; 915] Nghĩa thứ hai là “làm cho

hoặc được làm cho sống lại” Tái sinh còn có ý nghĩa như tái thế, tức là

“trở lại sống ở cõi đời sau khi đã chết” [71; 916]

Gắn liền với những ý nghĩa nêu trên, chúng tôi định nghĩa môtíp tái

sinh trong truyện kể dân gian là những tình tiết chỉ hiện tượng sống lại

La Mai Thi Gia

của nhân vật trong truyện kể sau khi đã chết đi vì một lý do nào đó Theo

chúng tôi, nội dung khái niệm tái sinh nhất thiết phải bao hàm hai yếu tố:1 Chết (đã chết); 2 Sống (sống lại) Vì vậy, khi đi vào khảo sát kho

tàng truyện kể dân gian các dân tộc Việt Nam, chúng tôi chỉ chọn lọc những truyện nào có chi tiết nhân vật chết đi rồi sống lại Những nhân vật ấy có thể sống lại ngay trong hình dạng cũ trước khi chết đi, cũng có thể là sống lại trong một hình dạng mới khác hẳn với hình dạng trước khi chết Những cốt truyện có chứa đựng chi tiết nhân vật người đội lốt vật sau đó cởi bỏ lốt và trở lại làm người sẽ không thuộc đối tượng nghiên cứu của chúng tôi, lý do là ở hình tượng nhân vật người mang lốt này

không bao hàm hai yếu tố chết đi và sống lại

Bên cạnh đó hiện tượng môtíp tái sinh mà chúng tôi đưa vào khảo sát có bao hàm một dạng của môtíp hóa thân, đó là sự hoá thân của nhân

vật sau khi đã chết và hóa thân để sống lại Những hiện tượng hóa thân của các nhân vật thành động vật, thực vật, đồ vật… ngay khi còn sống chứ không phải đã trải qua quá trình chết đi sống lại thì đều không thuộc đối

tượng nghiên cứu của chúng tôi Dạng này không bao hàm nghĩa tái sinh (renaissance) mà chỉ bao hàm nghĩa hóa thân (incarnation)

Qua kết quả khảo sát sơ bộ, chúng tôi thấy có thể phân loại các

dạng thức khác nhau của môtíp tái sinh trên cơ sở dựa vào những cách

thức “sống lại” khác nhau và những hình dạng của nhân vật sau khi đã sống lại Trong quá trình khảo sát, chúng tôi thấy nổi lên ba loại dạng

thức chính của môtíp tái sinh:

La Mai Thi Gia

1 Nhân vật sống lại thành người chỉ qua một lần tái sinh

1.1 Do đầu thai

1.2 Do sống lại từ bộ phận còn lại của cơ thể

1.3 Do tác động từ bên ngoài

2 Nhân vật sống lại thành người sau khi đã hóa thân thành nhiều

hình dạng khác nhau

2.1 Người – thực vật – người

2.2 Người – động vật – người

2.3 Người – động vật – thực vật – người

2.4 Người – động vật – thực vật – đồ vật – người

3 Nhân vật sống lại thành vật

3.1 Linh vật, thiên thể và các hiện tượng thiên nhiên khác

La Mai Thi Gia

ngón tay, ngón chân… Hay khi sống lại do tác động từ bên ngoài, nhân vật có thể chịu sự tác động của rất nhiều tác nhân như động vật, thực vật, đồ vật thần kỳ, người và thần linh… Còn khi nhân vật sống lại trong hình dạng linh vật, thiên thể và các hiện tượng thiên nhiên hay động thực vật thì bên trong mỗi hình dạng đó còn bao hàm nhiều loại khác nhau nữa Thí dụ như linh vật, thiên thể và các hiện tượng thiên nhiên có thể là mặt trăng, mặt trời cũng có thể là ngôi sao, là cầu vồng, ánh sáng hoặc là gió, là mưa Hoặc nếu tái sinh thành động vật thì nhân vật có thể hóa thành chim với nhiều loại chim khác nhau như đa đa, bìm bịp, phượng hoàng… hay hóa thành nhiều loại thú như rắn, hổ, khỉ, đười ươi… hoặc côn trùng cũng với nhiều loại khác nhau như dòi, muỗi, vắt Nếu nhân vật tái sinh thành thực vật và đồ vật thì cũng sẽ có sự xuất hiện của rất nhiều loại thực vật, cây cỏ đa dạng như cây cau, cây trầu, cây lá han, cây bạch đàn, cây dõn… và các đồ vật như ông kiềng ba chân, ông bình vôi … Những hình dạng cụ thể này sẽ được chúng tôi nhắc đến trong phần liệt kê tên gọi của các truyện kể khi đi vào miêu tả chi tiết ở phần 1.2 của chương này

Đồng thời, nếu như nhiều dạng thức thể hiện của môtíp tái sinh

cùng chứa đựng trong một cốt truyện thì chúng tôi cũng nhắc lại tiêu đề truyện này ở nhiều dạng thức khác nhau Vì thế sẽ có hiện tượng một tiêu đề truyện đã xuất hiện ở dạng thức này rồi vẫn được trình bày lại ở dạng

thức kia

Với mục đích nghiên cứu đã xác định là phát hiện ra môtíp tái sinh

trong truyện kể dân gian các dân tộc Việt Nam nên chúng tôi không có

La Mai Thi Gia

tham vọng sẽ thống kê được đầy đủ tên gọi của tất cả những truyện kể có

chứa đựng môtíp tái sinh trong toàn bộ tài liệu sưu tầm truyện kể dân gian

trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam Vì thế, để tiện cho việc tra

cứu và đối chiếu, so sánh các dạng thức của môtíp tái sinh trong truyện kể

dân gian, chúng tôi xin lập một bảng thống kê số lượng truyện kể có chứa

đựng các dạng thức của môtíp tái sinh mà chúng tôi sưu tầm được trong các tuyển tập truyện kể đã đưa ra trong phần Đối tượng và phạm vi nghiên

cứu ở chương Dẫn luận

Đồng thời khi tiến hành miêu tả các dạng thức của môtíp tái sinh,

chúng tôi cũng sẽ liệt kê đầy đủ tên gọi của những truyện kể có chứa

đựng các dạng thức thể hiện của môtíp tái sinh

Do tác động từ bên ngoài 78

Người – thực vật – người 4

Nhân vật sống lại

thành người sau

khi đã hóa thân Người – động vật – người 4

La Mai Thi Gia

Người – động vật – thực vật – người

10

khi đã hóa thân

thành nhiều hình

dạng khác nhau

(22 truyện) Người – động vật – thực vật – đồ

1.2 CÁC DẠNG THỨC THỂ HIỆN CỦA MÔTÍP TÁI SINH

1.2.1 Nhân vật sống lại thành người chỉ qua một lần tái sinh

1.2.1.1 Do đầu thai

a Đầu thai vào xác một người khác

Ở dạng thức tái sinh này, sau khi nhân vật chết đi (thường là bị chết oan) sẽ được một lực lượng thần linh nào đó giúp đỡ cho đầu thai vào xác của một người khác cũng vừa mới qua đời Nhân vật sống lại trong thân

xác của người kia nhưng phần hồn vẫn là con người cũ Truyện đền thờ

Trương Ba có kể lại câu chuyện về cái chết không rõ nguyên nhân của

nhân vật Trương Ba, sau đó thần cờ Đế Thích cho Trương Ba đầu thai vào

La Mai Thi Gia

xác một anh hàng thịt vừa mới qua đời và Trương Ba sống lại trong thân thể của anh hàng thịt Tuy nhiên, Trương Ba vẫn là Trương Ba, quay trở lại nhà mình tiếp tục một cuộc sống như trước đây (11, 571)

Dạng thức tái sinh thành người bằng cách đầu thai vào xác người

khác còn được tìm thấy trong Truyện tiền kiếp luân hồi Truyện kể rằng

có một anh học trò nghèo và một cô gái yêu nhau nhưng không lấy được nhau vì cô gái bị ép gả cho một gia đình giàu có khác Cô thắt cổ tự tử và đầu thai vào xác của một cô gái bán trầu Sau này, cô gặp lại anh học trò đã đỗ đạt làm quan và hai người lấy được nhau (11, 370)

b Đầu thai làm con của một người khác

Cũng là đầu thai, nhưng ở dạng này, nhân vật không đầu thai vào thân thể của người khác nữa mà đầu thai vào bụng của một người phụ nữ nào đó, sau đó nhân vật sẽ được người phụ nữ ấy sinh ra dưới hình dạng của một đứa bé Điểm chung của dạng đầu thai này là sự không thay đổi về mặt giới tính, nếu như người chết trước đây là đàn ông thì sẽ đầu thai thành một đứa bé trai và ngược lại Đặc biệt, cho dù có đầu thai làm một đứa trẻ nhưng những đứa trẻ ấy, một là lớn rất nhanh trở về hình dạng cũ, hai là vẫn trưởng thành bình thường nhưng đến một độ tuổi nào đó sẽ nhớ lại tất cả những chuyện đã xẩy ra trong tiền kiếp của mình Như truyện

Mối tình chung thủy (1, tập 2, 237) kể về tình yêu ngang trái của nàng con

gái họ Phàng và người con trai họ Tráng Vì bị cha mẹ ép duyên, nàng con gái họ Phàng tự tử trên kiệu hoa, sau đó đầu thai vào nhà họ Đặng Trong hình dạng của một đứa bé, nàng đã trưởng thành rất nhanh và mau chóng trở thành một cô gái giống hệt như xưa Chàng trai họ Tráng đến

La Mai Thi Gia

gặp gia đình họ Đặng kể rõ sự tình và xin được cưới con gái của họ – do người yêu xưa của chàng đầu thai, về làm vợ

Dạng thức tái sinh này còn được thể hiện trong các câu chuyện như

Sự tích tái sinh (11, 621), Sự tích sinh con rồi mới sinh cha (10, 372), Cái kiến mày kiện củ khoai (2, tập 1, 417), Truyện Trung Định công thời Hùng vương (10, 97), Sự tích Từ Đạo Hạnh (10, 890), Chàng rể kỳ lạ (12, 483)

1.2.1.2 Do sống lại từ bộ phận cơ thể

Ở dạng thức tái sinh này, nhân vật sau khi chết đi có thể sống lại

thành người từ rất nhiều bộ phận của cơ thể như quả tim, miếng phổi, cục

thịt, xương, gan… Trong Sự tích mặt trăng, mặt trời có nhân vật là em trai

của Ápa bị tinh tinh ăn thịt chỉ còn lại quả tim Ápa lấy tim em ngâm vào

một chum đầy nước và bịt chặt lại Sau ba ngày, Ápa mở chum nước ra thì

đã thấy em sống lại (9, 1106) Dạng tái sinh từ quả tim còn được tìm thấy trong các câu truyện như Hai chị em (1, tập 1, 302), Dam Bơ Lên (1, tập 2, 439), H’ Bia Tngô (5, 59), Sự tích Chư Bói Quay (4, 10)

Xương cũng là một bộ phận của cơ thể mà từ đó nhân vật tái sinh

được tìm thấy ở trong nhiều câu truyện khác Ở truyện Cha con Tăm

Dông, nhân vật cha của Tăm Dông bị kẻ xấu giết chết chỉ còn sót lại

chiếc xương bàn tay, và từ chiếc xương bàn tay này, cha của Tăm Dông

đã sống lại thành người (9, 453) Ngoài ra, những câu truyện như Đươm be (1, tập 1, 389), Chàng Arin (9, 244), Vu Ta Vông (15, 356) cũng chứa đựng

cốt truyện nhân vật sống lại thành người từ những chiếc xương bàn tay, xương bàn chân hay là những mảnh xương rời còn lại từ thân thể

La Mai Thi Gia

Bên cạnh hai bộ phận là quả tim và xương thì ngón tay, ngón chân

cũng là những bộ phận mà từ đó người chết tái sinh Chẳng hạn như

truyện Sâu và Sía có kể rằng, tất cả dân làng người H’mông nọ bị mụ Ma

ăn thịt chỉ còn lại các ngón tay và ngón chân của người chết Hai anh em Sâu và Sía mang những ngón tay và ngón chân ấy đi gieo khắp nơi Ít lâu sau, từ những ngón tay và ngón chân đó, người sống mọc lên (9, 1055)

Trong nhiều câu truyện khác, các bộ phận của cơ thể từ đó nhân

vật tái sinh còn có thể là miếng thịt như trong truyện Vu Ta Vông (15, 356) hoặc cũng có thể là miếng gan như trong truyện Sự tích Chư Bói Quay (4,

10) và Truyện con hổ (4, 94) Ở Truyện con hổ có hai nhân vật bị thú dữ

ăn thịt chỉ còn lại hai lá gan Anh trai của họ bày hai lá gan ra giữa nhà kêu khóc và nhảy qua nhảy lại hai lá gan đó thì hai nhân vật sống lại Ngoài ra, các bộ phận cơ thể đó còn có thể là một đoạn tay, một đoạn

chân hay mắt, mũi, tai, một ít tóc, một ít ruột như trong truyện Nuang và

Bia Brót (9, 308)

1.2.1.3 Do tác động từ bên ngoài

Dạng thức này của môtíp tái sinh được thể hiện khá phong phú và đa

dạng do sự xuất hiện của nhiều loại tác nhân có khả năng làm cho nhân

vật đã chết tái sinh như nước, thực vật, động vật, đồ vật thần kỳ, người và

thần linh

a Nước

Tác nhân nước bao gồm nhiều loại khác nhau như nước thuốc thần,

nước suối, nước được phù phép, nước được đun sôi… các loại nước này tác

La Mai Thi Gia

động khiến cho người chết tái sinh bằng nhiều phương thức phong phú và

đa dạng

Trong truyện Kén rể tài, nhân vật cô gái bị rơi xuống hồ chết, chàng

trai lấy nước thuốc thần xoa vào miệng cô gái, cô gái sống lại (13, 207)

Hay như trong truyện Chàng Trâu, có hai chị em mồ côi vì ăn lúa nếp nên

bị đau bụng chết Mẹ của chàng Trâu đưa cho chàng lọ nước thần đổ vào tai hai chị em, hai chị em sống lại (8, 151)

Tác nhân nước các loại còn được tìm thấy trong các câu truyện như

Cứu vật vật trả ơn, cứu nhơn nhơn báo oán (12, 504), Ống thuốc thần (1,

tập 1, 900), Hai chị em (2, tập 1, 302), Rắn thần (1, tập 2, 92), Đăm Noi

(15, 234)

b Động vật và bộ phận cơ thể của động vật

Tác nhân động vật cũng bao gồm nhiều loại phong phú, có thể đó là

một con vật cụ thể có khả năng làm cho người chết tái sinh, đôi khi đó cũng có thể là một bộ phận nào đó của động vật được dùng để luyện phép giúp người chết sống lại

Chẳng hạn như trong truyện Chuyện con cầy bay, khi con cầy bay kêu

“báng ngò báng ngò”, hồn của nàng tiên ốc bị hút lìa khỏi xác Đến khi nó kêu lại “báng ngò báng ngò”, hồn nhập vào xác, nàng sống lại (9,

944) Bộ phận cơ thể của động vật có thể là chiếc sừng bò như trong truyện Người vợ Bướm, vợ của Nù Dao bị kẻ xấu hại chết, Nù Dao lấy

một chiếc sừng bò lăn từ đầu đến chân vợ, lăn đến đâu da dẻ hồng hào đến đó Vợ Nù Dao sống lại (1, tập 2, 74)

La Mai Thi Gia

Tác nhân động vật còn có thể là con thằn lằn trong truyện Inh và Ính (14, 908), là con ngựa trời trong truyện Nàng Liên Hương (11, 511), hoặc là con chim cu trong truyện Người lấy rắn (12, 80) và cũng có thể là con

cá trong truyện Chàng Tơrá Trang Lan (12, 689

c Thực vật

Phong phú nhất có lẽ là loại tác nhân thực vật với rất nhiều loại

thân cây, lá cây, rễ cây, nhựa cây, hoa, quả… có khả năng tác động trực tiếp lên người chết hoặc được dùng để luyện phép giúp cho người chết tái

sinh Nhóm tác nhân thực vật là cây thuốc, cây thần có trong các câu chuyện như Người cung trăng (14, 441), Cây thuốc thần (14, 450), Quậy (1, tập 1, 903), Chàng Ư Châu (1, tập 1, 903), Truyện về ông Chamalé (7,

21)

Trong truyện Quậy, tác nhân thực vật là một chiếc lá đa rơi từ cung

trăng xuống, Quậy đem trồng, lá mọc thành cây Sau đó Quậy đi hỏi vợ thì bị cô gái này cười nhạo chê Quậy xấu xí Quậy tức tối đâm chết cô gái rồi dùng lá cây thần cứu cô sống lại (1, tập 1, 903)

Tác nhân là nhựa cây xuất hiện trong nhóm truyện Bố vợ giết con

rể (12, 395), Chú bé thông minh (12, 750) và Hai ông trạng nhỏ (9, 975)

Truyện Hai ông trạng nhỏ có hai em bé thông minh bị vua hại chết, dân

làng lấy nhựa cây rừng xoa khắp người, hai em sống lại

Ngoài ra, tác nhân thực vật còn có các loại như lá phép, lá thuốc trong nhóm truyện Hai chị em (2, tập 1, 302), Nơ Đơn Con Đơi (1, tập 2,

La Mai Thi Gia

123), Đầu rắn (9, 1213), Đươm be (1, tập 1, 389), Sự tích con chẫu chàng (12, 198), Cây thuốc thần (12, 442), Chàng Cuội cây đa (12, 580)

Tác nhân là vỏ cây được tìm thấy trong các câu truyện như Nàng

Cu-Pên (1, tập 2, 245), Tà Kheo Ranh với cây thuốc bất tử (1, tập 1, 898), Su-đi-ja-khát và Chan-ta-khát (1, tập 1, 902)

Tác nhân là rễ cây xuất hiện trong truyện Ông Bọng, bà Bọng (7, 15) Tác nhân là cây đa trong truyện Cây thuốc cải tử hoàn sinh hay là sự

tích thằng Cuội cung trăng (1, tập 1, 895)

Bên cạnh đó, tác nhân thực vật còn là một quả bầu trong truyện

Người vợ Bướm (1, tập 2, 74), là cây chuối trong truyện H’ Bia Phu xinh đẹp (9, 475), là cây mía trong Tích cây mía và lễ chiêu hồn (11, 761), là bông hoa trong truyện Cha con Đăm Bông Pha (6, 133) hay là lá môn

trong các truyện Lấy chồng rắn (3, 63) và Chàng Một Nữa (3, 44)

d Đồ vật thần kỳ

Trong số các tác nhân có khả năng tác động khiến cho người chết

tái sinh còn có nhóm truyện về những tác nhân là đồ vật thần kỳ Loại tác

nhân này cũng xuất hiện với nhiều hình thức đa dạng

Môtíp tái sinh có đồ vật thần kỳ là gậy sinh tử gặp thấy trong các câu truyện như Cô bé chăn vịt (9, 954), Cây gậy đầu sinh đầu tử (12, 418) Trong truyện Ling Thong và Can có kể rằng bản làng của Ling Thong bị

ma quái giết hại Ling Thong lấy được gậy sinh tử của quỷ, dùng đầu sinh chỉ vào xác người, bản làng sống lại (1, tập 2, 331)

La Mai Thi Gia

Nhóm truyện về gậy thần có các câu chuyện như Phép phù thủy

của bà chằn (14, 562), Người thợ săn và mụ chằn (14,564), Cây gậy thần

(12, 413), Cô bé chăn vịt (12, 509), Sơn tinh Thuỷ tinh (15, 112) Nhân vật hoàng hậu trong truyện Phép phù thủy của bà chằn bị chết, một chàng trai

lấy được cây gậy thần của bà chằn và dùng gậy cứu hoàng hậu sống lại

Hay đồ vật thần kỳ còn là những vũ khí thần kỳ như gươm, đao,

kiếm trong các câu chuyện Vàng Ý Lỳ (9, 1139), Vu Ta Vông (15, 356), Nữ thần 12 tay (15, 157) Trong truyện Vàng Ý Lỳ, nhân vật Ý Lỳ được tiên

ông ban cho một chiếc gươm báu Khi ra trận, chàng vừa rút gươm ra khỏi vỏ, quân giặc đã lăn ra chết, chồng lên nhau hết lớp này đến lớp khác Ý Lỳ quay sống gươm về phía xác giặc thì tất cả bọn họ đều sống lại

Hoặc trong truyện Trừ loài khỉ độc thì đồ vật thần kỳ là một chiếc

then cửa Hoàng hậu bị chết, Trai Khỏe lấy vải đậy kín xác hoàng hậu lại rồi dùng hai then cửa luồn vào trong xoa xoa vào xác chết, hoàng hậu sống lại (9, 1159)

Ngoài ra, đồ vật thần kỳ còn có thể là một chiếc dải yếm trong truyện Cầu dải yếm (11, 744), là ống điếu thuốc hút trong truyện Cha con

Tăm Dông (9, 453), là viên ngọc trong truyện Bạc hơn cầm thú (2, tập 2,

381)

e Người

Tác nhân người cũng được tìm thấy ở khá nhiều câu truyện trong

dạng thức tái sinh do tác động từ bên ngoài này Tác nhân người có thể là

người yêu như trong nhóm truyện Chiếc giày thơm (2, tập 2, 1397), Chàng

La Mai Thi Gia

Lú và nàng Ủa (9, 133), Sự tích ông Cào gò đống(11,730) Truyện Chiếc giày thơm kể rằng chàng Lý Quốc Hoa và một cô gái họ Trương yêu

nhau Vì để người yêu phải đợi chờ mình trong đêm vắng mà không đến được với nàng lên Lý Quốc Hoa hốn hận mà chết Cô gái họ Trương gục đầu vào thi thể chàng khóc lóc thảm thiết Nước mắt của người yêu đã khiến Quốc Hoa sống lại

Hay tác nhân người có thể là người chồng trong nhóm truyện Rú

Roọc, Xadie (14, 928), Người vợ Bướm (1, tập 2, 74), Chàng Arin (9, 244), Lên trời giết yêu tinh (1, tập 2, 380), Cây đàn (2, tập 2, 1448) Trong

truyện Tiếng đàn (2, tập 1, 99) có nhân vật là vợ của Sét rất mê tiếng đàn,

sau đó vì không được nghe đàn nữa nên nàng buồn rầu mà chết Sét ôm lấy xác vợ truyền hơi ấm, vợ Sét sống lại

Ngoài ra, tác nhân người còn có thể là một người em dùng điều ước giúp anh mình tái sinh trong truyện Bảy điều ước (14, 93) hay là người em cất tiếng hát gọi hồn của chị dâu quay về trong truyện Làu Slam (9, 961)

Hoặc tác nhân người còn có thể là một bà già dùng miệng hút máu

độc trên thân thể người chết giúp người chết tái sinh trong các truyện

Bơlơđulu (14,834) và Truyện chàng Đu lơ (13, 652) hay là một người thợ đúc có khả năng làm cho người chết tái sinh như trong truyện Người thợ đúc và anh học nghề (14, 491)

Tản Viên có khả năng bắt hồn và trả hồn cho người chết tái sinh trong

truyện Tố cáo ma Liễu Thăng (11, 280) Hay là một mụ Vằn trong truyện

Nàng Khao, Nàng Đăm - Một bản nọ bị quỷ ăn thịt tất cả mọi người và

súc vật Khi mụ Vằn (quỷ chúa) đọc thần chú : xương của ai hãy về với người nấy, hãy nhập hồn vào thì tất cả mọi người sống lại (9, 936)

Tác nhân thần linh còn là Diêm vương trong Truyện chức Phán sự ở

đền Tản Viên(11,271), là mụ Vó trong truyện Rót và quỷ (1, tập 2, 142), là mụ Vẳn trong truyện Hai anh em (9, 915), và là quỷ sứ trong Truyện trạng nguyên xã Dĩnh kế (11, 323) Hay tác nhân thần linh cũng có thể là một

con chim âm phủ như Quận Cú có khả năng làm cho người chết tái sinh bằng cách đến bên cạnh người chết và kêu lên ba tiếng bằng chiếc lưỡi

dương của mình – truyện Cường bạo đại vương (2, tập 2, 1257)

1.2.2 Nhân vật sống lại thành người sau khi đã hóa thân thành nhiều hình dạng khác nhau

1.2.2.1 Người – thực vật – người

Đây là hình thức đơn giản nhất của dạng thức tái sinh thành người sau khi nhân vật đã hóa thân thành nhiều hình dạng khác nhau Các nhân vật trong nhóm truyện này sau khi chết chỉ hóa thân một lần trong hình dáng của một loài thực vật nào đó và từ loài thực vật này, nhân vật sống lại thành người với hình dạng như xưa

Trong truyện Hai đứa trẻ mồ côi, có hai chị em bị người chú độc ác

hại chết, dân làng chôn họ chung trong một mộ thì trên mộ mọc lên hai bông hoa, từ hai bông hoa, hai cô bé sống lại thành người (9, 234)

La Mai Thi Gia

Kiểu tái sinh này còn được tìm thấy trong các câu truyện như Pơria,

Pơró (14, 942), Hai chị em Vùi và Lui (13, 87), Niêng Kòn Tuốc và Niêng Chông Ầng Kam (14, 922)

1.2.2.2 Người – động vật – người:

Đây cũng là một hình thức đơn giản của dạng thức nhân vật tái sinh thành người sau khi hóa thân thành nhiều hình dạng khác Nếu như ở hình thức trên, nhân vật chỉ hóa thân một lần thành thực vật rồi sau đó sống lại thành người, thì ở đây, nhân vật hoá thân một lần thành động vật và từ

hình dạng động vật này, nhân vật cũng sống lại thành người

Trong truyện Trồng tre lên trăng, các nhân vật đã chết là chồng và

hai đứa con của Rây Dính Sau khi chết, ba cha con biến thành ba con dòi bò lên mình Rây Dính, nước từ tóc của Rây Dính nhỏ xuống ba con dòi ấy thì ba cha con sống lại (13, 665)

Ở truyện Nàng Ả voi, có nhân vật bị Ma khú dìm xuống hồ chết

đuối, xác chết hóa thành chim cu chọi, chim cu chọi bị đốt cháy hóa thành người như cũ (13, 333)

Kiểu tái sinh này còn được tìm thấy trong các câu truyện như

Hoàng tử rắn (13, 117) và Con trâu hoa (1, tập 2, 63)

1.2.2.3 Người – động vật – thực vật – người

So với hai hình thức sống lại do tái sinh ở trên thì hình thức này được thể hiện qua nhiều bước phức tạp hơn, để sống lại thành người, nhân vật phải trải qua nhiều lần tái sinh hơn Những lần tái sinh đó bắt đầu là

La Mai Thi Gia

trong hình dạng động vật, sau đó đến hình dạng thực vật (có thể một hoặc hai dạng thực vật) và sau cùng thì mới trở về hình dạng con người

Trong truyện Bảy chị em, cô Út hiền lành bị sáu người chị ruột của mình hại chết hóa thành chim, chim bị giết chết hoá thành bụi rau tầm

bóp, rau tầm bóp bị nấu ăn hóa thành bụi mai, từ bụi mai cô Út sống lại

thành người (14, 855)

Hay như trong truyện Kajong và Halek, Kajong chết hoá thành con

rùa, rùa bị giết hóa thành búp măng, búp măng bị chặt còn bẹ măng, bẹ

măng hóa thành cây thị có một quả duy nhất, từ quả thị Kajong sống lại thành người (14, 855)

Dạng tái sinh qua nhiều hình thức này còn gặp trong nhiều câu

truyện khác như : Tấm Cám (14, 864), Ú và Cao (1, tập 1, 328), Tua Gia –

Tua Nhi (2, tập 2, 1182), Nàng Khao – Nàng Đăm (14, 886)

1.2.2.4 Người – động vật – thực vật – đồ vật – người:

Đây là hình thức phức tạp nhất của dạng tái sinh thành người sau khi đã hoá thân thành nhiều hình dạng khác Không chỉ hóa thân thành các dạng động vật và thực vật, mà để sống lại làm người, nhân vật còn phải tiếp tục hóa thân thêm một lần nữa trong hình dạng đồ vật

Trong truyện Chuyện về nàng Nà, nhân vật nàng Nà bị giết chết hóa thành một con chim nhỏ, chim bị giết hóa thành cây tre, tre bị đốt cháy thành tro, từ tro hóa thành chiếc nhẫn, từ chiếc nhẫn nàng Nà sống lại thành người (14, 906)

La Mai Thi Gia

Kiểu tái sinh này còn thấy xuất hiện trong các câu truyện như Rắn

thần (1, tập 2, 439) và Gầu Nà (1, tập 2, 85)

1.2.3 Nhân vật sống lại thành vật

1.2.3.1 Sống lại thành linh vật, thiên thể

D

Ở dạng tái sinh thành linh vật có truyền thuyết Sự tích Bát Nàn

công chúa, nhân vật Thục Nương là một cô gái xinh đẹp tài giỏi, khi

chồng bị Tô Định giết hại, nàng về đầu quân Hai Bà Trưng đánh tan Tô Định Sau đó Thục Nương bị Mã Viện truy bức phải tự vẫn, khi chết đi,

nàng hóa thân thành một bóng màu đỏ dài hơn một trượng bay lên trời

(10, 465)

Hay như trong truyền thuyết Sự tích Sơn Nhạc cư sĩ thời Hùng

Vương có nhân vật Sơn Nhạc là một vị tướng tài đã đánh tan nhiều đội

quân Thục sang xâm lược nước ta Sau ông bị giặc truy đuổi, về đến làng Nhiễm Dương thì hóa thân thành một tấm lụa điều bay thẳng lên trời (10,

292) Ngoài ra còn có nhân vật hóa thân thành đạo hồng quang trong truyền thuyết Võ Trung và Võ Quốc (10, 352)

Dạng tái sinh thành thiên thể, phổ biến nhất là nhân vật hóa thành

ngôi sao và bay về trời Trong truyền thuyết Sự tích Doãn Công dẹp giặc

La Mai Thi Gia

Tô Định thời Hùng Vương, có nhân vật Doãn công ra đời do mẹ ông mang

thai khi thấy một ngôi sao rơi vào miệng Ôâng theo Hai bà Trưng đánh cho Tô Định tan tác Khi Mã Viện đem quân sang truy bức, ông trốn thoát

và sau khi chết đi hóa thành một ngôi sao bay lên trời (10, 448) Kiểu hóa thân thành ngôi sao còn thấy trong các truyền thuyết Sự tích Hồng Liệt

đại vương thời Hùng Vương (10,122), Sự tích Hùng Hải, Đỗ Huy thời Hùng Vương (10,231) và trong các truyện cổ tích Sao mai và sao hôm (14, 650), Sự tích sao hôm sao mai (14,736)

Truyện Sự tích sao hôm sao mai kể rằng có một chàng trai vì bị anh

mình hiểu lầm là dan díu với chị dâu nên đã bỏ nhà ra đi Đến ngọn núi phía Tây thì chàng kiệt sức, hóa thành một ngôi sao hôm Người anh đi khắp nơi tìm em, đến ngọn núi phía Đông thì tắt thở hóa thành ngôi sao mai Vợ người anh cũng đi lang thang tìm chồng và cuối cùng chết đi hóa thành ngôi sao vượt

Ngoài ra còn có các nhân vật tái sinh thành các thiên thể và các

hiện tượng thiên nhiên khác như đám mây trong các truyền thuyết Sự tích

Mục Công thời Hùng Vương (10,194), như cầu vồng, mặt trăng, mặt trời

trong các câu truyện cổ tích Sự tích cầu vồng (12, 149), Sự tích mưa, gió,

mặt trời và mặt trăng (12, 119)

Đặc biệt chiếm số lượng nhiều hơn cả là những câu truyện cổ tích

có nhân vật tái sinh thành đá hay núi đá được thể hiện trong các câu truyện như Truyện cái khiên (10, 561), Nàng Tô Thị (14, 387), Sự tích núi

vàng (14, 725), Truyện cây cau (14, 834), Đá trông chồng (9, 828), Truyện

La Mai Thi Gia

thần núi vọng phu (14, 955), Sự tích đá Bà rầu (2, tập 2, 281), Tráng Lô Cô (9, 1015), Sự tích hòn phụ tử (14, 966), Sự tích đá vọng phu (14, 956), Trầu cau (14, 835), Sự tích trầu cau (14, 837), Sự tích trầu cau vôi (14,

839)

Truyện Hòn Vú bà kể về một cô gái xinh đẹp vì nhất quyết không

chịu làm vợ kẻ đã giết cha mình nên bị hắn sai lính đâm nát xác nàng rồi vứt xuống sông Xác của nàng trôi lềnh bềnh rồi dạt vào bờ hóa thành một tảng đá lớn trông giống như vú đàn bà Đời sau, nhân dân gọi tảng đá ấy là hòn Vú bà (12, 49)

1.2.3.2 Sống lại thành động vật

Dạng thức tái sinh thành động vật được thể hiện hết sức phong phú bởi sự xuất hiện của nhiều loại động vật khác nhau cả trong truyền thuyết lẫn trong cổ tích Những loài động vật xuất hiện trong truyền thuyết do nhân vật đã chết hoá thành thường là các con vật như giao long, thuồng luồng, hổ, rắn… Còn những loài động vật do nhân vật cổ tích hóa thành thường là những con vật quen thuộc và gần gũi với đời sống thường ngày của con người như chim chóc, bướm, khỉ, đười ươi, trâu, ếch, thạch sùng, muỗi, cá…

Chẳng hạn như trong truyền thuyết Sự tích Đà Công thời Hùng

Vương có nhân vật Diêm La Đà Công ra đời do mẹ ông nằm mơ thấy giao

long rồi có thai sinh ra ông Ông có công giúp vua Hùng giết giặc cứu

nước Khi chết đi ông tái sinh thành một con rắn dài hơn 12 trượng xuống

sông đi mất (10, 235) Kiểu tái sinh thành rắn này còn gặp trong các câu

La Mai Thi Gia

truyện như Sự tích Thổ thống và Nại nương thời Hùng Vương (10, 133), Sự

tích hoàng tử Linh Lang (10, 857), Bà chúa giữ kho (11, 123), Hang thần Kê Reo (13, 106), Sự tích Câu Mang thời Hùng Vương (10, 265)

Ngoài rắn thì giao long cũng là loài động vật thường gặp do các nhân vật anh hùng truyền thuyết tái sinh thành Trong truyền thuyết Sự

tích thần Linh Lang có nhân vật Linh Lang là con của vua Lý Thái Tông

và Hạo Nương Ông là một hoàng tử tài ba có công giúp vua cha đánh thắng giặc nhiều trận lớn, sau ông bị bệnh đậu chết đi và tái sinh thành một con giao long dài trăm thước (10, 848) Kiểu tái sinh thành giao long

còn thấy trong truyền thuyết Sự tích hai anh em Thiên, Quang thời Hùng

Vương (10,277), Sự tích Linh Lang (10, 854)

Bên cạnh đó, trong truyền thuyết còn có các nhân vật khi chết đi thì

tái sinh thành rồng như trong các truyện Sự tích Tản Viên sơn thánh cùng

các vị Hiển công, Minh công và Phạm Hiếu, Phạm Thành, Phạm Lương đánh Thục (10,x201) và Sự tích Trình An Tể thời Đinh (10, 717) Hoặc có

các nhân vật tái sinh thành hổ như trong truyện Sự tích Thành công, Mang

công, Vĩnh công, Mộc công và Lại công thời Hùng Vương (10, 244), Truyện thần Câu Mang thời Hùng Vương (10, 263) và Sự tích thần Thông, Cương Nghị, Hùng Cường (10, 47) Cũng có nhân vật tái sinh thành thuồng luồng như trong truyện Sự tích đền Linh Lang (10, 853)

Cũng ở trong dạng thức này nhưng nhóm truyện cổ tích có nhân vật khi chết đi tái sinh thành động vật thì phong phú hơn và chiếm số lượng

nhiều hơn Nếu nhân vật tái sinh thành chim thì có chim quốc, chim đa đa, chim tu hú, chim bìm bịp, chim tử Qui… trong các câu truyện như Truyện

La Mai Thi Gia