Luận Văn Logic Học, Logic Học Phương Tây, Quy Luật Cơ Bản, Tư Duy.pdf

Output file VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN VIỆN TRIẾT HỌC ĐẶNG THỊ THUÝ ĐIỆU VẤN ĐỀ QUY LUẬT CƠ BẢN CỦA TƢ DUY TRONG LÔGÍC HỌC PHƢƠNG[.]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

VIỆN TRIẾT HỌC

ĐẶNG THỊ THUÝ ĐIỆU

VẤN ĐỀ QUY LUẬT CƠ BẢN CỦA

TƯ DUY TRONG LÔGÍC HỌC

PHƯƠNG TÂY

Chuyên ngành: Triết học

Mã số: 60 22 80 TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SỸ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI – 2008

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 2

2 Tình hình nghiên cứu đề tài 5

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn 8

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 9

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

6 Cái mới của luận văn 9

7 Ý nghĩa thực tiễn của luận văn 9

CHƯƠNG 1 10

SỰ HÌNH THÀNH VÀ NHỮNG NỘI DUNG CHỦ YẾU TRONG 10

TƯ TƯỞNG ARISTOTLE VỀ QUY LUẬT CƠ BẢN CỦA TƯ DUY 10

1.1 Khái niệm chung về quy luật cơ bản của tư duy 10

1.2 Tiền đề tư tưởng cho sự hình thành quan niệm Aristotle về quy luật cơ bản của tư duy 20

1.3 Vấn đề quy luật cơ bản của tư duy trong lôgíc học Aristotle 32

CHƯƠNG 2 46

TƯ TƯỞNG VỀ QUY LUẬT CƠ BẢN CỦA TƯ DUY TRONG 46

LÔGÍC HỌC PHƯƠNG TÂY SAU ARISTOTLE 46

2.1 Vấn đề quy luật cơ bản của tư duy trong triết học Leibniz 49

2.2 Những đánh giá của Kant và Hêghen về quy luật cơ bản của tư duy 58

2.3 Sự phê phán và đổi mới cách hiểu về quy luật cơ bản của tư duy ở một số nhà lôgíc học hiện đại 70

2.4 Ý nghĩa của các quy luật cơ bản của tư duy đối với nhận thức 84

KẾT LUẬN 94

Tài liệu tham khảo……… 98

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chúng ta đang sống trong thời kỳ văn minh trí tuệ mà năng lực tư duy

là giá trị cơ bản đảm bảo sự phát triển bền vững, mạnh mẽ của xã hội Những

thành quả mà con người đạt được có sự đóng góp không nhỏ của lôgíc học

hình thức Do đó, điều quan trọng là phải nâng cao năng lực tư duy, muốn vậy

chúng ta phải tôn trọng các quy luật của nó Việc nghiên cứu lôgíc học là điều

cần thiết và có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc nâng cao chất lượng tư duy

Lôgíc học là khoa học nghiên cứu tư duy lôgíc của con người Mọi đối tượng đều có hai mặt là nội dung và hình thức, do đó tư duy cũng có hai mặt

phân biệt nhau là nội dung và hình thức Khoa học lôgíc, vì vậy cũng được

chia thành hai phân môn nghiên cứu hai phần đó của tư duy, lôgíc biện chứng

thiên về nghiên cứu nội dung của tư duy, lôgíc hình thức là khoa học nghiên

cứu hình thức của tư duy Theo những quan niệm khá phổ biến thì, lôgíc học

biện chứng đồng nhất với phép biện chứng và lý luận nhận thức, vì vậy vai trò

của nó trong nhận thức và nghiên cứu khoa học là rất to lớn không thể phủ

nhận được Vai trò của lôgíc hình thức, dường như ít được thừa nhận là quan

trọng như vai trò của lôgíc biện chứng có lẽ vì cái vẻ "hình thức" của nó

Nhưng vì tất cả các sự vật đều có nội dung và hình thức, cho nên sẽ là thiếu

sót và siêu hình nếu chúng ta chỉ nhận thức một mặt nào đó của sự vật, việc

tuyệt đối hoá nội dung hay hình thức đều không nên vì nó không chỉ dẫn đến

những cái nhìn lệch lạc mà còn tạo ra một lỗ hổng lớn trong nhận thức Nội

dung và hình thức là hai mặt của một đối tượng, không có nội dung hay hình

thức thuần túy, nội dung và hình thức luôn gắn bó chặt chẽ với nhau, mặc dù

nội dung là cái quan trọng quyết định hình thức nhưng hình thức cũng có tính

độc lập tương đối và có khả năng tác động trở lại nội dung, việc quá xem

trọng vai trò của nội dung hay hình thức đều là sai lầm, do vậy tuyệt đối hoá

vai trò của một trong hai lôgíc học và xem nhẹ vai trò của lôgíc học kia cũng

là sai lầm Việc nghiên cứu lôgíc học hình thức, đặc biệt là chỉ ra quá trình

hình thành, phát triển cũng như vai trò của các quy luật cơ bản của nó trong

nhận thức là rất cần thiết để có cái nhìn đúng đắn về vị trí của lôgíc học hình

thức trong hệ thống nhận thức khoa học

Với tư cách là khoa học nghiên cứu các hình thức của tư duy, lôgíc học hình thức giúp con người có ý thức rõ hơn về các quy luật của tư duy Do vậy,

lôgíc học hình thức có vai trò rất lớn trong việc "cải thiện" khả năng tư duy

Nó giúp con người tư duy một cách có hệ thống, nhất quán, chính xác, rõ ràng

và không rơi vào mâu thuẫn lôgíc, điều đó dẫn chúng ta đến thói quen tư duy

chặt chẽ, sử dụng chính xác các thuật ngữ trong cuộc sống Việc tiếp thu kiến

thức lôgíc học còn giúp chúng ta khám phá ra chân lý một cách nhanh nhất,

ngắn nhất thông qua việc sử dụng thành thạo các tri thức đó Lôgíc học hình

thức không chỉ cần thiết cho hoạt động học tập mà còn rất cần thiết trong cuộc

sống sinh hoạt hàng ngày của mỗi người

Các quy luật cơ bản của tư duy lôgíc có vai trò không nhỏ trong hoạt động nhận thức và nghiên cứu khoa học Vì là các quy luật cơ bản của tư duy

nên chúng có phạm vi tác động rất lớn, mang tính phổ biến đối với quá trình

nhận thức của con người Việc tiếp thu đúng các quy luật cơ bản của lôgíc học

hình thức là một trong những điều kiện cần để đạt tới chân lý khách quan,

giúp chúng ta phát hiện ra mâu thuẫn trong lập luận, từ đó cho phép con

người chính xác hoá các sự kiện, hiện tượng để có thể chỉ đạo hoạt động thực

tiễn một cách có hiệu quả Trong những trường hợp cụ thể những quy luật này

đóng vai trò là công cụ đắc lực giúp chúng ta có được lựa chọn tối ưu nhất

Tuy nhiên, như đã nói, chúng ta có thể vận dụng những quy luật này một cách tự phát, nhưng việc tìm hiểu, lĩnh hội chúng một cách tự giác, khoa

học sẽ giúp con người chủ động và thuận lợi hơn trong quá trình khám phá,

tiếp thu chân lý mới

Tư duy lôgíc chính là một bộ phận hợp thành, một bộ phận không thể thiếu của tư duy khoa học Việc nâng cao năng lực tư duy lôgíc có vai trò đặc

biệt quan trọng nhất là trong thời kỳ thế giới bước vào toàn cầu hoá, con

người ngày càng phải đối mặt với những thách thức mới của cuộc sống, với

những căn bệnh trầm kha của nhân loại, với những tệ nạn mới và có khi còn

phải tỉnh táo cả với những "cơ hội" mới Chỉ một tư duy lôgíc đương nhiên

không thể giải quyết được hết những vấn nạn của cuộc sống đầy khó khăn,

trắc trở, nhưng nó lại là một bước đi không thể thiếu trong quá trình đạt được

những thành tựu mới trên mọi lĩnh vực của cuộc sống con người

Phần lớn sách giáo khoa, tài liệu hiện tại đều trình bày các quy luật cơ bản của tư duy hình thức nhưng lại chưa được thống nhất, thậm chí có tài liệu

còn trình bày không đúng, không chính xác tinh thần, bản chất của các quy

luật này Đặc biệt trong các tài liệu, giáo trình lôgíc hình thức chưa có tài liệu nào

trình bày một cách khái quát lịch sử các quan niệm về quy luật lôgíc hình thức

Sự phát triển của khoa học lôgíc ngày càng nhanh, mạnh mẽ và có những diễn biến phức tạp, nên việc có những đánh giá, có cái nhìn tổng quan

về lôgíc học hình thức cũng như về các quy luật cơ bản của nó không chỉ là

điều cần thiết mà còn là việc cần làm ngay Điều đó được quy định không chỉ

bởi vai trò của nó đối với nhận thức của con người mà còn vì tương lai phát

triển khoa học

Chớnh vỡ những lý do như đã nêu trên mà chúng tôi chọn đề tài “Vấn

đề quy luật cơ bản của tư duy trong lôgic học phương Tây” làm đề tài luận

văn thạc sĩ

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Lôgíc học hình thức có vai trò rất lớn trong việc rèn luyện, phát triển tư duy, nhưng lôgíc học hình thức chỉ được đưa vào giảng dạy ở một số ít trường

đại học, còn ở các trường cao đẳng và trung cấp thì người học gần như không

được học môn học này Ở nước ngoài, ngay ở trình độ phổ thông trung học

học sinh đã được học và nắm vững tri thức của môn khoa học quan trọng này

Ở nước ta, không chỉ có học sinh phổ thông mà nhiều khoa và nhiều trường

đại học cũng không đưa môn học này vào chương trình giảng dạy Có thể nói

rằng, ở nước ta, lôgíc học hình thức vẫn còn là một môn khoa học "trẻ" Ngay

những người giảng dạy, nghiên cứu lôgíc học trước các khái niệm được coi là

cơ bản mà có khi vẫn còn phải tranh luận rất nhiều Điều đó được thể hiện rất

rõ trong hội thảo khoa học do Viện Triết học tổ chức tháng 12/2006: "Lôgíc

học: những vấn đề nảy sinh trong nghiên cứu, giảng dạy và ý nghĩa của nó",

và hội thảo về lôgíc học được tổ chức mới đây (7/2008) tại thành phố Hồ Chí

Minh Các bài viết, các bài trao đổi ý kiến trong giới lôgíc học vẫn toát lên

những băn khoăn, trăn trở để có được cách nhìn nhận thống nhất về khoa học

này, trước hết là với những vấn đề then chốt nhất, trong đó có vấn đề về quy

luật cơ bản của tư duy

Những nghiên cứu về lôgíc học trong giới hạn mà chúng tôi sưu tầm được đã thể hiện tinh thần đầy trách nhiệm của những người nghiên cứu và

giảng dạy lôgíc học cố gắng làm cho môn khoa học này ngày càng phát triển

vừa theo hướng phổ cập, vừa theo hướng chuyên sâu Trong bài: "Lôgíc hình

thức và phương pháp của toán học" [49] tác giả Vũ Văn Viên đã phân tích rõ

quan hệ giữa lôgíc hình thức và phương pháp của toán học đồng thời khẳng

định rằng phương pháp của toán học cũng chính là phương pháp của lôgíc

hình thức cổ điển, tác giả cũng chỉ ra vai trò to lớn của lôgíc cổ điển đối với

việc xây dựng các mô hình toán học trừu tượng Với bài viết: “Chính xác hoá

các nội dung cơ bản của lôgíc học truyền thống” [47] tác giả trên cho rằng, sở

dĩ các tài liệu không trình bày đúng nội dung của các quy luật lôgíc hình thức

là do đã không quán triệt được đối tượng nghiên cứu của môn khoa học này,

không thấy được tính nhất quán của các quy luật và đặc biệt là không chú ý

phân biệt quy luật loại trừ cái thứ ba với quy luật mâu thuẫn Chính vì thế nên

nội dung của hai quy luật này thường được phát biểu không chuẩn xác Từ

nhận định đó, tác giả đã đưa ra quan niệm của mình về nội dung của các quy

luật Chúng tôi cho rằng bài viết này thể hiện tinh thần xây dựng rất cao, rất

sát với vấn đề mà luận văn này nghiên cứu Tác giả Nguyễn Cảnh Hồ trong

bài: "Mấy ý kiến trao đổi xung quanh các quy luật của lôgíc học" [13] cho

rằng sự trình bày quy luật mâu thuẫn và quy luật loại trừ cái thứ ba ở các giáo

trình đại học là thiếu chính xác vì nó không những không giúp cho việc hiểu

đúng nội dung của quy luật mà còn gây ra những băn khoăn thắc mắc cho

người đọc Theo tác giả để làm rõ nội dung của hai quy luật này chúng ta cần

phải hiểu rõ cơ sở của lôgíc học hình thức Nội dung của ba quy luật đầu tiên

của tư duy chính là sự cụ thể hoá yêu cầu khắt khe của nguyên tắc đồng nhất

trừu tượng đối với tư duy trong khi phản ánh hiện thực khách quan Riêng với

quy luật mâu thuẫn thì còn có một nguyên nhân khác nữa làm chúng ta hiểu

sai về quy luật này là khi diễn đạt quy luật mâu thuẫn người ta đã không chú

ý, không phân biệt một cách rõ ràng nội dung của các loại mâu thuẫn Theo

tôi, ngay trong cách trình bày của tác giả thì nội dung của những khái niệm

mâu thuẫn trong quy luật và trong khái niệm không có gì khác nhau, còn khi

trình bày vấn đề này trong phán đoán thì có lẽ tác giả đã lầm giữa nội hàm của

khái niệm với bản thân khái niệm khi được diễn đạt ở khía cạnh khác nhau

Bài: “Đôi điều trao đổi với tác giả cuốn: “Tỡm hiểu lụgic học”” [31] của

Trọng Nhân đã chỉ ra các lỗi lôgíc trong cuốn “Tìm hiểu lôgíc” của Lê Tử

Thành Trọng Nhân không tập trung vào toàn bộ các vấn đề của lôgíc học mà

chỉ đề cập đến vấn đề “Những hình thức cơ bản của tư duy” như khái niệm,

phán đoán Sự phê phán của Trọng Nhân về cơ bản là đúng duy chỉ có điểm

phê phánư về suy luận là sai vì từ hai phán đoán đơn nhất và phán đoán bộ

phận ta không thể có suy luận đúng, ngay cả ví dụ ông đưa ra cũng vi phạm

quy tắc lôgíc vì trong suy luận đó M không chu diên lần nào Nguyễn Ngọc

Hà có bài: "Phi mâu thuẫn có phải bao giờ cũng là quy luật của tư duy đúng

đắn?" [7], bài viết đã đặt vấn đề về tính đúng đắn của quy luật mâu thuẫn

Theo tác giả, một số nhà triết học mácxít khẳng định rằng phi mâu thuẫn

không phải bao giờ cũng là quy luật đúng đắn của tư duy vì vẫn có những

mâu thuẫn lôgíc là đúng, chỉ có lôgíc biện chứng mới là khoa học đúng đắn và

xứng đáng là công cụ của hoạt động nhận thức và nghiên cứu khoa học Theo

tôi, khẳng định quy luật phi mâu thuẫn là đúng nhưng cần giải thích rõ hơn về

vấn đề này nếu không rất dễ gây ra nhận thức sai vấn đề Sở dĩ có tình trạng

này là vì đối tượng của lôgíc học hình thức là tư duy phản ánh về đối tượng ở

phẩm chất xác định, ở trạng thái tĩnh tại, nhưng tất cả các sự vật hiện tượng

trong thế giới kể cả tư duy lại tồn tại trong trạng thái vận động và biến đổi

không ngừng, do đó khi đem nội dung của quy luật phi mâu thuẫn áp dụng

vào xem xét tư duy phản ánh sự vật ở trạng thái vận động và phát triển thì

không còn phù hợp nữa Bản thân lôgíc học hình thức vẫn là công cụ đắc lực

trong hoạt động nhận thức và nghiên cứu khoa học vì lôgíc hình thức chính là

giai đoạn không thể thiếu của lôgíc biện chứng, trong hoạt động nhận thức và

nghiên cứu khoa học chúng ta phải sử dụng kết hợp và hợp lý cả hai loại lôgíc

này thì mới đạt được kết quả như mong muốn Đến ngay cả tư duy siêu hình

vẫn có những điểm hợp lý và cần thiết cho hoạt động nhận thức và nghiên cứu

khoa học Đặc biệt trong cuốn “Các vấn đề lôgíc truyền thống” [30], Phạm

Đình Nghiệm đã tuyển chọn và giới thiệu hơn mười bài viết khác nhau về

lôgíc học hình thức trong đó những bài về các quy luật của tư duy

Ngoài ra còn rất nhiều bài nghiên cứu khác cũng đề cập đến lôgíc học

như: “Về mối quan hệ qua lại giữa lôgíc biện chứng và lôgíc hình thức” [15],

“Lôgíc quy nạp và vai trò của nó trong nhận thức khoa học” [41], “Quy luật

tư duy lôgíc trong lôgíc học Phật giáo” [32], “Sự phân biệt giữa mâu thuẫn

biện chứng và mâu thuẫn lôgíc hình thức” [17].v.v Những bài này đã có vai

trò rất lớn trong việc gợi mở vấn đề nghiên cứu cho tác giả luận văn

Số lượng các bài viết, bài nghiên cứu về lôgic học không phải là ít nhưng riêng về quy luật cơ bản của tư duy hình thức và nhất là về các quan

niệm của các nhà tư tưởng trong lịch sử về quy luật của tư duy không phải

nhiều, do vậy vẫn cần được tiếp tục viết thêm

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

Mục đích:

- Nghiên cứu nội dung, sự tác động của các quy luật tư duy hình thức

cơ bản thông qua sự trình bày của một số nhà triết học, lôgíc học phương Tây

- Nêu ý nghĩa của các quy luật cơ bản của tư duy trong nhận thức khoa học

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Cơ sở lý luận: dựa trên cơ sở thế giới quan, phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, nhất là phần về tư duy và quan hệ của nó với tồn tại

- Phương pháp: phân tích, tổng hợp, lôgíc và lịch sử, so sánh, diễn dịch

và quy nạp

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Quy luật cơ bản của tư duy không chỉ có các quy luật của tư duy hình thức mà còn bao gồm cả các quy luật của tư duy biện chứng, nhưng đề tài chỉ

giới hạn ở các quy luật cơ bản của tư duy mà lôgíc hình thức nghiên cứu

- Do thời gian và trình độ của tác giả có hạn nên luận văn chưa thể trình bày hết các quan niệm về quy luật cơ bản của tư duy hình thức trong toàn bộ

quá trình phát triển của lôgíc học phương Tây, mà mới chỉ trình bày quan

điểm của một số tác giả tiêu biểu như: Aristotle, Lepnit, Kant, Hêghen và của

một số nhà lôgíc học đầu thế kỷ XX như: Vasilev, Lucasevich, Geitinh, Post,

Reikhenbach, Glinvenko, v.v…

6 Cái mới của luận văn

- Làm rõ đóng góp của các nhà triết học, lôgíc học trong lịch sử vào sự phát triển các quan niệm về quy luật cơ bản của tư duy lôgíc và khẳng định

những cống hiến có giá trị của họ

- Phân tích những đặc trưng của các quy luật cơ bản của tư duy hình thức

7 Ý nghĩa thực tiễn của luận văn

- Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho sinh viên, học viên cao học chuyên ngành lôgíc học

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 2 chương và 7 tiết

CHƯƠNG 1

SỰ HÌNH THÀNH VÀ NHỮNG NỘI DUNG CHỦ YẾU TRONG

TƯ TƯỞNG ARISTOTLE VỀ QUY LUẬT CƠ BẢN CỦA TƯ DUY

1.1 Khái niệm chung về quy luật cơ bản của tư duy

Con người với bản tính của mình luôn muốn khám phá thế giới xung quanh, khát vọng đó không bao giờ dừng lại, chính vì thế con người ngày

càng đạt được nhiều kết quả mới đáng tự hào trên con đường chinh phục tự

nhiên và khám phá bản chất của chính mình Để đạt được những thành quả

lớn lao, nhận thức của con người không thể dừng lại ở trình độ cảm tính mà

phải vươn tới trình độ lý tính, phải vươn tới hiểu biết được quy luật Có như

vậy hiểu biết đó mới trở thành công cụ đắc lực cho hoạt động nhận thức và cải

tạo thực tiễn

Vai trò của nhận thức quy luật đối với hoạt động của con người là không thể phủ nhận được Ngay từ buổi bình minh của nhân loại những tri

thức về quy luật đã hình thành, không những thế vấn đề quy luật còn được

quan tâm nghiên cứu với tư cách là khái niệm khoa học Trong lịch sử triết

học phạm trù quy luật được rất nhiều nhà triết học quan tâm, định nghĩa theo

nhiều cách khác nhau và nó chủ yếu được quy về một hoặc một số các phạm

trù khác Mác, Ăngghen và Lênin mặc dù rất quan tâm đến phạm trù quy luật

nhưng không phát biểu thành định nghĩa mà chỉ đưa ra những đặc trưng cơ

bản của nó bao gồm tính khách quan, tính tất yếu, tính bản chất và tính phổ

biến,… Các giáo trình đại học và cao đẳng hiện nay trình bày định nghĩa về

quy luật cũng chưa được thống nhất Ở đây chúng tôi xin nêu ra một vài định

nghĩa về quy luật trong một số tài liệu:

"Quy luật là những mối liên hệ bản chất, tất nhiên, phổ biến và lặp lại giữa các mặt, các yếu tố, các thuộc tính bên trong mỗi một sự vật, hay giữa

các sự vật, hiện tượng với nhau" [1, 230]

"Quy luật là những mối liên hệ bản chất, tất yếu và phổ biến giữa các

sự vật, hiện tượng hoặc giữa các mặt trong một sự vật, hiện tượng của thế giới

khách quan" [38, 110]

"Quy luật là mối liên hệ tất yếu, bản chất, phổ biến và ổn định, được lặp đi lặp lại giữa các sự vật, hiện tượng" [10, 85]

Phần lớn các ý kiến đều thống nhất với nhau ở những điểm chủ yếu và

chúng tôi cho rằng: Quy luật là những mối liên hệ khách quan, tất yếu và phổ

biến giữa các mặt, các yếu tố, các thuộc tính bên trong mỗi một sự vật hoặc

giữa các sự vật, hiện tượng nhất định

Quy luật không phải là sự vật, hiện tượng, mà là mối liên hệ, quan hệ

giữa các sự vật, hiện tượng hoặc giữa các mặt, các yếu tố, các thuộc tính bên

trong mỗi một sự vật, hiện tượng nhất định Con người chỉ có thể nhận thức

được đối tượng thông qua quan hệ của nó với các sự vật, hiện tượng khác

Chính trong sự tương tác với các sự vật hiện tượng khác mà đối tượng bộc lộ

các thuộc tính, đặc điểm của mình, các thuộc tính của đối tượng được bộc lộ

ra tỉ lệ thuận với sự tương tác, nghĩa là càng thông qua nhiều mối liên hệ và

tác động qua lại thì đối tượng càng thể hiện đầy đủ đặc điểm, bản chất của

mình Như vậy, khi nói quy luật là mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng

nhất định, cũng có nghĩa là khẳng định rằng quy luật phản ánh thuộc tính của

các sự vật, hiện tượng đó Khi khẳng định quy luật là mối quan hệ của các sự

vật, hiện tượng thì không có nghĩa quy luật đã là mọi mối quan hệ, liên hệ

giữa các sự vật hiện tượng mà chỉ khái quát những quan hệ mang tính tất yếu

nội tại giữa các hiện tượng Những quan hệ này phải thể hiện sự thống nhất,

sự gắn kết chứ không phải sự khác biệt giữa chúng, tức là quy luật không

phản ánh cái tách biệt giữa chúng Không những thế các mối liên hệ được gọi

là quy luật đó còn phải mang tính khách quan, tất yếu và phổ biến

Tất cả các sự vật hiện tượng trong thế giới đều tồn tại trong vô vàn mối

liên hệ qua lại, trong sự tương tác lẫn nhau Chính trong các mối liên hệ đó sự

vật, hiện tượng ngày càng bộc lộ rõ bản chất của mình, tuy nhiên chúng chỉ

được gọi là quy luật khi là những mối liên hệ có tính bản chất, ổn định, đồng

thời phải bao quát tất cả các sự vật, hiện tượng của một nhóm nào đó

Với ý nghĩa như vậy tri thức về quy luật là tri thức đúng đắn của con người phản ánh chân thực thế giới sống của mình, chỉ có những tri thức như

vậy mới đáp ứng được nhu cầu hoạt động sống của con người Tuy nhiên, sự

vật hiện tượng trong thế giới không chỉ tồn tại trong vô vàn mối liên hệ lẫn

nhau mà còn tồn tại trong sự vận động và phát triển không ngừng, ngay cả tư

duy, nhận thức của con người cũng không là ngoại lệ Trong quá trình tồn tại

và phát triển của mình, những tri thức nào không phản ánh đúng đắn đối

tượng và quy luật của nó như đang có trong hiện thực khách quan sẽ nhanh

chóng bị đào thải vì chúng không thể là kim chỉ nam cho hoạt động của con

ở một nghĩa nhất định, chính là hình ảnh chủ quan về thế giới khách quan, con

người dùng ngôn ngữ chủ quan của mình để diễn đạt quy luật của thế giới

khách quan, nhưng nội dung của quy luật lại phản ánh trung thực các mối liên

hệ, nghĩa là tinh thần của quy luật ấy hoàn toàn đồng nhất với sự tồn tại nội

tại của đối tượng Chính vì lẽ đó nên nội dung của quy luật là khách quan,

không phụ thuộc vào ưý muốn chủ quan của con người Nhận thức quy luật

cũng chính là nhận thức đối tượng, những tri thức về quy luật phản ánh tính

ổn định, tính bản chất của đối tượng Những đặc tính của đối tượng được

phản ánh trong quy luật sẽ luôn luôn được thoả mãn khi gặp các điều kiện cần

và đủ cho sự tác động của quy luật đó Từ đó có thể thấy, nhận thức của con

người về đối tượng cần phải hướng tới những tri thức mang tính quy luật

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác, quy luật không chỉ có tính khách quan mà còn có tính tất yếu, tính tất yếu của quy luật thể hiện ở chỗ là khi có

sự vật, hiện tượng thoả mãn những điều kiện tương ứng thì nhất định sẽ diễn

ra những mối liên hệ theo đúng nội dung của quy luật phản ánh về đối tượng

trong trường hợp đó mà không và không bao giờ có thể xảy ra theo hướng

khác Sở dĩ có tình trạng đó là do quy luật được khái quát từ chính sự tồn tại

thực của đối tượng, tính tất yếu của quy luật là do bản thân sự vật, hiện tượng

được phản ánh quy định chứ không phải là sự áp đặt của bất cứ ai hay của bất

cứ lực lượng nào Đúng như Mác đã khẳng định trong "Tư bản": "quy luật là

mối liên hệ nội tại và tất yếu giữa hai hiện tượng" [24, 272]

Tính tất yếu của quy luật rất bền vững, là cái nhất định sẽ tác động khi

có những sự vật, hiện tượng cùng với điều kiện cần và điều kiện đủ để xảy ra

sự tác động của quy luật đó Nếu thiếu sự vật, hiện tượng hoặc thiếu điều kiện

nào đó thì không thể có sự tác động của quy luật, khi đó tính tất yếu của quy

luật đương nhiên sẽ không được đảm bảo Điều đó có nghĩa là tính tất yếu của

quy luật mặc dù là tự tính, là cái bền vững, nhưng nếu không có những điều

kiện tương ứng cho sự tác động của quy luật, không có sự vật, hiện tượng

đúng như quy luật phản ánh thì tính tất yếu của quy luật cũng vô nghĩa, nói

cách khác là khi đó quy luật không thể phát huy tác dụng của nó

Theoư nghĩa thông thường thì cái phổ biến là cái ta thường gặp ở nhiều nơi và có thể áp dụng đối với một tập hợp các sự vật, hiện tượng Tính phổ

biến của quy luật chỉ có nghĩa là nó thường xuyên được lặp lại trong những

điều kiện tương ứng, điều đó là không thể tránh khỏi đối với tất cả các sự vật,

hiện tượng thuộc phạm vi tác động của quy luật Nói về đặc trưng này,

Ăngghen khẳng định: "Hình thức của tính phổ biến trong tự nhiên là quy luật"

[25, 702]

Tính phổ biến của quy luật có quan hệ mật thiết với tính tất yếu nội tại

vì tính tất yếu là cái luôn xảy ra và luôn được lặp lại trong những điều kiện

nhất định, như vậy tính phổ biến rất dễ nhận thấy thông qua sự lặp lại của nó,

chỉ có điều không phải mọi cái được lặp lại đều được gọi là quy luật mà chỉ

có những cái phổ biến phản ánh sự ổn định, bền vững, phản ánh mối liên hệ

bên trong mang tính bản chất mới đươc gọi là quy luật "Quy luật là cái gì bền

vững (cái được bảo toàn) trong hiện tượng" [22, 160]

Từ sự phân tích ở trên có thể thấy rằng quy luật còn là mối liên hệ bản chất vì cái bản chất không phải là cái gì khác mà chính là sự tổng hợp của tất

cả những mặt, những mối liên hệ tất yếu, tương đối ổn định ở bên trong sự

vật, hiện tượng Chính Lênin cũng cho rằng: "Quy luật là phản ánh của cái

bản chất trong sự vận động của vũ trụ" [22, 161] Ở đây rất cần lưu ưý rằng,

mỗi quy luật chỉ phản ánh một quan hệ bản chất xác định của sự vật, hiện

tượng nhất định, chứ không phản ánh hết bản chất của đối tượng nghiên cứu

Muốn xét mọi bản chất của sự vật, hiện tượng thì người ta phải xét tổng hợp

tất cả các quy luật phản ánh sự vật, hiện tượng đó Điều đó cho phép ta khẳng

định rằng một sự vật, hiện tượng có thể có nhiều quy luật nhưng quy luật cơ

bản - cái phản ánh chính bản chất của sự vật, hiện tượng được nêu - thì chỉ là

hữu hạn Nhận thức của chúng ta không chỉ nên hướng đến nhận thức quy luật

của sự vật, hiện tượng mà còn rất cần nhận thức và phân biệt được đâu là quy

luật cơ bản của đối tượng, khi đó con người sẽ có quan niệm sâu sắc hơn về

bản chất sự vật, từ đó có thái độ ứng xử đúng đắn với đối tượng trong quá

trình nhận thức và sinh sống

Trong thực tế dựa vào những cơ sở khác nhau mà người ta phân chia thành nhiều loại quy luật khác nhau, dựa vào lĩnh vực tác động người ta chia

quy luật thành: quy luật xã hội, quy luật tự nhiên và quy luật tư duy Phạm vi

của luận văn này chỉ nghiên cứu quy luật cơ bản của tư duy trong lôgíc học

hình thức

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác, tư duy của con người “là hình thức cao cấp, có chất lượng mới của hoạt động tâm lý, nó ra đời do lao động, ra đời

trên cơ sở của sự phát triển xã hội” [35, 769] Tư duy là hoạt động riêng có ở

con người xã hội, là hình thức hoạt động cao cấp nhất, phức tạp nhất và hoàn

thiện nhất của con người Chỉ có con người xã hội mới có tư duy, còn tất cả

các động vật khác không thể có năng lực này Tất cả những dấu hiệu nào ở

các động vật khác không phải con người, có biểu hiện giống như tư duy chỉ là

những biểu hiện nhất thời, có tính bản năng chứ điều đó không thể chứng

minh sự tồn tại khả năng tư duy ở động vật đó Ngay đối với con người thì

không phải từ khi sinh ra đã có thể tư duy ngay được, mà để có tư duy thì còn

cần có những tiền đề và điều kiện xác định Điều đó càng khẳng định rõ rằng

tư duy mặc dù là khả năng của con người nhưng nó chỉ thuộc về con người xã

hội, tức là con người sinh sống trong xã hội nhất định

Tư duy của con người chỉ có thể hình thành thông qua lao động và trong quá trình lao động vì nhận thức con người là một qúa trình đi từ bản

chất đến hiện tượng, từ bản chất cấp một đến bản chất cấp 2… đến vô hạn, để

đi đến được cái vô hạn đó con người nhất định phải bằng cách nào đó tiếp xúc

với đối tượng, nếu không tiếp xúc với đối tượng thì toàn bộ nhận thức của con

người về đối tượng chỉ là mớ lý thuyết suông Những lý thuyết kiểu như vậy

thường là không đáp ứng được đòi hỏi của thực tế cuộc sống vì nó mang tính

chủ quan duy ý chí, còn thực tế cuộc sống lại đòi hỏi những tri thức mang tính

khách quan

Cùng với sự phát triển của xã hội, tư duy của con người ngày càng hoàn thiện hơn, tinh xảo hơn Sự phát triển của xã hội chính là sự thể hiện khả

năng chinh phục tự nhiên của con người, từ đó cho phép con người ngày càng

tạo ra những sự vật mới, thoát khỏi tình trạng cuộc sống con người hoàn toàn

phụ thuộc vào tự nhiên, làm cho cuộc sống của con người ngày càng thoải

mái, dễ chịu hơn Tuy nhiên, cuộc sống hiện đại càng ngày càng đặt ra những

vấn đề mới đe doạ mạng sống của con người Sở dĩ như vậy là do con người

trong quá trình sinh hoạt đã qúa tham lam những lợi ích trước mắt mà quên đi

lợi ích lâu dài vốn đảm bảo sự phát triển bền vững của mình

Tư duy với ý nghĩa như vậy có mối quan hệ chặt chẽ với ngôn ngữ và

có tính xã hội Tư duy thường được diễn đạt dễ hiểu nhất bởi ngôn ngữ, thông

qua ngôn ngữ mà người ta hiểu được tư tưởng của nhau, cũng chính nhờ ngôn

ngữ mà chúng ta có thể nắm bắt được tư tưởng của những người sống cách xa

chúng ta hàng thế kỷ Nhận thức của con người bao giờ cũng phản ánh thế

giới sống của chính mình, phản ánh thế giới vật chất mà con người đang hiện

tồn trong đó Chính vì thế, tư duy mang những đặc trưng, dấu ấn riêng của thời

đại

Tư duy có quá trình vận động phát triển của mình, đó là sự thống nhất của trạng thái động và tĩnh Trong quá trình tồn tại và phát triển, tư duy phản

ánh cả trạng thái tĩnh và trạng thái động của sự vật, hiện tượng Tương ứng

với việc nghiên cứu các trạng thái đó của tư duy thì có hai khoa học lôgíc:

lôgíc học hình thức và lôgíc học biện chứng

Lôgíc học hình thức là khoa học nghiên cứu chức năng và cấu trúc của

tư duy phản ánh đối tượng trong một không gian, một thời gian và một mối

quan hệ xác định Bất kỳ khoa học nào cũng có đối tượng, lịch sử phát triển,

phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu và đều vạch ra quy luật của đối

tượng riêng mình Với tư cách là một khoa học về tư duy, lôgíc học hình thức

nghiên cứu những quy luật riêng phù hợp với đặc điểm của đối tượng và

phạm vi nghiên cứu của mình là tư duy ở trạng thái cô lập tĩnh tại Nói chung

quy luật của tư duy được hiểu là những mối liên hệ mang tính khách quan, tất

yếu và phổ biến giữa các hình thức tư duy mà quá trình tư duy bắt buộc phải

tuân thủ để giúp con người nhận thức đúng sự vật Như vậy, quy luật tư duy

thể hiện ra bề ngoài là các chuẩn mực, quy tắc, yêu cầu mà mọi lập luận, suy

luận đúng đắn, phải tuân theo

Các quy luật mà lôgíc học hình thức và lôgíc học biện chứng nghiên cứu đều được gọi là quy luật của tư duy Quy luật tư duy trong lôgíc học hình

thức tác động tới tư duy đúng đắn ở trạng thái tĩnh của nó, còn quy luật tư duy

lôgíc biện chứng phản ánh tư duy đúng đắn không phải ở trạng thái tĩnh, mà

trong trạng thái vận động như nó vốn có Lôgíc học hình thức do phản ánh

trạng thái tĩnh của sự vật, hiện tượng nên còn được gọi là tư duy lôgíc

Quy luật của tư duy trong lôgic hình thức được thể hiện ra là tất cả

những mệnh đề, suy luận có giá trị đúng với mọi loại đối tượng Như vậy, đối

với mỗi hình thức tư duy đều có những quy luật riêng; quy luật của khái niệm

chính là mối quan hệ phổ biến, tất yếu giữa các khái niệm, giữa các bộ phận

cấu thành khái niệm; với phán đoán đó là mối quan hệ của các phán đoán đơn

trên hình vuông lôgíc, tính chất chu diên của các thuật ngữ trong phán đoán,

giá trị chân lý của các phán đoán phức; với suy luận thì quy luật có thể hiểu là

các quy tắc của nó v.v Điều đó cho thấy quy luật tư duy trong lôgíc học hình

thức là rất nhiều, mặc dù vậy nó luôn phải thoả mãn các đặc điểm chung của

quy luật tư duy là tính khách quan và tính tất yếu

Tư duy là thành tố tinh thần của hoạt động con người, các quy luật của

tư duy mặc dù là sản phẩm của chính hình thức hoạt động đó nhưng vẫn có

tính khách quan: nghĩa là các quy luật của tư duy tác động không phụ thuộc

vào ý chí, ý muốn của bất kỳ ai Chủ nghĩa Mác - Lênin chỉ ra rằng vật chất là

cái có trước, cái quyết định ý thức con người, nhận thức con người phải

hướng đến phản ánh đúng thực tại khách quan, nhưng tư duy ý thức con

người vẫn có tính độc lập tương đối, vẫn vận hành khá độc lập và tuân theo

quy luật riêng của mình như những thực thể vật chất khác Với ư nghĩa như

vậy nó là tư duy phổ biến, khi chúng ta hướng tới nhận thức tư duy với

ưnghĩa như đã nêu, thì sự phản tư đó cũng chính là quá trình tư duy về chính

tư duy

Tính tất yếu của quy luật tư duy thể hiện ở chỗ: tư duy không thể diễn

ra theo cách nào khác, mà phải theo quy tắc xác định của bản thân nó Trong

quá trình tư duy, nó tác động đến tất cả các tư tưởng khác nhau về nội dung

nhưng có cấu trúc như nhau

Quy luật tư duy trong lôgíc học hình thức thì có nhiều, nhưng quy luật phản ánh chính bản chất của tư duy hình thức hay còn gọi là quy luật cơ bản

của tư duy hình thức - tư duy lôgíc thỡ lôgíc truyền thống đã biết đến 4 quy

luật là: quy luật đồng nhất, quy luật mâu thuẫn, quy luật loại trừ cái thứ ba,

quy luật lý do đầy đủ Để tiện cho việc trình bày, chúng tôi gọi chúng là

quy luật cơ bản của tư duy

Chúng được gọi là các quy luật cơ bản vì các lý do sau, thứ nhất, chúng

có tính chất chung, tổng quát đối với mọi tư duy đúng đắn, đó là tính xác

định, tính nhất quán, tính phi mâu thuẫn và tính được chứng minh Thứ hai,

các quy luật này có tính tiên đề nghĩa là những tri thức phản ánh trong quy

luật cơ bản chân thực một cách hiển nhiên mà người ta không cần chứng minh

hoặc không thể chứng minh được, nhưng đã được kiểm tra bởi hoạt động thực

tiễn lâu dài của con người Thứ ba, chúng làm cơ sở cho sự vận hành của toàn

bộ tư duy ở mọi mắt khâu, mọi hình thức, mọi trình độ, cấp độ của nó Nghĩa

là, khái niệm, phán đoán, suy luận, nhận thức kinh nghiệm, nhận thức khoa

học và ngay cả tư duy biện chứng đều chịu sự tác động của các quy luật này

Thứ tư, các quy luật cơ bản đó tác động đến sự hoạt động của các quy luật

khác không cơ bản như, quy luật quan hệ nghịch biến giữa nội hàm và ngoại

diên của khái niệm, quy tắc chu diên của các thuật ngữ trong phán đoán, các

quy tắc xây dựng suy luận, v.v

Có thể nói, thiếu các quy luật ấy thì hoạt động tư duy sẽ không thể đúng đắn được Bởi vì các quy luật ấy phản ánh những thuộc tính, những mối

liên hệ căn bản, sâu sắc và chung nhất của bản thân tư duy - tư duy với tư

cách là khách thể nhận thức

Mọi sự vật, hiện tượng trong thế giới đều luôn luôn vận động và biến đổi không ngừng Có những sự vật, hiện tượng biến đổi rất nhanh nhưng cũng

có những sự vật, hiện tượng biến đổi rất chậm Đứng im chỉ là trạng thái tạm

thời của chúng Tư duy với tư cách là cái tồn tại hiện thực cũng không thoát

khỏi quy luật chung đó của tồn tại, nó cũng luôn vận động và phát triển Lôgíc

học hình thức chỉ phản ánh được một thời đoạn nhất định của tư duy chứ

không phản ánh được sự vận hành của tư duy như là một quá trình Với đặc

điểm riêng biệt như vậy nên những quy luật của tư duy lôgíc hình thức không

tránh khỏi những hạn chế nhất định trong khuôn khổ đối tượng của khoa học

này Tuy nhiên, tư duy hình thức với các quy luật cơ bản của nó lại có vai trò

không nhỏ trong nhận thức khoa học; nó như là giai đoạn không thể thiếu

trong quá trình nhận thức chân lý Nhận thức khoa học nếu thiếu tư duy hình

thức thì chỉ là nhận thức phiến diện, ngụy biện về đối tượng

Quy luật tư duy hình thức hoàn toàn thống nhất với quy luật tư duy biện chứng, bởi vì quá trình nhận thức là quá trình thống nhất giữa việc xem

xét đối tượng ở trạng thái đứng im tương đối, với việc nghiên cứu nó trong sự

vận động, biến đổi, phát triển không ngừng

Việc tuân thủ các quy luật tư duy hình thức cơ bản sẽ đảm bảo cho

tư duy đó có được các tính chất cơ bản của tư duy đúng đắn phản ánh

chân thực hiện thực khách quan là: tính nhất quán, tính phi mâu thuẫn,

tính xác định, tính có cơ sở và tính được chứng minh trong quá trình nhận

thức của con người

1.2 Tiền đề tư tưởng cho sự hình thành quan niệm Aristotle về quy luật

cơ bản của tư duy

Có thể nói, triết học phương Tây ra đời và hình thành trước tiên ở Hy Lạp, đó cũng chính là một trong những nơi mà tri thức nhân loại được hình

thành sớm nhất Toàn bộ thành tựu tri thức của Hi Lạp để lại cho tới ngày nay

luôn là nguồn cảm hứng vô tận cho các sáng tạo của nhân loại Đặc biệt là,

những tri thức khổng lồ về mặt triết học vẫn giữ nguyên giá trị mà con người

trong quá trình tồn tại và phát triển phải nghiên cứu để tìm ra hạt ngọc tư

tưởng đáp ứng được nhu cầu của thời đại Rất nhiều chính khách, nhà tư

tưởng trong khi rơi vào những vấn đề bế tắc của cuộc sống đã tìm được câu

trả lời thoả đáng khi trở lại nghiên cứu những di sản tư tưởng trong quá khứ,

trong đó phải kể đến những thành tựu đã đạt được ở Hy Lạp thời kỳ cổ đại

Triết học ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu tìm hiểu, giải thích và cao hơn nữa là cải tạo thế giới của con người Muốn đạt được mục đích đó, con người

không chỉ cần nắm bắt được các quy luật của tự nhiên, của xã hội mà còn phải

nghiên cứu chính tư duy để làm công cụ phục vụ cho quá trình chinh phục thế

giới Vì tư duy của bản thân từng người là riêng nhưng tư duy với ý nghĩa

nhân loại lại là khách quan, tồn tại một cách tất yếu và không phụ thuộc vào ý

muốn chủ quan của bất kỳ ai, hay của bất kỳ thế lực nào Con người muốn

hoạt động thành công thì nhất thiết phải tuân theo quy luật khách quan Tư

duy nhân loại cũng chính là một phần của chỉnh thể khách quan ấy Nhận thức

của con người là quá trình đi từ đơn giản đến phức tạp, từ chưa hoàn thiện đến

hoàn thiện Nhận thức của con người sẽ trở lên sâu sắc hơn khi con người

nhận thức được quy luật của tư duy Ngay từ thời kỳ Hi Lạp cổ đại, tư tưởng

về quy luật của tư duy đã hình thành Phải nói rằng, Aristotle không phải là

người đầu tiên trình bày hoàn chỉnh quy luật lôgíc hình thức nhưng ông đã

xây dựng và phát triển nhiều luận điểm quan trọng nhất

Lịch sử triết học chỉ ra rằng, ở Hi Lạp cổ đại thời kỳ trước Aristotle, những tư tưởng triết học và lôgíc học vẫn chưa tách rời nhau Chính vì thế các

tư tưởng về lôgíc học thường được trình bày lẫn với các vấn đề khác của triết

học Các quy luật của tư duy thường được đồng nhất với quy luật của tồn tại

Việc đó gây không ít khó khăn cho quá trình nghiên cứu Những mầm mống

tri thức đầu tiên về quy luật cơ bản của tư duy lôgíc đã có trong học thuyết

của các nhà tư tưởng thuộc trường phái Êlê là Parmenit và Zenon

Trước tiên ta tìm hiểu tư tưởng về quy luật cơ bản của tư duy trong các luận điểm triết học của Parmenit Trong quá trình xây dựng quan niệm triết

học mới của mình, khi trình bày về tồn tại, Parmenit đã bộc lộ những ý tưởng

về quy luật đồng nhất, đồng thời một phần nhỏ nội dung của nó cũng mang

dáng dấp của quy luật mâu thuẫn Điều này thể hiện rất rõ trong các luận điểm

xuất phát của ông:

"1 Tư tưởng và đối tượng của tư tưởng là một;

2 Cái đang hiện diện là cái có, còn cái gì không tồn tại là không có;

3 Tồn tại cũng như không tồn tại là có, do đó không tồn tại là không có” [45, 22]

Tồn tại theo quan niệm của Parmenit chính là thực tại, là thế giới sống,

là cái đang hiện hữu với mỗi người Thực tại đó là cái duy nhất Ngoài nó ra

không còn bất kỳ cái gì khác Tự bản thân nó tồn tại một cách vĩnh viễn, luôn

luôn đồng nhất với chính mình Điều đó cũng có nghĩa là, nó không bao giờ

có thể biến đổi theo bất kỳ cách nào; sự tồn tại của nó là vĩnh cửu, là bất

động Parmenit thừa nhận rằng tồn tại là có, có nghĩa là thừa nhận sự tồn tại

thực của thực tại khách quan, nhưng thực tại khách quan ấy lại bất động Với

ý nghĩa như vậy, quan niệm về tồn tại của ông mang tính siêu hình, nhưng

chính tính siêu hình ấy trong quan niệm của Parmenit lại phù hợp với đối

tượng nghiên cứu của lôgíc học hình thức là tư duy về đối tượng trong trạng

thái tĩnh của nó

Tuy nhiên, tư tưởng về tồn tại của Parmenit không phải là sự thể hiện quy luật của tư duy lôgíc mà chỉ là sự bộc lộ ra những đặc điểm của quy luật của tư

duy, xét trên bình diện bản thể luận Luận điểm xuất phát về tồn tại của Parmenit

cho rằng: "Tư tưởng và đối tượng của tư tưởng là một" đã thể hiện quan niệm

về nội dung của quy luật đồng nhất Đó là vì, quy luật này đòi hỏi tư duy con

người khi hướng đến phản ánh đối tượng ở phẩm chất xác định thì phải đồng

nhất với chính sự tồn tại nội tại của đối tượng ở phẩm chất đang xét Nói cách

khác, quy luật đồng nhất đòi hỏi sự phù hợp của tư tưởng với đối tượng được

phản ánh, sự phản ánh này không những chân thực mà còn phải chính xác

Muốn vậy, bắt buộc tư tưởng khi phản ánh về đối tượng ở phẩm chất xác

định, phải thể hiện một cách nguyên vẹn cùng một đối tượng ấy trong trạng

thái nó được phản ánh Hơn nữa, từ "là một" của Parmenit chính là đòi hỏi sự

đồng nhất của tư tưởng với đối tượng

Parmenit còn cho rằng tồn tại là cái đang hiện hữu, đang có; chỉ cái đang có, đang hiện hữu mới là có, là tồn tại Cái không tồn tại cũng là cái

không có, không hiện hữu, nếu cái "không tồn tại là có" thì cái "có" ở đây

chính là có tồn tại cái không Vậy, nó phải là không tồn tại Trong quan niệm

của Parmenit tồn tại là có và không tồn tại là không có Trong lôgíc học hình

thức quan niệm đó tương ứng với tư tưởng cho rằng tồn tại là chân thực và

không tồn tại là giả dối Parmenit không khẳng định chắc chắn rằng ngoài hai

trường hợp đó ra thì không thể có trường hợp nào khác Toàn bộ nội dung mà

ông trình bày toát lên một điều: tồn tại chắc chắn là có, không tồn tại là không

có, nếu có tồn tại chỉ có thể là sự tồn tại của cái không, hai ý nghĩa này luôn

luôn là một Tồn tại và không tồn tại là hai tư tưởng nằm trong quan hệ mâu

thuẫn, trong đó tồn tại là có, là chân thực, không tồn tại là không có, không

chân thực Điều đó xác nhận một điều là, ta có toàn quyền xác định và xác

định được giá trị chân lý của hai tư tưởng mâu thuẫn đó, giá trị chân lý của

chúng nhất thiết luôn là như vậy, không thể khác được Quan niệm về tồn tại

của Parmenit như vậy hoàn toàn phù hợp với tư tưởng về quy luật mâu thuẫn

đồng thời mang đầy đủ đặc điểm của quy luật này

Nếu như Permenit đã bộc lộ những mầm mống tư tưởng về quy luật đồng nhất và quy luật mâu thuẫn, thì Zenon - học trò của Parmenit - đã biết

dùng quy luật mâu thuẫn một cách tự phát để chứng minh sự không tồn tại

của vận động, của không gian, của tri giác Các luận cứ mà Zenon đưa ra để

chứng minh thực chất là các apori (nghịch lý), vì nội dung của chúng mâu

thuẫn với những cái đang tồn tại hiện thực Nhưng để bác bỏ được sự vô lý

trong các lập luận đó thì không đơn giản chút nào Chỉ có những bộ óc tư duy

nhạy bén, sâu sắc, có khả năng khái quát hoá cao thì mới bác bỏ được Chính

các apori này có đóng góp rất lớn đối với sự phát triển của tư duy biện chứng,

đặc biệt là các apori về vận động Khi nhận định về đóng góp của Zenon cho

sự phát triển của triết học, Hêghen cho rằng "ông là cha đẻ của phép biện

chứng" và "Ở Zenon, chúng ta cũng tìm thấy một phép biện chứng thật sự

khách quan" [22, 269] Các apori của Zenon có rất nhiều, song ngày nay

người ta chỉ còn biết được rất ít Các apori đó là: "Nhóm các apori chống lại

tính đa", "nhóm apori chống lại cảm tính", "các apori chống lại không gian",

"Đikhôtômia", các apori chống vận động gồm có: "Achile và con rùa", "mũi

tên bay", "sân vận động" Tất cả các apori này ra đời không phải chỉ nhằm

bảo vệ các luận điểm của Parmenit mà còn là sự phản ánh những vấn đề toán

học và việc xuất hiện sự hội tụ của các dãy số vô tận

Giống như Parmenit, Zenon đứng trên quan điểm siêu hình để đưa ra các apori, nhưng cũng chính điều đó lại làm cho nội dung của các apori này

phù hợp với lôgíc học hình thức Zenon là người đầu tiên trong lịch sử triết

học đã chỉ ra tính mâu thuẫn của suy tư về vận động để bác bỏ sự tồn tại của

vận động Nhưng đối với bản thân Zenon thì vấn đề không phải là vận động

không tồn tại, mà là "tính chân lý của vận động", cách thức sử dụng ngôn từ,

khái niệm thế nào đó để diễn đạt được sự vận động Như Lênin đã nói "Vấn

đề không phải là tìm hiểu xem sự vận động có tồn tại không, mà là thể hiện

nó như thế nào trong lôgíc của những khái niệm" [22, 271]

Các apori của Zenon mặc dù mang tính siêu hình nhưng chúng lại có giá trị không nhỏ đối với sự phát triển của triết học và lôgíc học ở chỗ, chúng

đặt vấn đề về mâu thuẫn trong nhận thức của con người đồng thời cũng là

những tiền đề tư tưởng cho sự hình thành quan niệm về quy luật mâu thuẫn

của lôgíc học hình thức Việc giải quyết được các apori này không chỉ mở

đường cho sự phát triển của triết học mà còn góp phần vào việc nâng cao khả

năng nhận thức, tư duy của con người Bởi vì khi tư duy rơi vào những mâu

thuẫn không giải quyết được thì sẽ đi đến bế tắc, cùng quẫn, không những thế,

việc nhận thức không được phép có mâu thuẫn còn là một tiêu chuẩn của tư

duy đúng đắn

Đóng góp tiếp theo vào sự hình thành quan niệm về các quy luật tư duy được thể hiện trong lập luận của các nhà triết học ngụy biện (sophist) Nhưng

vấn đề chủ yếu lại được tập trung trong học thuyết của các nhà ngụy biện hậu

kỳ như: Protago, Gorgiat, Prodic, Gippiat, Hippi Các nhà ngụy biện sơ kỳ

hầu như ít đóng góp cho vấn đề này Tuy nhiên, vấn đề quy luật cơ bản của tư

duy lôgíc ở các nhà ngụy biện hậu kỳ không được thể hiện rõ như ở trường

phái Êlê, mà nó được trình bày lồng vào các tư tưởng về các vấn đề khác

Protago khẳng định rằng đối với một vật, thậm chí cùng một vật ta luôn

có hai ý kiến đối lập nhau là "đồng ý" và "phản đối", dù chúng ta lựa chọn bất

kỳ ý kiến nào thì đó cũng luôn là chân lý, thậm chí ông còn cho rằng đó là sự

lựa chọn tự do của chủ thể nhận thức mà không phụ thuộc vào thế giới bên

ngoài bởi ông quan niệm không tồn tại tiêu chuẩn của chân lý, còn tiêu chuẩn

của sự lựa chọn chỉ là những gì có lợi Đứng trên lập trường tư tưởng đó,

Protago luận chứng cho tính tương đối của "thiện", "ác"; "tốt", "xấu" Quan

niệm này có thể coi là cơ sở tư tưởng cho những nhà ngụy biện khác

Khác với Protago, Gorgiat xây dựng thế giới quan phi mâu thuẫn của mình nhằm khắc phục những khó khăn mà lý tính gặp phải khi dựa trên cơ sở

chủ quan của những biểu tượng mà con người thu nhận được trong quá trình

tiếp xúc với thế giới khách quan Nhưng đối lập với Protago, Gorgiat khẳng

định rằng mọi ý kiến đều sai lầm, không những thế, ông còn chứng minh rằng

cả "tồn tại" và "không tồn tại" đều là không có Thừa nhận "tồn tại" và "không

tồn tại" tồn tại đều là sai lầm Ông chứng minh luận điểm này của mình thông

qua mối quan hệ giữa "cái vô hạn và cái hữu hạn", giữa "cái đơn và cái đa",

ngoài ra ông còn chứng minh theo các cách sau:

1 "Nếu có "không - tồn tại", thì "không - tồn tại" có nghĩa là tồn tại cái

"không - tồn tại" Do đó "không - tồn tại" lại là tồn tại Điều đó không thể

chấp nhận được Do đó không có gì tồn tại cả"

2 "Nếu có cái "không - tồn tại" thì quyết phải có cái đối lập với nó là tồn tại Trong trường hợp này vừa có cái "không - tồn tại" lại vừa có cái tồn

tại Như thế là phi lý"

3 "Nếu có cái tồn tại thì tồn tại lại là vô hạn vĩnh viễn (theo quan niệm của phái Êlê), cho nên cái đang tồn tại (hiện tồn) phải tồn tại vĩnh viễn và vô

hạn Nhưng một cái gì đó tồn tại thì nó phải sinh thành, phát triển, do đó, nó

có khởi đầu, thì nó không phải là vô hạn vĩnh viễn Cho nên theo ông, nếu cái

đó không tồn tại vô hạn vĩnh viễn thì nó không có, vậy tồn tại không có; nói

tồn tại đang tồn tại là sai" [45, 48]

Ngoài hai đại biểu này, tư tưởng của các nhà triết học khác thuộc trường phái ngụy biện còn lại rất ít, tuy nhiên có thể kết luận rằng, tư tưởng

về quy luật cơ bản của tư duy lôgíc được thể hiện ra ở chỗ, các nhà triết học

này đã tuyệt đối hoá các khái niệm: "chân lý", "sai lầm", "thiện", "ác", "tồn

tại", "không tồn tại" v.v., và trong việc chứng minh tính chân thực của các

luận điểm đối lập

Tóm lại, tuy nhược điểm của trường phái này là tuyệt đối hoá tính tương đối của tư duy, của khái niệm nhưng trong quan niệm của họ không

phải là không có những tư tưởng hợp lý Đóng góp rất quan trọng của trường

phái này là, những lập luận của nó kích thích sự hình thành tư tưởng về quy

luật mâu thuẫn Chính từ đó đặt ra yêu cầu là phải xem xét sự vật, hiện tượng

trong cùng một mối quan hệ như là một trong những điều kiện của quy luật

mâu thuẫn, vì nội dung của quy luật này được hiểu là: không thể đồng thời

khẳng định hoặc phủ định một vấn đề nào đó về cùng một đối tượng, trong

cùng một quan hệ và cùng một thời gian

Sự phát triển tiếp theo quan niệm về các quy luật cơ bản của tư duy lôgíc diễn ra trong học thuyết về nguyên nhân của Đêmôcrit Vấn đề nhân quả

không phải đến thời Đêmôcrit mới được đặt ra Các nhà triết học cổ đại trước

Đêmôcrit đã nêu được vấn đề này, nhưng họ lại đi tìm câu trả lời cho nguyên

nhân của vật chất ở ngoài bản thân sự tồn tại của nó và họ nhìn nhận vấn đề

theo hướng duy tâm Học thuyết về nguyên nhân của Đêmôcrit và các nhà

nguyên tử luận đã đem lại cách nhìn duy vật biện chứng (sơ khai) về nguyên

nhân xuất hiện, tồn tại của vật chất, là một nấc thang tiến bộ trong lịch sử

nhận thức của nhân loại

Đêmôcrit cho rằng tất cả các sự vật, hiện tượng tồn tại trong thế giới đều có nguyên nhân phát sinh và tồn tại, chúng đều nảy sinh từ một căn cứ

nào đó chứ không phải xuất hiện từ hư vô, không phải do một thế lực siêu

nhiên nào đó tạo ra Mọi sự vật và hiện tượng đều có nguyên nhân của chúng,

không gì tồn tại trong thế giới mà không có nguyên nhân Một sự vật, hiện

tượng nào đó đã tồn tại nhất thiết phải có nguyên nhân của nó, điều đó là tất

yếu Như vậy có nghĩa là, ở Đêmôcrit nguyên nhân đồng nhất với tất yếu Sự

tuyệt đối hoá nguyên nhân làm cho Đêmôcrit kịch liệt phản đối sự tồn tại của

mọi cái ngẫu nhiên, coi cái ngẫu nhiên chỉ là ảo tưởng Vì cái ngẫu nhiên là

những cái không có nguyên nhân, còn nếu đã có nguyên nhân tồn tại thì ngẫu

nhiên không còn là ngẫu nhiên nữa mà nó trở thành, hay chính là tất nhiên

Đêmôcrit đã phủ nhận sự tồn tại của mọi cái ngẫu nhiên bằng cách tìm cho

chúng những lý do tất yếu tồn tại

Khi nói về sự vận động của thế giới, Đêmôcrit cho rằng sự vận động nội tại của nó là bất tận, tất yếu và tuân theo một trình tự nhất định, nhưng sự

vận động của thế giới không có nguyên nhân khởi đầu cũng như không có

nguyên nhân của sự kết thúc Chính ở điểm này, quan niệm về nguyên nhân

của Đêmôcrit là có tính biện chứng

Toàn bộ học thuyết về nguyên nhân của Đêmôcrit đã toát lên tư tưởng

về quy luật lý do đầy đủ, nhưng chỉ là ở góc độ bản thể luận Đó là vì khẳng

định "tất cả đều có nguyên nhân tồn tại" đã thể hiện tư tưởng về nội dung của

quy luật này Điều này là hoàn toàn hợp lý, bởi chỉ ra nguyên nhân phát sinh

của sự vật, hiện tượng cũng chính là đưa ra những "lý do" phát sinh của sự

vât, hiện tượng Hơn nữa, yêu cầu của quy luật lý do đầy đủ là khi công nhận

một tư tưởng nào đó là chân thực thì chúng ta phải tìm được tất cả các cơ sở

để luận chứng cho tính đúng đắn của nó Như vậy, ta có thể khẳng định rằng,

Đêmôcrit là người đầu tiên đưa ra ý tưởng về quy luật lý do đầy đủ Tuy sự phát

biểu đó ở ông là tự phát, song nó đã có đóng góp không nhỏ đối với việc hình

thành và hoàn thiện việc phát biểu nội dung của quy luật này ở giai đoạn sau

Một triết gia nữa có đóng góp rất lớn cho tư tưởng về quy luật cơ bản của tư duy lôgíc mà chúng ta không thể bỏ qua là nhà triết học vĩ đại Platôn -

người có công thành lập trường đại học tổng hợp lớn nhất Âu châu thời đó,

đồng thời là thầy dạy Aristotle Triết học của Platôn có nội dung vô cùng

phong phú và đa dạng; đó không chỉ là học thuyết về ý niệm, về tồn tại, mà

còn gồm các vấn đề vật lý học, tâm lý học, về tri thức, cảm giác, xã hội và

nhà nước, v.v Trong đó học thuyết về ý niệm của Platôn mang ý nghĩa triết

học và nhận thức rất lớn Những tư tưởng về quy luật cơ bản của tư duy được

Platôn trình bày rải rác trong các đối thoại của ông như: "Gorghi", "Nhà chính

trị", "Nhà ngụy biện", "Fede", "Fileb", Trong đó Platôn đã trình bày tư

tưởng về quy luật mâu thuẫn, quy luật lý do đầy đủ và quy luật đồng nhất

Với đóng góp to lớn đó, Platôn được đánh giá là người có công hoàn thiện sự

phát triển lôgíc học thời kỳ trước Aristotle

Học thuyết Platôn chỉ ra rằng, về thực chất song song tồn tại hai thế giới là thế giới các sự vật cảm tính (thế giới khách quan) và thế giới "ý niệm"

Ý niệm trong quan niệm của Platôn tồn tại với tư cách là cái khởi đầu, là hình

dạng được nhận thức bằng trí tụê Bằng cảm tính chúng ta không thể cảm

nhận được sự tồn tại của ý niệm vì nó mang tính siêu nhiên và lý tưởng ở chỗ,

nó vừa là nguyên nhân, vừa là mục đích mà các sự vật đang hoặc sẽ tồn tại

trong thế giới cảm tính phải hướng tới Do đó, chính ý niệm đã tạo nên thế

giới chân thực và sự tồn tại của thế giới ý niệm mới là tồn tại chân chính, đích

thực Ý niệm trong quan niệm của Platôn là cái "tồn tại tự nó", tức là sự tồn

tại của ý niệm luôn đồng nhất với bản thân nó, luôn là chính nó, “không biết

đến sự sản sinh, sự chết chóc, sự lớn lên, sự thu nhỏ” [45, 97] Ý niệm tồn tại

một cách vĩnh cửu, không thể tự sinh ra nhưng cũng không bao giờ mất đi; sự

tồn tại của nó là biệt lập với những cái khác và không bao giờ biến đổi Ý

niệm luôn luôn đồng nhất với chính mình, do đó nó là "ý niệm tự nó" Khi

nói về ý niệm, Platôn khẳng định rằng: “có một hình thái đồng nhất không

sinh ra, không tự huỷ hoại, không tiếp nhận vào bản thân nó một cái gì khác

và nó cũng không nhập vào cái khác…" [45, 97]

Platôn khẳng định sự tồn tại bất biến của ý niệm chân thực, gọi ý niệm

là "tồn tại tự nó" hay "ý niệm tự nó" Điều đó chứng tỏ ông đã động chạm đến

vấn đề quy luật đồng nhất Và một lần nữa, trong lịch sử triết học trước

Aristotle, quy luật đồng nhất được quan niệm trước hết lại là quy luật của tồn

tại, quy luật của thế giới ý niệm

Quy luật mâu thuẫn được Platôn hiểu không chỉ như là quy luật của tư duy mà cao hơn nó còn được hiểu như là chuẩn mực của tư duy đúng đắn, vì

thế phát biểu của Platôn về quy luật này rất gần với cách phát biểu của

Aristotle

Khi nói về quy luật mâu thuẫn, Platôn phát biểu rằng: "không thể đồng thời là cùng một cái" [62, 34], Platôn hiểu là với bất kỳ sự vật xác định nào

trong cùng một thời gian, trong cùng một mối quan hệ không thể có những

tính chất đối lập nhau Ngoài việc đưa ra tư tưởng về quy luật mâu thuẫn, các

đối thoại của Platôn còn chứng tỏ ông đã sử dụng quy luật này như là công cụ

hữu dụng để chống lại các luận điểm sai lầm của phái ngụy biện

Tuy nhiên, trong quan niệm của Platôn, quy luật này vẫn bị đồng nhất với quy luật của tồn tại, ông hiểu nó ở phương diện bản thể luận Việc Platôn

sử dụng quy luật này như công cụ của tư duy có lẽ cũng chỉ mang tính tự phát

bởi người ta vẫn chưa tìm được căn cứ chứng tỏ Platôn đã có ý thức về ý

nghĩa của quy luật này trong chứng minh

Trong "Time" Platôn còn có tư tưởng về quy luật lý do đầy đủ khi ông

chỉ ra sự khác biệt giữa tri thức và ý kiến chính là ở tính chân thực của tri

thức Điều đó có nghĩa: ý kiến có khi không chân thực, nhưng đã là tri thức

thì nó phải chân thực một cách tất yếu, mà nếu muốn chỉ ra tính tất yếu chân

thực của nó thì người ta phải chứng minh, tức là chỉ ra những lý do làm thành

tính tất yếu chân thực của tri thức đã được đưa ra Trong đối thoại khác có tên

"Fedon", Platôn cũng động chạm đến quy luật này Platôn dựa vào tính chất

của các khoa học đặc biệt là hình học ở chỗ, tri thức của chúng không bao giờ

mang tính xác suất, từ đó ông suy ra rằng những tri thức nào mang tính xác

suất giản đơn là không thể tin tưởng được và chúng ta không nên tin vào

những tri thức như thế Điều khẳng định trong "Fedon" hoàn toàn thống nhất

với tư tưởng của ông thể hiện trong "Time" về tính chân thực của tri thức

Trên đây là toàn bộ mầm mống tư tưởng về các quy luật cơ bản của tư duy lôgíc trong triết học Hi Lạp cổ đại thời kỳ trước Aristotle được thể hiện

thông qua các trường phái và các đại biểu khác nhau Sự thể hiện tư tưởng về

quy luật cơ bản của tư duy được thể hiện tập trung nhất trong tư tưởng người

thầy của Aristotle Qua sự trình bày ở trên có thể thấy rằng, mặc dù các nhà tư

tưởng trước Aristotle không trực tiếp đề cập đến quy luật của tư duy dưới góc

độ của lôgíc học hình thức, nhưng trong nội dung tư tưởng của họ lại thể hiện

rất rõ tinh thần của tất cả các quy luật này Bằng những cách thức và con

đường khác nhau, mỗi triết gia đề cập đến một hoặc hai quy luật khác nhau,

nhưng điểm chung của tất cả các triết gia này là đề cập đến các quy luật cơ

bản của tư duy lôgíc chủ yếu dưới góc độ bản thể luận Mặc dù vậy, đó vẫn là

những đóng góp có giá trị rất lớn không chỉ với triết học mà với cả lôgíc học

của nhân loại nói chung và của Aristotle nói riêng trong việc nhận thức, phát

biểu các quy luật của tư duy lôgíc Ngoài ra, thời kỳ trước Aristotle cũng đã

có những tư tưởng sơ khai khác về lôgíc học như: tư tưởng về các hình thức

chứng minh, phán đoán đơn, phép định nghĩa khái niệm Đó là những yếu tố

cần thiết cho sự ra đời của một chuyên ngành độc lập khác cấu thành bộ phận

của triết học là lôgíc học, chỉ có điều không một nhà triết học nào trong số họ

khái quát vấn đề thành hệ thống Chính vì thế, sự ra đời của lôgíc học Aritotle

là một tất yếu Với bộ óc bách khoa toàn thư, Aristotle đã chính thức đề cập

đến các vấn đề của lôgíc học hình thức và trở thành ông tổ của khoa học này

Ở một vị trí danh giá như vậy, Aristotle có những đóng góp như thế nào vào

việc hiểu các quy luật của tư duy lôgíc? Việc trao cho Aristotle danh hiệu

"ông tổ của lôgíc học" liệu có xứng đáng? Đây là những vấn đề mà chúng tôi

sẽ trình bày ở tiết ngay sau đây

1.3 Vấn đề quy luật cơ bản của tƣ duy trong lôgíc học Aristotle

Aristotle (384 – 322 tr CN) - người đầu tiên xây dựng hệ thống lôgíc học hình thức - được mệnh danh là nhà bách khoa toàn thư Tư tưởng của ông

vượt lên trên cả những tư tưởng của người thầy của mình và ông trở thành

triết gia vĩ đại nhất Hy Lạp cổ đại Aristotle đã biết kế thừa tư tưởng hợp lý

của các vị tiền bối, để phát triển chúng đến chỗ phản ánh phù hợp với hiện

thực khách quan Bằng thiên tài của mình Aristotle cũng sáng tạo thêm những

tư tưởng mới làm phong phú thêm kho tàng tri thức chung

Aristotle được gọi là "nhà sáng lập lôgíc học" bởi các lý do sau Thứ

nhất, Aristotle đã phác họa một cách khá sáng rõ đối tượng của lôgíc học hình

thức là tam đoạn luận - một loại hình suy luận chủ yếu Ở đây cần lưu ý rằng,

suy luận của Aristotle là suy luận hình thức, và đối tượng của lôgíc học hình

thức chính là lý thuyết suy luận hình thức chứ không phải suy luận nói chung

Mà suy luận là hình thức tư tưởng đi từ những tri thức đã biết, thông qua

những quy tắc nhất định, người ta rút ra những tri thức mới, những tri thức

này lại tiếp tục trở thành công cụ để con người nhận thức và cải tạo thế giới

trong giai đoạn tiếp theo Thứ hai, nội dung hình thức của suy luận là đặc

trưng quan trọng của lôgíc hình thức Để chỉ ra được nội dung hình thức đó,

lần đầu tiên trong lịch sử Aristotle đã đưa vào lôgíc học các 'biến từ" (P, M,

S) và các "hằng lôgíc" (là quan hệ giữa các thuật ngữ được thể hiện trong các

phán đoán A, E, I, O) Có tác giả đã nhận xét rằng, chỉ riêng thành tựu về các

"biến từ" cũng đã đủ để trao cho Aristotle danh hiệu vinh quang là "nhà sáng

lập lôgíc hình thức" Thứ ba, lần đầu tiên trong lịch sử lôgíc học Aristotle đã

nghiên cứu các loại hình tam đoạn luận một cách chỉ thuần hình thức thông

qua các kiểu của nó, tức là nghiên cứu một cách thuần túy hình thức các kiểu

tam đoạn luận khác nhau thông qua sơ đồ của các loại hình mà không phải là

thông qua các ví dụ cụ thể về mỗi kiểu tam đoạn luận Chúng ta cũng cần phải

biết rằng, tự bản thân hệ thống tam đoạn luận là có tính chất tiên đề Vào thời

kỳ Aristotle việc nắm bắt và vận dụng điều này thể hiện khả năng tư duy vượt

trội của ông, không những thế, ngay ở đặc điểm này ông đã có suy tư về tính

phổ biến của các quy luật lôgíc

Với những lý do đó việc gán cho Aristotle vai trò là người sáng lập lôgíc học hình thức là một tất yếu, có điều toàn bộ hệ thống lôgíc học củaông

không hẳn là lôgíc hình thức Aristotle cũng chưa phải là người đầu tiên đưa

ra thuật ngữ "lôgíc hình thức" Đêmôcrit mới là người đưa ra thuật ngữ lôgíc

hình thức nhưng ông không sử dụng thuật ngữ này và không đưa vào trong nó

một nội hàm xác định như các nhà khắc kỷ Có điều là, các nhà khắc kỷ chỉ

hiểu lôgíc học như là khoa học về mối liên hệ giữa các dấu câu và ngôn từ

Lôgíc học với họ không được hiểu như là khoa học về tư duy mà là khoa học

về ngữ pháp (tu từ)

Ở đây có lẽ cũng cần phải lưu ý một điều mà các giáo trình lôgíc học hình thức cũng như các tài liệu khác đã gần như không đề cập đến là, không

nên đồng nhất toàn bộ lôgíc hình thức truyền thống với học thuyết của

Aristotle về tư duy Vì lôgíc hình thức truyền thống không phải là sản phẩm

của riêng một nhà triết học nào, mà sự ra đời của nó là một quá trình thống

nhất giữa các yếu tố riêng rẽ của các hệ thống lôgíc trong những thời đại khác

nhau và các trào lưu khác nhau Lôgíc học truyền thống là thành tựu của tri

thức nhân loại do sự đóng góp trước tiên là của Aristotle, của các nhà chú giải

Aristotle, các nhà khắc kỷ, các nhà Platôn mới, các nhà kinh viện… trong đó

phải kể đến công lao hoàn tất khoa học này của Antual Ario và Pie Nikol

trong tác phẩm "Lôgíc học Port Royal"

Aristotle có tác phẩm rất nổi tiếng là “Siêu hình học” (Metafizik) nghiên cứu về thực tại tối hậu Chính ở đây trình bày rất rõ các vấn đề về

lôgíc học, trong đó có vấn đề quy luật của tư duy

Có thể nói, lần đầu tiên trong lịch sử lôgíc học Aristotle đã đề cập đầy

đủ và có hệ thống các quy luật của tư duy hình thức nhưng chỉ có hai quy luật

được trình bày hoàn chỉnh là quy luật mâu thuẫn và quy luật loại trừ cái thứ

ba Hai quy luật còn lại là quy luật đồng nhất và quy luật lý do đầy đủ tuy

chưa được trình bày một cách hoàn chỉnh và có hệ thống như hai quy luật kia,

nhưng ở Aristotle thì ý tưởng về hai quy luật này cũng đã được thể hiện rất rõ

Quy luật đồng nhất

Ngày nay quy luật đồng nhất của lôgíc hình thức được hiểu là: mỗi ý nghĩ, tư tưởng khi phản ánh về đối tượng ở phẩm chất xác định cần phải trùng

với chính mình Với ý nghĩa như vậy, quy luật đồng nhất yêu cầu mỗi một ý

nghĩ, tư tưởng trong quá trình lập luận phải giữ nguyên được nội hàm xác

định và trong quá trình lập luận về một đối tượng nào đó, với nội hàm xác

định các dấu hiệu của nó, chúng ta phải luôn tư duy chính đối tượng đã cho

với chính nội hàm được nêu Không những thế, qui luật này còn đảm bảo tính

xác định, tính một nghĩa của nội hàm tư duy, bởi lôgíc hình thức đòi hỏi tư

duy phải xác định không chỉ về đối tượng nghiên cứu, mà còn về cả thời gian

và quan hệ của nó Điều đó không chỉ cho phép ta có những khái niệm vạch ra

những tính chất của đối tượng mà còn cho phép ta có được sự phân biệt nó

với các đối tượng khác của hiện thực

Bản chất của quy luật đồng nhất là giúp tư duy con người không mang tính hai nghĩa, lộn xộn về các khái niệm, chống sự không rõ ràng nhằm đảm

bảo sự khúc chiết của tư duy Mặt khác nó cũng mang đặc điểm bản chất của

định nghĩa khái niệm bởi trong phép định nghĩa khái niệm thì khái niệm được

định nghĩa và khái niệm dùng để định nghĩa phải bằng nhau về nội hàm và

ngoại diên do vậy chúng có thể thay thế cho nhau Điều đó thể hiện sự đồng

nhất về mặt nội hàm trong việc phân biệt hình thức của nó Ví dụ: khái niệm

"tam giác cân" được định nghĩa là "tam giác có hai cạnh bằng nhau", như vậy,

thay vì nói là "tam giác cân" người ta nói "tam giác có hai cạnh bằng nhau",

thì người nghe vẫn hiểu đúng với sự tồn tại thực tế của đối tượng được nói

tới

Nói như thế không có nghĩa quy luật đồng nhất là quy luật về tính bất biến của sự vật, cũng không nên hiểu là nó cấm sự biến đổi của các sự vật,

hiện tượng trong hiện thực cùng với các khái niệm phản ánh các sự vật, hiện

tượng đó Nếu đối tượng thay đổi bản chất của mình thì quy luật đồng nhất

phản ánh quá trình biến đổi, phát triển của sự vật, hiện tượng đó mà mỗi một

khái niệm đó sẽ phản ánh đặc điểm một giai đoạn phát triển của đối tượng

Với Aristotle, mặc dù quy luật đồng nhất chưa được chú ý một cách thích đáng so với vị trí của nó trong lôgíc học nhưng di sản ông để lại đã cho

thấy quy luật này luôn được ông coi là chuẩn mực của tư duy đúng đắn

Thật vậy, có thể tìm thấy trong "Siêu hình học" tư tưởng về quy luật đồng nhất được thể hiện như sau: "không thể tư duy về một cái gì đó nếu

không tư duy thường xuyên về chính cái đó" [51, 88] Luận điểm này hoàn

toàn phù hợp với quy luật đồng nhất vì khi nói tư duy hướng đến một đối

tượng nhất định nghĩa là xem xét, nghiên cứu đối tượng trong một thời gian, ở

một phẩm chất nhất định Việc nghiên cứu nghiêm túc bao giờ cũng diễn ra

trong khoảng thời gian khá dài có khi là hàng năm hoặc hơn thế, mặt khác

mọi sự vật và hiện tượng lại luôn vận động, biến đổi không ngừng Do vậy,

nếu chúng ta không bám sát sự biến đổi của đối tượng theo thời gian mà cứ đi

tìm đối tượng ở trạng thái cũ thì nhiều khi sẽ thất bại Ví dụ, khi nghiên cứu

tình trạng nảy mầm của cây lúa, nếu người ta không thường xuyên theo dõi

tiến trình phát triển của nó, thì sẽ không thấy là sau giai đoạn nảy mầm, nhất

thiết nó sẽ phát triển sang giai đoạn mới là mạ non rồi đến giai đoạn cây lúa

trưởng thành Như vậy, nếu chúng ta không thường xuyên tư duy về đối

tượng thì sẽ không thể nhận ra đối tượng đó trong những giai đoạn phát triển

tiếp đó của nó Sự phát biểu này của Aristotle chưa hẳn là nội dung của quy

luật đồng nhất, nhưng tư tưởng đó đã tiến gần tới nội dung của quy luật này

Trong lôgíc học Aristotle, quy luật đồng nhất được trình bày như là

“khởi nguyên” độc lập của tư duy Vấn đề này cũng được trình bày lẫn với

các vấn đề khác trong hệ thống triết học của ông Như trong “Phân tích học”

Aristotle định nghĩa cái chân thực như sau: “… mọi cái chân thực cần tương

ứng với chính mình trong mọi mối quan hệ” [56, 16] Về thực chất đây chính

là đòi hỏi đối với tư duy đang suy nghĩ được rút ra từ sự tác động của quy

luật Để tư duy được đúng thì nó phải tuân thủ các quy luật của tư duy trong

đó có quy luật đồng nhất Ở luận điểm này Aristotle cho rằng, tri thức chỉ

được coi là chân thực khi nó phản ánh đúng, trùng khít với chính đối tượng

mà nó hướng tới trong những mối quan hệ khác nhau, với những thời gian

khác nhau, ngược lại nó sẽ là cái sai lầm, giả dối Ngày nay yêu cầu đối với tư

duy rút ra từ sự tác động của quy luật này được cụ thể hoá thành các yêu cầu

nhỏ là: yêu cầu tư duy phải đồng nhất với đối tượng, tư duy tái tạo phải đồng

nhất với tư duy nguyên mẫu và tư duy phải được chuyển tải bằng ngôn ngữ

phù hợp

Khi đặt quy luật đồng nhất trong mối liên hệ với quy luật mâu thuẫn Aristotle khẳng định rằng: "Nói rằng tồn tại có thật không tồn tại, hay nói

không tồn tại tồn tại là giả dối, còn nói rằng cái tồn tại thật tồn tại còn cái

không tồn tại thì không tồn tại là chân lý" [60, 101] Vế thứ nhất là sự thể hiện

của quy luật mâu thuẫn, vế thứ hai là sự thể hiện của quy luật đồng nhất Qua

tư tưởng này Aristotle muốn khẳng định rằng một ý nghĩ, một tư tưởng sở dĩ

không tuân theo quy luật mâu thuẫn là do đã vi phạm quy luật đồng nhất, điều

đó chứng tỏ rằng quy luật mâu thuẫn và quy luật đồng nhất có mối liên hệ mật

thiết với nhau Hai tư tưởng đã cho sẽ chỉ được xem xét về tính mâu thuẫn khi

nó tuân thủ yêu cầu của quy luật đồng nhất, đó không chỉ là sự đồng nhất về

đối tượng mà còn là sự đồng nhất về thời gian Ví dụ ta nói: "Thanh bị muỗi

đốt" và "Thanh không bị muỗi đốt" có thể sẽ cùng đúng nếu hai câu này được

nói trong những thời gian khác nhau, hoặc có thể được nói trong thời gian

chính xác là 9h ngày 19/7/2008 nhưng lại phản ánh về hai người khác nhau

cùng tên là Thanh Nhưng người ta sẽ không tìm được điều đúng trong trường

hợp ngược lại là quy luật đồng nhất chỉ đúng khi tuân thủ quy luật mâu thuẫn,

điều này còn cho phép chúng ta khẳng định thêm một điều là quy luật đồng

nhất là cơ sở của quy luật mâu thuẫn, hơn thế về thực chất thì quy luật đồng

nhất còn là cơ sở của các quy luật còn lại của tư duy hình thức Đây là điều ta

rút ra từ tư tưởng của Aristotle, còn với ông việc phân tích kỹ lưỡng như vậy

về quy luật đồng nhất là chưa có

Quy luật mâu thuẫn

Trong lôgíc hình thức, quy luật mâu thuẫn được hiểu là không nên khẳng định và phủ định một cái gì đó về một cái gì đó trong cùng một thời

gian và trong cùng một mối quan hệ Nghĩa là chúng ta không nên đồng thời

khẳng định và phủ định cùng một phẩm chất nhất định nào đó cho cùng một

đối tượng ở trong một điều kiện xác định Như vậy, hai tư tưởng đồng thời

khẳng định và phủ định về phẩm chất nào đó của đối tượng sẽ chỉ thuộc phạm

vi tác động của quy luật mâu thuẫn của lôgíc hình thức nếu đối tượng đó được

phản ánh trong cùng một thời gian và trong cùng một mối quan hệ xác định,

vượt ra khỏi khuôn khổ này hai tư tưởng đó sẽ không chịu sự tác động của

quy luật mâu thuẫn lôgíc hình thức Như vậy, qui luật mâu thuẫn có vai trò rất

lớn đối với chủ thể trong quá trình tư duy, giúp tránh được các sai lầm, các lỗi

lôgíc trong suy luận liên quan đến quy luật này

Thực chất, quy luật mâu thuẫn chỉ hướng tới chống lại những mâu thuẫn do lôgíc học hình thức vạch ra, tức là những mâu thuẫn đó không phải

là sự phản ánh các mặt, các mối liên hệ và quan hệ của thế giới vật chất, mà

chúng diễn ra một cách "nhân tạo", trong đó nếu tư tưởng này phản ánh chân

thực đối tượng ở phẩm chất được xét thì tư tưởng kia lại phản ánh sai lệch về

đối tượng đó và ngược lại "Phi" mâu thuẫn là yêu cầu với các tư tưởng, ý

nghĩ chứ không phải để áp dụng cho các sự vật, hiện tượng Từ đây không

được phép khẳng định rằng lôgíc học hình thức phủ định mọi loại, mọi kiểu

mâu thuẫn của hiện thực khách quan, như thế là xuyên tạc đối tượng của khoa

học này, làm lẫn lộn và đồng nhất mâu thuẫn lôgíc hình thức với mâu thuẫn biện

chứng

Chúng ta hoàn toàn có thể tìm thấy quan điểm của Aristotle về bản chất của quy luật này và thậm chí còn hơn thế nữa Thật vậy, trong "Siêu hình

học", Aristotle viết: “tất cả cần khẳng định hoặc là phủ định và… không thể

đồng thời có hoặc là không có…”, “chúng tôi gọi trường hợp mà ở đó khẳng

định và phủ định đối lập với nhau – là mâu thuẫn” [56, 66] Tư tưởng này của

Aristotle hoàn toàn trùng với nội dung của quy luật mâu thuẫn ở chỗ, chúng

đều khẳng định rằng hai tư tưởng mâu thuẫn nhau là hai tư tưởng hoàn toàn

trái ngược nhau, phủ định và loại trừ lẫn nhau

Cũng trong "Siêu hình học" ta thấy Aristotle còn đưa ra công thức khác của khởi nguyên mâu thuẫn: “không thể có chuyện cùng một cái lại cùng vừa

vốn có vừa không vốn có của một cái gì đó và trong cùng một nghĩa…” [56,

66] Như vậy, khi khẳng định về một đối tượng nào đó, ở một phẩm chất xác

định, thì chúng ta không được khẳng định hai tư tưởng trái ngược nhau về nó,

39

bởi trong thực tế không bao giờ tồn tại bất cứ một hiện tượng nào như vậy

Do đó, tư duy muốn chân thực, thì luôn luôn phải phản ánh về hiện thực

khách quan càng chính xác càng tốt

Để củng cố quan niệm về mâu thuẫn, Aristotle còn đưa ra các ví dụ và luận giải về nó Aristotle cho rằng khi nghiên cứu sự vật, hiện tượng trong

một thời gian, một quan hệ và dưới một góc độ nhất định, thì về cùng một đối

tượng không thể và không bao giờ được đưa ra những lập luận đối lập nhau

Không chỉ nêu các luận điểm giải thích, Aristotle còn dẫn ra các luận chứng

để bảo vệ cho khởi nguyên mâu thuẫn của mình Thông qua đó ông đã đưa

phép biện chứng vào đấu tranh chống lại thuật ngụy biện

Ngoài các vấn đề về khởi nguyên mâu thuẫn, Aristotle cũn chỉ ra phương diện lôgic của quy luật trên Aristotle viết: "Nhưng đồng thời cũng

không thể có hai cái đối lập nhau cùng đồng thời chân thực nếu xét trong

cùng một mối quan hệ"[51, 89] Từ đây ta thấy rằng, theo Aristotle thì hai tư

tưởng đối lập nhau nếu thoả mãn yêu cầu của lôgíc học hình thức thì không

thể đồng thời chân thực Như vậy ở đây còn để ngỏ vấn đề liệu chúng có thể

cùng giả dối được không? Nếu chúng có thể đồng thời giả dối thì chúng có

thuộc phạm vi tác động của quy luật loại trừ cái thứ ba không? Câu trả lời cho

vấn đề thứ nhất là có và nó thường là đúng với những tư tưởng nằm trong

quan hệ đối lập Câu trả lời cho vấn đề thứ hai là không, vì quy luật loại trừ

cái thứ ba không cho phép bất kỳ khả năng thứ ba nào khác xảy ra, nó chỉ

chấp nhận trường hợp là, một trong hai tư tưởng mâu thuẫn nhau nhất định

phải chân thực, khi đó tư tưởng còn lại ngược với nó đương nhiên là giả dối

một cách tất yếu và nếu tư tưởng kia là giả dối thì tư tưởng còn lại phải là

chân thực, không có khả năng thứ ba

40 of 107.