Thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn lịch sử lớp 12 thpt tại quận 10, tp hcm

“Thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Lịch sử lớp 12 THPT tại quận 10, Tp.HCM” được chọn làm đề tài nghiên cứu - Đề xuất nội dung, biện pháp và thiết kế minh họa HĐTN trong

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ

VÕ THỊ THANH HẰNG

THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC

MÔN LỊCH SỬ LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

TẠI QUẬN 10, TP HỒ CHÍ MINH

NGÀNH: GIÁO DỤC HỌC - 8140101

Tp Hồ Chí Minh, tháng 5 năm 2020

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ

VÕ THỊ THANH HẰNG

THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC

MÔN LỊCH SỬ LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

TẠI QUẬN 10, TP HỒ CHÍ MINH

NGÀNH: GIÁO DỤC HỌC - 8140101

Hướng dẫn khoa học:

PGS TS BÙI VĂN HỒNG

Tp Hồ Chí Minh, tháng 5 năm 2020

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

LÝ LỊCH KHOA HỌC

I LÝ LỊCH SƠ LƯỢC

Họ và tên: VÕ THỊ THANH HẰNG Giới tính: Nữ

Ngày, tháng, năm sinh: 20/4/1982 Nơi sinh: Bà Rịa Vũng Tàu Quê quán: Bà Rịa Vũng Tàu Dân tộc: Kinh

Đơn vị công tác: Trường THPT Nguyễn Du

Nơi ở hiện nay: 134/2K Thành Thái, Phường 12, Quận 10, Tp.HCM

Điện thoại: 0944.7765.65

Email: hang4455@gmail.com

II QUÁ TRÌNH ĐÀO TẠO

Đại học: Chính quy

Hệ đào tạo: Tập trung

Thời gian đào tạo: 2001-2005

Trường đào tạo: Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh

Ngành học: Lịch sử

III QUÁ TRÌNH CÔNG TÁC

09/2005 đến nay Trường THPT Nguyễn Du Giảng dạy môn Lịch sử

Tp Hồ Chí Minh, ngày 10 tháng 4 năm 2020

Người khai

Võ Thị Thanh Hằng

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi

Các số liệu, kết quả trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai sử dụng công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tp Hồ Chí Minh, ngày 10 tháng 4 năm 2020

Võ Thị Thanh Hằng

LỜI CẢM ƠN

Xin chân thành cảm ơn quý Thầy (Cô) của Viện Sư phạm Kỹ thuật, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh đã truyền đạt những kiến thức

và kinh nghiệm quý báu trong suối thời gian tôi theo học tại trường

Xin gửi lời cảm ơn trân trọng và sâu sắc đến PGS.TS Bùi Văn Hồng đã tận

tình hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn này

Trân trọng!

Võ Thị Thanh Hằng

TÓM TẮT

Mọi môn học đều có nét đặc trưng và thú vị, môn Lịch sử cũng vậy Nếu chúng

ta có đam mê và hiểu rõ về lịch sử thì sẽ có cái nhìn khác hẳn Lịch sử là những thứ hiển hiện bên cạnh mỗi người và nó rất hữu ích Môn Lịch sử không chỉ cho học sinh thấy được quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc, mà còn giáo dục lòng yêu nước, biết ơn tiền nhân, giáo dục hoài bão và ý chí xây dựng đất nước cho thế hệ trẻ Điều này rất phù hợp với mục tiêu đào tạo con người phát triển toàn diện cả đức lẫn tài của nền giáo dục nước ta Tuy nhiên, trong những năm qua, nhiều học sinh không mấy “mặn mà” với việc học tập và nghiên cứu lịch sử Vì thế mà học sinh ngày càng mất dần đi niềm đam mê học Lịch sử Tại trường THPT Nguyễn Du, học sinh vẫn học sử theo kiểu thụ động và chưa có được phương pháp học tốt

Trong khi đó, việc thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử vốn rất hữu ích Nó được coi là phương pháp thật sự ưu việt cho sự phát triển năng lực sáng tạo, giúp học sinh chiếm lĩnh kiến thức, hình thành các kỹ năng, giá trị và phẩm chất của bản thân Hầu hết học sinh khi được tham gia trải nghiệm đều tỏ ra thích thú,

hứng khởi trong việc học tập lịch sử “Thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Lịch sử lớp 12 THPT tại quận 10, Tp.HCM” được chọn làm đề tài nghiên cứu

- Đề xuất nội dung, biện pháp và thiết kế minh họa HĐTN trong dạy học Lịch

sử lớp 12 tại Trường THPT Nguyễn Du, quận 10, Tp.HCM

Luận văn bao gồm các nội dung chính:

Chương 3: Thiết kế minh họa hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử lớp 12 tại

trường THPT Nguyễn Du, quận 10, Tp.HCM

Kết luận-Kiến nghị

Phụ lục

ABSTRACT

Every subject is unique and interesting, and so is history If we have passion and understand history, there will be a different view History is the things that appear next to each person and it is very useful History not only shows students the nation's process of building and defending the country, but also educates patriotism, appreciation for ancestors, educating ambition and the will to build the country for the younger generation This is very consistent with the goal of training people to develop comprehensively both the virtues and talents of our country's education However, in recent years, many students are not very "interested" in learning and historical research As a result, students are losing their passion for learning history

At Nguyen Du High School, students still learn the history in a passive way and do not have good learning methods

Meanwhile, the design of experiential activities in teaching history which is very useful It is considered a truly preeminent method for the development of creative capacity, helping students to acquire knowledge, form their skills, values and qualities Most students who participate in the experience are interested in learning

about history "Designing experiential activities in teaching the history of 12 high schools in District 10, Ho Chi Minh City" was selected as the research topic in

The thesis includes the following main contents:

Introduction

Chapter 1: Theoretical basis of experiential activities in teaching the history of

high school

Chapter 2: Current situation of experience activities in teaching 12th grade history

at high schools in District 10, Ho Chi Minh City HCM

Chapter 3: Illustrative design experience activities in teaching history 12 at

Nguyen Du High School

Conclude-Request

Appendix

MỤC LỤC Trang tựa

QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI………

TRANG i LÝ LỊCH KHOA HỌC……… ii

LỜI CAM ĐOAN ……… iii

LỜI CẢM ƠN ….……… iv

TÓM TẮT……… v

ABSTRACT……… vii

DANH MỤC VIẾT TẮT……… xii

DANH MỤC HÌNH……… xiii

DANH MỤC BẢNG……… xiv

DANH MỤC BIỂU ĐỒ……… xvi

DANH SÁCH PHỤ LỤC……… xiii

MỞ ĐẦU……… 1

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI……… 1

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU……… 2

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU……… 3

3.1 Đối tượng nghiên cứu……… 3

3.2 Khách thể nghiên cứu……… 3

4 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU……… 3

5 GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU……… 3

6 PHẠM VI NGHIÊN CỨU……… 4

7 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU……… 4

7.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận……… 4

7.2 Phương pháp quan sát……… 5

7.3 Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi……… 5

7.4 Phương pháp phân tích, thống kê số liệu……… 5

7.5 Phương pháp thực nghiệm sư phạm……… 6

7.6 Phương pháp xin ý kiến chuyên gia……… 6

9 CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN……… 7

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THPT………… 8

1.1 TỔNG QUAN ……… 8

1.1.1 Nghiên cứu ngoài nước……… 8

1.1.2 Nghiên cứu trong nước……… 12

1.2 CÁC KHÁI NIỆM SỬ DỤNG TRONG ĐỀ TÀI……… 16

1.2.1 Trải nghiệm……… 16

1.2.2 Hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Lịch sử lớp 12…… 17

1.2.3 Thiết kế hoạt động trải nghiệm……… 18

1.3 THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT……… 19

1.3.1 Đặc điểm dạy học môn Lịch sử ở trường THPT……… 19

1.3.2 Phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Lịch sử trường THPT……… 24

1.3.3 Hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Lịch sử trường THPT……… 30

1.3.4 Quy trình thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Lịch sử trường THPT……… 33

1.3.5 Đánh giá kết quả hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Lịch sử trường THPT……… 34

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1……… 37

Chương 2: THỰC TRẠNG VỀ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 12 TẠI CÁC TRƯỜNG THPT Ở QUẬN 10, TP.HCM……… 39

2.1 GIỚI THIỆU SƠ LƯỢC VỀ TRƯỜNG THPT NGUYỄN DU VÀ MỘT SỐ TRƯỜNG THPT TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN 10, TP.HCM……… 39

2.1.1 Trường THPT Nguyễn Du, quận 10, Tp.HCM……… 39

2.1.2 Trường THPT trên địa bàn quận 10, Tp.HCM……… 40

DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 12 TẠI CÁC TRƯỜNG THPT Ở

QUẬN 10, TP.HCM………

2.2.1 Mục đích……… 40

2.2.2 Nội dung và đối tượng khảo sát……… 41

2.2.3 Phương pháp và công cụ……… 41

2.2.4 Đánh giá kết quả khảo sát……… 41

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2……… 66

Chương 3: THIẾT KẾ MINH HỌA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 12 TẠI TRƯỜNG THPT NGUYỄN DU……… 69

3.1 ĐẶC ĐIỂM HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH LỚP 12 ……… 69

3.2 NỘI DUNG, BIỆN PHÁP THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ LỚP 12……… 71

3.2.1 Nội dung dạy học……… 71

3.2.2 Biện pháp thiết kế hoạt động trải nghiệm……… 72

3.3 THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM THEO CHỦ ĐỀ HỌC TẬP……… 80

3.3.1 Quy trình thiết kế……… 80

3.3.2.Thiết kế minh họa……….……… 80

3.4 KIỂM NGHIỆM GIẢI PHÁP……… 97

3.4.1 Phương pháp xin ý kiến chuyên gia……… 97

3.4.2 Phương pháp thực nghiệm sư phạm……… 100

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3……… 114

KẾT LUẬN – KIẾN NGHỊ……… 116

1 KẾT LUẬN……… 116

2 KIẾN NGHỊ……… 117

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 119

PHỤ LỤC……… 124

DANH MỤC HÌNH

Hình 1.1: Mô hình học tập trải nghiệm Kolb (1984)……… 9

Hình 1.2: Các hình thức tổ chức HĐTN trong dạy học môn Lịch sử

Hình 3.3: Học sinh trường THPT Nguyễn Du tham gia HĐTN trong

Hình 3.4: HS Trường THPT Nguyễn Du tham gia HĐTN ngoài xã hội…… 93

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1: Mức độ thường xuyên học Lịch sử của HS và GV……… 42

Bảng 2.2: Mức độ cần thiết của việc học Lịch sử của HS và GV…… 44

Bảng 2.3: Mức độ thường xuyên học Lịch sử trong lớp, trong khuôn

viên trường và ngoài xã hội của HS và GV……… 46

Bảng 2.4: Mức độ thường xuyên sử dụng các phương pháp/hình thức

học tập khi triển khai các hoạt động học tập trong lớp của HS và

GV………

49

Bảng 2.5: Mức độ thường xuyên sử dụng các phương pháp/hình thức

học tập khi triển khai các hoạt động học tập trong khuôn viên trường

của HS và GV………

53

Bảng 2.6: Mức độ thường xuyên sử dụng các phương pháp/hình thức

học tập khi triển khai các hoạt động học tập ngoài xã hội của HS và

GV………

56

Bảng 2.7: Mức độ cần thiết của việc tổ chức hoạt động học tập trong

lớp, trong khuôn viên trường và ngoài xã hội của HS và GV… 59

Bảng 2.8: Mức độ cần thiết xây dựng kế hoạch dạy học lớp 12 theo

các hoạt động dạy học trong lớp, trong khuôn viên trường và ngoài xã

Bảng 2.9: Kết quả đánh giá của GV về mức độ hiểu biết về quy trình

thiết kế HĐTN trong dạy học môn Lịch sử tại trường THPT………… 64

Bảng 3.1: Mô tả chủ đề học tập trải nghiệm……… 72

Bảng 3.2: Hình thức hoạt động trải nghiệm……… 79

Bảng 3.3: Ý kiến của chuyên gia về mức độ cần thiết và khả thi của

Bảng 3.4: Tiêu chí đánh nhóm trong chuyên đề……… 101

Bảng 3.5: Tiêu chí đánh giá kết quả tổng kết của HS sau khi tham gia

Bảng 3.6: Bảng số liệu về thái độ tham gia của lớp thực nghiệm…… 103

Bảng 3.7: Bảng số liệu về kỹ năng làm việc nhóm của lớp thực

Bảng 3.11: Bảng phân bố tần xuất điểm số của HS lớp thực nghiệm

và lớp đối chứng sau chuyên đề và từ kết quả tổng kết……… 109

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 2.1: Mức độ thường xuyên học Lịch sử của HS và GV………… 43

Biểu đồ 2.2: Mức độ cần thiết của việc học Lịch sử của HS và GV…… 45

Biểu đồ 2.3: Mức độ thường xuyên học Lịch sử trong lớp, trong khuôn

viên trường và ngoài xã hội của HS……… 47 Biểu đồ 2.4: Mức độ thường xuyên học Lịch sử trong lớp, trong khuôn

viên trường và ngoài xã hội của GV……… 47 Biểu đồ 2.5: Mức độ thường xuyên sử dụng các hình thức/phương pháp

học tập khi triển khai các hoạt động học tập Lịch sử trong lớp của HS… 50

Biểu đồ 2.6: Mức độ thường xuyên sử dụng các hình thức/phương pháp

học tập khi triển khai các hoạt động học tập Lịch sử trong lớp của GV… 50

Biểu đồ 2.7: Mức độ thường xuyên sử dụng các hình thức/phương pháp

học tập khi triển khai các hoạt động học tập Lịch sử trong khuôn viên

Biểu đồ 2.8: Mức độ thường xuyên sử dụng các hình thức/phương pháp

học tập khi triển khai các hoạt động học tập Lịch sử trong khuôn viên

trường của GV ………

54

Biểu đồ 2.9: Mức độ thường xuyên sử dụng các hình thức/phương pháp

học tập khi triển khai các hoạt động học tập Lịch sử ngoài xã hội của HS

……… ………

57

Biểu đồ 2.10: Mức độ thường xuyên sử dụng các hình thức/phương pháp

học tập khi triển khai các hoạt động học tập Lịch sử ngoài xã hội của GV

Biểu đồ 2.11: Mức độ cần thiết của việc tổ chức học tập môn sử 12 trong

lớp, trong khuôn viên trường và ngoài xã hội của HS ……… 60 Biểu đồ 2.12: Mức độ cần thiết của việc tổ chức học tập môn sử 12 trong

lớp, trong khuôn viên trường và ngoài xã hội của GV……… 61

Biểu đồ 2.13: Mức độ cần thiết xây dựng kế hoạch dạy học môn sử lớp

12 theo các hoạt động dạy học trong lớp, trong khuôn viên trường và

ngoài xã hội của GV………

DANH SÁCH PHỤ LỤC

Phụ lục 1: Phiếu khảo sát dành cho giáo viên các trường THPT tại quận

Phụ lục 2: Phiếu khảo sát ý kiến chuyên gia dành cho lãnh đạo quản lý

và giáo viên Trường THPT Nguyễn Du.………….……… 129

Phụ lục 3: Phiếu khảo sát dành cho học sinh khối lớp 12 Trường THPT

Phụ lục 4: Bảng điểm đánh giá chuyên đề “Cảm nhận về chuyến tham

quan thực tế tại bảo tàng Chứng tích chiến tranh”……… 134

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Bước sang thế kỷ XXI, nhân loại đang đứng trước những chuyển biến mạnh mẽ của xu thế toàn cầu hóa ở hầu hết các lĩnh vực của đời sống Bài học thành công từ nhiều quốc gia có nền giáo dục tiên tiến cho thấy chất lượng giáo dục luôn gắn với chất lượng nguồn nhân lực và sự phát triển kinh tế, ổn định xã hội và ở mỗi giai đoạn lịch sử nhất định Vì thế, đổi mới giáo dục hiện nay là yêu cầu cấp thiết mang tính toàn cầu

Quan niệm: “Học đi đôi với hành” có thể được xem là nguồn gốc của tư tưởng học tập trải nghiệm Tư tưởng này thực sự được đưa vào giáo dục hiện đại trong những năm đầu của thế kỷ XX Ngày nay, học tập trải nghiệm đang được tiếp tục triển khai trên phạm vi toàn thế giới và được nhìn nhận như là một triển vọng tương lai tươi sáng cho giáo dục toàn cầu

Ở nước ta, quan điểm đổi mới giáo dục và đào tạo được nêu trong Nghị quyết Hội

nghị Trung ương 8 khóa XI của Ban Chấp hành Trung ương là: “Tiếp tục đổi mới mạnh

mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ, áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích người học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực” [8] Theo đó quan điểm chỉ đạo của Đảng là: “Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học Học

đi đôi với hành; lý thuyết gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội” [8] Điều đó cho thấy, việc đổi mới hình thức, PPDH theo

hướng học tập trải nghiệm đang được Nhà nước và Đảng chú trọng

Trong khi đó, đa số các trường THPT nói chung và các trường THPT tại quận 10 nói riêng hiện nay đều thực hiện dạy học môn Lịch sử lớp 12 theo phương pháp thuyết trình để tái hiện lại các nội dung lịch sử trong bài học nên chất lượng dạy học và kết quả học tập môn Lịch sử của HS lớp 12 tại các trường THPT quận 10, Tp HCM chưa cao Thêm vào đó, bộ môn Lịch sử hiện nay ở các trường phổ thông là một trong những

môn học bị cho là môn “phụ”, nặng nề, nhàm chán, khô khan, thậm chí là môn học mà học sinh “sợ nhất” Tâm lý này của HS dẫn đến sự chán ghét môn học và làm chất lượng

dạy học chưa cao Vì vậy, nâng cao chất lượng dạy và học Lịch sử đang là vấn đề cấp thiết đặt ra trong giai đoạn hiện nay Trong đó, giải pháp góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử được chú trọng nhất là tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Lịch sử Hoạt động trải nghiệm là hình thức học tập gắn học tập với thực tiễn, gắn giáo dục trong nhà trường với giáo dục ngoài xã hội, “phá vỡ” không gian lớp học, đồng thời có sự tham gia của nhiều nguồn lực xã hội vào quá trình giáo dục Đây là hình thức

tổ chức dạy học tạo điều kiện cho học sinh có những trải nghiệm khám phá mới mẻ, qua

đó góp phần hình thành năng lực, KN làm việc nhóm, KN sưu tầm đánh giá tư liệu sự kiện lịch sử, phát triển năng lực người học Khi tổ chức các HĐTN trong dạy học môn Lịch sử lớp 12 thì chất lượng dạy học và kết quả học tập môn Lịch sử của HS lớp 12 tại các trường THPT quận 10, Tp HCM sẽ được cải thiện hiệu quả hơn

Xuất phát từ thực tiễn dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay và yêu cầu của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm cho HS trong dạy học Lịch sử theo chương trình giáo

dục phổ thông hiện nay, đề tài nghiên cứu “Thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Lịch sử lớp 12 THPT tại quận 10, Tp HCM” có ý nghĩa thực tiễn cao

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Lịch sử ở trường THPT, từ đó vận dụng thiết kế minh họa hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử lớp 12 tại trường THPT Nguyễn Du, quận 10, Tp.HCM Đồng

thời, rèn luyện kỹ năng thuyết trình, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng tự lựa chọn tài liệu của HS thông qua thiết kế HĐTN trong dạy học môn Lịch sử lớp 12 tại các trường THPT của quận 10, Tp.HCM

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Lịch sử trường THPT

- Thiết kế minh họa hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Lịch sử lớp 12

3.2 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học môn Lịch sử lớp 12 tại các trường THPT quận 10, Tp.HCM

4 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Lịch sử trường THPT

- Đánh giá thực trạng về hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử lớp 12 tại các trường THPT quận 10, Tp HCM

- Thiết kế minh họa hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử 12 tại trường THPT Nguyễn Du, quận 10, Tp HCM Tiến hành thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng sự biến đổi về kỹ năng thuyết trình, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng tự lựa chọn tài liệu của HS thông qua thiết kế HĐTN trong dạy học môn Lịch sử lớp 12 tại các trường THPT, quận 10, Tp.HCM

5 GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU

- Thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử lớp 12 phù hợp với cơ sở

lý luận, thực tiễn về học tập trải nghiệm và đặc điểm nội dung dạy học môn Lịch sử lớp

12 sẽ giúp nâng cao tỉ lệ đạt được mục tiêu dạy học của học sinh, qua đó đem lại tính

- Các kỹ năng thuyết trình, kỹ năng làm việc nhóm và kỹ năng tự lựa chọn tài liệu của HS sẽ được cải thiện khi thiết kế HĐTN trong dạy học môn Lịch sử lớp 12 tại các

trường THPT của quận 10, Tp.HCM

6 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

- Hoạt động học tập trải nghiệm được thiết kế trong nội dung chương trình của môn Lịch sử lớp 12, phần lịch sử Việt Nam, cụ thể là 3 chương:

+ Chương I: Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1925

+ Chương III: Việt Nam từ năm 1945 đến năm 1954

+ Chương IV: Việt Nam từ 1954 đến năm 1975

- Nghiên cứu trên 120 học sinh lớp 12 và 20 giáo viên giảng dạy môn Lịch sử lớp

12 tại các trường THPT ở quận 10, TP.HCM sau:

+ Trường THPT Nguyễn An Ninh

+ Trường THPT Nguyễn Khuyến

+ Trường THPT Diên Hồng

+ Trường THPT Nguyễn Du

- Thiết kế minh họa và tổ chức thực nghiệm tại trường THPT Nguyễn Du theo 3 chủ đề tương ứng với hoạt động trải nghiệm trong lớp; hoạt động trải nghiệm trong khuôn viên nhà trường và hoạt động trải nghiệm ngoài xã hội

7 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Đề tài này sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học sau:

7.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

Để xây dựng cơ sở lý luận và thực tiễn cho đề tài, tác giả đã tiến hành thu thập

thông tin và tài liệu về các vấn đề như: thuyết kiến tạo, học tập trải nghiệm, hoạt động

trải nghiệm, các hình thức tổ chức, quy trình tổ chức, phương pháp tổ chức và đánh giá hoạt động học tập trải nghiệm môn Lịch sử lớp 12… Từ tài liệu thu thập được, tiến hành phân tích, tổng hợp, phân loại, đánh giá và khái quát hóa thông tin theo chủ đề liên quan trực tiếp hay gián tiếp đến vấn đề nghiên cứu, cụ thể như sau: Xác lập được cơ sở lý luận

và thực tiễn của việc thiết kế HĐTN trong dạy học môn Lịch sử lớp 12 Xác định và làm sáng tỏ hệ thống, cấu trúc của thiết kế HĐTN trong dạy học môn Lịch sử lớp 12 Xác định những tác động của quá trình thực nghiệm đối với việc hình thành những kiến thức,

kỹ năng, thái độ và năng lực của HS sau khi thực hiện thiết kế HĐTN trong dạy học môn Lịch sử lớp 12

7.2 Phương pháp quan sát

Trong quá trình nghiên cứu, tác giả đã tiến hành quan sát các nội dung như: Quá

trình GV tổ chức và quá trình HS thực hiện các HĐTN môn Lịch sử lớp 12 Kết quả quan sát giúp tác giả đánh giá, xác định được những điều kiện thuận lợi, khó khăn và tính khả thi của việc thiết kế HĐTN trong dạy học môn Lịch sử lớp 12 trường THPT Trong quá trình thực nghiệm sư phạm, tác giả sử dụng phương pháp quan sát nhằm thu thập thông tin đánh giá kết quả quá trình HĐTN môn Lịch sử lớp 12 của HS

và kết quả về mặt định tính của vấn đề thiết kế HĐTN trong dạy học môn Lịch sử lớp

12

7.3 Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi

Mục đích của phương pháp này nhằm tìm hiểu về thực trạng, những điều kiện thuận lợi và khó khăn trong thiết kế HĐTN trong dạy học môn Lịch sử lớp 12 ở các nhà trường THPT

Trên cơ sở xác định mục đích và nội dung khảo sát, tác giả đã tiến hành thiết kế mẫu

phiếu điều tra dành cho GV và HS của các trường THPT trên địa bàn quận 10, Tp.HCM 7.4 Phương pháp phân tích, thống kê số liệu

Sử dụng phương pháp phân tích, thống kê số liệu giúp tác giả thống kê kết quả

khảo sát thực trạng và kết quả thực nghiệm thiết kế HĐTN trong dạy học môn Lịch sử lớp 12 Sử dụng công thức toán thống kê để xử lý và phân tích kết quả sau khi tiến hành khảo sát và thực nghiệm sư phạm Từ kết quả phân tích, sẽ kiểm nghiệm tính khách quan của kết quả nghiên cứu

7.5 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Mục đích của phương pháp thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm chứng về giả thuyết nghiên cứu của đề tài và hiện thực hóa thiết kế minh họa hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử lớp 12 tại trường THPT Nguyễn Du, quận 10, Tp HCM, qua đó đánh giá tính hiệu quả của việc thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử lớp 12 tại các trường THPT

7.6 Phương pháp xin ý kiến chuyên gia

Trong quá trình nghiên cứu, tác giả tham khảo ý kiến của các chuyên gia là BGH,

GV tại trường THPT Nguyễn Du để có những định hướng nghiên cứu quan trọng cho đề tài và để kiểm nghiệm tính khả thi và cần thiết của các thiết kế minh họa Đánh giá kết quả khảo sát chuyên gia bằng phương pháp định tính

8 ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN

- Về lý thuyết:

Hệ thống hóa được cơ sở lý luận về thiết kế HĐTN trong dạy học Lịch sử lớp 12 trường THPT bao gồm khái niệm về thiết kế HĐTN trong dạy học, đặc điểm, nội dung dạy học môn Lịch sử trường THPT, phương pháp, hình thức tổ chức HĐTN trong dạy học môn Lịch sử trường THPT, quy trình thiết kế HĐTN trong dạy học môn Lịch sử trường THPT

- Về thực tiễn:

+ Đánh giá được thực trạng dạy học môn Lịch sử lớp 12 tại các trường THPT ở quận 10, Tp.HCM dưới góc độ của thiết kế HĐTN

+ Tổ chức kiểm nghiệm các thiết kế minh họa và thực nghiệm đối với thiết kế minh họa thứ ba tương ứng với HĐTN ngoài xã hội tại Trường THPT Nguyễn Du với chủ đề:

“Những điểm giống và khác nhau giữa ba Chiến lược chiến tranh mà đế quốc Mĩ áp dụng

ở miền Nam Việt Nam là Chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” (1961-1965), “Chiến tranh cục bộ” (1965-1968) và “Việt Nam hóa chiến tranh” (1969-1973)

9 CẤU TRÚC LUẬN VĂN

Ngoài phần mở đầu, nội dung, kết luận và kiến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử

trường THPT

Chương 2: Thực trạng về hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử 12 tại các

trường THPT ở quận 10, Tp.HCM

Chương 3: Thiết kế minh họa hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử 12 tại

tại Trường THPT Nguyễn Du, quận 10, Tp.HCM

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM

TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ TRƯỜNG THPT

1.1 TỔNG QUAN

1.1.1 Nghiên cứu ngoài nước

John Dewey là nhà cải cách giáo dục người Mỹ, một trong những người đầu tiên phát triển triết học về chủ nghĩa thực dụng và là một trong những người sáng lập tâm lý học chức năng, các ý tưởng của ông có ảnh hưởng sâu sắc tới giáo dục và cải cách xã hội

ở Mỹ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX Theo John Dewey “Triết lý là lý luận giáo dục xét như một thực tiễn được thực hiện một cách có chủ tâm” [28] Vì thế, cần chấm dứt

việc coi giáo dục như là sự chuẩn bị đơn thuần cho cuộc sống tương lai của người học Bởi lẽ, nhà trường chính là môi trường sống, là đời sống cộng đồng, cho nên không được

tháo rời giữa nhà trường và xã hội Ông viết “sản phẩm cao quý nhất của nhà trường là

ở chỗ nhà trường tạo ra khuynh hướng học hỏi từ bản thân đời sống và nó cung cấp điều kiện sống nào đó để tất cả mọi người sẽ học trong quá trình họ đang sống” [28] Muốn

vậy, cần thiết kế các chương trình và tổ chức quá trình giáo dục chú trọng sự tiếp cận đời sống thực tế, rèn luyện hệ thống kỹ năng, không quá thiên về giáo dục lý thuyết Mặt khác, từ cơ sở triết học cho rằng, kinh nghiệm và tự nhiên là liên tục, là một loại tác dụng thông suốt không thể chia cắt, với tư cách là một thể hữu cơ, con người có phản ứng và thích ứng khác nhau đối với các hoàn cảnh Vì thế, thực hành và thực nghiệm phải là cốt

lõi của giáo dục, qua đó ông đề xuất nguyên lý “học bằng cách làm” Quá trình giáo dục

cần chú ý việc hoàn thiện các kỹ năng chứ không chỉ là việc đào tạo ra những con người

có kiến thức, đó phải là một quá trình năng động có kiến tạo Giáo dục sẽ thất bại nếu nó không hình thành được những kinh nghiệm sống trải nghiệm liên tục nơi các cá nhân xét

trong tương quan cộng đồng Vì thế, nguyên lý kinh nghiệm, giáo dục kinh nghiệm là một trong những nội dung cốt lõi của triết học giáo dục Dewey

Kế thừa và phát triển lí thuyết học tập trải nghiệm của các nhà Tâm lý học, Giáo dục học như: John Dewey (1859-1952), Mary Parker Follett (1868- 1933); Kurt Lewin (1890-1947); Jean Piaget (1896-1980); Lev Vygotsky (1896-1934); Carl Jung (1875-1961); Carl Rogers (1902-1987); Paulo Freire (1921-1997) và nhiều nhà nghiên cứu khoa học khác, Kolb (1984) đã phát triển thành mô hình học tập trải nghiệm tương đối hoàn chỉnh

và được sử dụng phổ biến trên khắp thế giới Hiện nay, lí thuyết học tập trải nghiệm đã được ứng dụng rộng rãi trên các lĩnh vực ở nhiều quốc gia có nền giáo dục tiên tiến trên thế giới; đồng thời lí thuyết này được xem như triết lí giáo dục của nhiều nước và đang tiếp tục phát triển trong thời đại hiện nay [41] Theo Kolb (1984), chu trình học tập trải nghiệm của người học bao gồm bốn giai đoạn được thể hiện như mô hình sau:

Hình 1.1: Mô hình học tập trải nghiệm của Kolb (1984) [41]

Với mô hình này nhận thấy được tùy thuộc vào trình độ của từng cá nhân mà tiến trình học tập của người học có thể được bắt đầu từ trải nghiệm cụ thể hoặc phản ánh qua quan sát và kết thúc ở thực hành chủ động Qua các giai đoạn trải nghiệm đó, người học

có một quá trình suy tư, phản tỉnh để có được cảm xúc tích cực cá nhân và hình thành giá trị mới từ kinh nghiệm cụ thể đã có

Clift, R.T & Brady, P (2005) cho rằng: “Trải nghiệm thực tế nên được liên kết với các mục tiêu của chương trình, các khóa học và các hoạt động của khóa học Dựa vào các hoạt động này, học viên, giáo viên hay những người tham gia hoạt động đều được trải nghiệm và tìm kiếm những điều mới lạ, lúc đó tư duy sẽ phát triển thêm một bậc cao kích thích khả năng sáng tạo và học tập của con người” [30] Theo cách này, trải nghiệm

thực tế có thể được sử dụng để mở rộng, nâng cao và củng cố các kỹ năng và khái niệm được dạy trong phương pháp làm việc

Justin Raudys đã đề xuất 7 hoạt động trải nghiệm để thu hút HS trong trường phổ

thông là: Thần đồng, Mạng lưới Pro – Con, Gia sư bằng tuổi, Câu hỏi kiểm tra do HS

tự đề ra, Bể cá, Bảng ghi nhớ và Hoạt động dã ngoại [42] Mỗi hoạt động, Justin đều

trình bày rõ các bước thực hiện và lợi ích của việc áp dụng hoạt động đó vào trong dạy học tại các trường phổ thông

McIntyre, D.J., Byrd, D.M.,& Foxx, S.M (1996) nêu rõ: Các chương trình nên kết hợp sự phản ánh của giáo viên, bên cạnh việc phản chiếu là điều mà các giáo viên hay chuyên gia thực hiện Tuy nhiên, tại đây không thể mong đợi học sinh biết cách thực hiện điều này mà không cần một số hướng dẫn, mô hình hóa nhận thức và thực hành có hướng dẫn Vì vậy, các kinh nghiệm phản xạ có cấu trúc nên được kết hợp vào kinh nghiệm thực địa cũng như các hoạt động trong lớp [36]

Donnelly, N., & Davidoff, J (1999) cho rằng “dạy học hiệu quả là một nỗ lực phức tạp Học tập phức tạp có hiệu quả nhất khi đi từ toàn bộ Cho dù học một quy trình toán học phức tạp, đánh đàn với những ngón tay trên bàn phím piano phức tạp hay kỹ năng

sư phạm cấp cao, tất cả học sinh đều học tốt nhất nếu họ có thể nhìn thấy sản phẩm hoàn chỉnh hoặc hiểu được toàn bộ” [31] Tuy nhiên, điều này thường trái ngược với những

gì xảy ra trong các chương trình giáo dục giáo viên Tại đây, các giáo viên tham gia các

lớp học theo quy định với các kiến thức và kỹ năng được tiêu chuẩn hóa đã thêm một địa điểm quy định cùng với kinh nghiệm thực tế Thay vào đó, giáo viên nên được đắm mình trong tình huống giảng dạy xác thực sớm trong chương trình giáo dục giáo viên của họ trong ít nhất ba hoặc bốn tuần Bên cạnh việc chỉ quan sát, họ cần được giao một số trách nhiệm cho việc lập kế hoạch và giảng dạy (hướng dẫn nhóm nhỏ hoạt động tốt nhất ở đây) Điều này sẽ cung cấp cho giáo viên một ý thức về tổng thể và cung cấp cho họ kiến thức đầy đủ

Maheady, L., Jabot, M., Rey, J., & Michielli- Pendl, J (2007) đề cập đến việc: “Để trở thành một giáo viên chuyên nghiệp cần phải có một kiến thức tốt, có tổ chức liên quan đến việc dạy, học và phát triển con người Cơ sở tri thức này cần được cấu trúc tốt, có tổ chức và khá sâu” [35] Vì vậy, các chương trình giáo dục giáo viên chất lượng

cao nên duy trì các tiêu chuẩn cao để chấp nhận và mong đợi công việc chất lượng cao

từ các giáo viên trong các khóa học và kinh nghiệm thực tế Tuy nhiên, tốc độ, bối cảnh

và sự gắn kết là những yếu tố quan trọng của sự nghiêm túc trong học tập

Jan Amos Komensky (1592 – 1670) nhận định tri thức nên đạt được một cách hoàn chỉnh, bắt đầu từ nhận thức cảm tính về sự chân thật, sau đó chuyển đến tư duy Theo Comenius, giáo dục tôn trọng sự phát triển tự nhiên Komensky cũng đề cao ý tưởng về

sự phát triển toàn diện những khả năng của con người Komensky cho rằng sự kết nối lý thuyết và thực hành cũng như mối quan hệ nội tại giữa các môn học mang tính cá nhân

và có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển toàn diện của con người [49, tr10]

Vygotsky (1981) tin rằng, trẻ sẽ trải nghiệm tri thức và những kỹ năng thông qua những tương tác với bạn cùng tuổi và những người lớn khác Từ đó, trẻ sẽ định hình tri thức và những kỹ năng được trải nghiệm trong suốt những tương tác Cuối cùng trẻ sẽ

sử dụng tri thức và những kỹ năng này để hướng dẫn và chỉ đạo cho hành vi của chính mình [38, tr.25]

Kinda McDougall (2014) cho rằng, học tập trải nghiệm trong dạy học Lịch sử, đặc biệt là học tập trải nghiệm tại các viện bảo tàng và các di tích lịch sử đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Theo tác giả, học tập trải nghiệm trong dạy học Lịch sử là học tập diễn ra bên ngoài lớp học, ở một nơi được thiết kế để đưa nội dung của bài học vào bối cảnh cụ thể, nhập vai và liên quan đến sự tham gia tích cực của học sinh Tác giả còn chỉ

ra rằng, hiệu quả của học tập trải nghiệm trong dạy học Lịch sử đã được nhiều nhà nghiên cứu công nhận, vì nó mang lại cho HS cảm giác sâu sắc hơn về kết nối cá nhân với lịch

sử, trang web và những người liên quan, giúp HS nâng cao trình độ và kỹ năng tư duy phê phán cao hơn so với phương pháp giảng dạy truyền thống mang lại [34]

1.1.2 Nghiên cứu trong nước

Năm 2006, học tập dựa vào trải nghiệm được đề cập ở Việt Nam trong tài liệu “Học

mà chơi - Chơi mà học: Hướng dẫn các hoạt động giáo dục môi trường trải nghiệm” do

Dự án giáo dục môi trường Hà Nội và Trung tâm Con người và Thiên nhiên biên soạn Chương trình Dự án này được triển khai tại 12 trường tiểu học và 11 trường trung học

cơ sở tại Hà Nội Nội dung tài liệu dự án giới thiệu tóm tắt khái niệm liên quan đến giáo dục môi trường nói chung và học tập dựa vào trải nghiệm nói riêng, giới thiệu một số hoạt động trò chơi thực hành giúp cho HS tiểu học và trung học cơ sở có thêm kiến thức

và hiểu biết khi tham gia các hoạt động trải nghiệm [7]

Cũng tại thời điểm này, năm 2006, dựa vào mô hình dạy học theo chuẩn đầu ra của Prideaux (2003), Natalie Brown đã xác định được mối quan hệ giữa các thành phần trong nhu cầu học tập của người học Từ mối quan hệ này, tác giả đã phát triển mô hình về sự tiếp thu kiến thức của người học trong dạy học Mô hình này là cơ sở cho việc lập kế hoạch dạy học theo hình thức học tập linh hoạt [37] Tuy nhiên, các hướng dẫn vận dụng chủ yếu tập trung vào các khóa học trực tuyến

Năm 2010, Bùi Văn Hồng và Nguyễn Thị Lưỡng đã dựa trên các yếu tố về nhu cầu học tập của Natalie Brown để nghiên cứu xây dựng chương trình bồi dưỡng giáo viên

môn Công nghệ Trung học phổ thông theo tiếp cận linh hoạt Trong nghiên cứu này, các tác giả đã đề xuất được cấu trúc của chương trình bồi dưỡng với các module nội dung có tính chất độc lập, học viên có thể lựa chọn nội dung, cơ sở đào tạo và thời gian học tập bồi dưỡng phù hợp với nhu cầu và điều kiện cá nhân [14] Tuy nhiên, về bản chất, đây chính là nghiên cứu phát triển chương trình đào tạo linh hoạt cho việc bồi dưỡng giáo viên dạy học môn Công nghệ THPT đáp ứng nhu cầu cập nhật kiến thức và nâng cao trình độ

Không dừng lại với những công trình ở trên, năm 2014, dựa vào tiếp cận linh hoạt và

lí thuyết học tập trải nghiệm của Kolb (1984), Bùi Văn Hồng đã nghiên cứu Phát triển việc lập kế hoạch dạy học linh hoạt cho việc cung cấp nội dung học tập theo nhu cầu của sinh viên trong dạy học thực hành kĩ thuật [13] Dựa vào đó, tác giả trình bày kết quả nghiên

cứu về mô hình và quy trình dạy học tích hợp; kết quả dạy học thử nghiệm và đánh giá bước đầu về tính hiệu quả của quy trình dạy học tích hợp Ở hai công trình này, tác giả đã chỉ ra được trong kế hoạch dạy học linh hoạt, giảng viên xác định trước các phương án dạy học dựa trên những sự khác nhau về nhu cầu nội dung học tập của sinh viên, giúp giảng viên chủ động hơn trong việc linh hoạt các tiến trình học tập theo nhu cầu học tập của sinh viên Kết quả nghiên cứu cho thấy, lí thuyết học tập trải nghiệm cho phép giảng viên linh hoạt các tiến trình học tập phù hợp với trình độ của sinh viên, giúp việc dạy học đảm bảo tính vừa sức, kích thích tính tích cực trong nhận thức, qua đó nâng cao được kết quả học tập

Liên quan tới học tập trải nghiệm, Nguyễn Đức Trí [27], Nguyễn Văn Khôi [17] với các công trình nghiên cứu của mình đã làm sáng tỏ một cách hệ thống học tập trải nghiệm theo năng lực cả về mặt lý luận và phương thức đào tạo nhằm giúp người học được trải nghiệm trong thực tế nghề nghiệp để hình thành năng lực do nghề đòi hỏi Qua đó, tăng tương tác giữa người dạy với người học thông qua quá trình thực hành, từ đó người học

tham gia vào sẽ phần nào giảm đi cảm giác học thụ động mà tăng thêm khả năng sáng tạo trong quá trình được tham gia trải nghiệm

Đến năm 2015, Bùi Văn Hồng và cộng sự cũng đã nghiên cứu vận dụng lí thuyết học tập trải nghiệm của Kolb (1984) vào trong dạy học môn Nghề tin học phổ thông cấp THCS, qua đó, các tác giả đã đề xuất tiến trình và kế hoạch dạy học cho môn học Kết

quả thực nghiệm bước đầu cho thấy dạy học môn Nghề tin học phổ thông cấp THCS theo vận dụng lí thuyết học tập trải nghiệm đảm bảo được tính vừa sức trong học tập; các hoạt động học tập của học sinh luôn gắn liền với trải nghiệm thực tế và thực hành chủ động, giúp cho học sinh đạt được kết quả học tập tốt nhất [12]

Trong nghiên cứu Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh trong dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT huyện Ba Vì, Hà Nội, Lê Thị Nga (2015) đã nêu

vai trò và ý nghĩa của hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử, từ đó đưa ra các biện pháp và hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử địa phương ở Trường THPT huyện Ba Vì, Hà Nội [19]

Trong nghiên cứu Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo với di tích ở huyện Gia Lâm trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 7 THCS, Đào Mỹ Hằng (2016) đã đề cập tới

khái niệm, biện pháp và hình thức của hoạt động trải nghiệm sáng tạo Ngoài ra, tác giả cũng đưa ra một số ví dụ cụ thể về các hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử địa phương với di tích ở huyện Gia Lâm, Hà Nội [11]

Trong nghiên cứu Dạy Lịch sử, phải sáng tạo, Lê Văn Linh - Đỗ Tấn Ngọc (2019) cho rằng “thực hiện dạy học trải nghiệm trong dạy học Lịch sử sẽ tạo cơ hội cho học sinh huy động, tổng hợp kiến thức, kỹ năng của các môn học, các lĩnh vực giáo dục khác nhau để có thể trải nghiệm thực tiễn trong nhà trường, gia đình và xã hội [43]

Trong nghiên cứu Đổi mới dạy học Lịch sử địa phương ở trường THCS tỉnh Hà Giang, Nguyễn Minh Nguyệt (2015) đã đề cập đến sự cần thiết phải đổi mới phương

pháp dạy học Lịch sử trong tình hình hiện nay Qua đó, tác giả cũng đề cập đến những

hạn chế trong dạy và học Lịch sử hiện nay, từ đó rút ra những nguyên nhân vì sao phải tiến hành đổi mới, định hướng đổi mới trong dạy học Lịch sử hiện nay là gì, trong đó tác giả cũng đề cập đến một trong những phương pháp đổi mới hiệu quả là tổ chức HĐTN trong dạy học Lịch sử [21]

Trong nghiên cứu Tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh trong dạy học Lịch

sử Việt Nam ở trường THCS tại Hà Nội, Nguyễn Thị Thanh Thúy (2019) chỉ ra rằng sự

cần thiết phải tiến hành tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử nói chung

và dạy học phần lịch sử Việt Nam nói riêng Ngoài ra, tác giả còn phân tích dựa trên những nghiên cứu về những hình thức trải nghiệm tối ưu, khả thi và hiệu quả nhất Qua

đó tiến hành thực nghiệm để kiểm chứng nghiên cứu của mình là là hợp lí và đúng đắn [26]

Ngoài những tìm hiểu về các công trình nghiên cứu của các tác giả về HĐTN ngoài nước và trong nước, HĐTN của bộ môn Lịch sử ở trường THPT như đã trình bày ở trên, tác giả luận văn còn tìm hiểu một số công trình nghiên cứu về thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học như sau:

Trong bài viết Thiết kế HĐTN trong dạy học môn Toán ở trường THCS, Nguyễn

Kim Ngân, Dương Hữu Tòng đã đưa ra quy trình thiết kế HĐTN, trên cơ sở quy trình

ấy, các tác giả đã thiết kế HĐTN trong dạy Toán trường THCS, cụ thể là nội dung môn Toán lớp 7 với chủ đề “Thống kê” [20]

Trong bài viết Nghiên cứu thiết kế HĐTN ở tiểu học, Phạm Phú Cam cũng đề cập

đến mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức HĐTN ở tiểu học Ngoài ra, tác giả còn đề cập đến cơ sở khoa học và cách thức tổ chức HĐTN ở tiểu học theo quan điểm hoạt động [10]

Như vậy, các nghiên cứu về thiết kế HĐTN ở các cấp tiểu học, THCS, THPT rất phong phú và đa dạng Tuy nhiên theo tìm hiểu của tác giả, chưa có công trình nào nghiên

qua phân tích các nghiên cứu về HĐTN trong dạy học Lịch sử trong và ngoài nước, đề tài nhận thấy rằng việc nghiên cứu các phương pháp dạy học tích cực hiện đại vào môn học Lịch sử đã được các nhà nghiên cứu quan tâm song như vậy vẫn chưa đầy đủ Các công trình trên đã đề cập tới phương pháp, hoạt động dạy học Lịch sử nhiều song chưa

có tài liệu nào nghiên cứu một cách cụ thể, chi tiết việc thiết kế các hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử nói chung và dạy học phần lịch sử Việt Nam nói riêng Chính vì

vậy, đề tài nghiên cứu “Thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Lịch sử lớp

12 THPT tại quận 10, TP HCM” nhằm đóng góp một phần vào việc triển khai phương

pháp, cấu trúc vào dạy học môn Lịch sử hiện nay mà đầu tiên là dạy học sử Việt Nam lớp 12

1.2 CÁC KHÁI NIỆM SỬ DỤNG TRONG ĐỀ TÀI

1.2.1 Trải nghiệm

- Theo quan điểm của triết học, sự trải nghiệm được hiểu là kết quả của sự tương tác giữa con người với thế giới khách quan Sự tương tác này bao gồm cả hình thức và kết quả các hoạt động thực tiễn trong xã hội, bao gồm cả kỹ thuật và kỹ năng, cả những nguyên tắc hoạt động và phát triển thế giới khách quan Nhà triết học vĩ đại người Nga

Solovyev V.S quan niệm rằng “trải nghiệm là kiến thức kinh nghiệm thực tế là thể thống nhất bao gồm kiến thức và kỹ năng Trải nghiệm là kết quả của sự tương tác giữa con người và thế giới, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác” [3]

- Theo từ điển Tiếng Việt giải nghĩa: “Trải nghiệm là trải qua, kinh qua” [23] Như

vậy, trải nghiệm có nghĩa là quá trình chủ thể trực tiếp được tham gia vào các hoạt động

và từ đó rút ra được những kinh nghiệm cho bản thân mình

- Từ những phân tích trên, “trải nghiệm” trong đề tài này có thể hiểu là những hoạt động mang tính cá nhân, được chủ thể suy xét, suy ngẫm, qua đó rút ra được những kinh nghiệm Những kinh nghiệm đó có được thông qua những hoạt động trong những hoàn cảnh cụ thể của cuộc sống Để có được những kinh nghiệm này, chủ thể phải trải qua

việc giải quyết các vấn đề trong những hoàn cảnh tương tự nhiều lần và thu được những kết quả nhất định

1.2.2 Hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Lịch sử lớp 12

1.2.2.1 Hoạt động trải nghiệm

- Hoạt động có thể được hiểu là là quá trình tác động qua lại tích cực giữa con người với thế giới khách quan mà qua đó mối quan hệ thực tiễn giữa con người với thế giới khách quan được thiết lập” [22] Trong mối quan hệ đó có hai quá trình diễn ra

đồng thời và bổ sung cho nhau, thống nhất với nhau là quá trình đối tượng hoá và quá trình chủ thể hoá Quá trình đối tượng hóa là quá trình chủ thể chuyển năng lực của mình thành sản phẩm của hoạt động, hay nói khác đi tâm lý người được bộc lộ, được khách quan hóa trong quá trình làm ra sản phẩm Quá trình chủ thể hóa là quá trình chuyển từ phía khách thể vào bản thân chủ thể những quy luật, bản chất của thế giới để tạo nên tâm

lý, ý thức nhân cách của bản thân bằng cách chiếm lĩnh thế giới Như vậy, trong hoạt

động con người vừa tạo ra sản phẩm về phía thế giới, vừa tạo ra tâm lý của mình, hay nói khác đi tâm lý, ý thức, nhân cách được bộc lộ và hình thành trong hoạt động

- Hoạt động trải nghiệm đóng vai trò quan trọng trong trường phổ thông và được tiến hành song song với hoạt động dạy học, cho đến nay có nhiều cách hiểu và định nghĩa

khác nhau về hoạt động trải nghiệm Hoạt động trải nghiệm là một loạt các hoạt động được diễn ra dựa trên kinh nghiệm thực tế Trong đó người tham gia có thể quan sát, hỗ trợ, kèm cặp, hướng dẫn hoặc tiến hành nghiên cứu Trải nghiệm có thể xảy ra ở các khu

vực trong lớp, trong khuôn viên nhà trường và ngoài xã hội

- Hoạt động trải nghiệm cũng được xem là hoạt động giáo dục, trong đó, dưới sự hướng dẫn của nhà giáo dục, từng cá nhân học sinh được tham gia trực tiếp vào các hoạt động khác nhau của đời sống nhà trường cũng như ngoài xã hội với tư cách là chủ thể của hoạt động, qua đó phát triển năng lực thực tiễn, phẩm chất nhân cách và phát

Như vậy, hoạt động trải nghiệm trong phạm vi đề tài này được hiểu “là hoạt động giáo dục, trong đó, từng cá nhân học sinh trực tiếp hoạt động thực tiễn trong môi trường nhà trường cũng như môi trường gia đình và xã hội dưới sự hướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục, qua đó phát triển tình cảm, đạo đức, phẩm chất, nhân cách, các năng lực… từ đó tích lũy kinh nghiệm riêng cũng như phát huy tiềm năng sáng tạo cá nhân của mình.”

1.2.2.2 Hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Lịch sử

Đặc điểm kiến thức môn Lịch sử ở trường phổ thông là kiến thức mang tính cụ

thể, không lặp lại, có sự kế thừa và có hệ thống (logic lịch sử) Do đó, việc dạy học môn Lịch sử càng cụ thể, càng sinh động bao nhiêu thì càng hấp dẫn HS bấy nhiêu Nếu GV giảng dạy Lịch sử mà tách sự kiện lịch sử ra khỏi không gian, thời gian, nhân vật thì HS không thể hiểu được lịch sử, các sự kiện này sẽ chỉ là một tập hợp tư liệu không có ý nghĩa Mặt khác, các di tích lịch sử cách mạng được lưu giữ ở các địa phương đều gắn liền với những sự kiện, biến cố lịch sử cụ thể Vì vậy, việc sử dụng những di tích này trong dạy học, đặc biệt là khi tổ chức cho HS được học tại thực địa sẽ tạo nên môi trường học tập thú vị, làm cho HS cảm thấy như đang được chứng kiến sự kiện lịch sử diễn ra trước mắt Hơn nữa, không sự kiện lịch sử nào tồn tại đơn lẻ mà nó có mối liên hệ với những sự kiện trước và sau nó, với không gian, hoàn cảnh xã hội lúc bấy giờ nên GV sử dụng các di tích lịch sử vào việc giảng dạy sẽ giúp HS có được cái nhìn toàn diện, hệ thống về các sự kiện, hiện tượng lịch sử

Dựa vào những đặc điểm này và các khái niệm mà đề tài đã nêu trên, “hoạt động

trải nghiệm trong dạy học môn Lịch sử” có thể được hiểu “là một hoạt động giáo dục, trong đó, mỗi cá nhân HS trực tiếp tham gia các hoạt động thực tiễn trong và ngoài nhà trường dưới sự hướng dẫn và tổ chức của GV để đạt được các yêu cầu về mục tiêu giáo

dục của môn Lịch sử.”

1.2.3 Thiết kế hoạt động trải nghiệm

Theo từ điển Cambride, thiết kế là việc lập ra hoặc đề xuất ra kế hoạch cho cái gì

đó (cho đối tượng nào đó) [39]

Từ định nghĩa trên cho thấy, “Thiết kế hoạt động trải nghiệm” trong phạm vi đề tài

này “là quá trình lên kế hoạch, lựa chọn và mô tả cách thức thực hiện các hoạt động dạy học được tổ chức trong thực tiễn dựa trên vốn kinh nghiệm của HS Thông qua việc thực hiện các hoạt động dạy học này, GV và HS sẽ đạt được yêu cầu của mục tiêu giáo dục đề ra.”

1.3 THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ TRƯỜNG THPT

1.3.1 Đặc điểm dạy học môn Lịch sử trường THPT

1.3.1.1 Mục tiêu dạy học

Môn Lịch sử ở trường phổ thông nhằm giúp cho HS có được những kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới; góp phần hình thành ở HS thế giới quan khoa học, giáo dục lòng yêu quê hương đất nước, truyền thống dân tộc, cách mạng, bồi dưỡng các năng lực tư duy, hành động, thái độ ứng xử đúng đắn trong đời sống xã hội Mục tiêu dạy học môn Lịch sử ở trường phổ thông bao gồm:

a) Kiến thức

- Nhận thức được sự kiện lịch sử tiêu biểu, những bước phát triển chủ yếu, những chuyển biến quan trọng của lịch sử thế giới từ thời nguyên thủy đến nay Chú trọng đến những nội dung quan trọng nhất để hiểu biết về quá trình phát triển của lịch sử loài người, những nền văn minh, những mô hình xã hội tiêu biểu, lịch sử các nước trong khu vực và các sự kiện lịch sử thế giới có ảnh hưởng lớn, liên quan đến lịch sử dân tộc

- Hiểu được quá trình phát triển của lịch sử dân tộc từ nguồn gốc đến nay, trên cơ

sở nhận thức được những sự kiện tiêu biểu của từng thời kì, những chuyển biến của lịch

sử và sự phát triển hợp quy luật của lịch sử dân tộc trong sự phát triển chung của thế giới

- Hiểu biết được về một số nội dung cơ bản, cần thiết về nhận thức xã hội như: kết cấu xã hội loài người, mối quan hệ giữa các yếu tố trong cơ cấu hệ thống xã hội, vai trò

to lớn của sản xuất (vật chất, tinh thần) trong tiến trình lịch sử, vai trò của quần chúng nhân dân và cá nhân, nguyên nhân và động lực tạo ra các chuyển biến lịch sử, quy luật vận động của lịch sử

b) Về kĩ năng

Hình thành các kỹ năng cần thiết trong học tập bộ môn như:

- Xem xét các sự kiện lịch sử trong các quan hệ không gian, thời gian

- Làm việc với sách giáo khoa và các nguồn sử liệu

- Phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát, đánh giá các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử

- Bồi dưỡng năng lực phát hiện, đề xuất và giải quyết các vấn đề trong học tập lịch