Luận Văn Bảo Đảm Quyền Tự Do Tín Ngưỡng, Tôn Giáo.pdf

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT LÊ THỊ DÂN B¶O §¶M QUYÒN Tù DO TÝN NG¦ìNG, T¤N GI¸O ë VIÖT NAM LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI 2016 1 of 107 Chia s tài liu, lun vn, án tt ng[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: PGS.TS CHU HỒNG THANH

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

LÊ THỊ DÂN

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CÁC VẤN ĐỀ LÝ LUẬN, PHÁP LÝ CƠ BẢN VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN TỰ DO TÍN NGƯỠNG, TÔN GIÁO 9

1.1 Khái niệm, đặc điểm về bảo đảm quyền tự so tín ngưỡng, tôn 9

1.1.1 Khái niệm 9

1.1.2 Đặc điểm của quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo 15

1.2 Quy định của pháp luật quốc tế 17

1.2.1 Quy định quốc tế 17

1.2.2 Các văn kiện khu vực 22

1.3 Kinh nghiệm bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo trong pháp luật một số nước trên thế giới 24

1.3.1 Hợp chủng quốc Hoa Kỳ 24

1.3.2 Cộng hòa Pháp 26

1.3.3 Trung Quốc 29

1.3.4 Một số quốc gia Hồi giáo tiêu biểu 31

Chương 2: THỰC TRẠNG BẢO ĐẢM QUYỀN TỰ DO TÍN NGƯỠNG, TÔN GIÁO TRONG PHÁP LUẬT VIỆT NAM 33

2.1 Khái quát về tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam 33

2.1.1 Đặc điểm của tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam 33

2.1.2 Khái quát về tình hình tín ngưỡng 35

2.1.3 Khái quát về tình hình tôn giáo ở Việt Nam 36

2.2 Bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo trong pháp luật Việt Nam 42

2.2.1 Quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo trong Hiến pháp Việt Nam 42

2.2.2 Quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo trong các văn bản Luật, Nghị định 46

2.3 Những thành tựu và hạn chế về bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng,

tôn giáo ở Việt Nam 52

2.3.1 Thành tựu 52

2.3.2 Hạn chế 58

Chương 3: QUAN ĐIỂM, ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM BẢO

ĐẢM QUYỀN TỰ DO TÍN NGƯỠNG, TÔN GIÁO TRONG PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN NAY 67 3.1 Quan điểm về bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo 67

3.2 Giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng,

tôn giáo trong pháp luật Việt Nam 73

3.2.1 Giải pháp nâng cao hiệu quả đảm bảo quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo ở

Việt Nam 733.2.2 Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về bảo đảm quyền tự do tín

ngưỡng, tôn giáo 84

KẾT LUẬN 90

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 93

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

ACHPR (The African Commission on

Human and Peoples Rights)

Hiến chương Châu Phi về quyền con người

ACHR (The American Convention on

and Political Rights)

Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị

ICESCR (International Convenat on

Economic, Social and Cultual Rights)

Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, văn hóa và xã hội

ILO (International Labour Organization) Tổ chức lao động quốc tế

UDHR (Universal Declaration of Human

Rights)

Tuyên ngôn toàn thế giới về quyền con người

UNESCO (United Nations Educational

Scientific and Cultural Organization)

Tổ chức giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Tín ngưỡng, tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân, đang và

sẽ tồn tại cùng dân tộc trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta; đồng bào

tôn giáo là bộ phận của khối đại đoàn kết toàn dân tộc Lịch sử dựng nước và giữ

nước của dân tộc Việt Nam là lịch sử thống nhất và đoàn kết của cộng đồng dân tộc,

giữa các tôn giáo và tín ngưỡng bản địa với các tôn giáo du nhập từ bên ngoài Các

dân tộc trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam đều có những tín ngưỡng riêng gắn

liền với đời sống kinh tế và tâm linh của mình

Quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo là một quyền cơ bản của con người, được ghi nhận trong pháp luật quốc tế về quyền con người cũng như trong pháp luật của

nhiều quốc gia trên thế giới Liên hợp quốc đề cao và bảo đảm quyền tự do tín

ngưỡng, tôn giáo trong Tuyên ngôn về nhân quyền năm 1948 và Công ước quốc tế về

các quyền dân sự và chính trị năm 1966 Hầu hết các quốc gia đều ghi nhận và bảo

đảm thực hiện quyền này trong hệ thống pháp luật của mình

Việt Nam là quốc gia đa tôn giáo, số lượng người theo tôn giáo khá đông (chỉ tính riêng 6 tôn giáo lớn, số tín đồ đã chiếm khoảng ¼ dân số) và đang có xu hướng

phát triển mạnh Với vị trí nằm giữa ngã ba của Đông Nam Á, giáp biển Đông, là nơi

giao lưu của nhiều luồng tư tưởng văn hóa khác nhau và có vị trí thuận lợi cho việc

tiếp thu hai nền văn minh của phương Đông là văn minh Trung Hoa và văn minh Ấn

Độ Những đặc điểm tự nhiên, lịch sử và văn hóa đó đã tác động sâu sắc đến tín

ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam làm cho chúng trở nên đa dạng và phong phú hơn Mặc

dù có nguồn gốc khác nhau, phương châm hành đạo không giống nhau nhưng các tôn

giáo đều có giá trị nhân văn cao đẹp, đạo đời hòa hợp, đều mong muốn sống “tốt đời,

đẹp đạo”, làm cho “nước vinh, đạo sáng” Chính vì vậy, Đảng và Nhà nước luôn quan

tâm, chăm lo đời sống vật chất và tinh thần cho tín đồ tôn giáo, bảo đảm cho các tôn

giáo phát triển hài hòa, đồng hành cùng dân tộc Giáo hội các tôn giáo khi được Nhà

nước công nhận tư cách pháp nhân đều được chính quyền các cấp quan tâm và tạo

thuận lợi để hoạt động tôn giáo bình thường trong khuôn khổ pháp luật Cùng với đó,

Đảng và Nhà nước luôn tôn trọng, bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của

đồng bào các dân tộc để đáp ứng những nhu cầu, nguyện vọng tôn giáo chính đáng

của các tín đồ Đó là nhân tố quan trọng để động viên đồng bào có tín ngưỡng, tôn

giáo tích cực tham gia sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc

Xuất phát từ nhận thức mới về vấn đề tôn giáo, năm 1990 Bộ chính trị ra Nghị quyết 24 về công tác tôn giáo đã khẳng định “Tôn giáo là vấn đề còn tồn tại lâu dài

Tín ngưỡng, tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân Đạo đức tôn

giáo có nhiều điều phù hợp với công cuộc xây dựng xã hội mới” Từ trước đến nay,

đồng bào các tôn giáo luôn sống chung hòa hợp, gắn bó, đồng hành cùng dân tộc; kề

vai sát cánh bên nhau đấu tranh chống kẻ thù xâm lược và chế ngự thiên nhiên, hình

thành một truyền thống tốt đẹp: “Nước vinh, đạo sáng”, “Sống phúc âm trong lòng

dân tộc” Trên cơ sở xác định chính sách đối với tín ngưỡng, tôn giáo là một bộ phận

quan trọng của công tác vận động quần chúng nhân dân, cho nên trong quá trình lãnh

đạo, Đảng và Nhà nước luôn coi đây là kim chỉ nam cho mọi hành động của hệ thống

chính trị trong ứng xử đối với các đồng bào các tôn giáo

Từ kinh nghiệm bảo đảm quyền tự do của các nước trên thế giới và từ chính sách mở rộng đối ngoại, đa dạng hóa, đa phương hóa các mối quan hệ quốc tế với

việc Việt Nam tham gia hầu hết các công ước quốc tế, Việt Nam cần xây dựng và

hoàn thiện chính sách pháp luật đối với vấn đề tín ngưỡng, tôn giáo, đồng thời cụ thể

hơn nữa những biện pháp bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo Với phương

châm chủ động của Đảng và Nhà nước ta trong nhiều kỳ Đại hội vừa qua đã không

ngừng khẳng định “Việt Nam là bạn, đối tác tin cậy của các nước trong cộng đồng

quốc tế, tham gia tích cực vào tiến trình hợp tác quốc tế và khu vực” Thực tế, Việt

Nam có quan hệ ngoại giao với hầu hết các nước trên thế giới Bên cạnh đó, quan hệ

quốc tế của các tổ chức tôn giáo cũng phát triển rộng mở trên nhiều lĩnh vực khác

nhau trong đời sống xã hội Theo đó, hoạt động đối ngoại tôn giáo đòi hỏi tương xứng

và phù hợp với đường lối, chính sách đối ngoại của Đảng và nhà nước ta và phải phải

phù hợp với thông lệ quốc tế, trong đó có quan hệ quốc tế của các tổ chức tôn giáo

Cùng với sự nghiệp đổi mới, trước hết là đổi mới tư duy, Đảng đã từng bước đổi mới về vấn đề tôn giáo và công tác tôn giáo Trong quá trình đó, tư duy lý luận

của Đảng ta về vấn đề tín ngưỡng, tôn giáo ngày càng được thể hiện một cách đầy đủ,

hoàn thiện hơn theo quan điểm của Chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh

Xuất phát từ nhu cầu hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo của nhân dân trong thời kỳ đổi

mới và thực hiện chính sách về tôn giáo: Tôn trọng và bảo đảm quyền tự do tín

ngưỡng, tôn giáo là một xu thế tiến bộ của nhân loại đã trở thành một chính sách lớn

của nhiều nhà nước Bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo là một nguyên tắc

trong quan hệ của Nhà nước Việt Nam và các tổ chức tôn giáo; là động lực quan

trọng giúp đồng bào tôn giáo nhận thức rằng: Nhà nước không phân biệt đối xử, luôn

bình đẳng giữa đồng bào có tín ngưỡng, tôn giáo và không tín ngưỡng, tôn giáo; là

một nhân tố quan trọng phát huy sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc Chính

vì vậy, Đại hội lần thứ XII của Đảng gần đây tiếp tục chỉ rõ: “Tiếp tục hoàn thiện

chính sách, pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo, phát huy những giá trị văn hóa, đạo

đức tốt đẹp của các tôn giáo” [18]

Tuy nhiên, trong quá trình triển khai thực hiện chính sách tín ngưỡng, tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta cũng đã và đang bộc lộ một số hạn chế, chưa phù hợp với

tình hình thực tế Chính sách của Đảng về tự do tín ngưỡng và tự do tôn giáo chưa

được cụ thể hóa kịp thời thành pháp luật; hoặc chưa rõ ràng, cụ thể dẫn đến việc áp

dụng không thống nhất giữa các địa phương, thậm chí sai chủ trương, chưa đáp ứng

được nhu cầu tôn giáo ngày càng tăng của tổ chức, cá nhân tôn giáo Ở nhiều nơi, các

hình thức hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo diễn ra phức tạp Một số quan hệ Nhà nước

với các tổ chức tôn giáo, giữa một số tổ chức tôn giáo với nhau hoặc giữa các cộng

đồng thù địch mang màu sắc tín ngưỡng, tôn giáo đã có lúc biến thành xung đột bạo

lực, cản trở sự phát triển của xã hội

Trình độ văn hóa dân chủ, văn hóa pháp luật, văn hóa nhân quyền của người dân đến nay vẫn chưa cao, chưa đồng đều, ngay cả cán bộ trong bộ máy nhà

nước cũng chưa nhận thức đúng đắn, đầy đủ về tín ngưỡng, tôn giáo; về chủ trương,

chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước về tự do tín ngưỡng và tự do tôn giáo;

đặc biệt là khuôn khổ pháp luật quốc tế về tự do tín ngưỡng, tự do tôn giáo Ngoài ra,

các thế lực thù địch vẫn cố tình xuyên tạc tình hình dân tộc, tôn giáo ở nước ta nhằm

phục vụ cho âm mưu “Diễn biến Hòa Bình” của chúng dẫn đến khó khăn trong việc

luật pháp hóa hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo Một bộ phận tín đồ, chức sắc trong tôn

giáo đã bị các thế lực xấu tìm cách lợi dụng để chống phá công cuộc xây dựng đất

nước, gây chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc; những phần tử cực đoan ở nước

ngoài cấu kết với bọn phản động trong nước lợi dụng vấn đề tôn giáo với chiêu bài

“tự do, dân chủ, nhân quyền”, coi đó như là con bài gây sức ép với Việt Nam

trong thảo luận về các vấn đề kinh tế, chính trị, ngoại giao để can thiệp sâu vào công

việc nội bộ của ta Cùng với hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo đang diễn ra bình thường

trong khuôn khổ pháp luật thì đã xuất hiện nhiều hiện tượng đáng lo ngại, tiềm ẩn

nhiều nguy cơ đối với xã hội Chẳng hạn như đã có tình trạng nhân danh truyền giáo

để thực hiện những mục đích phi tôn giáo, gây mất ổn định xã hội, phá vỡ kết cấu xã

hội truyền thống, ảnh hưởng đến bảo tồn sắc thái văn hóa cổ truyền Các hoạt động

hành lễ mang tính chất mê tín, dị đoan; các hiện tượng tệ nạn xã hội ăn theo sự bùng

phát lễ hội làm méo mó đời sống lễ hội, ảnh hưởng xấu đến thuần phong mĩ tục và

trật tự an toàn xã hội

Như vậy, từ những nhận thức lý luận mới về tôn giáo, về bảo đảm quyền tự

do tín ngưỡng, tự do tôn giáo; từ kinh nghiệm quốc tế về quyền tự do tín ngưỡng, tự

do tôn giáo; từ thực trạng chính sách và việc thực hiện chính sách đối với tôn giáo,

mặc dù có nhiều thành tựu, song chưa tạo được hành lang pháp lý vững chắc, tính khả

thi và hiệu quả chưa cao Với những lí do trên, tác giả đã chọn đề tài “Bảo đảm

quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam” làm đề tài luận văn thạc sĩ của mình,

với mục đích góp phần khắc phục những hạn chế trong nghiên cứu khoa học về bảo

đảm quyền tự do tín ngưỡng, tự do tôn giáo của cá nhân, tổ chức tôn giáo trước yêu

cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay, nhằm

bổ sung, hoàn thiện và phát triển các quan điểm, chính sách đã có, đề xuất giải pháp

nhằm nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tự do tôn giáo ở Việt Nam

trong tình hình hình hiện nay

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Tín ngưỡng, tôn giáo là một vấn đề nhạy cảm, được pháp luật quốc tế và các quốc gai tôn trọng và bảo vệ, trong đó có Việt Nam Hiện nay, có rất nhiều công trình

nghiên cứu lý luận về tôn giáo, nhiều bài viết về tôn giáo và ảnh hưởng của tôn giáo

đối với các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội

Liên quan đến tín ngưỡng, tôn giáo và chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước về tôn giáo ở Việt Nam đã thu hút sự quan tâm của nhiều học giả trong nước

như: Tình hình và thực trạng tôn giáo ở Việt Nam hiện nay của PGS.TS Nguyễn Đức

Lữ; GS.TS Đặng Nghiêm Vạn với Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt

Nam, Nxb Chính trị Quốc gia; Trần Minh Thư với Tìm hiểu Pháp luật Việt Nam về

tôn giáo, tín ngưỡng

Ngoài ra còn có Tôn giáo và tự do tín ngưỡng, tự do tôn giáo ở Việt Nam,

Viện Khoa học xã hội nhân văn quân sự thuộc Bộ quốc phòng, Nxb Quân đội nhân

dân, Hà Nội, 2005 Ban tôn giáo Chính phủ với cuốn sách Tôn giáo và chính sách tôn

giáo ở Việt Nam đã giúp tác giả có cái nhìn toàn diện hơn về tình hình tôn giáo, hiểu

rõ quan điểm, nhận thức tư duy lý luận mới của Đảng ta về vấn đề tôn giáo, tôn trọng

tự do tín ngưỡng, tự do tôn giáo trong thời kỳ đổi mới

Bên cạnh đó, nhiều bài viết đã đề cập đến quan điểm, đường lối của Đảng và

Nhà nước ta, nhất là trong thời kỳ đổi mới, trong đó là bài viết Tôn trọng tự do tín

ngưỡng, tự do tôn giáo – Chính sách nhất quán của Đảng và Nhà nước của Đặng Tài

Tính (Công tác tôn giáo, số 1/2005); PGS.TS Nguyễn Hồng Dương với cuốn sách

Quan điểm, đường lối của Đảng về tôn giáo và những vấn đề tôn giáo ở Việt Nam

hiện nay, Nxb Chính trị Quốc gia

Luận văn thạc sĩ của Lê Quang Hưng về "Pháp luật Việt Nam về quyền tự do

tín ngưỡng, tôn giáo" năm 2014

Tuy nhiên, các công trình trên mới nghiên cứu, phân tích về chính sách, hoặc pháp luật Việt Nam về tín ngưỡng, tôn giáo hoặc về tình hình tôn giáo, chưa có công

trình nào nghiên cứu tổng thể về vấn đề bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tự do tôn giáo

trong pháp luật Việt Nam hiện nay cũng như cập nhật các quy định mới của pháp luật

3 Mục tiêu nghiên cứu

3.1 Mục tiêu tổng quát

Nghiên cứu tổng quát về pháp luật Việt Nam, về quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo Đánh giá lại hệ thống chính sách, pháp luật liên quan đến tôn giáo và thực hiện

chính sách tôn giáo trong thời kỳ mới, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả

bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam hiện nay

3.2 Mục tiêu cụ thể

Tập trung làm sang tỏ những vấn đề lý luận về tín ngưỡng, tôn giáo; quyền tự

do tín ngưỡng, tôn giáo

Nghiên cứu, phân tích những quy định của pháp luật quốc tế về tự do tín ngưỡng, tôn giáo

Quan điểm, chính sách, pháp luật liên quan đến việc bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo Từ đó đối chiếu, so sánh pháp luật Việt Nam về bảo đảm quyền tự

do tín ngưỡng, tôn giáo với các chuẩn mực quốc tế

Đánh giá thực trạng bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo trong pháp luật Việt Nam hiện nay; trên cơ sở đó rút ra nguyên nhân của những bất cập trong việc

bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo

Kiến nghị, đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả việc bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những quy định pháp luật Việt Nam về hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo và chính sách của Nhà nước về hoạt động tín

ngưỡng, tôn giáo

- Phạm vi nghiên cứu của đề tài về không gian là trên lãnh thổ Việt Nam; về thời gian là từ khi có Pháp lệnh về tín ngưỡng, tôn giáo năm 2004 đến nay

5 Nội dung và phương pháp nghiên cứu

5.1 Nội dung nghiên cứu

Những vấn đề lý luận cơ bản về quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo Thông qua thực trạng bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, đề xuất một số giải pháp nhằm

nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Đề tài được tiến hành dựa trên cơ sở phương pháp luận: Chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng, tôn giáo và tự do tín ngưỡng, tôn giáo;

quan điểm của cộng đồng quốc tế về quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo; quan điểm,

đường lối, chính sách của Đảng về và Nhà nước ta về bảo đảm thực hiện quyền tự do

tín ngưỡng, tôn giáo của công dân

- Luận văn được thực hiện dựa trên việc vận dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, xã hội học, so sánh, đánh giá để làm sáng tỏ những vấn đề liên quan Luận

văn cũng khai thác những thông tin tư liệu của các công trình nghiên cứu đã công bố

để chứng minh cho các luận điểm

6 Tính mới và những đóng góp của đề tài

Luận văn góp phần:

- Đưa ra cái nhìn tổng thể về quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo: khái niệm; đặc điểm của quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo

- Luận văn phân tích những quy định quốc tế và kinh nghiệm bảo đảm quyền

tự do tín ngưỡng, tôn giáo trong pháp luật một số nước và sự tương thích của pháp

luật Việt Nam

- Luận văn phản ánh những vấn đề thực tiễn, cập nhập những thành tựu và hạn chế liên quan đến việc bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo trong pháp luật Việt

Nam hiện nay; trên cơ sở đó rút ra nguyên nhân của những bất cập trong việc bảo

đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo

- Phân tích, làm rõ nhận thức lý luận mới về tín ngưỡng, tôn giáo; chính sách mới về quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam

- Trên cơ sở các kết quả nghiên cứu, phân tích, đánh giá, luận văn cũng đưa ra các nhóm giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của việc bảo đảm quyền tự do tín

ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam trong điều kiện hiện nay

- Về mặt thực tiễn: Luận văn có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo để tiếp tục xây dựng và hoàn thiện chính sách về tự do tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt

Nam hiện nay

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn kết cấu làm 3 chương như sau:

Chương 1: Các vấn đề lý luận, pháp lý cơ bản về bảo đảm quyền tự do tín

ngưỡng, tôn giáo

Chương 2: Thực trạng bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo trong pháp

luật Việt Nam

Chương 3: Quan điểm, mục tiêu và đề xuất một số giải pháp nhằm bảo đảm

quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo trong pháp luật Việt Nam hiện nay

Chương 1 CÁC VẤN ĐỀ LÝ LUẬN, PHÁP LÝ CƠ BẢN VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN

TỰ DO TÍN NGƯỠNG, TÔN GIÁO

1.1 Khái niệm, đặc điểm về bảo đảm quyền tự so tín ngưỡng, tôn

1.1.1 Khái niệm

1.1.1.1 Khái niệm về tín ngưỡng

Theo Chủ nghĩa Mác – Lênin thì tín ngưỡng, tôn giáo là một loại hình thái ý thức xã hội phản ánh một cách hoang đường, hư ảo hiện thực khách quan

Một số nhà thần học thì xem tín ngưỡng, tôn giáo là niềm tin vào cái thiêng, cái huyền bí ở đó chứa đựng những yếu tố siêu nhiên, nó có một sức mạnh, một

quyền lực to lớn có thể cứu giúp con người khỏi khổ đau và có được hạnh phúc và

sự bình yên

Ở Việt Nam, tín ngưỡng cũng có nhiều quan điểm khác nhau:

- Theo GS.TS Đặng Nghiêm Vạn, thuật ngữ tín ngưỡng có thể có hai nghĩa

Khi nói đến tự do tín ngưỡng, người nước ngoài có thể hiểu đó là niềm tin nói chung

(belief, believe, croyance) hay niềm tin tôn giáo (belief, belive, croyance riligieuse)

Nếu hiểu tín ngưỡng là niềm tin thì có một phần ở ngoài tôn giáo, nếu hiểu là niềm

tin tôn giáo thì tín ngưỡng chỉ là một bộ phận chủ yếu nhất cấu thành của tôn giáo

- Các học giả như Toan Anh, Phan Kế Bính… xem tín ngưỡng là tín ngưỡng dân gian với các nghi lễ thờ cúng thể hiện qua lễ hội, tập quán, phong tục truyền

thống của dân tộc Việt Nam

- Tác giả Nguyên Chính cho rằng tín ngưỡng là niềm tin, sự trông cậy và yêu quý một thế lực siêu nhiên mà với tri thức con người và kinh nghiệm chưa đủ để giải

thích và lý giải được

- Trong từ điển Hán – Việt, Đào Duy Anh đã giải nghĩa: “Tín ngưỡng là lòng

ngưỡng mộ mê tín đối với một tôn giáo hay một chủ nghĩa nào đó”

Hiện nay, Nhà nước ta cũng phân biệt rõ ràng trong Pháp lệnh tín ngưỡng, tôn

giáo năm 2004: “Hoạt động tín ngưỡng là hoạt động thể hiện sự tôn thờ tổ tiên;

tưởng niệm và tôn vinh những người có công với nước, với cộng đồng; thờ cúng thần,

thánh, biểu tượng có tính truyền thống và các hoạt động tín ngưỡng dân gian khác

tiêu biểu cho những giá trị tốt đẹp về lịch sử, văn hóa, đạo đức xã hội”

Như vậy, có thể hiểu tín ngưỡng là niềm tin của con người và của cả cộng

đồng người vào những gì siêu nhiên hay thần thánh, thiêng liêng cũng như những đạo

lý, lễ nghi, tục lệ và tổ chức liên quan đến niềm tin đó Tín ngưỡng là một niềm tin có

hệ thống mà con người tin vào để giải thích thế giới và để mang lại sự bình yên cho

bản thân và mọi người Tín ngưỡng còn là thể hiện giá trị của cuộc sống, ý nghĩa của

cuộc sống bền vững Tín ngưỡng mang tính dân tộc, dân gian, không có tổ chức chặt

chẽ như tôn giáo Khi nói đến tín ngưỡng, người ta thường nói đến tín ngưỡng của

một dân tộc hay một số dân tộc có một số đặc điểm chung còn tôn giáo thì không

mang tính dân gian

1.1.1.2 Khái niệm về tôn giáo

“Tôn giáo” là thuật ngữ không thuần Việt, được du nhập từ nước ngoài vào từ cuối Thế kỷ XIX Thuật ngữ “tôn giáo” vốn có nguồn gốc từ phương Tây, Tiếng Anh

là “religion” và “religion” lại xuất phát từ thuật ngữ “relege” (tiếng Latinh) có nghĩa

là “thu lượm thêm sức mạnh siêu nhiên”, “tôn trọng điều linh thiêng, tôn kính thần

linh” hay “bổn phận, sự gắn kết giữa con người với thần linh”, xét trên một cách thức

nào đó, đây là phương cách để giúp con người sống và tồn tại với sức mạnh siêu

nhiên Trong lịch sử đã từng tồn tại rất nhiều quan niệm khác nhau về tôn giáo: Các

nhà thần học cho rằng: “Tôn giáo là mối liên hệ giữa thần thánh và con người” Một

số nhà tâm lý học lại cho rằng: “Tôn giáo là sự sáng tạo của mỗi cá nhân trong nỗi

cô đơn của mình, tôn giáo là sự cô đơn, nếu anh chưa từng cô đơn thì anh chưa bao

giờ có tôn giáo” C.Mác trong tác phẩm “Góp phần phê phán Triết học Pháp quyền”

của Hêghen viết: “Tôn giáo là tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức, là trái tim của

thế giới không có trái tim, cũng giống như nó là tinh thần của những trật tự không có

tinh thần Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân” [4] P Ăngghen thì cho rằng: “Tôn

giáo là sự phản ánh hoang đường vào trong đầu óc con người những lực lượng bên

ngoài, cái mà thống trị họ trong đời sống hàng ngày”

Ở Việt Nam, gần đây một số nhà nghiên cứu tôn giáo cũng đưa ra những lý

giải hoặc chia sẻ quan điểm của mình về tín ngưỡng, tôn giáo Trong Từ điển tiếng

Việt xuất bản năm 1992, tác giả Hoàng Phê đưa ra định nghĩa: “Tôn giáo là hình thức

xã hội, gồm những quan niệm dựa trên cơ sở tin và sùng bái những lực lượng siêu

nhiên, cho rằng lực lượng siêu tự nhiên quyết định số phận con người, con người phải

phục tùng, tôn thờ”

Theo Giáo sư Đặng Nghiêm Vạn thì “Tôn giáo có nghĩa là thu lượm thêm sức

mạnh siêu nhiên” Trong cuốn “Những vấn đề lý luận và thực tiễn tôn giáo ở Việt

Nam” xuất bản năm 1998 ông cho rằng:

Tôn giáo là thế giới siêu nhiên vô hình được chấp nhận một cách trực giác và tác động qua lại hư ảo giữa con người và thế giới đó nhằm lý giải những vấn đề trên trần thế, cũng như ở thế giới bên kia trong những hoàn cảnh lịch sử, địa lý khác nhau, của từng cộng đồng tôn giáo hay xã hội khác nhau [50, tr.23]

Tiến sĩ Nguyễn Thanh Xuân, Phó trưởng ban Tôn giáo Chính phủ đã đưa ra một định nghĩa về tôn giáo khá bao trùm: “tôn giáo là niềm tin của con người vào thế

giới siêu nhiên và hành vi thực hiện những niềm tin đó Tôn giáo là “đức tin vào sự

thờ phụng” Như vậy, với định nghĩa trên thì tôn giáo bao gồm hai phạm trù đó là

niềm tin và hành vi của con người để thực hiện niềm tin vào thế giới siêu nhiên và

đấng siêu nhiên

Như vậy, tôn giáo hành vi hay hoạt động của con người để thực hiện niềm tin

vào thế giới siêu nhiên và đấng siêu nhiên Những hoạt động của con người như thờ

phụng, cúng bái, cầu nguyện và việc thực hiện các nghi lễ khác Niềm tin đó được

biểu hiện rất đa dạng, tùy thuộc vào những thời kỳ lịch sử, hoàn cảnh địa lý – văn hóa

khác nhau, phụ thuộc vào nội dung từng tôn giáo, được vận hành bằng những nghi lễ,

những hành vi tôn giáo khác nhau của từng cộng đồng xã hội tôn giáo khác nhau

1.1.1.3 Khái niệm về quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo

Nếu như “tôn giáo” (religion) là một thuật ngữ không thuần Việt, được du nhập từ nước ngoài vào Việt Nam từ cuối thế kỷ XIX thì “quyền tự do tôn giáo” là

một quan niệm còn đến muộn hơn, song lại gây ra không ít tranh cãi trong giao tiếp

quốc tế, trong đời sống xã hội Việt Nam đương đại và nhiều quốc gia khác

“Tự do” là một giá trị phổ quát của nhân loại, song sự thật đã có nhiều lập luận khác nhau về cái gọi là tự do trong cuộc sống Vì vậy, để bàn về “tự do tôn giáo”

trong bối cảnh lịch sử cụ thể của Việt Nam, trước tiên cần tìm hiểu về khái niệm “tự

do” Theo Montesquieu: “Tự do là quyền được làm tất cả những điều mà luật cho

phép”, “tự do là nhận thức được cái tất yếu” Tuy nhiên, tự do ở đây bị giới hạn bởi

luật “Luật” theo nghĩa rộng là “quy luật” của cuộc sống: luật của tự nhiên và luật của

xã hội (luật của các tổ chức xã hội, của cộng đồng, luật của Nhà nước…) Con người

không thể và không bao giờ có tự do tuyệt đối, bởi lẽ con người luôn sống trong mối

quan hệ với tự nhiên và với cộng đồng Việc đặt ra giới hạn như trên là nảy sinh từ

quá trình sinh hoạt và căn tính văn hóa của mỗi cộng đồng Tự do của một người chỉ

có được khi hành vi của người đó không xâm hại đến lợi ích của người khác và thực

tế tự do của một người sẽ bị giới hạn bởi tự do của người khác

Tự do tín ngưỡng hay tự do tôn giáo thường được coi là một nguyên tắc ủng

hộ quyền tự do của cá nhân hay cộng đồng trong việc công khai hoặc hoặc bí mật

thực hành, thờ phụng, rao giảng hay tu tập một tôn giáo hay tín ngưỡng Khái niệm

này thường được thừa nhận là có bao gồm cả việc tự do thay đổi tôn giáo hoặc tự do

không theo một tôn giáo nào Tại nhiều quốc gia, tự do tín ngưỡng được nhiều người

coi là một quyền cơ bản của con người

Quan niệm về tự do tín ngưỡng, tôn giáo được hình thành ở Châu Âu với các cuộc cách mạng tư sản Thế kỷ XVII- XVIII Những nhà tư tưởng như John Locker đã

đặt nền móng cho quyền tự do tôn giáo khi cho rằng tôn giáo là vấn đề của cá nhân hơn

là của xã hội Vai trò của nhà nước không phải là khuyến khích phát triển tôn giáo mà

là bảo vệ quyền của mỗi cá nhân có thể sở hữu niềm tin tôn giáo của chính mình và

cách tốt nhất là hãy để cá nhân, mỗi người hãy tự lựa chọn tôn giáo cho mình

Quan niệm về tự do tín ngưỡng, tôn giáo dần dần trở nên hoàn thiện hơn theo tiến trình vận động của lịch sử Tuyên ngôn độc lập của Hoa Kỳ năm 1776 đã đề cập

đến tự do, song chưa nói cụ thể về tự do tôn giáo Tuyên ngôn nhân quyền và dân

quyền của Pháp năm 1789 đã nói đến tự do cá nhân, tự do tư tưởng, tự do tôn giáo

song cũng chưa đề cập đến một cách cụ thể:

Mỗi người đều được phát biểu tư tưởng tự do, về tôn giáo cũng vậy, miễn là những tư tưởng phát biểu đó không làm tổn thương đến nền trật tự công cộng đã được pháp luật ấn định phân minh [27]

Tuyên ngôn quốc tế về nhân quyền định nghĩa về tự do tín ngưỡng như sau:

Mỗi người có quyền tự do tư tưởng, lương tâm và tín ngưỡng, quyền này bao gồm tự do thay đổi tín ngưỡng và tự do thể hiện tôn giáo hay tín ngưỡng của mình một cách cá nhân hoặc công khai trong việc rao giảng, thực hành, thờ phụng và tu tập [28]

Tuyên bố về tự do tôn giáo của Hội đồng nhà thờ thế giới năm 1948:

Mọi người đều có quyền bày tỏ niềm tin tôn giáo của mình trong giảng dạy, thờ phụng và thực hành, và công bố tác động của niềm tin của mình cho mối quan hệ trong một cộng đồng xã hội hay chính trị

Theo Công đồng Vatincan II thì:

Tự do tôn giáo có nghĩa là các cộng đoàn tôn giáo không bị ngăn cản trong việc tự do biểu lộ các hiệu năng riêng của giáo thuyết mình trong việc tổ chức xã hội và làm cho toàn thể sinh hoạt nhân loại được sống Sau hết, theo bản tính xã hội của con người, cũng như theo bản chất của tôn giáo, con người có quyền tự do hội họp hay thành lập những hiệp hội giáo dục, văn hóa, từ thiện và xã hội do cảm thức tôn giáo thúc đẩy [19]

Trong Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam 2013 ghi nhận:

“Mọi người có quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, theo hoặc không theo một tôn giáo

nào Các tôn giáo bình đẳng trước pháp luật” Theo đó, các tôn giáo đều bình đẳng

trước pháp luật, không một tôn giáo nào hoạt động đúng pháp luật mà bị ngăn cấm

Người có tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam được yên tâm và an toàn hành đạo theo

đúng nghĩa của một đạo giáo chân chính và điều này trở thành nguyên tắc hiến định

trong từng giai đoạn phát triển của đất nước, trở thành một trong những quyền cơ bản

của con người Mọi người dân hoàn toàn tự do lựa chọn theo hoặc không theo một tín

ngưỡng, tôn giáo nào" [40]

Như vậy, quyền tự do tín ngưỡng bao gồm quyền theo hoặc không theo một

tôn giáo; quyền tự do thay đổi tôn giáo; quyền tự do thể hiện, bày tỏ tín ngưỡng, tôn

giáo (quyền tự do thực hiện các hoạt động tôn giáo) Đó là một trong những quyền cơ

bản của con người, thuộc nhóm các quyền dân sự và chính trị, được ghi nhận trong

các văn bản pháp luật quốc tế về quyền con người cũng như trong pháp luật của hầu

hết các quốc gia trên thế giới

1.1.1.4 Khái niệm về bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo

Cho đến đầu Thế kỷ XX, quan niệm về tự do tôn giáo mới chỉ mang tính quốc gia riêng lẻ, cho đến khi Liên hợp quốc thông qua Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền

ngày 10 - 12 - 1948 thì tự do tôn giáo mới trở thành một quyền mang tính quốc tế

Hiến chương Liên hợp quốc năm 1945, tại phần mở đầu đã tuyên bố: “Khẳng

định một lần nữa sự tin tưởng vào những quyền cơ bản, nhân phẩm và giá trị của con

người, vào quyền bình đẳng giữa nam và nữ” Khoản 3, Điều 1 đã đề cập đến nội

dung quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo theo hướng “khuyến khích phát triển sự tôn

trọng các quyền của con người và các tự do cơ bản cho tất cả mọi người, không phân

biệt chủng tộc, nam nữ, ngôn ngữ hoặc tôn giáo” Điều 55, mục c ghi nhận Liên hợp

quốc khuyến khích “sự tôn trọng và tuân thủ triệt để các quyền và tự do cơ bản của

tất cả mọi người, không phân biệt chủng tộc, nam nữ, ngôn ngữ hay tôn giáo” [34]

Trong Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền năm 1948, lần đầu tiên Đại hội đồng Liên hợp quốc có một văn bản tuyên ngôn chính thức về nhân quyền, tạo cơ sở

để Liên hợp quốc cụ thể hóa thành các công ước mang tính chất pháp lý bắt buộc đối

với các quốc gia thành viên trong việc bảo đảm, bảo vệ quyền con người nói chung,

các quyền về dân sự, chính trị nói riêng trong đó có quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo

Điều 18 ghi nhận như sau: “Mọi người đều có quyền tự do tư tưởng, tín ngưỡng và

tôn giáo, kể cả tự do thay đổi tín ngưỡng hoặc tôn giáo của mình bằng các hình thức

như truyền giảng, thực hành, thờ cúng và tuân thủ các nghi lễ, dưới hình thức cá

nhân hay tập thể, tại nơi công cộng hoặc riêng tư” [28] UDHR đã xác định các bảo

đảm như tôn trọng và thực thi các nguyên tắc quan trọng nhất trong việc bảo vệ

quyền con người:

Mọi người sinh ra đều được tự do và bình đẳng về nhân phẩm và các quyền, Mọi người đều được hưởng tất cả các quyền và tự do nêu trong bản Tuyên ngôn này mà không có bất kỳ sự phân biệt đối xử nào về chủng tộc, màu da, giới tính, ngôn ngữ, tôn giáo , Mọi người đều bình đẳng trước pháp luật và được pháp luật bảo vệ một cách bình đẳng chống lại bất

kỳ sự phân biệt đối xử nào vi phạm bản Tuyên ngôn này, và chống lại bất

kỳ sự kích động phân biệt dối xử nào như vậy [28]

Ở Việt Nam, quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo được pháp luật ghi nhận phù hợp với quy định của Công ước quốc tế về các quyền dân sự Pháp luật Việt Nam một

mặt thừa nhận và bảo vệ quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của công dân, mặt khác

cũng đề ra những phạm vi, giới hạn của việc thực hiện quyền đó Nhìn chung, pháp

luật về tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam đã thể hiện được khá đầy đủ quyền tự do tín

ngưỡng, tôn giáo được nêu trong Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền năm 1948 và

Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966

Như vậy, bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo là việc Nhà nước ghi nhận

các quyền tự do của công dân trong lĩnh vực tín ngưỡng, tôn giáo và đề ra các biện

pháp nhằm thúc đẩy cho các quyền đó được thực hiện đồng thời có những cơ chế để

bảo vệ các quyền đó

1.1.2 Đặc điểm của quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo

Quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo là một quyền con người cơ bản thuộc nhóm các quyền dân sự, chính trị, gắn liền với nhân thân của mỗi cá nhân, không thể

chuyển giao, không thể chia cắt và không thể bị tước bỏ bởi bất cứ ai và bất kỳ thể

chế chính trị nào

Quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo được xác lập, thực hiện và phát triển phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh thực tế về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và trình độ

phát triển của xã hội, nó luôn phản ánh bản chất của chế độ chính trị xã hội và trình

độ phát triển của xã hội Quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo luôn gắn liền với độc lập

dân tộc, chủ nghĩa xã hội, chủ quyền quốc gia, với an ninh và ổn định chính trị, kinh

tế - xã hội của mỗi quốc gia, mỗi dân tộc Tuy nhiên, mọi hoạt động vẫn cần diễn ra

theo đúng khuôn khổ pháp luật

Quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo có quy tắc riêng đó là quy tắc đối nhân xử thế giữa con người với con người, giữa con người với thế giới; nó đề cao, cổ vũ tình

yêu thương đồng loại, sự công bằng, bình đẳng, tự do và nhân phẩm, là nền tảng của

quyền con người Đó là những nguyên tắc tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo

Tín ngưỡng, tôn giáo là một vấn đề rất nhạy cảm, có sức ảnh hưởng mạnh tới nhận

thức cá nhân, hiểu biết thế giới quan của mỗi cá nhân Những người có tín ngưỡng,

tôn giáo họ đều có niềm tin vào một thế giới siêu nhiên nào đó và coi đó là yếu tố chủ

đạo trong việc thể hiện bản sắc văn hóa của mỗi người Do đó, việc bảo đảm quyền tự

do tín ngưỡng, tôn giáo cũng rất khó khăn và không chỉ trong vấn đề luật pháp mà

còn là cả về đạo đức

Quyền và tự do cơ bản của mỗi người luôn gắn liền với nghĩa vụ và trách nhiệm của mỗi cá nhân Sự tôn trọng và bảo đảm quyền tự do của mỗi người không

thể tách rời khỏi sự tôn trọng quyền và tự do của người khác cũng như quyền của tập

thể, cộng đồng thậm chí cả dân tộc, quốc gia và cộng đồng nhân loại Quyền tự do tín

ngưỡng, tôn giáo bản thân nó đã hàm chứa nghĩa vụ và trách nhiệm của mỗi người

theo cũng như không theo, có cũng như không có tín ngưỡng, tôn giáo Tuy nhiên,

thực tế vẫn có không ít người theo đạo chưa nhận thức được đầy đủ mối quan hệ

khăng khít giữa quyền và nghĩa vụ này nên có những hành động làm ảnh hưởng đến

lợi ích chung của xã hội

Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo ở 3 cấp độ: tôn trọng quyền, bảo vệ quyền và thực hiện quyền Do đó, Nhà

nước cần phải kìm chế, không can thiệp trực tiếp hoặc gián tiếp vào việc hưởng thụ

quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo đã được ghi nhận trong pháp luật Phải có những

biện pháp nhằm ngăn chặn sự vi phạm từ bên thứ ba bằng việc xây dựng những cơ

chế phòng ngừa, xử lý những hành vi vi phạm Nhà nước cần có những kế hoạch,

chương trình, chính sách cụ thể để bảo đảm cho mọi công dân, mọi người có tín

ngưỡng, tôn giáo có thể hưởng thụ quyền đến mức cao nhất

Quyền tự do bày tỏ tín ngưỡng, tôn giáo không phải là quyền tuyệt đối mà vẫn

có những giới hạn nhất định Theo khoản 3 Điều 18 Công ước ICCPR (Công ước

quốc tế về các quyền dân sự, chính trị) thì việc giới hạn này là cần thiết cho việc bảo

vệ an toàn, trật tự công cộng, sức khỏe hoặc đạo đức của công chúng hoặc những

quyền và tự do cơ bản của người khác Nhà nước được quyền dùng những biện pháp

cần thiết để trấn áp những hành vi phi tôn giáo như hoạt động lợi dụng tôn giáo hay

truyền bá những niềm tin đi ngược đạo đức, luân lý (tà giáo) Những giới hạn này chỉ

có thể được hình thành và áp dụng trên cơ sở pháp luật mà thôi

1.2 Quy định của pháp luật quốc tế

Dưới đây là một số phân tích trong quy định quốc tế:

1.2.1.1 Không phân biệt đối xử dựa trên tôn giáo

Trong Khoản 1, Điều 2 của công ước ICCPR và Khoản 2, Điều 2 của Công ước ICESCR đã khẳng định: Các quốc gia thành viên Công ước cam kết tôn trọng và

bảo đảm cho mọi người trong phạm vi lãnh thổ và thẩm quyền tài phán của mình các

quyền đã được công nhận trong Công ước này, không có bất kỳ sự phân biệt nào về

chủng tộc, màu da, giới tính, ngôn ngữ, tôn giáo, quan điểm chính trị hoặc quan điểm

khác, nguồn gốc dân tộc hoặc xã hội, tài sản, thành phần xuất thân hoặc địa vị khác

Như vậy, mọi người đều bình đẳng trước pháp luật và có quyền được pháp luật bảo vệ một cách bình đẳng mà không có bất kỳ sự phân biệt đối xử nào về chủng tộc,

màu da, giới tính, ngôn ngữ, tôn giáo

Để cụ thể hóa những điều này, Bình luận chung số 22 đã giải thích rằng: Việc một tôn giáo được xác định là quốc giáo, là tôn giáo chính thức hay truyền thống,

hoặc có số lượng tín đồ chiếm đa số trong xã hội không được sử dụng để làm ảnh

hưởng đến việc thực hiện các quyền tự do quy định ở các Điều 18 và 27 của ICCPR,

cũng như không được tạo ra sự phân biệt đối xử với tín đồ của các tôn giáo khác,

hoặc với những người không theo tôn giáo nào Những hình thức phân biệt đối xử với

tín đồ của các tôn giáo khác, hay với những người không theo tôn giáo trong bối cảnh

này, ví dụ việc quy định chỉ những tín đồ thuộc tôn giáo chiếm ưu thế mới được tham

gia chính quyền hay dành những ưu đãi về kinh tế cho họ đều trái với các quy định về

quyền bình đẳng nêu ở Điều 26 ICCPR (đoạn 9) [23]

Điều 5, Công ước về xóa bỏ mọi hình thức phân biệt chủng tộc năm 1965 đã bao gồm một danh sách các quyền các nước thành viên cam kết bảo đảm mà không

phân biệt, trong đó có quyền tự do tư tưởng, lương tâm và tôn giáo

Ngoài ra còn được quy định trong Công ước về ngăn ngừa và trừng phạt tội diệt chủng 1948, Công ước số 111 của ILO năm 1958 về việc bảo đảm quyền bình

đẳng trước pháp luật và được pháp luật bảo vệ mà không phân biệt chủng tộc, màu

da, giới tính, tôn giáo, quan điểm chính trị…

1.2.1.2 Tự do theo hay không theo một tôn giáo nhất định

Để cụ thể hóa nội dung Điều 18 ICCPR, bình luận chung số 22 cũng khẳng định:

Quyền tự do chính kiến, niềm tin, lương tâm và tôn giáo có tính bao quát sâu sắc Nó bao gồm quyền tự do suy nghĩ về tất cả các vấn đề, tự do

tư tưởng và giữ gìn niềm tin vào các tôn giáo hay tín ngưỡng, cả trên phương diện cá nhân hay tập thể Các quyền tự do này phải được tôn trọng

và không thể bị hạn chế hay tước bỏ trong mọi hoàn cảnh, kể cả trong tình trạng khẩn cấp của quốc gia như nêu ở Điều 4 của ICCPR (đoạn 1) [23]

Quyền tin hoặc theo một tôn giáo hay tín ngưỡng bao gồm quyền tự do lựa chọn một tôn giáo hay tín ngưỡng để tin hoặc theo, kể cả việc thay đổi niềm tin từ tôn

giáo, tín ngưỡng này sang tôn giáo, tín ngưỡng khác, thay đổi niềm tin từ vô thần

sang hữu thần và từ hữu thần sang vô thần Khoản 2 Điều 18 cấm cưỡng ép tin, theo,

bỏ hay thay đổi tôn giáo, tín ngưỡng, kể cả bằng những chính sách hay tập quán

nhằm gây sức ép để đạt mục đích đó như hạn chế sự tiếp cận với các dịch vụ giáo

dục, y tế, việc làm hoặc hạn chế các quyền quy định trong Điều 25 và các Điều khác

của ICCPR (đoạn 5)

1.2.1.3 Tự do thể hiện, thực hành tín ngưỡng, tôn giáo

Điều 18 ICCPR phân biệt giữa quyền tự do chính kiến, niềm tin, lương tâm, tôn giáo hoặc tín ngưỡng với tự do thực hành tôn giáo hay tín ngưỡng Điều này

không cho phép có bất kỳ sự giới hạn nào với quyền tự do chính kiến, niềm tin, lương

tâm, và quyền tự do tin hoặc theo một tôn giáo hoặc tín ngưỡng Những tự do này

phải được bảo vệ không điều kiện, tương tự quyền tự do được giữ ý kiến nêu trong

khoản 1 Điều 19 (đoạn 3) [23]

Quyền tự do thực hành tôn giáo hay tín ngưỡng có thể được thực thi với tư cách cá nhân hay cùng với cộng đồng, ở nơi công cộng hay chỗ riêng tư; thể hiện ở

các hành động như thờ cúng, tham gia những lễ hội tôn giáo, quan sát, thực hành và

giảng dạy về tôn giáo Khái niệm thờ cúng bao gồm những hoạt động lễ nghi, kỷ

niệm, xây dựng những nơi thờ tự, sử dụng hay trưng bày các vật dụng và biểu tượng

nghi lễ, tham gia các lễ hội và các ngày nghỉ lễ tôn giáo Việc quan sát và thực hành

tôn giáo không chỉ bao gồm các hoạt động nghỉ lễ, mà còn bao gồm việc tuân thủ các

nguyên tắc về ăn kiêng, trang phục, sử dụng ngôn ngữ đặc biệt, lựa chọn lãnh đạo tôn

giáo, tăng lữ, người thầy tâm linh, thành lập các trường tôn giáo, biên soạn và phân

phát các tài liệu tôn giáo (đoạn 4) [23]

1.2.1.4 Quyền tự do tín ngưỡng của trẻ em và trách nhiệm của cha mẹ trong việc giáo dục tôn giáo, đạo đức cho con cái theo đạo đức riêng của họ

Theo Điều 14 của Công ước về quyền trẻ em (CRC,1989) các quốc gia thành viên phải tôn trọng quyền tự do tư tưởng, tự do tín ngưỡng và tôn giáo của trẻ em

Quyền tự do thực hành tôn giáo hoặc tín ngưỡng chỉ có thể chịu những hạn chế do

pháp luật quy định và là cần thiết để bảo vệ an ninh công cộng, trật tự xã hội, y tế hay

đạo đức của cộng đồng hoặc để bảo vệ các quyền và tự do cơ bản của người khác

Trong Bình luận chung số 22 đoạn 6, Ủy ban nhân quyền đã giải thích rằng:

Các trường công lập có thể giảng dạy những môn học như lịch sử đại cương của các tôn giáo và tín ngưỡng, miễn là nội dung cần trung lập

và khách quan Việc các trường công lập giảng dạy giáo lý của một tôn giáo hay nội dung một tín ngưỡng nhất định là trái với quy định trong Khoản 4 Điều 18, trừ khi việc giảng dạy như vậy là do ý nguyện và thuộc vào quyền quyết định của các bậc cha mẹ (đoạn 6) [23]

Tuyên bố về xóa bỏ mọi hình thức ngược đãi tôn giáo và phân biệt đối xử trên

cơ sở tôn giáo hay tín ngưỡng được công bố còn quy đinh cụ thể quyền của trẻ em

được tiếp cận giáo dục về tôn giáo hay tín ngưỡng và quyền, trách nhiệm của cha mẹ

liên quan đến tôn giáo và tín ngưỡng

Mọi trẻ em đều được hưởng quyền tiếp cận giáo dục về tôn giáo và tín ngưỡng phù hợp với nguyện vọng của cha mẹ, trẻ em cần phải được bảo vệ khỏi bất cứ sự phân biệt đối xử nào vì lý do tôn giáo hay tín ngưỡng Trẻ em phải được nuôi dưỡng trên tinh thần hiểu biết, khoan dung, hữu nghị giữa các dân tộc, tình anh em và hòa bình, tôn trọng tự do tôn giáo hay tín ngưỡng của người khác, và với ý thức đầy đủ rằng tài năng và sức lực của trẻ em cần phải được cống hiến nhằm phục vụ cho đồng bào của mình Trong trường hợp một đứa trẻ không được cả cha mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp chăm sóc thì cần phải quan tâm thỏa đáng đến những nguyện vọng mà trẻ đã bày tỏ trực tiếp hoặc gián tiếp trong vấn

đề tôn giáo hay tín ngưỡng Mọi tập tục tôn giáo và tín ngưỡng tác động đến trẻ em thông qua môi trường tôn giáo hay tín ngưỡng mà trẻ em đang sống không được làm tổn hại đến sự phát triển trí tuệ và thể chất hoặc sự phát triển đầy đủ của trẻ em [25]

1.2.1.5 Giới hạn của quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo

Mặc dù quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo được pháp luật Quốc tế công nhận và bảo vệ nhưng cũng có những giới hạn nhất định Việc giới hạn đó được quy định như:

Nghiêm cấm các hoạt động tôn giáo, tín ngưỡng có mục đích hoặc tính chất tuyên

truyền cho chiến tranh hoặc hận thù, chia rẽ dân tộc, tôn giáo hay kích động sự phân

biệt đối xử về chủng tộc, sự thù địch hoặc bạo lực như đã nêu ở Điều 20 ICCPR Các

quốc gia thành viên có nghĩa vụ sử dụng pháp luật để ngăn chặn những hành động đó

Bình luận chung số 22 giải thích rằng: Khoản 3, điều 18 cho phép hạn chế quyền tự do tôn giáo, tín ngưỡng trong trường hợp cần thiết để bảo vệ an ninh, trật tự

công cộng, sự bình yên hoặc đạo đức xã hội, hoặc để bảo vệ các quyền tự do cơ bản

của người khác Tuy nhiên, quyền không bị ép buộc làm những điều tổn hại đến

quyền tự do lựa chọn hoặc tin theo tôn giáo hoặc tín ngưỡng và quyền của các bậc

cha mẹ hay người giám hộ hợp pháp được giáo dục về tôn giáo và đạo đức cho con

cái họ theo ý nguyện của riêng họ thì không được hạn chế trong mọi trường hợp Các

hạn chế trong khoản 3 Điều 18 cần phải được quy định trong pháp luật và phù hợp

với các quy định khác của ICCPR, đặc biệt là với các quy định về quyền bình đẳng,

không phân biệt đối xử trong các Điều 2, 3 và 26 của Công ước Những hạn chế

không được dựa trên lý do nào khác ngoài các lý do quy định ở Khoản 3 Điều 18, kể

cả những yếu tố có thể được sử dụng để hạn chế các quyền khác được ghi nhận trong

ICCPR, ví dụ như lý do về an ninh quốc gia Những hạn chế chỉ được áp dụng phù

hợp và tương ứng với mục tiêu đề ra Không được đặt ra các hạn chế nhằm mục đích

phân biệt đối xử, hoặc áp dụng các hạn chế theo cách thức phân biệt đối xử Liên

quan đến khía cạnh này, cần lưu ý là các quan niệm về đạo đức có thể xuất phát từ

nhiều truyền thống xã hội, triết học và tôn giáo khác nhau, do đó, những giới hạn về

quyền tự do tôn giáo, tín ngưỡng với mục đích nhằm bảo vệ các giá trị đạo đức phải

không được dựa hoàn toàn vào một truyền thống riêng biệt nào Những người bị quản

chế về mặt pháp lý, chẳng hạn như tù nhân, vẫn có quyền hưởng tự do tôn giáo, tín

ngưỡng ở mức độ cao nhất phù hợp với điều kiện quản chế (đoạn 8) [23]

Việc một học thuyết chính trị được coi là nền tảng chính thức cho thể chế chính trị ở một quốc gia thành viên cũng không được sử dụng để làm ảnh hưởng đến

các quyền tự do nêu ở Điều 18 và các quyền khác trong ICCPR, cũng như không

được tạo ra sự phân biệt đối xử với những người không theo hay không tán thành học

thuyết chính trị đó (đoạn 10) [23]

ICCPR không quy định quyền được từ chối thực hiện nghĩa vụ quân sự vì lý

do lương tâm, tuy một số quốc gia đã ghi nhận quyền này bằng cách cho phép thực

hiện nghĩa vụ khác thay thế Mặc dù vậy, nếu quyền này được ghi nhận trong pháp

luật hay trong thực tế thì không được áp dụng theo cách thức phân biệt đối xử giữa

các nhóm tôn giáo, tín ngưỡng khác nhau (đoạn 11) [23]

1.2.2 Các văn kiện khu vực

- Công ước Châu Âu về bảo vệ quyền con người và tự do cơ bản năm 1950

(ECHR) quy định:

1.Mọi người đều có quyền tự do tư tưởng, tự do lương tâm và tự do tôn giáo; quyền này bao gồm tự do thay đổi tôn giáo hay tín ngưỡng của mình và tự do, hoặc một mình hoặc với người khác và tại nơi công cộng hay riêng tư, để biểu đạt niềm tin tôn giáo, hoặc, trong việc thờ phụng, giảng dạy, thực hành và tu tập 2.Tự do biểu đạt tôn giáo hay tín ngưỡng của một người chỉ phải chịu các giới hạn đã được quy định bởi pháp luật

và là cần thiết trong một xã hội dân chủ vì lợi ích của an toàn công cộng,

để bảo vệ trật tự công cộng, sức khỏe và đạo đức, hoặc để bảo vệ các

quyền và tự do của người khác [21, Điều 9]

ECHR cũng quy định về giới hạn quyền:

Tự do biểu đạt tôn giáo hay tín ngưỡng của một người chỉ phải chịu các giới hạn như đã được quy định bởi pháp luật và là cần thiết trong một xã hội dân chủ vì lợi ích của an toàn công cộng, để bảo vệ trật

tự công cộng, sức khỏe và đạo đức, hoặc để bảo vệ các quyền và tự do của người khác [21, Điều 9, Khoản 2]

Quyền tự do tín ngưỡng, tự do tôn giáo tạm đình chỉ trong các trường hợp khẩn cấp tại điều 15 ECHR

ECHR còn đưa ra nguyên tắc cấm phân biệt đối xử trong việc hưởng các quyền trong công ước này với bất kỳ lý do nào như: giới tính, chủng tộc, màu da,

ngôn ngữ, tôn giáo, quan điểm chính trị, nguồn gốc quốc gia hay xã hội… Công

ước quy định:

Việc hưởng các quyền và tự do nêu trong Công ước này phải được bảo đảm không được phân biệt trên bất kỳ mặt nào như giới tính, chủng tộc, màu da, ngôn ngữ, tôn giáo, chính kiến hay quan niệm, nguồn gốc quốc gia hay xã hội, gắn với một thiểu số quốc gia, tài sản, nhân thân hay địa vị [21, Điều 14]

- Công ước Châu Mỹ về quyền con người năm 1978 bảo vệ quyền tự do lương tâm và tôn giáo quy định về quyền tín ngưỡng, tôn giáo tại Điều 12 ACHR:

1 Mọi người đều có quyền tự do lương tâm và tôn giáo Quyền này bao gồm tự do để duy trì hoặc thay đổi tôn giáo hay tín ngưỡng của một người, và tự do tuyên xưng, phổ biến tôn giáo của một người hay tín ngưỡng riêng biệt hoặc cùng với những người khác, ở nơi công cộng hoặc riêng tư 2 Không ai có thể bị hạn chế mà có thể làm giảm sự tự do của mình để duy trì hoặc thay đổi tôn giáo hay tín ngưỡng của mình 3.Quyền

tự do biểu thị tôn giáo và tín ngưỡng chỉ có thể bị những hạn chế theo quy định của pháp luật đó là cần thiết để bảo vệ an toàn công cộng, trật tự, sức khỏe hoặc đạo đức, hoặc quyền lợi tự do của người khác 4.Cha mẹ hoặc người giám hộ, như trường hợp có thể được có quyền để cung cấp cho giáo dục tôn giáo của trẻ em 5.Cha mẹ hoặc người giám hộ, như trường hợp có thể được, có quyền để cung cấp cho giáo dục tôn giáo và đạo đức của trẻ em, phường đó là phù hợp với tín ngưỡng của họ [49, Điều 12]

- Hiến chương Châu Phi về quyền con người và quyền của các dân tộc năm

1981 đã đề cập đến quyền tự do lương tâm và tự do hành đạo, theo đó Điều 2 Hiến

chương quy định:

Mỗi cá nhân có quyền được hưởng những quyền tự do công nhận

và bảo đảm trong Hiến chương hiện tại mà không phân biệt về chủng tộc, nhóm sắc tộc, màu da, giới tính, ngôn ngữ, tôn giáo, chính kiến hay quan điểm, nguồn gốc dân tộc và xã hội, tài sản, khai sinh hoặc tình trạng khác [33, Điều 2] Tự do lương tâm, tin theo và thực hành tự do tôn giáo được bảo đảm Không ai có thể, theo pháp luật và trật tự, đưa ra các biện pháp hạn chế việc thực hiện các quyền tự do [35, Điều 8]

- Hiến chương các nước Ả Rập về quyền con người năm 2004 (sửa đổi Hiến chương năm 1994) quy định tại Điều 30, mọi người đều có quyền tự do tư tưởng và

tín ngưỡng, tôn giáo, trong đó có thể phải chịu những giới hạn do pháp luật quy định

Tự do biểu hiện, thực hành tôn giáo hay tín ngưỡng để thực hiện các nghi lễ một

mình hoặc trong cộng đồng với những người khác cũng bị giới hạn theo quy định của

Pháp luật, là cần thiết trong một xã hội khoan dung mà tôn trọng quyền tự do và

quyền con người để bảo vệ an toàn, trật tự công cộng, sức khỏe hay đạo đức hoặc các

quyền cơ bản và tự do của người khác Cha mẹ và người giám hộ hợp pháp có quyền

đảm bảo quyền giáo dục tôn giáo và đạo đức của trẻ em

Như vậy, Quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo không chỉ giới hạn ở một quốc gia, khu vực mà còn là vấn đề toàn cầu, được cả thế giới quan tâm Đến nay, ở hầu hết các

quốc gia đều có sự ủng hộ về mặt pháp lý và trở thành nguyên tắc pháp lý mang tính

toàn cầu, có giá trị nhân văn phổ quát

1.3 Kinh nghiệm bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo trong pháp luật một số nước trên thế giới

1.3.1 Hợp chủng quốc Hoa Kỳ

Hoa Kỳ là một quốc gia đa nguyên tôn giáo, ở đây hiện diện đầy đủ các giáo hội tôn giáo lớn nhỏ, các giáo phái cũ mới đủ loại, với nhiều quan điểm, khuynh

hướng từ bảo thủ đến cấp tiến, thậm chí là cực đoan Đó là các Giáo hội Tin lành,

Giáo hội Công giáo, Chính thống giáo, Do thái giáo, Islam giáo, Ấn Độ giáo, Phật

giáo, Đạo giáo, tôn giáo tín ngưỡng của người bản địa Indian… Tự do tôn giáo ở Mỹ

bao hàm hai nội dung có tính nguyên tắc gồm: Nhà nước phân tách với nhà thờ và

Nhà nước bảo đảm tự do hành đạo Địa vị của tôn giáo trong đời sống tinh thần của

Hoa Kỳ đặc biệt được quan tâm

Năm 1784 Hiến pháp Hoa Kỳ được thông qua nhưng vẫn còn thiếu Luật về các quyền Năm 1789 Luật về các quyền được Quốc hội chấp thuận và được thông qua tại

tất cả các bang của Hoa Kỳ và có hiệu lực vào năm 1791 Năm 1993, Quốc hội Hoa Kỳ

đã thông qua điều khoản khôi phục tự do tôn giáo nhằm thực hiện nghiêm túc các điều

luật về tự do tôn giáo, chấn chỉnh lại những điều luật của Liên bang hay của các bang

trái với những quy định về tự do thực hành tôn giáo, tự do lựa chọn tôn giáo đã được

ghi trong điều khoản sửa đổi của Hiến pháp Hoa Kỳ lần thứ nhất

Hiến pháp Hoa Kỳ đã có quy định về sự tách biệt giữa Nhà thờ và Nhà nước trong điều bổ sung, sửa đổi thứ nhất, trong đó nghiêm cấm việc thiết lập một tôn giáo

nhà nước chính thức cũng như việc trợ giúp của Chính phủ cho các nhóm tôn giáo

Điều bổ sung này cũng nghiêm cấm chính quyền bang hoặc liên bang can thiệp vào

các tổ chức tôn giáo và việc hành đạo Nhưng trên thực tế, sự tách biệt giữa tôn giáo

và Nhà nước thường xuyên bị vi phạm Điều này thể hiện không chỉ trong lĩnh vực

tinh thần mà còn cả trong lĩnh vực kinh tế như việc tiền quyên góp cho các tổ chức

tôn giáo lại được khấu trừ vào thuế thu nhập, hay như những bất công liên quan đến

tôn giáo trong trợ cấp tài chính cho sinh viên

Tự do tôn giáo ở Hoa Kỳ thực ra chỉ là sự tự do lựa chọn tôn giáo và tự do thực hành các nghi lễ tôn giáo Công dân Mỹ có thể tự do trong việc lựa chọn tôn

giáo, nhưng họ lại ít có tự do trong việc từ bỏ tôn giáo Thông thường, mỗi người dân

Mỹ đều phải thuộc về một tôn giáo nào đó và tham gia một tổ chức tôn giáo nào đó

Những người không theo tôn giáo nào hay thậm chí có thái độ thờ ơ với tôn giáo và

hơn nữa là những người có quan điểm vô thần thường bị hạn chế về quyền lợi Ở một

số bang, sự hạn chế này còn được quy định bằng luật pháp của bang Hoa Kỳ là quốc

gia đầu tiên tuyên bố tách Giáo hội khỏi Nhà nước, ở đây Nhà nước có sự hợp tác

chặt chẽ với nhiều tổ chức tôn giáo Tuy nhiên, việc tách Giáo hội khỏi Nhà nước ở

Hoa Kỳ vẫn mang tính hình thức, nó vẫn hạn chế quyền tự do tôn giáo được nêu

trong Luật về các quyền

Như vậy, đa nguyên tôn giáo và tự do tôn giáo ở Hoa Kỳ không phải lúc nào cũng là hai vấn đề thuận chiều nhau Quả thực không có một nước nào trên thế giới

có bức tranh đa nguyên tôn giáo rực rỡ, đa sắc màu như ở Hoa Kỳ và cũng khó có ở

nơi đâu có cách hiểu về tự do tôn giáo đơn chiều như ở Hoa Kỳ Ở nước này, tự do

tôn giáo chỉ được hiểu là tự do tin theo tôn giáo chứ không được hiểu là tự do không

tin theo tôn giáo Chính vì cách hiểu này mà Hoa Kỳ thường xuyên buộc tội các nước

khác, trong đó có cả một số nước châu Âu là không có tự do tôn giáo và sắp xếp

những nước này vào diện các nước được quan tâm đặc biệt về tự do tôn giáo Tuy

nhiên, mỗi quốc gia có truyền thống lịch sử, văn hóa, tôn giáo và tín ngưỡng khác

nhau, Luật pháp của mỗi nước cũng được xây dựng trên các truyền thống đó Việc lấy

tiêu chuẩn luật pháp của một quốc gia này áp đặt cho một số quốc gia khác là điều

không thể chấp nhận được trong thế giới hiện đại Chỉ có sự hiểu biết lẫn nhau, cùng

điều chỉnh và hội nhập mới là phương sách đúng giúp các quốc gia, dân tộc xích lại

gần nhau hơn, tránh được những xung đột, trong đó có xung đột tôn giáo

1.3.2 Cộng hòa Pháp

Cộng hòa Pháp là quốc gia có nhiều tín ngưỡng, tôn giáo trong đó có một số tôn giáo, tín ngưỡng cùng tồn tại và phát triển như: Công giáo, Do Thái giáo, Hồi

giáo và một số loại hình tín ngưỡng, tôn giáo khác Trước năm 1905 ở Pháp, tôn giáo

là một bộ phận của Nhà nước, được Nhà nước nuôi dưỡng, bảo trợ công khai Tuy

nhiên, ngày nay Chính phủ Cộng hòa Pháp khá tự hào về sự tách bạch giữa tôn giáo

và Nhà nước hay còn gọi là chủ nghĩa thế tục

Nguyên tắc thế tục được hình thành từ rất sớm từ Cuộc cách mạng Pháp năm

1789 Trước năm 1905, có thể nói tôn giáo là một bộ phận của Nhà nước, được Nhà

nước nuôi dưỡng vào bảo trợ công khai Nhà nước Pháp đã trả lương, trợ cấp cho tôn

giáo, trả chi phí cho việc hành đạo, có những cơ sở tôn giáo công thuộc quyền sở hữu

của Nhà nước Năm 1905 Luật về tách rời Nhà nước với Nhà thờ đã loại bỏ vai trò

của giáo hội Công giáo khỏi hoạt động của Chính phủ Pháp: Nhà nước Cộng hòa bảo

đảm quyền tự do ý thức Nhà nước bảo hộ quyền tự do tôn giáo Nhà nước không

thừa nhận, trả lương hay trợ cấp cho tôn giáo nào (ngoại lệ tỉnh Alsace- Moselle)

Đồng thời Điều 44 đạo luật này bãi bỏ tất cả những điều khoản về tổ chức của các tôn

giáo mà Chính phủ Pháp trước đây công nhận, thay vào đó là các liên hội, hội hành

đạo của các tôn giáo

Tại Điều 1 Hiến pháp nước Cộng hòa Pháp thông qua ngày 4.10.1958 đã

khẳng định lại Hiến pháp 1946 và bổ sung: “Pháp bảo đảm quyền bình đẳng của mọi

công dân trước pháp luật không phân biệt nguồn gốc xuất thân, sắc tộc, tôn giáo

Mọi tín ngưỡng đều được tôn trọng” [31, Điều 1] Cùng với việc trở thành một Nhà

nước thế tục, bảo đảm tự do tôn giáo, Pháp đã ban hành một hệ thống quy định điều

chỉnh theo hướng này

Trong lĩnh vực giáo dục: Cải cách giáo dục có thể được coi là một trong những bước đi đầu tiên thể hiện xu hướng thế tục hóa tôn giáo của Pháp Việc lập ra các

trường công lập thế tục Thế kỷ XIX là một bước thiết yếu của chủ nghĩa thế tục tại

Pháp Các trường công lập miễn phí và thế tục là một dịch vụ mà nhà nước Pháp cung

cấp cho công dân của mình, dù cho họ theo đức tin hay tín ngưỡng tôn giáo nào,

nguyên tắc này đảm bảo quyền tiếp cận giáo dục cho tất cả mọi người Có thể dạy

lịch sử và triết học gắn liền với tôn giáo, nhưng không thích hợp cho việc cải đạo

hoặc biểu hiện một tôn giáo, hoặc của bất kỳ hệ tư tưởng nào

Bày tỏ niềm tin tôn giáo: Đạo luật năm 1905 không thừa nhận cũng không cấm đoán bất kỳ tôn giáo nào Đạo luật này khẳng định tôn giáo không chỉ là một vấn đề

riêng mà nó còn có thể thực hiện trong không gian công cộng theo một cách tập thể

Đạo luật ngày 15.3.2004 cấm việc mặc quần áo hoặc mang các ký hiệu biểu thị tôn

giáo trong các trường công lập, điều này để đảm bảo tính trung lập của nhà trường Đối

với các cơ quan ngoài công lập, mặc trang phục hoặc mang các ký hiệu biểu thị tôn

giáo là quyền tự do các nhân, tuy nhiên nhìn chung thì bởi các nguyên nhân chủ quan

và khách quan như yêu cầu công việc, rủi do lao động… mặc các trang phục đó có thể

gây khó khăn, vướng víu khi tham gia công việc, điều này đôi khi đòi hỏi giữa người

chủ lao động và người lao động cần có một hợp đồng chi tiết quy định về những vấn đề

này để hạn chế sự tự do, rủi do và những bất tiện khi mặc những trang phục đó

Nguyên tắc thế tục đối với phụ nữ: Từ năm 1944, phụ nữ Pháp đã được quyền

bỏ phiếu, việc này trước đó đã bị những người cấp tiến trong Thượng viện phản đối

vì sợ phụ nữ bị ảnh hưởng bởi các linh mục Đến năm 1999, nguyên tắc bình quyền

đã được đưa vào Hiến pháp, tiếp đó vào năm 2000, đạo luật về bình quyền đã quy

định nam nữ bình đẳng đối với các chức vụ chính trị

Nghỉ lễ tôn giáo: Tại Pháp, theo truyền thống, các lễ hội tôn giáo hợp pháp, các ngày nghỉ lễ tôn giáo được đưa vào lịch học của các trường học Đối với người đi

làm, Bộ luật lao động quy định 11 ngày nghỉ lễ trong năm Ngoài các ngày nghỉ lễ đó,

người lao động có thể xin phép nghỉ làm nhân ngày lễ tôn giáo của mình Lãnh đạo

cơ quan hoặc chủ thuê lao động sẽ xem xét nếu việc cho nghỉ đó không cản trở đến sự

hoạt động bình thường của cơ quan, công ty

Đất đai, cơ sở thờ tự: Các nhà nước tư bản đều quy định quyền sở hữu tư nhân

về đất đai, Pháp cũng không là một ngoại lệ Do vậy, không có sự tách biệt giữa

quyền sở hữu đất đai và quyền sở hữu nhà cửa, các công trình xây dựng trên nó Đất

đai, tài sản tôn giáo đều phải nộp thuế như các chủ thể khác, và chịu một mức thuế

như thuế tư nhân

Tự do ngôn luận: Tại Pháp, tự do ngôn luận chỉ có giới hạn pháp lý dựa trên sự bảo vệ các quyền tự do cơ bản và bảo vệ con người Trong khuôn khổ thế tục của

pháp luật, biểu đạt tôn giáo và chống tôn giáo đều được chấp thuận theo cùng một

cách, không có hành vi phạm tội truyền đạo, cũng không có hành vi phạm tội báng

bổ Tuy nhiên, những lời này sẽ bị lên án khi chúng kêu gọi thù hận tôn giáo, phỉ

báng tôn giáo

Việc xây dựng mô hình nhà nước thế tục dù ở đâu cũng đều xoay quanh 3 trụ cột là sự " tách bạch" giữa quyền lực chính trị của nhà nước với tôn giáo; sự tôn

trọng tự do và ý thức tôn giáo; sự bình đẳng giữa các tôn giáo khác nhau trên

phương diện pháp lý và trong đời sống xã hội Nhà nước phải bảo đảm tính trung

lập vì phải tôn trọng niềm tin của công dân Điều này tạo điều kiện cho thuyết đa

nguyên tôn giáo tồn tại

Tuy nhiên, Pháp cũng gặp khó khăn khi theo đuổi mô hình thể chế thế tục trung lập tuyệt đối: Thứ nhất, nước Pháp là một nước Công giáo, nhưng lại theo đuổi

mô hình nhà nước thế tục, vì thế sẽ bị hạn chế trong quyền lực chính trị xã hội và

trong lĩnh vực văn hóa tinh thần của xã hội Điều này dẫn đến vị trí của Công giáo

cũng bị suy giảm Thứ hai, khi nhà nước không "công nhận" bất cứ tổ chức tôn giáo

nào, các tôn giáo trước Nhà nước đều tự do, bình đẳng ngang nhau Các tổ chức tôn

giáo phải thực hiện nguyên lý thế tục cho nên khi tới các không gian công cộng sẽ có

sự xung đột lẫn nhau về biểu trưng tôn giáo Đó cũng chính là một trong những

nguyên do khiến đôi khi những quy định nhằm bảo đảm tính thế tục hay trung lập của

Nhà nước lại cho cảm giác về sự kỳ thị

1.3.3 Trung Quốc

Ở Châu Á, Trung Quốc là một nước có truyền thống tín ngưỡng, văn hóa lâu đời Năm 1949 sau khi nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa ra đời, Chính phủ Trung

Quốc đã ấn định và thi hành chính sách tự do tín ngưỡng, tôn giáo, xây dựng quan hệ

chính giáo phù hợp với tình hình trong nước Công dân Trung Quốc có thể tự do lựa

chọn, bày tỏ tín ngưỡng và tỏ rõ tư cách tôn giáo của mình Địa vị các tôn giáo bình

đẳng, cùng tồn tại hòa bình, chưa xảy ra tranh chấp tôn giáo, giữa công dân theo đạo

và không theo đạo cũng tôn trọng lẫn nhau và cùng hòa mục

Trong Hiến pháp Nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa thì tự do tín ngưỡng, tôn giáo là một quyền cơ bản được hưởng của tất cả công dân Hiến pháp quy định:

"Công dân Nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa có quyền tự do tín ngưỡng tôn

giáo" [32, Điều 36] Hiến chương cũng nói: “Bất cứ cơ quan, đoàn thể xã hội và cá

nhân nào không được cưỡng bức công dân tín ngưỡng tôn giáo và công dân không

tín ngưỡng tôn giáo, không được kỳ thị công dân tín ngưỡng tôn giáo và công dân

không tín ngưỡng tôn giáo” [32] Một lần nữa “Nhà nước bảo vệ hoạt động tôn giáo

bình thường” và “Không ai có thể sử dụng các tôn giáo tham gia vào các hoạt động

gây rối trật tự công cộng, ảnh hưởng đến sức khỏe của người dân hay can thiệp vào

hệ thống giáo dục của Nhà nước” Ngoài ra, “Đoàn thể tôn giáo và công việc tôn giáo

không chịu sự chi phối của thế lực bên ngoài”

Nghị quyết Đại hội lần thứ XVI năm 2002 của Đảng cộng sản Trung Quốc khẳng định quan điểm đổi mới đối với công tác tôn giáo, trong đó có quan điểm: kiên

trì chính sách tôn trọng tự do tín ngưỡng, tôn giáo và tự do không tín ngưỡng, tôn giáo

Trung Quốc tôn trọng tự do tín ngưỡng tôn giáo của người nước ngoài, người nước ngoài có thể tham gia các hoạt động tôn giáo, có thể rao giảng đạo theo lời mời

của các cơ quan tôn giáo Trung Quốc tại Trung ương hoặc cấp tỉnh Người nước

ngoài có thể tổ chức các hoạt động tôn giáo mà có sự tham gia của người nước ngoài

tại các trang web của Chính phủ đã được phê duyệt Họ có thể tiến hành các nghi lễ

tôn giáo như rửa tội, đám cưới, đám tang và các cuộc cầu nguyện… Tuy nhiên, các

hoạt động tôn giáo trong lãnh thổ Trung Quốc phải tuân thủ các quy định pháp luật

của Trung Quốc

Pháp luật Trung Quốc quy định 4 nguyên tắc:

(1) Bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tự do tôn giáo của công dân, giữ gìn đoàn kết tôn giáo và hài hòa xã hội (2) Bất cứ tổ chức và cá nhân nào cũng không được cưỡng chế công dân tin hoặc không tin theo tôn giáo, không được kỳ thị giữa công dân có tín ngưỡng, tôn giáo với công dân không có tín ngưỡng, tôn giáo (3) Nhà nước dựa theo pháp luật bảo

hộ các hoạt động tôn giáo bình thường, duy trì và bảo vệ các đoàn thể tôn giáo, cơ sở hoạt động của tôn giáo và các quyền lợi hợp pháp của tín đồ tôn giáo (4) Bất cứ tôn giáo và cá nhân nào cũng không được lợi dụng tôn giáo để tiến hành phá hoại trật tự xã hội, gây tổn hại sức khỏe của công dân, cản trở chế độ giáo dục quốc gia và các hoạt động khác gây ảnh hưởng đến lợi ích quốc gia

Như vậy, Trung Quốc là quốc gia quản lý các tổ chức xã hội trong đó có các tổ chức tôn giáo bằng chính sách, pháp luật của Nhà nước, đồng thời Trung Quốc cũng

bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo bằng chính sách, pháp luật của Nhà nước

Về cơ bản, việc bảo vệ quyền công dân về tự do tín ngưỡng, tôn giáo ở Trung Quốc

phù hợp với các nội dung chính của văn bản quốc tế có liên quan và các Công ước

quốc tế như Hiến chương Liên hợp quốc, tuyên ngôn Quốc tế về nhân quyền, Công

ước quốc tế về các quyền Dân sự, chính trị, Tuyên bố của Liên hợp quốc về xóa bỏ

mọi hình thức phân biệt đối xử dựa trên tôn giáo và tín ngưỡng

1.3.4 Một số quốc gia Hồi giáo tiêu biểu

* Ả - rập Xê - út

Ả - rập Xê - út là nước theo chế độ quân chủ tuyệt đối, toàn bộ quyền lực chính trị đều nằm trong tay Quốc vương và Hoàng gia Vì là chế độ quân chủ chuyên

chế nên Ả - rập Xê - út không có Hiến pháp và cũng không có Quốc hội Kinh

Quar’an là Hiến pháp của Nhà nước, đồng thời Luật Shari’a của đạo Islam là đạo luật

chính dùng để điều hành và quản lý đất nước

Tôn giáo và chính trị ở đây không tách rời nhau Pháp luật được hình thành theo Nghị quyết của Hội đồng Bộ trưởng nhưng lại phải được phê chuẩn bởi Nghị định của

Hoàng gia và phải phù hợp với Islam giáo và kinh Quar’an Quyền xét xử được thực

hiện theo luật Islam giáo Nhà nước cấp kinh phí xây dựng nhiều thánh đường và

trường tôn giáo Các đạo luật đều phải tuân thủ theo các quy định của Luật Islam giáo

Ở Ả - rập Xê – út không có tự do tôn giáo, nếu ai mắc tội xúc phạm giáo lý quốc gia đều bị Nhà nước hoặc cảnh sát tôn giáo trừng trị Đây là một trong các quốc

gia Hồi giáo giới hạn quyền tự do tôn giáo đến mức tối đa Tại đây, các cộng đồng

tôn giáo khác bị cấm sinh hoạt tín ngưỡng tại nơi công cộng, hoạt động của các nhà

thờ Thiên chúa giáo cũng bị đặt ngoài vòng pháp luật, tín đồ Hồi giáo khi cải đạo

sang một tôn giáo khác thì phải đối mặt với nguy cơ án tử hình Các lực lượng cảnh

sát Hồi giáo tại đây thường xuyên trừng phạt nghiêm khắc hoạt động truyền giáo,

sinh hoạt tín ngưỡng… của các tôn giáo khác và cả những hành vi được coi là “

không phù hợp với văn hóa Hồi giáo” tại nơi công cộng

Hiến pháp Indonexia tôn trọng và bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tự do tôn

giáo Điều 28E khẳng định: “Mọi người đều được tự do lựa chọn và thực hành tôn

giáo theo sự lựa chọn của mình” Khoản 2, Điều 28E “Mọi người đều có quyền tự do

về đức tin và tự do bày tỏ quan điểm và suy nghĩ theo lương tâm mình” Điều 29

khẳng định: “Nhà nước phải được dựa trên niềm tin một và chỉ một vào Đức Chúa

Trời Nhà nước bảo đảm tất cả mọi người được tự do thờ phụng, tùy theo tôn giáo

hay niềm tin của mình”

Ở Indonexia hầu như không có ai là người không có tín ngưỡng, tôn giáo Luật pháp còn quy định hàng năm người lao động được nghỉ làm việc, ngoài những ngày

lễ của dân tộc, còn được nghỉ 5 ngày lễ của các tôn giáo được Nhà nước công nhận Ở

đây, tôn giáo được hỗ trợ phát triển, Chính phủ hỗ trợ tài chính cho hoạt động của các

tôn giáo, nhất là hỗ trợ cho tín đồ Hồi giáo đi hành hương viếng thánh địa Mếc – ca

Ngoài việc giúp đỡ, hỗ trợ cho các hoạt động của các tôn giáo, công tác quản lý Nhà

nước ở Indonexia cũng được duy trì mang tính hành chính như đăng ký các tổ chức

tôn giáo, xây dựng nơi thờ tự, thúc đẩy việc nộp thuế, xuất bản kinh sách

Như vậy, bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo có thể phân thành 3 hình

thức: Các quốc gia theo mô hình thế tục; Quốc gia theo chế độ thần quyền; Quốc gia

bảo đảm quyền bằng chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước như

Trung Quốc, Việt Nam, Cu ba Từ những kinh nghiệm bảo đảm quyền tự do tín

ngưỡng, tôn giáo đó của các nước trên thế giới, Việt Nam có thể tiếp thu và vận dụng

được vào pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo của nước mình như vấn đề xu thế thế tục ,

bảo đảm quyền bình đẳng của mọi công dân trước pháp luật không phân biệt tôn giáo

của Cộng hòa Pháp; hay như quản lý xã hội trong đó có quản lý tín ngưỡng, tôn giáo

bằng pháp luật Song như chúng ta đều biết, tín ngưỡng, tôn giáo là vấn đề hết sức

nhạy cảm, do đó việc quản lý của Nhà nước phải mang tính chất mềm dẻo, thuyết

phục để đồng bào tôn giáo, người theo đạo tin và theo chứ không thể áp đặt hay dùng

biện pháp cưỡng chế, nghiêm khắc đối với vấn đề đó được

Chương 2 THỰC TRẠNG BẢO ĐẢM QUYỀN TỰ DO TÍN NGƯỠNG, TÔN GIÁO

TRONG PHÁP LUẬT VIỆT NAM

2.1 Khái quát về tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam

Việt Nam có thể coi là bảo tàng về tôn giáo, tín ngưỡng của thế giới Ở đây có

đủ từ các tín ngưỡng truyền thống như đồng, cốt, xem bài, xóc thẻ đến các tôn giáo

hiện đại Có tôn giáo ngoại nhập như Công giáo, Hồi giáo, Tin lành, Phật giáo, Brah'i

Có tôn giáo nội sinh như Cao đài, Hòa hảo, Tứ ân hiếu nghĩa, Bửu sơn kỳ hương

Theo số liệu của Ban tôn giáo Chính phủ thì Việt Nam có 14 tôn giáo, 38 tổ chức tôn

giáo, 01 pháp môn tu hành đã được Nhà nước công nhận và cấp đăng ký hoạt động

Nước ta có hơn 25 triệu tín đồ (chiếm hơn 1/4 dân số), trong đó Phật giáo khoảng 10

triệu người; Công giáo 6,1 triệu; Cao đài 2,4 triệu; Hòa hảo 1,2 triệu; Tin lành 1,5

triệu; Hồi giáo khoảng 100.000 tín đồ Song hầu hết người Việt Nam đều có tâm linh

tôn giáo, điều đó thể hiện ở việc thờ cúng ông bà tổ tiên, thành hoàng, vua Hùng…

Mặc dù đức tin, giáo lý và sự thờ phụng của đồng bào theo các tôn giáo khác nhau nhưng đều có điểm tương đồng ở tinh thần dân tộc, truyền thống yêu nước,

truyền thống văn hóa và luôn đồng hành cùng dân tộc cả trong cách mạng giải phóng

dân tộc trước đây cũng như trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay

2.1.1 Đặc điểm của tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam

- Việt Nam là quốc gia đa tín ngưỡng, đa tôn giáo

Ở Việt Nam tồn tại nhiều hình thức tín ngưỡng, tôn giáo từ sơ khai đến hiện đại, từ tín ngưỡng, tôn giáo bản địa đến du nhập từ nước ngoài Bên cạnh những tôn

giáo lớn "ngoại nhập" như Phật giáo, Hồi giáo, Công giáo, Tin lành ở Việt Nam còn

có các tôn giáo "nội sinh" như Hòa Hảo, Cao Đài… Cùng với những tín ngưỡng bản

địa đã hình thành từ lịch sử ngàn năm của dân tộc như tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên,

các tôn giáo ngoại sinh và nội sinh đã làm phong phú và làm bộ phận không thể thiếu

được trong đời sống tâm linh và tinh thần của cộng đồng các dân tộc Việt Nam Tính

đa dạng tôn giáo trong đời sống tôn giáo và xã hội Việt Nam là đặc trưng cơ bản của

nền văn hóa Việt Nam, nhất là trong giai đoạn hội nhập và phát triển Cùng với quá

tình hội nhập quốc tế và toàn cầu hóa sâu sắc mọi mặt của đời sống xã hội, các hình

thức tôn giáo mới cũng du nhập vào trong xã hội, được đón nhận và làm giàu thêm

tính đa dạng tôn giáo ở Việt Nam

- Tính đan xen, hòa đồng, khoan dung của tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam

Người Việt Nam vốn cởi mở, bao dung chứ không kỳ thị, hẹp hòi, khép kín

Dù là tín ngưỡng nào, tôn giáo gì, từ đâu đến thì thì cộng đồng người ở đây cũng sẵn

sàng tiếp nhận – miễn là nó không vi phạm đến lợi ích quốc gia và đi ngược lại truyền

thống văn hóa dân tộc Tính đan xen, hòa đồng của của tín ngưỡng tôn giáo ở Việt

Nam được thể hiện ở những điểm sau: (1) Trên điện thờ của một số tôn giáo có sự

hiện diện của một số vị thần, thánh, tiên, Phật,… của nhiều tôn giáo Hiện tượng này

thấy rõ ở Phật giáo Đại Thừa và điển hình là đạo Cao Đài; (2) Đối với người Việt

Nam, rất khó xác định tiêu chuẩn tôn giáo cụ thể của họ Không ít người sẵn sàng

chấp nhận thờ cúng cả thần, thánh, tiên, Phật, lẫn thổ công, hà bá… Họ có thể đều

đặn đến chùa mà vẫn say sưa hầu bóng; có thể vừa chịu đủ những phép bí tích mà vẫn

ham bói toán, tử vi; vừa tham gia các nghi lễ tôn giáo lớn mà vẫn chăm chỉ thờ cúng

tổ tiên, tổ chức hội làng; (3) Ở Việt Nam có nhiều tăng ni, Phật tử thông thạo giáo lý

Phật giáo, đồng thời cũng am hiểu triết thuyết Khổng Mạnh và nghiên cứu cả Đạo

giáo Thực tế có nhiều nhà Ngo nương thân trong chốn cửa thiền và cũng không ít

tăng ni có tư tưởng yếm thế, tu tiên

- Mang đậm tính chất dân tộc, thần thánh hóa những người có công với nước, với gia đình, làng mạc, đặc biệt là đạo thờ Tổ tiên

Lịch sử Việt Nam là lịch sử chống ngoại xâm và chống thiên tai Con người Việt Nam vốn có truyền thống yêu nước, trọng đạo lý “uống nước, nhớ nguồn”, “ăn

quả nhớ người trồng cây” nên tín ngưỡng, tôn giáo Việt Nam thấm đợm tinh thần ấy

Truyền thống ấy được thể hiện trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và được ghi nhận rõ

nét trong hệ thống đền, miếu, lăng, phủ, ở nước ta Những người có công với gia

đình, làng xóm, đất nước đều được người Việt Nam tôn vinh, sùng kính Nhiều vị có

đóng góp trên các lĩnh vực kinh tết, chính trị, văn hóa, xã hội, giáo dục, y tế đã được

hậu thế thờ phụng để ghi tạc công ơn