Vận dụng lý thuyết hậu hiện đại vào nghiên cứu truyện ngắn Nhật Chiêu, đặc biệt là ba tập truyện Người ăn gió và quả chuông bay đi, Mưa mặt nạ và Ân ái với hư không cũng chính là quá tr
Lịch sử nghiên cứu của đề tài
Tình hình nghiên cứu cho thấy lý thuyết văn học hậu hiện đại đã được ứng dụng vào nhiều tác phẩm văn học tại Việt Nam Tuy nhiên, theo khả năng thu thập tài liệu của chúng tôi, chưa có công trình nào hoàn thiện nghiên cứu ứng dụng lý thuyết này vào truyện ngắn Nhật Chiêu, đặc biệt là ba tập truyện kể trên.
Với đề tài “Truyên ngắn Nhật Chiêu từ góc nhìn hậu hiện đại (Khảo sát ba tập:
Bài viết này sẽ trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu về lý thuyết hậu hiện đại và các tác phẩm của Nhật Chiêu, đặc biệt là ba tác phẩm: "Người ăn gió và quả chuông bay đi", "Mưa mặt nạ" và "Ân ái với hư không" Trong những thập niên gần đây, lý thuyết hậu hiện đại đã trở thành một chủ đề thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu và phê bình, dẫn đến sự ra đời của nhiều công trình nghiên cứu lý thuyết và ứng dụng lý thuyết này vào thực tiễn Các công trình tiêu biểu trong lĩnh vực này sẽ được đề cập trong khuôn khổ của đề tài.
Công trình "Các khái niệm và thuật ngữ của các trường phái nghiên cứu văn học ở Tây Âu và Hoa Kỳ thế kỷ 20" do I.P.Ilin và E.A.Tzurganova chủ biên, cùng với sự chuyển ngữ của Đào Tuấn Ảnh, Trần Hồng Vân, Lại Nguyên Ân, được xem là khởi đầu cho việc giới thiệu chủ nghĩa hậu hiện đại Tác phẩm không chỉ trình bày các trường phái nghiên cứu văn học mà còn tập trung vào chủ nghĩa hậu hiện đại, một xu hướng nổi bật của thời đại Tác giả cung cấp cái nhìn tổng quát về chủ nghĩa hậu hiện đại, cảm quan hậu hiện đại và hệ thống thi pháp của văn học hậu hiện đại.
Năm 2003, Nhà xuất bản Hội nhà văn và Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây phát hành công trình "Văn học hậu hiện đại thế giới – những vấn đề lý thuyết", do Lại Nguyên Ân và Đoàn Tử Huyền đồng chủ biên Công trình này tổng hợp các bài viết và dịch thuật về văn học hậu hiện đại, mang đến cho độc giả cái nhìn tổng thể về chủ nghĩa hậu hiện đại thông qua 7 bài viết từ các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước Đặc biệt, bài viết của I.P Ilin với nhan đề “Chủ nghĩa hậu hiện đại – một số khái niệm căn bản” đã được dịch và in trong công trình này Bên cạnh những bài viết giới thiệu, công trình còn có các bài viết chuyên sâu, phân tích và đề xuất những quan niệm mới về chủ nghĩa hậu hiện đại Cũng trong năm 2003, nhà xuất bản Hội nhà văn công bố công trình "Văn học hậu hiện đại thế giới: truyện ngắn hậu hiện đại thế giới" do Lê Huy Bắc sưu tầm, giúp người đọc tiếp cận cụ thể với một số tác phẩm văn học hậu hiện đại.
Năm 2004, Trương Đăng Dung công bố công trình "Tác phẩm văn học như là quá trình" do nhà xuất bản Khoa học Xã hội ấn hành, trong đó ông trình bày diện mạo văn học như một quá trình phát triển từ hiện đại đến hậu hiện đại Công trình không chỉ đề cập đến lý luận và tiến trình văn học mà còn khám phá vấn đề tiếp nhận, tất cả được phân tích trong mối tương quan giữa chủ nghĩa hiện đại và chủ nghĩa hậu hiện đại.
Năm 2006, cuốn sách "Chủ nghĩa hậu hiện đại" của Trần Quang Thái được phát hành bởi nhà xuất bản Tổng hợp, trình bày các vấn đề lịch sử xã hội và triết học liên quan đến sự hình thành chủ nghĩa hậu hiện đại Tác phẩm gồm hai chương chính: Lịch sử hình thành và phát triển của chủ nghĩa hậu hiện đại, và Tư tưởng cơ bản của chủ nghĩa hậu hiện đại Mặc dù không tập trung nhiều vào văn học và nghệ thuật, cuốn sách vẫn đóng góp quan trọng vào việc tiếp nhận và nghiên cứu chủ nghĩa hậu hiện đại, đồng thời cung cấp cơ sở lý luận cho lý thuyết văn học hậu hiện đại tại Việt Nam.
Công trình "Lý luận – phê bình văn học thế giới thế kỷ XX" do GS.TS Lộc Phương Thủy chủ biên, được xuất bản bởi nhà xuất bản Giáo dục vào năm 2007, là một tài liệu quan trọng được sử dụng làm giáo trình tại các trường đại học Tác phẩm gồm 2 tập, trong đó phần 2 tập trung vào chủ nghĩa hậu hiện đại với 7 bài nghiên cứu và dịch thuật, nhằm cung cấp cái nhìn tổng quát về chủ nghĩa này trong lí luận và phê bình văn học Công trình phác họa những khía cạnh cơ bản của chủ nghĩa hậu hiện đại mà không đi sâu vào phân tích hay ứng dụng.
Vào năm 2008, cuốn sách "La Condition postmoderne: rapport sur le savoir" của triết gia Pháp Jean-François Lyotard, xuất bản năm 1979, đã gây tiếng vang lớn trong lĩnh vực triết học Bản dịch tiếng Anh của tác phẩm này là "The Postmodern Condition".
Báo cáo "Condition: A Report on Knowledge" được Ngân Xuyên dịch và công bố với tiêu đề "Hoàn cảnh hậu hiện đại", do triết gia Bùi Văn Nam Sơn hiệu đính và nhà xuất bản Tri thức phát hành Đây là một trong những tư liệu quan trọng, góp phần đáng kể vào nghiên cứu và tiếp nhận lý thuyết hậu hiện đại tại Việt Nam Cuốn sách bao gồm nhiều nội dung giá trị.
Bài viết gồm 14 chương, mở đầu bằng một tiểu luận sâu sắc của Bùi Văn Nam Sơn mang tên “Lyotard với tâm thức và hoàn cảnh hậu hiện đại” Trong tiểu luận này, tác giả trình bày bốn luận điểm chính: (1) Bối cảnh hình thành tâm thức hậu hiện đại; (2) Sự chuyển biến từ tâm thức hậu hiện đại đến hoàn cảnh hậu hiện đại, nhấn mạnh vào khủng hoảng của các đại tự sự trong việc hợp thức hóa tri thức khoa học.
Tri thức hậu hiện đại và việc hợp thức hóa bằng Nghịch luận (Paralogie) hướng đến một lý thuyết về sự công bằng giữa các trò chơi ngôn ngữ Phần mở đầu của Bùi Văn Nam Sơn đóng vai trò như một tấm bản đồ, dẫn dắt người đọc khám phá những vấn đề mà Lyotard trình bày trong cuốn giáo khoa thư về hậu hiện đại.
Trong bối cảnh hậu hiện đại, tri thức được xem xét qua lăng kính của Lyotard, với báo cáo này phản ánh thân phận của tri thức trong các xã hội phát triển Hai vấn đề quan trọng liên quan đến vị thế của tri thức trong xã hội tin học hóa và việc hợp thức hóa tri thức, cùng với ngôn ngữ như phương thức biểu hiện thực tiễn Lyotard đã giới thiệu phương pháp trò chơi ngôn ngữ, một khái niệm ông kế thừa từ Wittgenstein Vào đầu năm 2011, chủ nghĩa hậu hiện đại đã được đưa vào phần cuối của giáo trình.
Lí luận văn học (Tập 3) do Phương Lựu chủ biên, phát hành bởi nhà xuất bản Đại học Sư Phạm, bao gồm bảy chương Bốn chương đầu tập trung vào các vấn đề chung của lí luận văn học như tiến trình văn học, thời đại, trào lưu, phương pháp sáng tác và phong cách văn học, cùng với các vấn đề về phương pháp sáng tác văn học phương Đông và phương Tây Ba chương cuối giới thiệu ba chủ nghĩa văn học phương Tây thế kỷ 20: Chủ nghĩa hiện thực, chủ nghĩa hiện đại và chủ nghĩa hậu hiện đại Trong chương về “Chủ nghĩa hậu hiện đại”, Phương Lựu phân tích chi tiết về chủ nghĩa này và liệt kê các thi pháp sáng tác chủ yếu của văn học hậu hiện đại.
Vào năm 2011, Phương Lựu đã công bố công trình nghiên cứu "Lý thuyết văn học hậu hiện đại", một tác phẩm hoàn thiện và hệ thống về chủ nghĩa hậu hiện đại Công trình gồm 10 chương và phần phụ lục, từ tổng quan đến các nhánh phụ của chủ nghĩa này Tác giả bắt đầu từ điều kiện ra đời của chủ nghĩa hậu hiện đại, trình bày các đặc tính của văn học hậu hiện đại, và khám phá quan niệm về hiện thực đời sống và con người Thay vì chỉ liệt kê thuật ngữ hay hệ thống thi pháp, Phương Lựu tập trung vào phân tích và giới thiệu chủ nghĩa hậu hiện đại qua quan điểm và đánh giá cá nhân.
Công trình ứng dụng lý thuyết hậu hiện đại vào nghiên cứu Tạ Duy Anh, được xuất bản bởi Hội nhà văn năm 2012, mang tên "Phi lý – hậu hiện đại và trò chơi" của nhóm tác giả Cao Tố Nga, Đoàn Thanh Liêm và Phạm Thị Bình Trong đó, phần "Dấu ấn văn học hậu hiện đại" của Trần Thanh Liêm khảo sát bốn tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, áp dụng lý thuyết hậu hiện đại để phân tích Năm 2013, sau khi phát hành bản dịch "Hoàn cảnh hậu hiện đại" của Ngân Xuyên, nhà xuất bản Tri Thức tiếp tục cho ra mắt công trình "Phê bình văn học hậu hiện đại Việt".
Phương pháp nghiên cứu
Vì đề tài tiếp cận tác phẩm chủ yếu ở phương diện tư tưởng và bút pháp sáng tác, do đó, chúng tôi sử dụng những phương pháp như:
Phương pháp đọc kỹ, đặc biệt trong phê bình văn học Anh - Mỹ, là một trong những phương pháp hàng đầu để nghiên cứu các tác phẩm truyện ngắn Các tác phẩm này thường có độ nén ngôn từ cao và sử dụng nhiều biểu tượng, điều này khiến cho việc áp dụng phương pháp đọc kỹ trở nên cần thiết để hiểu sâu sắc nội dung và ý nghĩa của chúng.
Phương pháp nghiên cứu liên văn bản là một công cụ quan trọng trong việc phân tích tác phẩm văn học hậu hiện đại, giúp tiếp cận và giải thích các tác phẩm một cách chính xác và khoa học hơn Liên văn bản không chỉ là đặc trưng nổi bật của thể loại này mà còn mở ra những cách nhìn mới mẻ về ý nghĩa và giá trị của văn học.
Phương pháp nghiên cứu văn hóa học liên ngành là công cụ quan trọng giúp giải mã những dấu ấn văn học và văn hóa thế giới trong tác phẩm của nhà văn Nhật Chiêu, người không chỉ là nhà văn mà còn là chuyên gia giảng dạy văn học Khóa luận áp dụng các quan niệm và góc nhìn từ phê bình xã hội học và phê bình huyền thoại, kết hợp với các phương pháp nghiên cứu văn hóa học, nhằm làm rõ những ảnh hưởng của phương Đông và phương Tây trong sáng tác của ông.
Để đảm bảo tính khoa học trong công việc nghiên cứu, chúng tôi áp dụng các thao tác hỗ trợ như phân tích, tổng hợp, so sánh và đối chiếu Những thao tác này giúp làm rõ các vấn đề liên quan đến tác giả, tác phẩm và đề tài nghiên cứu.
Kết cấu đề tài
Ngoài phần Dẫn nhập (14 trang), Kết luận (2 trang), Thư mục tài liệu tham khảo
(10 trang) thì khóa luận được trình bày trong 3 chương chính :
VĂN HỌC HẬU HIỆN ĐẠI VÀ NHÀ VĂN NHẬT CHIÊU
Lý thuyết văn học hậu hiện đại
1.1.1 Khái lược về “Hậu hiện đại”
Chủ nghĩa hậu hiện đại, xuất hiện vào nửa sau thế kỷ XX, ảnh hưởng đến nhiều lĩnh vực như triết học, nghệ thuật, kiến trúc và văn học Nó đánh dấu một bước ngoặt trong nghiên cứu khoa học xã hội, phản ánh thái độ của các nhà nghiên cứu trước những biến chuyển mạnh mẽ của xã hội Hậu hiện đại không phải là một phát kiến đột phá mà là một mạch ngầm trong ý thức xã hội, với những yếu tố đầu tiên đã tồn tại từ trước trong triết lý phương Đông cổ đại, nhưng chưa được hệ thống hóa thành lý thuyết cho đến khi chủ nghĩa hậu hiện đại ra đời.
Thuật ngữ “hậu hiện đại” đã khơi dậy nhiều cuộc tranh luận giữa các học giả triết học và lý luận, không chỉ trong giới hàn lâm mà còn mang tính chất chính trị - xã hội trong “thời kỳ hậu hiện đại” Nguyễn Minh Quân trong bài viết “Chủ nghĩa hậu hiện đại: những khái niệm căn bản” đã mô tả sự phức tạp của chủ nghĩa này thông qua nhận định của giáo sư Mary Klages.
Chủ nghĩa hậu hiện đại là một thuật ngữ phức tạp, phản ánh một hệ thống tư tưởng được nghiên cứu và phát triển từ giữa thập niên 1980 đến nay Định nghĩa chính xác về chủ nghĩa hậu hiện đại rất khó khăn, vì nó xuất hiện trong nhiều lĩnh vực khác nhau như nghệ thuật, kiến trúc, âm nhạc, phim ảnh, văn chương, chính trị, xã hội, truyền thông, khoa học, kỹ thuật, và cả thời trang hay các phương tiện giải trí hàng ngày như Disneyland.
Còn Mikhail Epstein (Nga) cho rằng:
Sợi xích và trò chơi của những cái biểu đạt, cùng với những ngụy tạo và tính phì đại, phản ánh ý thức bị chấn thương trong bối cảnh chủ nghĩa hậu hiện đại Ý thức này bị vây quanh bởi cơn bùng phát thông tin, dẫn đến sự rời rạc khỏi trục kí hiệu học, khiến cho cái biểu đạt đánh mất trực giác về độ sâu của ý thức và ý chí vươn tới siêu nghiệm.
Chủ nghĩa hậu hiện đại vẫn chưa được xác định rõ ràng do sự phong phú và đa dạng trong quan niệm, dẫn đến việc nó trở thành một vấn đề toàn cầu vượt ra ngoài ranh giới quốc gia và châu lục Đến nay, chủ nghĩa này vẫn là một vấn đề phức tạp với nhiều tranh cãi về thuật ngữ và các đặc tính của nó Mặc dù nhận được sự quan tâm lớn từ giới nghiên cứu và phê bình, chưa ai có thể bao quát một cách toàn diện Thuật ngữ "hậu hiện đại" lần đầu tiên được sử dụng vào năm 1917 bởi triết gia Rudolf Pannwitz và sau đó được phát triển bởi nhiều nhà nghiên cứu khác.
Chủ nghĩa hậu cấu trúc, với những nhân vật tiêu biểu như M Foucault, R Barthes và J Derrida, được coi là nền tảng và là điểm nhấn của triết thuyết hậu hiện đại.
Chủ nghĩa giải cấu trúc là một phương pháp phê bình và nghiên cứu văn học, trong đó nội dung và phương pháp được trừu xuất, thể hiện sự phân tích sâu sắc về cấu trúc và ý nghĩa của văn bản.
Chủ nghĩa giải cấu trúc, bắt nguồn từ Pháp và Mỹ, đã lan tỏa mạnh mẽ trên toàn cầu, hình thành một tinh thần giải cấu trúc trong thời kỳ hậu hiện đại Lý thuyết này đã dẫn đến sự phát triển của nhiều nhánh phê bình như "Phê bình nữ quyền", "Phê bình sinh thái" và "Phê bình hậu thực dân".
Chủ nghĩa hậu hiện đại chính thức được thừa nhận vào những năm 80 của thế kỷ 20, nhưng theo nhà nghiên cứu I.P Ilin, nó đã hình thành tiềm ẩn từ sau Thế chiến thứ nhất Trong tác phẩm “Một hồ sơ về chủ nghĩa hậu hiện đại”, tác giả Nguyễn Ước cho rằng sự vỡ mộng đối với chủ nghĩa hiện đại và sự chỉ trích lý trí, chủ nghĩa duy lý, duy khoa học, tính khách quan và tiến bộ trong lịch sử phương Tây là những nền tảng quan trọng của chủ nghĩa hậu hiện đại, với tác phẩm của Friedrich Wilhelm Nietzsche là một cột mốc đầu tiên Ngoài ra, quan niệm về “trò chơi ngôn ngữ” của triết gia L Wittgenstein cũng đóng góp vào sự phát triển của tư tưởng này.
Năm 1951 được coi là một yếu tố quan trọng trong việc hình thành chủ nghĩa hậu hiện đại Sau này, những dấu ấn về "trò chơi ngôn ngữ" của L Wittgenstein đã được tái hiện trong triết lý của Lyotard.
Jean-François Lyotard, một trong những người lập thuyết của chủ nghĩa hậu hiện đại, đã thu hút sự chú ý của giới học thuật đối với thuật ngữ “Hậu hiện đại” sau khi công bố công trình của mình.
Hoàn cảnh hậu hiện đại của Lyotard là một phân tích về thân phận tri thức, dựa trên triết học ngôn ngữ Tâm điểm trong học thuyết của ông là khái niệm “đại tự sự”, tức là những lý thuyết lớn Lyotard đã định nghĩa rõ ràng nội hàm của khái niệm hậu hiện đại, nhấn mạnh sự chuyển biến trong cách hiểu và tiếp cận tri thức trong bối cảnh hiện nay.
Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là hoàn cảnh tri thức trong các xã hội phát triển cao, mà chúng tôi gọi là “hậu hiện đại” Thuật ngữ này, được sử dụng bởi các nhà xã hội học và phê bình ở châu Mỹ, chỉ trạng thái văn hóa sau những biến đổi đã ảnh hưởng đến quy tắc trò chơi của khoa học, văn học và nghệ thuật từ cuối thế kỷ 19 Chúng tôi sẽ xác định các biến đổi này thông qua mối quan hệ của chúng với cuộc khủng hoảng của các tự sự.
Khái niệm “hậu hiện đại” đã trở nên phổ biến, dẫn đến sự xuất hiện và sử dụng ngày càng nhiều các thuật ngữ như “thời hậu hiện đại”, “tính hậu hiện đại” và “chủ nghĩa hậu hiện đại”, thường không có sự phân biệt rõ ràng.
Thuật ngữ “hậu hiện đại” đã được sử dụng trước khi Lyotard phổ biến nó trong công trình “Hoàn cảnh hậu hiện đại”, với những nghiên cứu đầu tiên từ trường phái Frankfurt, đặc biệt là I Hassan Nhiều nhà nghiên cứu khác cũng đã đóng góp quan điểm về văn hóa và văn học hậu hiện đại Cuộc tranh luận về chủ nghĩa hậu hiện đại trở nên sôi nổi hơn khi Lyotard trình bày công trình của mình, đánh dấu cao trào của cuộc thảo luận đã diễn ra trước đó Cuộc đấu tranh này chia thành hai trường phái: một bên cố gắng bảo vệ những giá trị của thời hiện đại, mặc dù thừa nhận những hạn chế của nó, trong khi bên còn lại chỉ trích chủ nghĩa hiện đại như một sai lầm.