Trong nghiên cứu của mình, Lộc Phương Thủy 1999 cho rằng đối với Le Clézio, sáng tác truyện ngắn được xem như một phần trong nỗ lực xâm nhập mọi thể loại để phá vỡ ranh giới giữa các thể
Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
Mặc dù nhiều tác phẩm của J.M.G Le Clézio đã được dịch và giới thiệu tại Việt Nam, nhưng nghiên cứu về chúng vẫn còn hạn chế, chủ yếu tập trung vào tiểu thuyết "Sa mạc", tác phẩm quan trọng giúp ông nhận giải Nobel văn học năm 2008 Các công trình và bài viết liên quan đến nhà văn này vẫn còn ít ỏi, cho thấy cần có thêm sự quan tâm và nghiên cứu sâu hơn về di sản văn học của ông.
- Nguyễn Thị Bình (2006), Những cuộc hành trình trong tiểu thuyết của
Jean-Marie Gustave Le Clézio, tại ĐH Quốc gia Hà Nội, đã thực hiện một công trình nghiên cứu tập trung vào lĩnh vực tiểu thuyết Công trình này phân tích và nhấn mạnh bản chất của những cuộc hành trình, đồng thời nêu rõ vai trò quan trọng của chúng trong cấu trúc của tiểu thuyết.
Nguyễn Thị Bình (2007) trong tác phẩm "Không gian tiểu thuyết của J.M.G Le Clézio" đã phân tích những đổi mới trong nghệ thuật xây dựng không gian tiểu thuyết của Le Clézio từ góc độ thi pháp học Tác giả đã phân loại các không gian đặc trưng trong tác phẩm của ông thành hai dạng cơ bản: không gian cội nguồn và không gian phi cội nguồn.
- Hoàng Thị Tâm (2009), Nghệ thuật tự sự trong Tiểu thuyết Sa mạc của
J.M.G Le Clézio, ĐH Quốc gia Hà Nội Công trình đi sâu vào tìm hiểu nghệ thuật tự sự với các yếu tố như người kể chuyện, ngôn ngữ, giọng điệu và thế giới nhân vật trong tác phẩm Sa mạc Đây là bài viết vận dụng ánh sáng của lí thuyết tự sự học để soi chiếu vào một tác phẩm văn học cụ thể
- Trần Thị Thắm (2016), Đặc điểm của tiểu thuyết viễn du trong Sa mạc của J.M.G Le Clézio, ĐH Quốc gia Hà Nội Công trình nghiên cứu tác phẩm
Sa mạc được phân tích từ góc độ thể loại và các phương diện cấu trúc tự sự, nhân vật, cùng nghệ thuật tái tạo không gian Qua đó, bài viết chỉ ra những đóng góp quan trọng của Le Clézio vào dòng tiểu thuyết viễn du đương đại.
Bài viết giới thiệu về sự nghiệp của tác giả J M Le Clézio, người vừa nhận Giải Nobel Văn học 2008, đã được đăng tải trên nhiều trang thông tin điện tử Một trong những bài viết tiêu biểu là của Trần Huyền Sâm (2008) trên Tạp chí Sông Hương, số 237, tháng 11, nêu bật hình ảnh của ông như một nhà văn du mục.
Jean-Marie Gustave Le Clézio là một nhà văn nổi bật, được biết đến qua các tác phẩm như "Không có những biên giới" (Cẩn, 2008) và "Nhà văn lữ thứ" (Trần Thiện Đạo, 2008) Ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sống hòa hợp với tự nhiên trong tác phẩm "Sống hòa hợp với tự nhiên" (Minh Huyền, 2008).
Le Clézio, một tiểu thuyết gia nổi tiếng, chủ yếu được độc giả Việt Nam biết đến qua tác phẩm quan trọng nhất của ông, tiểu thuyết Sa mạc Mặc dù các bài viết trên báo mạng thường chỉ giới thiệu chung về tác giả và quá trình sáng tác của ông, ít có nghiên cứu cụ thể về mảng truyện ngắn, nhưng điều này không cản trở chúng tôi Những thông tin đã có về thiên hướng sáng tác và các vấn đề chính yếu trong tác phẩm của Le Clézio đã cung cấp cho chúng tôi những gợi ý hữu ích, giúp định hướng cho nghiên cứu của mình.
Tình hình nghiên cứu trên thế giới
Các tác phẩm của Le Clézio thu hút sự chú ý đáng kể từ các nhà nghiên cứu phương Tây, đặc biệt là giới học giả Pháp Tuy nhiên, do hạn chế về tư liệu, chúng tôi chỉ có thể giới thiệu một số công trình và bài viết tiêu biểu.
- Stephen L Smith (1980), Le Clézio’s Search for Self in a World of
Words, Modern Language Studies Bài viết tập trung vào hành trình đi tìm bản ngã của nhà văn thông qua phương tiện ngôn từ
- Bronwen Martin (2012), The Fiction of J M G Le Clézio: A Postcolonial Reading, Peter Lang AG Công trình nghiên cứu các tác phẩm của
Le Clézio dưới góc nhìn phê bình hậu thực dân
- Walter Putnam (1997), J M G Le Clézio and the Questions of Culture,
World Literature Today là một bài viết nghiên cứu sâu về những xung đột và đối kháng văn hóa - văn minh, một trong những vấn đề trọng yếu của thế giới đương đại, được phản ánh qua tác phẩm của nhà văn Pháp.
- Thomas Trzyna (2012), Spirituality and Action in the Novels of J.M.G
Le Clézio, Christianity and Literature Bài viết khai thác khía cạnh tâm linh, tôn giáo trong các tiểu thuyết của Le Clézio
Một số bài viết đã phân tích tác phẩm của Le Clézio bằng cách so sánh ông với các nhà văn khác, nhằm làm rõ các vấn đề được nêu ra trong tác phẩm của ông.
Sandra L Beckett's 2005 article, "The Child: A Privileged Reader in the Eyes of Henri Bosco and J.M.G Le Clézio," published in L'Esprit Créateur, explores the role and significance of childhood in the works of Bosco and Le Clézio The analysis highlights how both authors portray children as central figures, emphasizing their unique perspectives and experiences within their narratives.
- Keith Moser (2015), The Literary Space Where Fantasy, Science and
The article explores the metaphysical and spiritual artistic space in Bruno Doucey's "Prose Du Monde" and the works of J.M.G Le Clézio, highlighting their convergence in themes of spirituality It examines how these authors create a profound connection between their literary expressions and the exploration of the human experience within a transcendent context.
Mặc dù tài liệu nghiên cứu về Le Clézio từ các học giả nước ngoài mà chúng tôi tiếp cận còn hạn chế, nhưng những tư liệu từ các nhà nghiên cứu Việt Nam, dù ít ỏi, đã mang lại động lực lớn cho chúng tôi Những thông tin này giúp chúng tôi tự tin hơn trong việc định hướng cho các kết quả nghiên cứu của mình.
Phương pháp nghiên cứu
Xuất phát từ mục đích và yêu cầu của đề tài, chúng tôi đã chọn những phương pháp tiếp cận vấn đề sau sau:
4.1 Tiếp cận thi pháp học:
Chúng tôi phân tích truyện ngắn của Le Clézio từ góc độ thi pháp, bao gồm thi pháp thể loại, nhằm khám phá những đặc trưng nghệ thuật và sự đổi mới trong kỹ thuật sáng tác Cách tiếp cận này giúp chúng tôi nghiên cứu các vấn đề quan trọng như không gian, thời gian, vai trò người kể và ngôi kể trong tác phẩm của Le Clézio.
4.2 Tiếp cận so sánh đối chiếu:
Chúng tôi áp dụng phương pháp này để so sánh truyện ngắn của Le Clézio với các tác phẩm khác của ông và của các nhà văn khác, nhằm làm rõ những luận điểm cần phân tích Điều này giúp chúng ta nhận diện những đóng góp của Le Clézio đối với thể loại văn học, cũng như khám phá những vấn đề của đời sống đương đại mà ông thể hiện một cách độc đáo và không lặp lại Qua đó, chúng ta có thể hình dung được vị trí của Le Clézio trong văn học Pháp và văn học đương đại nói chung.
Trong nghiên cứu của chúng tôi, hai cách tiếp cận được đề xuất là phù hợp và hiệu quả Tuy nhiên, chúng tôi không giới hạn bản thân chỉ trong những phương pháp này mà còn linh hoạt áp dụng các phương pháp khác, như tự sự học, khi cần thiết.
Mục tiêu và ý nghĩa của khóa luận
Khóa luận nhằm làm rõ những đặc điểm nổi bật trong phong cách sáng tác truyện ngắn của Le Clézio qua hai tập "Vòng xoáy" và "Lũ mục đồng" Từ đó, bài viết rút ra giá trị và ý nghĩa của các tác phẩm này, đồng thời chỉ ra những cách tân và đổi mới mà nhà văn đã mang đến cho nền văn học Pháp hiện đại và đương đại.
Thông qua khóa luận, chúng tôi đã mở rộng kiến thức về lịch sử văn học Pháp, một trong những nền văn học vĩ đại của nhân loại Qua tác phẩm của Le Clézio, chúng tôi nhận thức rõ hơn về những tác hại của toàn cầu hóa, mặt trái của nền văn minh, và sự xâm lấn đối với thiên nhiên cùng những giá trị tinh thần quý báu của con người Nhà văn nhấn mạnh rằng ước mơ của mỗi người viết là mong muốn ngôn từ của họ có thể thay đổi tâm hồn con người và tạo ra một thế giới tốt đẹp hơn, dù ước mơ đó có thể là bất khả.
Cấu trúc khóa luận
Nội dung khóa luận gồm ba chương chính:
MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG
J.M.G Le Clézio và hành trình sáng tạo
Jean-Marie Gustave Le Clézio là một trong những tên tuổi nổi bật của nền văn học Pháp đương đại Ông được vinh danh tại Nobel văn chương năm
Nhà văn Le Clézio, được biết đến như “tác giả của những khởi hành mới” và “nhà văn lữ thứ”, đã có gần 50 tác phẩm đa dạng thể loại từ tiểu thuyết đến hồi ký Ông không chỉ là một nhà văn mà còn là một người đam mê du lịch và giảng dạy tại nhiều quốc gia như Mexico, Thái Lan, Pháp và Mỹ Lối sống “xê dịch” và quan niệm văn chương vượt biên giới đã ảnh hưởng sâu sắc đến các tác phẩm của ông, giúp độc giả từ nhiều nền văn hóa tìm thấy sự gần gũi và suy tư trong những câu chuyện về cuộc sống hiện đại.
Jean-Marie Gustave Le Clézio, sinh ngày 13/4/1940 tại Nice, Pháp, là thành viên của một gia đình có nguồn gốc từ đảo Mauritius với nền văn hóa đa dạng Mẹ ông là người Pháp và cha là bác sĩ quân y người Anh Năm 1947, gia đình ông chuyển đến Nigeria, nơi cha ông phục vụ trong quân đội trong Thế chiến II Tại đây, Le Clézio đã viết hai tác phẩm khi còn rất trẻ Sự trải nghiệm đa văn hóa trong tuổi thơ đã ảnh hưởng đến cuộc sống và sự nghiệp của ông, khiến ông thường xuyên tìm kiếm cảm hứng ở những vùng đất xa lạ Năm 1950, gia đình ông trở lại Nice, nơi ông hoàn thành luận án tiến sĩ về lịch sử Mexico vào năm 1983 Tiểu thuyết đầu tay "Biên bản" (1963) đã gây tiếng vang lớn, giành giải Renaudot và lọt vào chung khảo giải Goncourt Ở tuổi 23, ông đã thể hiện những trăn trở về hiện sinh và những thể nghiệm văn chương độc đáo trong các tác phẩm tiếp theo như "Cơn sốt" (1966) và "Trận hồng thủy" (1967), phản ánh những nguy cơ tiềm tàng trong nền văn minh phương Tây.
Những chuyến hành trình đến Mexico và vùng Trung Mỹ vào thời điểm
Giai đoạn 1970-1974 đánh dấu sự chuyển mình mạnh mẽ trong sáng tác của Le Clézio, khi ông rời bỏ đô thành để tìm kiếm sự giác ngộ tâm linh bên những người thổ dân da đỏ trong sa mạc và rừng rậm Thời gian sống cùng họ đã giúp ông học hỏi ngôn ngữ và phong tục tập quán, đồng thời thay đổi nhiều quan niệm về nghệ thuật và cuộc sống Ông bắt đầu dịch các tác phẩm văn hóa của người da đỏ và quan tâm đến lịch sử Mexico Những tiểu thuyết tiêu biểu trong giai đoạn này bao gồm Terra Amata (1969) và Chiến tranh (La guerre, 1973).
Những người khổng lồ (Les géants, 1975) của nhà văn Pháp thể hiện rõ ràng ý định khám phá những vấn đề lớn như sinh thái và văn minh Đến năm 1980, tác phẩm này tiếp tục mở rộng những chủ đề có ý nghĩa sâu rộng trong xã hội.
Sa mạc (Désert) đã ra mắt và giành giải thưởng Paul Morand, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong sự nghiệp văn học của ông Từ đây, ông trở thành một trong những nhân vật nổi bật không thể thiếu trong nền văn học đương đại.
Quan niệm sáng tác của Le Clézio đã có sự thay đổi qua các thời kỳ Trong giai đoạn đầu sự nghiệp văn chương từ 1963 đến 1973, khi phong trào Tiểu thuyết mới ở Pháp đạt nhiều thành tựu, ông cũng bị ảnh hưởng bởi xu hướng ưa chuộng thể nghiệm và cách tân hình thức Thực tế, có thời điểm ông đã được xếp vào trào lưu tiểu thuyết này, với các nhân vật trong tác phẩm như Những người khổng lồ và Cuốn sách của những cuộc chạy trốn (Le livre des fuites).
Những con người lạc loài và cô đơn trong xã hội hiện đại được thể hiện rõ nét qua tác phẩm "Biên bản" với hình thức trình bày độc đáo Mỗi trang viết không chỉ chứa đựng ngôn từ mà còn bao gồm tranh vẽ, quảng cáo, tin tức báo chí, công thức toán học và các con số, tất cả tạo nên sự mờ nhạt giữa hư cấu và hiện thực.
Trong cuốn "Lịch sử văn học Pháp thế kỷ XX" (tập III) năm 2005, Le Clézio được mô tả với lối viết “vỡ tung”, thể hiện qua cấu trúc văn bản không theo quy tắc và sự giao thoa giữa các thể loại khác nhau.
Sau những chuyến đi khám phá, Le Clézio đã tìm thấy lối thoát cho tư tưởng của mình, không còn chỉ xoay quanh hình ảnh con người lang thang trong nền văn minh châu Âu suy tàn Ông nhấn mạnh giá trị tự do của con người qua cuộc sống của các bộ lạc da đỏ và châu Phi, cho rằng họ là "những người tự do cuối cùng" trong khi chúng ta đang sống như những nô lệ Ông chỉ ra rằng bộ lạc người da đỏ ở Panama vẫn gìn giữ được sự tự do và hiểu biết về cuộc sống tự do, điều mà có thể bị tước đoạt bởi những thế lực khác.
Giai đoạn 1973-1978 đánh dấu thời kỳ quá độ trong tư tưởng của nhà văn Le Clézio, khi ông bắt đầu có những chuyển biến trong phong cách sáng tác Từ 1978 đến nay, ông trở lại với lối viết truyền thống, rời xa thế giới phương Tây để tìm kiếm hình ảnh một thế giới lý tưởng ở miền đất xa lạ Nhờ đó, tác phẩm của ông trở nên dễ tiếp cận hơn và thu hút sự chú ý từ độc giả đa dạng trên toàn thế giới.
Le Clézio đặt ra câu hỏi "Tại sao chúng ta lại viết?" trong bài diễn từ Nobel của mình, phản ánh những suy tư về mục đích của việc viết Ông cho rằng nhà văn chỉ có thể là chứng nhân cho sự kiện mà không thể trực tiếp thay đổi thế giới, nhưng vẫn phải viết với hy vọng ngôn từ có thể tác động đến thực tại và thay đổi tâm hồn con người Ông chỉ ra nghịch lý rằng tiếng nói của nhà văn thường chỉ đến được với những người có điều kiện tiếp xúc với tri thức, trong khi những số phận bất hạnh lại không thể nghe thấy Le Clézio khám phá nghệ thuật truyền khẩu trong các nền văn minh không có ngôn ngữ viết, nơi nghệ thuật tìm thấy lối biểu hiện mạnh mẽ và chân thật Ông nhận thức được sự bất lực của ngôn từ và hạn chế của văn chương, thậm chí từ chối viết kịch vì không thể làm người khác nói Tuy nhiên, ông cũng công nhận ngôn ngữ viết và sách vở là những phát minh vĩ đại nhất của nhân loại, giúp bảo tồn các nền văn minh hiện nay.
Sách là công cụ lý tưởng để tiếp cận văn hóa, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì nền văn minh Nếu không có nghề in và chữ viết, chúng ta sẽ phải đối mặt với một thế giới thiếu vắng sách, nơi mà tri thức và giải trí bị đe dọa Sự vắng mặt của sách có thể dẫn đến sự trỗi dậy của thần quyền và bạo chúa, như hình ảnh con Mãng xà lẫy lừng mà người Maya đã mô tả Trách nhiệm của nhà văn chính là trở thành những người canh giữ ngôn ngữ, bảo vệ giá trị văn hóa và tri thức của nhân loại.
Khi viết tiểu thuyết, thơ ca hay kịch, các nhà văn làm cho ngôn ngữ trở nên sống động và phục vụ cho chính nó Họ không chỉ sử dụng từ ngữ mà còn chúc mừng, mài sắc và biến cải ngôn ngữ, giúp nó có sức sống qua những chuyển hóa xã hội và kinh tế của thời đại Le Clézio nhấn mạnh rằng nhà văn có nhiều phận sự, không cao cả cũng không thấp hèn hơn các phận sự khác Trong suốt sự nghiệp văn chương kéo dài nhiều thập kỷ, ông đã không ngừng dùng ngòi bút để thực hiện sứ mệnh của mình, một sứ mệnh vừa cao cả vừa gần gũi với con người.
Le Clézio giữa dòng chảy văn học Pháp đương đại
Văn học Pháp luôn thể hiện sự năng động nghệ thuật không ngừng, đặc biệt từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, khi các nhà văn đặt ra câu hỏi về hướng đi mới cho tiểu thuyết Trong khi một số nhà văn như Roger Martin du Gard và Henri Barbusse tiếp tục theo đuổi lối viết truyền thống, nhiều tác giả khác tìm kiếm những cách tân để thoát khỏi mô hình hiện thực và tự nhiên chủ nghĩa Xuất hiện các dòng tiểu thuyết nội quan, tiểu thuyết siêu thực và tiểu thuyết mới, trong đó Le Clézio được xếp vào nhóm Tiểu thuyết mới với tác phẩm đầu tay "Biên bản" Tuy nhiên, quan điểm nghệ thuật của ông không bị ảnh hưởng rõ rệt bởi các trào lưu đương thời Trong suốt sự nghiệp, Le Clézio giữ vững bản lĩnh sáng tạo, không bị ràng buộc bởi các xu hướng văn học, mà tập trung vào việc khám phá vẻ đẹp nguyên sơ của thiên nhiên và thời ấu thơ Các tác phẩm của ông thường mang yếu tố ngoại lai, như trong tiểu thuyết "Sa mạc", thể hiện sự kết hợp giữa gần gũi và xa lạ Mặc dù không thể phân loại Le Clézio vào bất kỳ trào lưu nào, thiên hướng ca ngợi thiên nhiên và cảm hứng viễn du vẫn nổi bật trong sáng tác của ông.
Le Clézio có nhiều điểm tương đồng với các nhà lãng mạn thế kỷ XIX như Victor Hugo, Lamartine, Musset và Chateaubriand Trước thực tại bất như ý sau cách mạng tư sản, các nhà lãng mạn này phản ứng bằng cách thiếu tin cậy vào hiện thực và tìm về cái tôi trữ tình, lý tưởng hóa quá khứ Họ miêu tả vẻ đẹp thánh thiện của thiên nhiên hoang sơ và những cảm xúc thuần khiết, vô vị lợi của con người Hơn một thế kỷ sau, Le Clézio đã khôi phục lại cảm thức lãng mạn này trong tác phẩm của mình.
Trong thời đại hoài nghi hậu hiện đại, con người dường như đã quên mất tầm quan trọng của thiên nhiên và xúc cảm, đặc biệt trong văn học Le Clézio vượt xa các nhà lãng mạn thế kỷ 19 khi nhấn mạnh quá trình hòa giải với tha nhân và tìm kiếm ý nghĩa cho cuộc sống Mặc dù chịu ảnh hưởng từ các nhà văn hiện sinh và Tiểu thuyết mới, ông không chỉ tập trung vào thể nghiệm nghệ thuật mà còn muốn tác phẩm của mình diễn giải tốt các vấn đề thời đại và gây xúc động cho độc giả Các sáng tác của Le Clézio có thể được xem như một hiện tượng tái sinh tinh thần nghệ thuật lãng mạn, với phong cách uyển chuyển, mềm mại, khiến ông được gọi là “nhà lãng mạn cuối cùng của thế kỷ XX” Nhà nghiên cứu Trần Hinh (2016) cũng cho rằng tác phẩm của ông thuộc khuynh hướng Tiểu thuyết thơ, khi mà ông ưu tiên cho những suy tư nội tâm và hình ảnh biến hóa hơn là cốt truyện hay tính cách nhân vật.
Le Clézio tuyên bố không quan tâm đến thể loại văn chương, nhưng các nhà nghiên cứu nhận thấy thể loại đóng vai trò quan trọng trong sáng tác của ông Các truyện ngắn của Le Clézio thường được phân loại thành các tiểu thể loại, thể hiện qua nhan đề như: Coeur brûle et autres romances, Mondo et autres histoires, La ronde et autres faits divers, Printemps et autres saisons, và Histoire du pied et autres fantaisies Ông xuất bản truyện ngắn đầu tay vào năm 1964, mang tên Le jour où Beaumont fit connaissance avec sa douleur, sau này được đưa vào tuyển tập Cơn sốt, với chín truyện ngắn phản ánh nỗi sợ và sự hoang mang của con người trong xã hội hiện đại.
Mondo và những truyện khác (tên bản dịch tiếng Việt là Lũ mục đồng, 1978),
Le Clézio đã chuyển sang một hướng sáng tác mới với lối viết khoan hòa, dễ đọc, tập trung vào những đứa trẻ không gia đình lớn lên trong thế giới tàn nhẫn Thay vì khắc họa sự nghèo khổ, ông nhấn mạnh vào sự tự do của nhân vật Tập Vòng xoáy (1982) tiếp tục khai thác những nhân vật trốn chạy, nhưng mang hơi hướm u tối và bạo lực hơn Tập Mùa xuân và những mùa khác (1989) vẫn giữ nội dung phản ánh những đề tài trước đó, với nhân vật chính là những người phụ nữ xinh đẹp nhập cư tại Pháp, vừa là vũ khí nhưng cũng mang lại nhiều bất lợi cho họ.
Chủ đề chính của những câu chuyện trong tác phẩm của Le Clézio là sự xung đột giữa hai nền văn minh, với nhân vật là những con người bị mắc kẹt giữa nền văn hóa Mexico phóng khoáng và nền văn minh châu Âu khép kín Tác giả sử dụng từ “romance” một cách mỉa mai, vì các câu chuyện trong tập này mang tính tăm tối và bi thảm, chủ yếu dựa trên những mẩu tin tức có thật mà ông đã đọc trên báo.
Le Clézio đã khẳng định vị thế độc đáo của mình trong thế kỷ văn học, nơi mà nhiều tác giả tìm kiếm lối viết mới Ông không thể bị gán vào một khuynh hướng hay trường phái văn học cụ thể nào, mà thay vào đó, tác phẩm của ông mang dấu ấn của nhiều xu hướng khác nhau như văn học nội quan, huyền thoại, hiện sinh và lãng mạn Sáng tạo đối với Le Clézio không chỉ là tìm kiếm những lối đi mới mà còn là tiếp thu và vận dụng hiệu quả các giá trị nghệ thuật từ các thế hệ trước Những tác phẩm của ông thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa cách tân nghệ thuật và nhu cầu chuyển tải những giá trị nhân sinh thiết thân với con người hiện đại.
TRUYỆN NGẮN LE CLÉZIO: VẤN ĐỀ MẶT TRÁI CỦA VĂN MINH VÀ CON ĐƯỜNG HÓA GIẢI
Những hệ lụy của thời đại văn minh
Dưới sự dẫn dắt của tư duy duy lý, con người bước vào kỷ nguyên hiện đại với tâm trạng hân hoan khi đạt được nhiều thành tựu rực rỡ về trí tuệ và thực tiễn Chủ nghĩa tư bản phát triển mạnh mẽ tại châu Âu, với các nhà cầm quyền tiến hành xâm lược thuộc địa để khai thác tài nguyên phục vụ cho việc xây dựng xã hội hiện đại Tuy nhiên, sự phát triển này cũng dẫn đến hai cuộc Thế chiến nổ ra vào nửa đầu thế kỷ.
XX đã khiến nhân loại bàng hoàng, dẫn đến cuộc chạy đua vũ trang, khủng hoảng kinh tế và sự sụp đổ của nhiều giá trị Con người nhận ra rằng thế giới hiện đại mang lại sự giàu có và tiện nghi, nhưng cũng tạo ra những hệ lụy tiêu cực Sự đứt gãy trong đối thoại và khả năng thấu hiểu nhau là một trong những hệ quả rõ rệt của thời đại văn minh Nhờ vào tiện nghi vật chất, con người sống trong thế giới riêng mà không cần tương tác với người khác, khác với thời kỳ tiền công nghiệp khi họ phải nương tựa vào nhau để tồn tại Sự chuyên môn hóa và phân chia lao động trong sản xuất công nghiệp đã củng cố lối sống cá nhân cực đoan, khiến con người trở thành những mảnh vụn trong guồng máy công nghiệp Khi ra khỏi môi trường làm việc, mối quan hệ giữa con người cũng trở nên cơ giới hóa, mỗi người sống và chết trong căn hộ của chính mình Sự cơ giới hóa và chương trình hóa ngày càng cao trở thành nỗi lo thường trực trong tâm trí con người hiện đại.
2.1.1 Sự bất khả tương giao giữa ta và tha nhân
Trong kỷ nguyên hiện đại, mối quan hệ giữa cá thể và tha nhân ngày càng phát sinh nhiều xung đột khó hòa giải, trở thành vấn đề nhức nhối được nhiều triết gia như Heidegger và Sartre thảo luận Câu hỏi quan trọng là liệu chúng ta nên chọn đối địch hay hòa hợp với tha nhân?
Để giữ cho cái Tôi không bị trôi dạt trong "cõi người ta" đầy cạm bẫy, Le Clézio đã phản ánh mối quan hệ bất khả hòa giải giữa ta và tha nhân trong tiểu thuyết đầu tay Biên bản Ông chỉ ra sự rời rạc và phi giao tiếp giữa con người qua hình ảnh cư dân thành thị, những người chỉ biết ẩn mình trong bóng râm và theo dõi truyền hình mà không nhận thức được thế giới bên ngoài Họ tự nhốt mình trong những tòa nhà khép kín, che tai bịt mắt trước thực tại Khi đối diện, hàng rào ngăn cách vẫn tồn tại, khiến họ không thể thực sự thấy và nghe nhau Sự đờ đẫn và thiếu hợp tác trong đối thoại được thể hiện rõ qua nhân vật Martine, người cảm nhận sự trống rỗng và lạnh lẽo trong tâm hồn Ngay cả trong tình huống sinh tồn khẩn cấp, như trong truyện ngắn Người dẫn đường vượt biên, nhân vật Miloz cũng không thể giao tiếp với những người xung quanh, cho thấy sự cô đơn và ngăn cách trong xã hội hiện đại.
Sự thiếu tin tưởng và rào cản ngôn ngữ khiến mọi người không thể giao tiếp: “Cả đám người không chuyện trò gì Làm sao họ có thể nói chuyện với nhau được?” Mỗi người mang theo ngôn ngữ riêng của quê hương, giống như họ đã để lại gia đình để bắt đầu cuộc phiêu lưu mới Tình huống này gợi nhớ đến câu chuyện tháp Babel trong Kinh thánh, nơi mà sự trừng phạt của thánh thần đã khiến nhân loại phải đối mặt với sự bất đồng ngôn ngữ, dẫn đến việc không thể hiểu nhau.
Thiếu ngôn ngữ chung khiến giao tiếp giữa con người trở nên khó khăn, nhưng điều quan trọng là mong muốn thấu hiểu lẫn nhau Miloz, khi thấy người bạn Hy Lạp gặp khó khăn với hành lý nặng, đã dừng lại giúp đỡ và luôn quan tâm đến anh ta suốt hành trình Hành động vô vị lợi của Miloz là minh chứng cho lòng nhân ái có thể vượt qua rào cản ngôn ngữ Tuy nhiên, khi những người vượt biên bị lừa vào công trường khai thác đá, Miloz là người duy nhất có kế hoạch trốn thoát, nhưng sự thiếu tin tưởng và đồng lòng giữa họ đã dẫn đến sự tan rã của kế hoạch Bi kịch của những người vượt biên nằm ở chỗ họ không thể hiểu và tin tưởng lẫn nhau, tạo ra một khoảng cách sâu thẳm giữa họ và những người khác.
Vì không thể tương tác với thế giới bên ngoài, con người thường cảm thấy bất an trong một môi trường thiếu điểm tựa vững chắc.
“Chúa đã chết” của Nietzsche phản ánh sự thật rằng con người giờ đây có thể tự xây dựng thế giới, nhưng đồng thời cũng mất đi điểm tựa và những chân lý xác tín Trong truyện ngắn của Le Clézio, hình tượng “con người bất an” xuất hiện với nỗi sợ hãi tiếng ồn và cảm giác bị theo dõi Đối với họ, tha nhân trở thành địa ngục, như Jean-Paul Sartre đã nói Cái nhìn soi mói từ tha nhân có sức mạnh khủng khiếp, khiến cá nhân bị vật hóa và hư vô hóa.
(Moloch) vẫn kiên quyết ở một mình vì căm ghét sự suồng sã của tha nhân:
Moloch mô tả sự khó chịu khi bị theo dõi, với những ánh mắt và câu hỏi không ngừng nghỉ từ những người xung quanh Cô gái trẻ Martine, khi phóng xe giữa phố vắng vào buổi trưa, cũng không thể thoát khỏi cảm giác bị giám sát.
Martine cảm thấy không chắc chắn về vị trí và danh tính của những người xung quanh, nhưng cô nhận ra rằng họ có thể đang theo dõi cuộc phiêu lưu của mình Lullaby, chỉ sau vài ngày nghỉ học, đã phải đối mặt với những lời bàn tán từ bạn bè, khiến cô cảm thấy áp lực Christine, dù chỉ muốn soi gương, cũng phải cẩn trọng để tránh ánh mắt của người khác Sự hiện diện của con người trong xã hội luôn đi kèm với cái nhìn của người khác, tạo ra cảm giác bất an Khi tìm kiếm bản thể qua hình ảnh phản chiếu, Christine chỉ thấy một hình ảnh méo mó và tự hỏi về sự cần thiết của việc soi mình Nhận thức rõ về bản thân là bước đầu để tìm kiếm sự an yên nội tâm, nhưng trong tác phẩm của Le Clézio, ngay cả việc tự nhìn nhận cũng trở nên khó khăn khi xung quanh chỉ có những tấm kính xám xịt và hình ảnh biến dạng, phản ánh sự kìm hãm của đời sống đô thị.
Sự ngột ngạt và tù túng có thể đẩy con người đến lầm đường lạc lối, như trong truyện ngắn Vòng xoáy, gợi nhớ đến tiểu thuyết Người xa lạ của Albert Camus Hành động cướp túi xách của Martine dưới ánh nắng gay gắt tương đồng với việc Mersault vô tình giết chết tên Ả Rập Cả hai tác phẩm đều tập trung vào cảm giác bức bối do tác nhân bên ngoài, thiếu vắng động cơ cụ thể cho hành vi phạm tội Điều này phản ánh sự phản kháng đối với tư duy duy lý, cho rằng mọi sự việc đều có quan hệ nhân quả Triết lý phi lý của Camus về cõi nhân gian vô nghĩa cũng được Le Clézio tiếp thu, mặc dù ông đã phát triển con đường văn chương riêng Trong các tác phẩm của mình, Le Clézio vẫn thể hiện sự hiện diện của cõi nhân gian phi lý, nơi con người không có mục đích tồn tại và không hiểu vì sao phải chịu đựng đau khổ Sau những khoảnh khắc hiếm hoi, Martine cảm thấy trống rỗng, như vòng xoáy điên loạn đã chấm dứt.
Cái chết bất ngờ của Martine, do một chiếc xe tải tông trúng, như một trò đùa của số phận, phản ánh sự nổi loạn và phản kháng vô vọng của những thanh niên mới lớn trước thế giới người lớn lạnh lùng Họ tìm cách thoát khỏi sự giam cầm của những căn nhà và văn phòng, khao khát phá vỡ mọi quy tắc, thậm chí thực hiện những vụ trộm mạo hiểm, với mong muốn làm nổ tung sự tĩnh lặng của phố phường.
Cửa sổ trên cao nổ tung thành hàng ngàn mảnh thủy tinh nhỏ, phản ánh màu sắc hiện sinh phi lý trong Ariane qua cảnh cưỡng bức tập thể thô bạo Tác giả không chỉ ra bất kỳ liên hệ nào giữa Christine, nạn nhân, và bọn côn đồ, khiến người đọc tự hiểu rằng sự việc xảy ra một cách ngẫu nhiên, không thể quy cho nguyên nhân nào Thế giới vận hành theo quy luật tàn nhẫn và vô tình, như trường hợp của kẻ trộm trong Kẻ trộm, khi nhân vật bị đẩy vào tình huống phạm tội chỉ là một lựa chọn, dù anh ta nhận thức rõ hệ lụy Anh chìm trong cảm giác chán chường, xa lạ với mọi người, và nhận ra sự ngắn ngủi của đời người qua những viễn cảnh tương lai mờ mịt Câu hỏi từ nhan đề đến cuối truyện vẫn không có lời đáp, để lại sự trăn trở cho người đọc.
2.1.2 Từ im lặng đến câm lặng
Trong đám đông, cá thể có thể bị chìm khuất, dẫn đến tình trạng nô lệ và cầm tù, khiến con người không thể cất tiếng nói hoặc tiếng nói của họ quá nhỏ bé để được nghe thấy Giống như Gregor Samsa trong tác phẩm "Hóa thân", khi bị biến thành côn trùng, hắn chỉ có thể phát ra những âm thanh ghê rợn không thuộc về ngôn ngữ con người Vì không ai hiểu được hắn, Samsa chọn cách im lặng, thể hiện sự cam chịu của một kẻ quyết định khép mình trước thế giới.
Trong một thế giới hỗn loạn và mất niềm tin, Le Clézio trở thành tiếng nói cho những kẻ bị tước quyền Ông viết sâu sắc về các sắc thái của im lặng, đặc biệt là sự cam chịu như Gregor Samsa khi đối diện với tình cảnh bất lực Nhân vật như cô bé Annah trong "Orlamonde" và bà cụ trong "Lâu đài Rạng Đông" phải chứng kiến vẻ đẹp tự nhiên và kiến trúc cổ kính bị suy tàn do tác động bên ngoài Họ chỉ có thể sống trong hoài niệm, như nhân vật "tôi" trong "Lâu đài Rạng Đông" khi nhớ về ký ức đẹp đẽ của tuổi thơ, hay Annah quyết ở lại bên nhà hát Orlamonde cho đến phút cuối Những công trình bị khai tử không thể kêu la, chỉ biết chịu đựng bản án sắp đến, phản ánh sự im lặng của thiên nhiên trước sự tàn phá của con người Con người cũng phản ứng bằng sự câm lặng, như câu nói: “Môi bà hơi run lên, dường như bà muốn nói thêm điều gì đó Nhưng bà chẳng nói thêm nữa” (Lâu đài Rạng Đông, tr.142) Đôi khi, sự từ chối lên tiếng là phản kháng cuối cùng trước một thế giới tàn nhẫn, như cậu bé David quyết định không nói gì sau khi phạm tội trộm cắp.