Tang thức của người Việt Bắc bộ là tín đồ Phật giáo và Công giáo (2)

Tang thức của người Việt Bắc bộ là tín đồ Phật giáo và Công giáo (2)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ THỊ CÚC

TANG THỨC CỦA NGƯỜI VIỆT BẮC BỘ LÀ TÍN ĐỒ

PHẬT GIÁO VÀ CÔNG GIÁO

Chuyên ngành: Tôn giáo học

Phản biện 1: PGS.TS Hoàng Minh Đo

Phản biện 2: PGS.TS Đinh Ngọc Bảo

Phản biện 3: PGS.TS Đỗ Thị Minh Thúy

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện họp tại Học viện Khoa học Xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam

Vào hồi……… giờ…… phút………… ngày……… tháng… năm 2014

Có thể tìm luận án tại thư viện:

- Học viện Khoa học Xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Xuất phát từ niềm tin vào cái Thiêng, các tôn giáo đã đưa ra nhữngquan niệm và cách kiến giải về cái chết và thế giới sau khi chết Tuy nhiên,nhận thức về cái chết giữa các tôn giáo không hoàn toàn giống nhau Trên

cơ sở nhận thức về cái chết, các tôn giáo đã quy phạm hóa thành các nghithức tang ma Vì vậy, tín đồ của mỗi tôn giáo sẽ có các cách thức tổ chứctang ma riêng

Ở Việt Nam nói chung, vùng Bắc bộ nói riêng, Phật giáo và Cônggiáo có ảnh hưởng sâu rộng đến văn hóa, xã hội và chính trị trên cả haiphương diện tích cực và tiêu cực Nghiên cứu thấu đáo ảnh hưởng của Phậtgiáo và Công giáo trên lĩnh vực tang thức của người Việt sẽ thấy rõ rànghơn những mặt tích cực và hạn chế của các tôn giáo Điều đó giúp cho xãhội xóa đi những mặc cảm, định kiến đã định hình trong quá khứ về các tín

đồ và chính các tôn giáo này Đồng thời, nó giúp cho các cơ quan quản lýNhà nước về lĩnh vực này có chủ trương phù hợp vừa đáp ứng được nhucầu chính đáng của người có đạo, vừa đảm bảo các hoạt động tôn giáo diễn

ra trong khuôn khổ của pháp luật

Đề cập đến tang thức của tín đồ Phật giáo và Công giáo là đề cập đếnmột phần không thể thiếu trong đời sống của cộng đồng tín đồ các tôn giáonày Nghi thức tang ma ảnh hưởng trực tiếp tới từng gia đình và cộng đồngtrên nhiều phương diện từ đời sống tình cảm đến kinh tế vật chất Đồngthời, nó tác động đến trật tự xã hội và văn hóa của cộng đồng Đặc biệt,trong giai đoạn hiện nay, sự phát triển của kinh tế xã hội khiến con ngườiđược thỏa mãn nhiều nhu cầu của cuộc sống hơn nhưng cũng gặp rất nhiềurủi ro, áp lực khiến cho không ít cá nhân rơi vào bế tắc tự kết thúc cuộcsống Vì vậy, việc nghiên cứu nhận thức luận về cuộc sống và cái chết theocác quan niệm khác nhau có ý nghĩa hiện thực nhân sinh đối với từng cáthể và cộng đồng

Nghiên cứu về tang thức của người Việt cũng đã có nhiều công trình

đề cập dưới các góc độ khác nhau Tuy nhiên cho đến nay, tiếp cận dướigóc độ tôn giáo học vẫn chưa có công trình nào chuyên sâu đề cập đếntang thức của cộng đồng người Việt theo Phật giáo và Công giáo ở Bắc bộ

Từ thực tế trên, chúng tôi đã chọn đề tài “Tang thức của người Việt

Bắc bộ là tín đồ Phật giáo và Công giáo’ làm đề tài luận án tiến sĩ chuyên

ngành tôn giáo học

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Luận án nghiên cứu tang thức của tín đồ Phật giáo và Công giáongười Việt ở Bắc bộ để thấy rõ các nghi thức trong lễ tang hiện nay, từ đó

so sánh tang thức Phật giáo với tang thức Công giáo và đưa ra một sốkhuyến nghị đối với việc cử hành tang thức hiện nay của người Việt ở Bắc

bộ

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Khảo cứu quan niệm của Phật giáo và Công giáo về cái chết (có sựđối chiếu với quan niệm truyền thống của người Việt)

Hệ thống hóa các nghi thức trong lễ tang hiện nay của tín đồ Phậtgiáo, Công giáo trên cơ sở đối chiếu với các nghi thức theo lễ tang truyềnthống của người Việt

Chỉ ra điểm giống và khác nhau trong tang thức hiện nay của ngườiViệt theo Phật giáo và Công giáo; so sánh với tang thức truyền thống củangười Việt Trên cơ sở đó, luận án đưa ra một số khuyến nghị liên quanđến vấn đề tang thức nói chung hiện nay của người Việt Bắc bộ, đặc biệt làtang thức của tín đồ Phật giáo và Công giáo

3 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là tang thức của tín đồ Phật giáo vàCông giáo người Việt

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Luận án nghiên cứu tang thức của tín đồ Phật giáo và Công giáongười Việt ở Bắc bộ nhưng giới hạn không gian nghiên cứu tại vùng đồngbằng và khảo sát giai đoạn từ 1986 đến nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Cở sở lý luận của việc nghiên cứu và thực hiện đề tài dựa trên cơ sở

quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối,chính sách của Đảng và Nhà nước ta về tín ngưỡng và tôn giáo

- Luận án vận dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật lịch sử,chủ nghĩa duy vật biện chứng trong triết học Mác-Lênin

- Luận án, kết hợp các phương pháp văn bản học như thống kê, mô

tả, tổng hợp, phân tích, so sánh; đặc biệt các phương pháp của dân tộc họcnhư điền dã, quan sát tham dự; phương pháp định tính và định lượng của

xã hội học như điều tra khảo sát bảng hỏi và phỏng vấn sâu để thu thập và

xử lý thông tin liên quan đến các nội dung cần giải quyết của luận án

5 Những đóng góp mới của luận án

Luận án luận giải khá sâu sắc về nhận thức và việc thực hành tang

lễ của tín đồ Công giáo và Phật giáo; cũng như đã làm rõ được sự giống

nhau và khác nhau cơ bản trong tang thức của tín đồ Phật giáo và Cônggiáo người Việt ở vùng Bắc Bộ Việt Nam.

Luận án đã đề xuất được những khuyến nghị đối với chủ thể lãnh đạoquản lý xã hội, từ phương diện chủ trương, chính sách, pháp luật và trong

tổ chức tang thức của Phật giáo, Công giáo và của xã hội nước ta hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Kết quả nghiên cứu của luận án có ý nghĩa khoa họclàm sâu sắc thêm về lý luận và phương pháp nghiên cứucho chuyên ngành Tôn giáo học ở Việt Nam; đồng thời chothấy sự cần thiết tất yếu của việc vận dụng các lý thuyết

đa ngành trong nghiên cứu một đối tượng cụ thể của tôngiáo học

Kết quả nghiên cứu của luận án có giá trị không nhỏ và trực tiếp chochuyên ngành Tôn giáo học ở nước ta hiện nay; rộng hơn cho các chuyênngành khoa học khác có liên quan nhiều đến đối tượng nghiên cứu nhưtriết học, sử học, văn hóa học, dân tộc học…

Kết quả nghiên cứu của luận án cung cấp những luận

cứ khoa học xác đáng, góp phần thiết thực trong việc điềuchỉnh nhận thức và cách thức tổ chức các nghi thức tang

ma hiện nay của cộng đồng người Việt ở Bắc bộ

Những khuyến nghị của luận án giúp cho các cấp chínhquyền và cơ quan quản lý nhà nước đưa ra chủ trương đúngđắn đối với sinh hoạt văn hóa cộng đồng và sinh hoạt tôngiáo của tín đồ Phật giáo và Công giáo Ngoài ra, nó còn cógiá trị tham khảo với cộng đồng dân cư và có thể chuyểnhóa phần nào thành các quy ước làng xã góp phần vào việcxây dựng đạo đức và lối sống của người Việt hiện nay

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần Lời cam đoan, Mục lục, Bảng chữ viết tắt, Danh mục cácbảng, Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Danh mục các bài viết liênquan đến luận án của tác giả đã công bố, Phụ lục, Nội dung luận án gồm có

4 chương, 16 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN

1.1 Tổng quan các nguồn tư liệu, tài liệu

1.1.1 Nguồn tài liệu gốc

Về cơ bản, nguồn tài liệu gốc có thể chia thành các nhóm như sau:

Kinh sách của Phật giáo và Công giáo; Chính sử của các triều đại phong

kiến; Nghị quyết, nghị định, pháp lệnh, chỉ thị, văn kiện của Đảng và Nhà nước; Tư liệu điền dã của tác giả luận án (tư liệu phỏng vấn định lượng là

kết quả tập hợp từ 683 phiếu khảo sát điều tra xã hội học về tang lễ củangười Việt tại đồng bằng Bắc bộ, tư liệu phỏng vấn sâu; tư liệu ảnh, phimvideo)

1.1.2 Nguồn tài liệu tham khảo

Gồm nguồn tài liệu là sách lý luận về tôn giáo và chính sách tôn

giáo;Những công trình nghiên cứu về cái chết;Những công trình nghiên cứu liên quan đến lễ tang Phật giáo và lễ tang Công giáo; Những công trình nghiên cứu phong tục tập quán và đời sống tín ngưỡng tôn giáo ở Việt Nam

1.2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

1.2.1 Tang thức của người Việt Bắc bộ được đề cập trong các công trình bàn về quan niệm tang ma

Một số công trình tiêu biểu như cuốn sách “Chết đi về đâu” của

Thượng tọa Thích Nhật Từ; “Điều rất cần cho chúng ta”, tác giả Trần Hữu Thành; “Tây Tạng sinh tử kỳ thư” của Liên Hoa Sinh - Tề Hân; sách

“Sống và chết theo quan niệm Phật giáo”, tác giả Thích Như Điển;

“Hiện tượng đầu thai” của Ian Stevenson;

Đây là nguồn tài liệu hữu ích mà tác giả luận án có thể tham khảo, đối chiếu và kế thừa một phần khi giải quyết nội dung bàn đến nhận thức luận về tang thức của tín đồ Phật giáo và Công giáo.

1.2.2 Tang thức của người Việt Bắc bộ được đề cập trong các sách liên quan đến Phật giáo

Một số sách tham khảo có nội dung liên quan đến tang thức của tín

đồ Phật giáo như sau: “Nghi thức cầu an- cầu siêu- sám hối – cúng

ngọ” ;“Nghi thức lâm chung” của Hòa thượng Thích Giải An; “Phật giáo sinh tử kỳ thư” của Thích Điền Tâm; “Bardo – Bí mật nghệ thuật sinh tử” của pháp vương Gyalwang Drukapa; “Nghi thức hộ niệm”

(Chùa Lân – Thiền Viện Trúc Lâm Yên Tử, tài liệu lưu hành nội bộ);

Nguồn tài liệu này giúp tác giả luận án giải quyết vấn đề liên quan đến tang thức hiện nay của tín đồ Phật giáo ở Bắc Bộ

1.2.3 Tang thức của người Việt Bắc bộ được đề cập trong các sách liên quan đến Công giáo

Tang thức của tín đồ Công giáo chủ yếu được giới thiệu, nghiên cứu bởi các nhà thần học và giới chuyên môn Tiêu biểu như Nguyễn Hồng

Dương với công trình “Nghi lễ và lối sống Công giáo trong văn hóa Việt Nam”; “Nghi thức an táng và thánh lễ cầu hồn” (Ủy ban Giám mục về

tích Công giáo”; “Giờ Chúa gọi- nghi thức viếng xác và cầu hồn”

(NXB Tôn giáo, 2010);

Nguồn tài liệu này đã giúp tác giả luận án đối chiếu và kế thừa phần nào khi giải quyết vấn đề liên quan đến tang thức hiện nay của tín đồ Công giáo ở Bắc bộ

1.2.4 Tang thức của người Việt Bắc bộ được đề cập trong các công trình nghiên cứu về phong tục tập quán và đời sống tôn giáo nói chung

Về nội dung này có rất nhiều công trình như: “Phong tục thờ cúng

trong gia đình người Việt” của Toan Ánh;“Việt Nam phong tục” của Phan Kế Bính;“Thọ mai gia lễ” của Hồ Gia Tân; “Dân gian sinh tử toàn thư” của Thái Kỳ Thư; “Phong tục và lễ nghi cổ truyền Việt Nam” (NXB

Văn hóa Thông tin, H, 2007);

Đây là nguồn tài liệu tham khảo cần thiết giúp luận án giải quyết vấn đề so sánh tang thức truyền thống của người Việt nói chung với tang thức của người Việt theo các tôn giáo (Phật giáo và Công giáo ở Bắc Bộ.

1.2.5 Những vấn đề đặt ra và hướng nghiên cứu của luận án

Cho đến nay, chúng tôi chưa thấy có công trình nào xem xét mộtcách toàn diện và hệ thống các vấn đề về tang thức của người Việt ở Bắcbộ; đặc biệt hệ thống hóa và so sánh tang thức của tín đồ Công giáo và tín

đồ Phật giáo người Việt

Trên cơ sở tiếp thu những nghiên cứu trước, luận án sẽ nghiên cứu

vấn đề theo các hướng sau:

Thứ nhất, luận án khảo cứu chuyên sâu quan niệm của Phật giáo và

Công giáo về cái chết và thế giới sau khi chết (có sự đối chiếu với quanniệm truyền thống của người Việt)

Thứ hai, luận án hệ thống hóa các nghi thức trong lễ tang Phật giáo,

Công giáo và lễ tang truyền thống của người Việt ở Bắc bộ hiện nay để đốichiếu và so sánh

Thứ ba, luận án làm rõ diện mạo tang thức Phật giáo và Công giáo từ

hình thức đến nội dung, thấy được thực chất của các nghi thức tang ma, từ

đó đưa ra một số khuyến nghị về thực trạng tổ chức lễ tang hiện nay củacộng đồng người Việt ở Bắc bộ, đặc biệt là lễ tang của tín đồ Phật giáo vàCông giáo

1.3 Khung phân tích lý thuyết

Ở Bắc bộ hiện nay, chúng tôi thấy có nhiều cách thức tổ chức lễ tangcho các nhóm cộng đồng người Việt khác nhau (tín đồ Phật giáo, tín đồCông giáo và người Việt nói chung theo tín ngưỡng bản địa) Đặc biệt, cácnghi thức tang lễ của người Việt theo Công giáo và Phật giáo có sự khácbiệt so với nghi thức lễ tang truyền thống của người Việt Từ thực tế đó,

chúng tôi đặt ra các câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết khoa học cho đề tàinghiên cứu Sau đó, luận án vận dụng một số lý thuyết chính thuộc cácnhóm lý thuyết xã hội học tôn giáo, nhân học tôn giáo, văn hóa học tôngiáo, tâm lý học tôn giáo để làm rõ bản chất, nguồn gốc và ảnh hưởng củatang thức đối với đời sống của người Việt ở Bắc bộ

1.4 Một số khái niệm cơ bản sử dụng trong luận án

Luận án tập trung vào một số khái niệm và thuật ngữ như cái chết,tang thức, nghi thức, nghi lễ, lễ tang, tín đồ Phật giáo (Phật tử), tín đồCông giáo (giáo dân), xác (thân xác), hồn (linh hồn), vong linh (hươnglinh), thần thức, thân tâm, cầu siêu, cầu hồn Những thuật ngữ và kháiniệm trên được dùng như công cụ trong quá trình thực hiện luận án

1.5 Vài nét về tín đồ Phật giáo và Công giáo người Việt ở vùng đồng bằng Bắc bộ

Vùng đồng bằng Bắc bộ là nơi chiếm tỷ lệ người Việt đông nhấttrong khu vực Bắc bộ Dân cư trong vùng chủ yếu theo tín ngưỡng bản địa,ngoài ra còn có một bộ phận dân cư khá đông là tín đồ của Công giáo vàPhật giáo

Vùng đồng bằng Bắc bộ là một trong những địa phương xuất hiệnPhật giáo và Công giáo sớm nhất ở Việt Nam Phật giáo và Công giáo ởvùng đồng bằng Bắc bộ có những đặc điểm khác nhau Đặc điểm của Phậtgiáo và Công giáo được thể hiện qua đời sống văn hóa nói chung, trong đó

có văn hóa tang ma của bộ phận tín đồ người Việt theo hai tôn giáo này

Chương 2 QUAN NIỆM VỀ TANG THỨC CỦA TÍN ĐỒ PHẬT GIÁO VÀ

CÔNG GIÁO NGƯỜI VIỆT Ở BẮC BỘ 2.1 Quan niệm về cái chết và sự tồn tại của con người sau khi chết

2.1.1 Quan niệm của người Việt nói chung

2.1.1.1 Cái chết

Trong ý niệm về cái chết, người Việt không đơn thuần hiểu cái chếttheo nghĩa vật lý thông thường (chết có nghĩa là chấm dứt sự hoạt độnghoàn toàn của cơ thể vật chất) Đối với người Việt, cái chết chẳng qua chỉ

là một giấc ngủ, một sự trở về, một đoạn đường đã hoàn thành, một sựvắng mặt, một chuyến đi xa, một sự rời bỏ tạm thời Quan niệm này hàm

ẩn niềm tin của người Việt vào tồn tại của con người sau cái chết

2.1.1.2 Quan niệm chung và quan niệm về “linh hồn” của người Việt

- Từ xa xưa, nhiều tộc người ở khắp mọi nơi trên thế giới đã quanniệm có sự tồn tại của linh hồn Khái niệm linh hồn trở thành khái niệm rấtphổ biến Qua khảo sát rất nhiều tộc người, các nhà nghiên cứu trên thế

giới đã tổng hợp được quan niệm đa chiều về những thuộc tính và nhữngbiểu hiện khác nhau của “linh hồn”.

- Người Việt quan niệm con người là một tổ hợp được cấu thành từ

hai phần: xác - hồn “Xác” chỉ hình vóc – dáng dấp bên ngoài của cơ thể (cơ thể, thể xác vật lý) con người “Hồn” chỉ yếu tố tinh thần đối lập với

thể xác, khi nhập vào thể xác thì tạo ra sự sống và tâm lí con người “Hồn”cũng chính là chỉ thần khí của con người Ngoài “hồn”, người Việt quanniệm trong tổ hợp cấu thành tinh thần con người còn có “vía” và “phách”.Người Việt còn quan niệm “hồn” (linh hồn) người chết có thể tách thànhhai nhóm: “tổ tiên” và “ma”

2.1.2 Quan niệm của tín đồ Phật giáo người Việt

2.1.2.1 Cái chết

Cái chết thường chia thành hai loại: cái chết thông thường và cái chếtbất thường Phân loại cái chết, Phật giáo chia thành ba loại cơ bản: thứnhất là cái chết do tuổi thọ tự nhiên hao tổn như đèn cạn hết dầu thì tắt, sứcngười không thể cứu vãn được Thứ hai cái chết do phúc đã cạn như đènchưa cạn dầu nhưng không còn không khí giúp cho sự cháy nên đèn phảitắt Thứ ba là cái chết do các nhân tố bất ngờ gây ra giống như ngọn đènbỗng gặp cơn gió mạnh cuộc sống đột ngột chấm dứt không thể lườngtrước được Quan niệm về cái chết của Phật giáo được xây dựng trên cơ sở

lý thuyết nhân quả và nghiệp báo

2.1.2.2 Quan niệm về “thần thức” - “chủng tử” của Phật giáo

Phật giáo cho rằng mọi chúng sinh, trong đó có con người là tổ hợp củathân tâm “Thân” chính là phần thể xác vật chất của con người được tạothành từ “tứ đại" (bốn yếu tố: đất, nước, lửa, gió) Thuộc tính riêng củabốn yếu tố này tương quan với thuộc tính của các bộ phận trên cơ thể conngười

Ngoài phần thân “tứ đại”, Phật giáo quan niệm trong con người cònmột phần quan trọng khác chính là “thức” hay “tâm thức” “Thức” giốngnhư yếu tố tinh thần để phân biệt với yếu tố vật chất trong con người

“Thức” bao gồm toàn bộ các hoạt động tư tưởng để điều chỉnh các hoạtđộng hành vi của con người Trong triết lý về sinh tử của con người, Phậtgiáo cũng chủ thuyết, sau khi con người chết, phần thân “tứ đại” bị hủydiệt nhưng phần “thần thức” (cái cốt lõi, cơ bản nhất của “thức” – trongPhật giáo thường gọi là “chủng tử") của con người không bị hủy diệt

2.1.2.3 Quan niệm về thuyết “tái sinh” của Phật giáo

Theo quan niệm Phật giáo,“tái sinh”chính là sự tái tạo thành sự sống

mới trong điều kiện mới Để hiểu học thuyết “tái sinh” của Phật giáo,chúng ta phải dựa vào hai định luật: Định luật Vô thường và định luật Hoạt

động và phản ứng (luật nhân –quả) Khi luật nhân - quả đề cập đến hoạtđộng của con người nó được gọi là định luật của “nghiệp” Con người tạo

ra “nghiệp” bằng những hành động ở nơi thân thể, lời nói và thậm chí cảtrong ý nghĩ Trong quan niệm của Phật giáo, “nghiệp” cũng chính là nhânquả đạo đức hình thành số phận của chúng sinh và dẫn đến « tái sinh »

2.1.3 Quan niệm của tín đồ Công giáo người Việt

2.1.3.1“Cái chết”

Khác với Phật giáo, Công giáo chia “cái chết” thành hai loại: “chếtlành” và “chết dữ” Công giáo chủ thuyết để có cái “chết lành”, người chếttrước đó phải có đời sống đạo chân thành, hăng say và bền bỉ và luôn tuângiữ những luật lệ cần thiết cho đời sống đức tin của người Kitô hữu Quantrọng nhất người đó luôn thừa nhận tình thương và sự tha thứ của ThiênChúa Nhờ tình thương của Thiên Chúa, sau khi người đó chết sẽ đượcChúa ban cho sự sống và được lên Thiên đường

2.1.3.2 Quan niệm về “linh hồn” của Công giáo

Trong Kinh Thánh đã khẳng định con người được kiến tạo bởi haiphần: xác và hồn Trong con người, thân xác vật chất là yếu tố được cha

mẹ sinh ra và linh hồn là yếu tố được tạo dựng trực tiếp bởi Thiên Chúa Khimột đứa trẻ được sinh ra, linh hồn sẽ nhập vào thân xác vật lý của đứa trẻ.Linh hồn và thân xác sẽ hòa quyện vào nhau để tạo nên một sự sống mới nơicõi nhân sinh Đến khi con người chết, linh hồn thoát khỏi thân xác Lúc này,thân xác sẽ bị hủy diệt, tan rã về vật lý nhưng linh hồn thì vẫn tiếp tục tồn tại

2.1.3.3 Quan niệm của Công giáo về “sự phục sinh”

Công giáo quan niệm “chết là cửa dẫn vào cõi sống”, chết khôngphải là chấm dứt sự sống mà sẽ có ngày con người được “sống lại” TheoCông giáo, khi con người chết, hồn thoát ra khỏi thể xác và đến gặp ChúaGiêsu để được xét xử và nhận thưởng phạt, rồi đến ngày Chung cuộc hồnđược hiệp nhất với xác đã được biến đổi do quyền năng phục sinh củaChúa Giêsu

2.2 Quan niệm về thế giới sau khi chết

2.2.1 Quan niệm của người Việt nói chung về “Âm phủ”

Quan niệm về Âm phủ nằm trong hệ thống quan niệm về thế giớisiêu nhiên của người Việt Về cơ bản, người Việt quan niệm thế giới siêunhiên gồm ba tầng: tầng trời, tầng đất và tầng dưới đất

Âm phủ là tầng thấp nhất trong ba tầng Trong tâm thức dân gian,người Việt qui ước hóa bằng khoảng không gian dưới lòng đất Âm phủ lànơi dành riêng cho linh hồn những người đã chết Xuất phát từ quan niệm

“trần sao âm vậy”, người Việt quan niệm thế giới Âm phủ cũng có tôn ti

trật tự; cuộc sống của linh hồn người chết dưới Âm phủ được người Việttưởng tượng giống hệt cuộc sống trần gian

2.2.2 Quan niệm của tín đồ Phật giáo về “Tam giới” và “Tịnh thổ” (cõi Cực lạc)

2.2.2.1 Quan niệm về “Tam giới”

Phật giáo quan niệm “thế giới của con người sau khi chết” gồm nhiềucõi và cảnh giới khác nhau Ba cõi chính được Phật giáo nhắc đến là cõiDục giới, cõi Sắc giới và cõi Vô sắc giới Ba cõi này được gọi chung làTam giới

Cõi Dục giới theo quan niệm của Phật giáo gồm sáu cảnh giới: Thiêngiới (cõi Trời), cảnh giới Atula (Cõi Bán thiên), cảnh giới Người, cảnhgiới súc sinh, cảnh giới Ngạ quỷ, cảnh giới Địa ngục Cõi Dục giới là nơigiam cầm con người trong vòng sinh tử của luân hồi lục đạo Tùy thuộcvào nhân duyên nghiệp báo và tương ứng với các trạng thái tâm thức tham,sân, si, mạn, nghi, tà kiến khác nhau mà con người sẽ luân chuyển mãitrong sáu đạo luân hồi

2.2.2.2 Quan niệm về “Tịnh thổ” (cõi Cực lạc)

Phật giáo chủ thuyết không gian vũ trụ gồm mười phương Cả mườiphương đó đều có chư Phật Cõi “Cực lạc” theo phân định của Phật giáonằm ở Phương Tây Đứng đầu cõi “Cực lạc” có vị Phật tên hiệu là A Di

Đà chuyên thuyết pháp cho người dân trong toàn cõi Cõi “Cực lạc” qua

mô tả trong kinh Phật là một cảnh giới mà những đối tượng sống ở đó luôntrong trạng thái hạnh phúc viên mãn Trạng thái đó được duy trì kéo dàimãi với thời gian không bao giờ chấm dứt

2.2.3 Quan niệm của tín đồ Công giáo về “Thượng đế” và “Thiên đàng”

2.2.3.1 Quan niệm về Thượng đế

Ý niệm về “Thượng đế” của Công giáo đồng nhất với ý niệm vềThiên Chúa ba ngôi (Chúa Cha, Chúa Con và chúa Thánh Thần)

Chúa Cha là danh thứ nhất trong ba ngôi Thiên Chúa, còn được gọi

tắt là “Cha” Chúa Cha là đấng sinh ra Chúa Con từ trước muôn đời Đấng

cùng bản thể với Ngài Chúa Con cũng chính là Chúa Giê su Chúa Giê su

là con của Thiên Chúa nhờ phép của Đức Chúa Thánh Thần đã được sinh

ra bởi trinh nữ Maria Chúa Thánh Thần là ngôi ba Thiên Chúa, cùng bản

thể và được phụng thờ tôn vinh như Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con

2.2.3.2 Quan niệm về “Thiên đàng”

Theo thế giới quan Công giáo, thế giới của linh hồn cơ bản gồm batầng: tầng Trời (Thiên đàng), tầng Luyện ngục và tầng Hỏa ngục Ba tầng

này là nơi mà linh hồn người chết trú ngụ nhưng mỗi tầng có một đốitượng linh hồn người chết riêng.

Thiên đàng (Tầng Trời – Nước Trời) là nơi dành cho đối tượng linh

hồn người chết được hưởng cái chết trong ơn nghĩa Chúa (sạch mọi tộilỗi) và những linh hồn khi chết chưa hoàn toàn hết tội nhưng sau đó đãđược thanh luyện hoàn hảo và được Thiên Chúa đón nhận Như vậy, theogiáo lý Công giáo, Thiên đàng không phải bên trên tầng trời xanh mà làtình trạng hay là cuộc sống của một người sau khi chết linh hồn người đóhiệp thông trong sự sống và tình yêu với Thiên Chúa ba ngôi, Đức mẹMaria, các Thiên Thần và những người lành thánh Với đức tin Công giáo,

đó là tình trạng hạnh phúc tối cao và vĩnh viễn và là cái đích tối hậu, là sựhoàn thành mọi khát vọng sâu xa nhất của con người

2.3 Tiểu kết chương 2

Giống quan niệm phổ biến của nhiều dân tộc trên thế giới, ngườiViệt cũng quan niệm con người được cấu tạo bởi hai phần “xác” và “hồn”;khi con người chết, “xác” bị hủy diệt nhưng “hồn” tồn tại và tiếp tục mộtcuộc sống mới ở thế giới giành riêng cho người chết Tuy nhiên, ở Bắc bộ,quan niệm của ba nhóm người Việt (tín đồ Phật giáo, tín đồ Công giáo vàngười Việt theo tín ngưỡng bản địa) có một số điểm riêng biệt do ảnhhưởng từ quan niệm của Phật giáo, Công giáo hoặc quan niệm dân gian

Người Việt nói chung theo tín ngưỡng dân gian nên bị ảnh hưởng bởiquan niệm có sự tồn tại “linh hồn” người chết và các lực lượng siêu nhiên;tồn tại các khoảng không gian siêu hình giành cho linh hồn con người saukhi chết như Âm phủ “Linh hồn” người chết ở Âm phủ cũng có cuộc sốnggiống hệt như cuộc sống trần gian Nguồn gốc của nhiều nghi thức tang

ma của người Việt chắc chắn dựa trên quan niệm này

Người Việt theo Phật giáo bị ảnh hưởng từ quan niệm của Phật giáo

về chủ thuyết có sự “tái sinh” của “thần thức” người chết, có tồn tại “Tamgiới”, “Tịnh thổ” Đặc biệt, tín đồ Phật giáo sẽ tin tưởng và muốn hướngđến cõi Cực lạc của đức Phật A Di Đà vì chỉ có cõi này mới giúp “thầnthức” người chết được giải thoát khỏi vòng luân hồi sinh tử trong Lục đạo

và đạt trạng thái hỷ lạc đời đời

Tín đồ Công giáo bị chi phối bởi giáo lý Công giáo nên tin tưởng vào

sự tồn tại “linh hồn” bất tử, tin “linh hồn” sẽ được “phục sinh” trong ngàyChung cuộc, tin vào Thiên Chúa và Thiên đàng Điều này sẽ chi phối đờisống đạo của tín đồ Công giáo Trong các nghi lễ thường nhật, đặc biệt làtang lễ, người Công giáo sẽ thực hành những nghi thức giúp củng cố vàgia tăng niềm tin vào Thiên Chúa để người tín hữu đó sau khi chết, linh

hồn sẽ được Thiên Chúa đón nhận về Nước Trời và được hưởng hạnh phúcđời đời trong tình thương yêu của Thiên Chúa.

Tóm lại, ở Bắc bộ hiện nay, niềm tin vào sự tồn tại của con người saukhi chết và thế giới sau khi chết chắc chắn sẽ được qui phạm hóa qua tangthức của các nhóm cộng đồng người Việt theo Phật giáo, Công giáo hoặctheo tín ngưỡng dân gian

Chương 3 TANG THỨC HIỆN NAY CỦA TÍN ĐỒ PHẬT GIÁO VÀ CÔNG GIÁO NGƯỜI VIỆT Ở BẮC BỘ

3.1 Tang thức truyền thống của người Việt ở Bắc bộ

3.1.1 Nghi thức trước lễ tang

Nghi thức trước lễ tang chủ yếu xoay quanh thời điểm người bệnhlâm chung Theo phong tục, vào thời điểm người bệnh lâm chung, concháu dù tụ tập rất đông nhưng cố gắng không gây náo động, ồn ào quá mức

để người bệnh sắp tắt thở được yên tĩnh Bên cạnh đó, họ sẽ chia nhau làm

một số công việc cần thiết như đặt tên thụy (tên hiệu) cho người chết;

chuẩn bị nghi thức thiết hồn bạch Trước khi khâm liệm, theo phong tục,người Việt cử hành một số nghi thức như “phục hồn” và “phạn hàm”.Những nghi thức lễ tang truyền thống của người Việt về cơ bản phản ánhniềm tin có linh hồn và tồn tại thế giới sau khi chết giống như thế giới hiệntại của con người

3.1.2 Các nghi thức chính trong lễ tang

3.1.2.1 Nghi thức khâm liệm và nhập quan

Sau nghi thức “phạn hàm” là nghi thức khâm liệm Đây là một nghi

thức bắt buộc phải làm hết sức cẩn thận dưới sự chứng kiến của người thânxung quanh Sau khi người chết được khâm liệm xong sẽ diễn ra nghi thứcnhập quan

3.1.2.2 Nghi thức phát tang và an táng

Sau khi hoàn tất nghi thức nhập quan, người nhà sẽ làm các côngviệc như thiết linh sàng, linh tọa, minh tinh để chuẩn bị cho nghi thức pháttang Phát tang là lúc con cháu người chết chính thức mặc đồ tang phục đểthông báo với mọi người về tang sự của gia đình

Trong qui trình tổ chức tang lễ của người Việt hiện nay, thôngthường sau khi gia đình làm lễ phát tang để chính thức thông báo về cáichết của người thân sẽ đến nghi thức viếng của họ hàng, bạn bè, các đoànthể ở địa phương Nghi thức an táng là nghi thức cuối trong giai đoạn tổchức tang lễ của người Việt Nghi thức này gồm các một số lễ chính như lễtruy điệu, lễ đưa tang và lễ táng

Theo phong tục truyền thống người Việt chủ yếu áp dụng hình thứcđịa táng Sau khi táng, người Việt sẽ làm lễ phản khốc (khóc lại) và lễ an

vị cho vong linh

3.1.3 Nghi thức sau lễ tang

3.1.3.1 Nghi thức cúng giỗ

Một trong những nghi thức quan trọng trong lễ tang của người Việt

là nghi thức tiến linh (cúng cơm) Ý nghĩa biểu tượng của mâm cơm cúnglinh không chỉ thể hiện tình nghĩa của người sống với người mới chết màcòn thể hiện triết lý của người Việt về cái chết và thế giới sau khi chết

Theo phong tục, nghi thức cúng người chết của người Việt diễn ra

suốt thời gian lễ tang cho đến sau lễ tang vào các dịp 3 ngày, 7 ngày, 49ngày, 100 ngày, giỗ đầu, giỗ hết và các ngày giỗ tết sau đó Một công việckhác mà người Việt làm cho người chết sau lễ tang còn có lễ tảo mộ

3.1.3.2 Nghi thức đốt vàng mã

Người Việt phổ biến tục đốt đồ vàng mã cho người thân đã chết.trong rất nhiều dịp khác nhau (trong lễ tang, các dịp lễ cúng 3 ngày, 49ngày, 100 ngày, các ngày giỗ, tết các ngày sóc, vọng hàng tháng, đặc biệtvào lễ xá tội vong nhân - rằm tháng bảy âm lịch hàng năm) Trong lễ tangcủa người Việt ở Bắc bộ hiện nay, nhiều phong tục cũ có xu hướng bị lược

bỏ hoặc giản lược nhưng phong tục đốt vàng mã vẫn là phong tục rất phổbiến

3.2 Tang thức của tín đồ Phật giáo người Việt ở Bắc bộ

3.2.1 Nghi thức trước lễ tang

Nội dung lễ tang của tín đồ Phật giáo về cơ bản có nhiều nội dunggiống lễ tang truyền thống của người Việt từ qui trình đến cách thức tổchức Tuy nhiên, xuất phát từ quan niệm riêng về cái chết, lễ tang của tín

đồ Phật giáo có nhiều điểm khác biệt với lễ tang theo phong tục truyềnthống của người Việt

Vào thời điểm người bệnh lâm chung, theo chủ trương của Phật giáo,các gia đình Phật tử sẽ mời nhà sư đến khai thị hoặc mời ban Hộ niệm tụngkinh trợ niệm cho người bệnh Đây là điểm khác biệt rõ nét trong nghi lễtang ma Phật giáo so với nghi lễ tang ma của người Việt không theo Phậtgiáo

3.2.2 Nghi thức trong lễ tang

3.2.2.1 Nghi thức hộ niệm sau khi người bệnh tắt thở

Vào thời điểm người bệnh vừa tắt thở, theo chủ trương của Phật giáongười nhà tiếp tục tiến hành nghi thức hộ niệm cho người vừa chết

3.2.2.2 Nghi thức khâm liệm và nhập quan