Tổng quan tình hình nghiên cứu của đề tài Tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung và tư tưởng của Hồ Chí Minh về phát triển nhà giáo, đội ngũ giáo viên nói riêng là chủ đề rộng lớn, có giá trị lý
ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH VÀ NỘI DUNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ GIÁO
ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ GIÁO
1.1.1 Điều kiện hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà giáo
Hồ Chí Minh là một nhà lãnh đạo vĩ đại và anh hùng dân tộc, được nhân dân Việt Nam kính trọng và thế giới ngợi ca Cuộc đời và sự nghiệp của ông gắn liền với lịch sử cách mạng Việt Nam Tư tưởng của Hồ Chí Minh, đặc biệt là về giáo dục, được hình thành từ thực tiễn xã hội Việt Nam và thế giới vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, trong bối cảnh nhiều biến động sâu sắc trong đời sống xã hội.
Bối cảnh lịch sử - xã hội thế giới cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX với sự hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà giáo
Lịch sử thế giới có nhiều chuyển biến to lớn, phức tạp vào cuối thế kỷ
Vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, chủ nghĩa tư bản đã đạt được thắng lợi toàn cầu, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nó Giai cấp tư sản, thông qua việc kiểm soát chính quyền, tài nguyên thiên nhiên và nguồn lao động, đã có khả năng khai thác tiềm lực để phát triển sản xuất và mở rộng quy mô hoạt động, dẫn đến sự gia tăng nhanh chóng của tư bản Những thành tựu trong khoa học kỹ thuật đã thúc đẩy mạnh mẽ quá trình tập trung sản xuất và tập trung tư bản.
Vào cuối thế kỷ XIX, lực lượng sản xuất phát triển mạnh mẽ, với công nghiệp nặng, khai khoáng, luyện kim, chế tạo máy và sản xuất nguyên liệu hóa chất đóng vai trò chủ đạo Các ngành này nhận được đầu tư lớn và là nơi phát minh khoa học kỹ thuật phát triển Ngoài khoa học kỹ thuật, nhiều lĩnh vực khác như sinh học, y học, hóa học và vật lý cũng có những phát minh quan trọng Thế kỷ XIX chứng kiến sự phát triển rực rỡ của văn học nghệ thuật, đặc biệt là hai nền văn học tiêu biểu của Pháp và Nga, cùng với sự thăng hoa của âm nhạc, hội họa và kiến trúc.
Những điểm sáng trong nền văn minh thế giới đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến giáo dục toàn cầu, bao gồm cả Việt Nam Các quốc gia cần phát triển đội ngũ lao động có trình độ cao, nâng cao năng lực cá nhân và tiếp cận những thành tựu khoa học, kỹ thuật tiên tiến Để đạt được điều này, vai trò của đội ngũ nhà giáo là vô cùng quan trọng, vì họ sẽ đào tạo thế hệ trẻ tương lai của mỗi dân tộc.
Thế kỷ XIX đánh dấu sự thống trị của chủ nghĩa tư bản và sự phát triển mạnh mẽ của đại công nghiệp cơ khí, với các nước đế quốc thiết lập hệ thống thuộc địa tại châu Á, châu Phi và Mỹ - Latinh Những quốc gia này phải chịu ách áp bức, dẫn đến sự phá hủy tiềm năng và nền văn minh của họ, khiến họ phụ thuộc vào các đế quốc Âm mưu và chính sách tàn bạo của chủ nghĩa đế quốc đã làm gia tăng mâu thuẫn giữa các dân tộc thuộc địa và thực dân, đồng thời khơi dậy ý thức dân tộc và tinh thần đấu tranh chống lại áp bức Cuộc Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917 đã trở thành nguồn cảm hứng cho phong trào giải phóng dân tộc trên toàn thế giới, đặc biệt là ở châu Á, ảnh hưởng sâu sắc đến Việt Nam và thúc đẩy cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa tư bản.
Quyết tâm tìm ra con đường cứu nước và giải phóng người lao động khỏi kiếp nô lệ, nhằm đảm bảo dân chúng có đủ ăn, mặc, được học hành và nhận thức về đấu tranh Vào đầu thế kỷ XX, Trung Quốc chuyển từ một nước phong kiến độc lập sang nửa thuộc địa, với xu hướng Duy Tân theo con đường phát triển tư bản chủ nghĩa phương Tây của Khang Hữu.
Phong trào Duy Tân (1858-1927) đã phát triển mạnh mẽ trong giới trí thức, đề cập đến nhiều vấn đề từ chính trị, kinh tế, văn hóa giáo dục đến quân sự Đặc biệt trong giáo dục, phái Duy Tân đã đưa ra các biện pháp cải cách nhằm đào tạo nhân tài và nâng cao dân trí, như lập trường học, tổ chức học theo mô hình phương Tây, cử người đi du học, thay đổi nội dung học tập và cải cách chế độ thi cử Mặc dù phong trào thất bại, nhưng nó đã khơi dậy tinh thần yêu nước trong nhân dân Trung Quốc và ảnh hưởng đến tư tưởng của Hồ Chí Minh, đặc biệt là về đào tạo nhân tài.
Nhật Bản, cuộc Duy Tân Minh Trị (1866 – 1869) đã làm biến đổi xã hội
Nhật Bản đã chuyển mình từ một nước nông nghiệp thành một quốc gia tư bản với nền công nghiệp hiện đại, nhờ vào chính sách cải cách giáo dục quan trọng Năm 1871, Bộ giáo dục được thành lập theo mô hình phương Tây, chủ yếu là của Pháp, và năm 1872, chế độ giáo dục thống nhất được ban hành, tập trung vào việc đào tạo đội ngũ giáo viên Chính quyền Minh Trị coi việc này là yếu tố sống còn cho một nền giáo dục chất lượng cao, phục vụ cho các lĩnh vực cải cách khác Nhật Bản đã tích cực thực hiện các giải pháp để xây dựng đội ngũ giáo viên đông đảo và giỏi, đồng thời thay đổi nội dung và phương pháp giảng dạy, chú trọng đến việc sử dụng đồ dùng trực quan và khuyến khích tư duy độc lập, sáng tạo của học sinh Kết quả của cải cách giáo dục thời Minh Trị đã giúp Nhật Bản vươn lên sánh vai với các nước đế quốc.
“Mặt trời mọc” trong giáo dục đã có ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều quốc gia, bao gồm cả Việt Nam Những kinh nghiệm quý báu này đã được Hồ Chí Minh tiếp thu và tích lũy, đặc biệt nhấn mạnh vai trò quan trọng của đội ngũ giáo viên trong sự phát triển của giáo dục và đào tạo.
Như vậy, tất cả những đặc điểm và yêu cầu cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ
Hồ Chí Minh, với tri thức văn hóa uyên bác và lòng yêu nước sâu sắc, đã suy nghĩ về con đường cách mạng để giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước Ông nhận thức rằng để đào tạo con người có trình độ chuyên môn và phẩm chất cách mạng, cần có chiến lược phát triển đội ngũ nhà giáo và trí thức cho thế hệ tương lai Ông nhấn mạnh rằng "Trí thức là vốn liếng quý báu của dân tộc," điều này càng đúng hơn ở Việt Nam.
Bối cảnh lịch sử - xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX với sự hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà giáo
Cùng với tình hình chung của thế giới, ở Việt Nam từ tháng 09 năm
Năm 1858, thực dân Pháp chính thức xâm lược Việt Nam, biến nước này từ một quốc gia phong kiến độc lập thành một thuộc địa nửa phong kiến Ngay sau khi xâm lược, họ đã thiết lập bộ máy cai trị thực dân nhằm bóc lột kinh tế, áp bức chính trị và nô dịch văn hóa đối với dân tộc Việt Nam.
Thực dân Pháp duy trì quan hệ kinh tế nông nghiệp và thực hiện chính sách khai thác thuộc địa, áp dụng tô thuế nặng nề, bóc lột sức lao động và tài nguyên của nhân dân Việt Nam Họ đẩy người dân vào cảnh khổ cực, kìm hãm sự phát triển kinh tế của người Việt, đồng thời khuyến khích phát triển kinh tế tư bản Pháp và hạn chế sự phát triển của tư bản Việt Nam Trong Tuyên Ngôn Độc Lập (1945), Hồ Chí Minh đã chỉ trích: “Chúng bóc lột nhân dân ta đến tận xương tủy, khiến cho dân nghèo, thiếu thốn, nước ta xơ xác, tiêu điều …” (Hồ Chí Minh, 2011d, tr.2).
Về chính trị: Thực dân Pháp áp đặt ách cai trị thực dân, xóa tên nước
Việt Nam trên bản đồ thế giới được chia thành ba kỳ (Bắc, Trung, Nam) nhằm mục đích cai trị dễ dàng hơn Thực dân thực hiện chiến lược “chia để trị” bằng cách thiết lập chế độ cai trị riêng cho mỗi kỳ, sử dụng mọi thủ đoạn để chia rẽ dân tộc và tôn giáo Triều đình nhà Nguyễn và hệ thống chính quyền phong kiến trở thành công cụ tay sai cho thực dân Dưới ách cai trị này, người dân Việt Nam bị tước đoạt quyền độc lập, tự do và dân chủ, trong khi các cuộc đấu tranh của họ bị đàn áp và khủng bố một cách tàn bạo.
Trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, thực dân Pháp áp dụng chính sách nô dịch văn hóa, ưu tiên xây dựng nhà tù và các tụ điểm cờ bạc, rượu chè, ma túy, mại dâm hơn là trường học và bệnh viện Chính sách ngu dân được thực hiện nhằm dễ dàng cai trị người Việt, với mục đích các trường học không dạy những điều tốt đẹp mà ngược lại, khiến người dân trở nên dốt nát và đần độn hơn.
Một nền giáo dục đồi bại, xảo trá không chỉ làm hư hỏng tính nết của người học mà còn khiến thanh niên trở nên ngu ngốc Điều này nguy hiểm hơn cả sự dốt nát, vì nó ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của thế hệ trẻ.
NỘI DUNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ GIÁO
Nhà giáo, bất kể số lượng giờ dạy, đều có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo chất lượng giáo dục và được xã hội tôn vinh Theo Luật Giáo dục năm 2019, nhà giáo có vị thế quyết định trong xã hội.
1.2.1 Quan điểm của Hồ Chí Minh về khái niệm, vị trí và vai trò của nhà giáo
Quan điểm của Hồ Chí Minh về khái niệm nhà giáo
Nhà giáo, theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, là những người truyền đạt tài năng, trí tuệ và phẩm chất đạo đức, giúp học sinh phát huy “năng lực vốn có” và phát triển toàn diện Ông đã thể hiện quan điểm này một cách hệ thống và sâu sắc, sử dụng nhiều thuật ngữ khác nhau như “giáo viên”, “thầy giáo”, “cô giáo” và “anh chị em giáo viên” Giáo viên không chỉ là người lao động bình thường mà còn là người đào tạo thế hệ công dân tiến bộ cho dân tộc Hồ Chí Minh coi văn hóa giáo dục là mặt trận, và các thầy cô giáo là chiến sĩ trên mặt trận ấy Ông khẳng định rằng nghề giáo có sự cống hiến thầm lặng nhưng vinh quang, và những người thầy giáo tốt là những anh hùng vô danh, dù không được ghi danh trên báo hay nhận huân chương.
Quan điểm của Hồ Chí Minh về vị trí, vai trò của nhà giáo
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, đội ngũ nhà giáo giữ vai trò trung tâm trong hệ thống giáo dục, quyết định sự vận hành của nó Người nhấn mạnh rằng “Học trò tốt hay xấu là do thầy giáo, cô giáo tốt hay xấu” (Hồ Chí Minh, 2011l, tr.269), cho thấy tầm quan trọng của giáo viên trong việc hình thành nhân cách học trò Hồ Chí Minh đánh giá cao vai trò của nhà giáo trong công cuộc kiến thiết đất nước, khẳng định rằng “Nếu không có thầy giáo dạy dỗ cho con em nhân dân, thì làm sao mà xây dựng chủ nghĩa xã hội” (Hồ Chí Minh, 2011n, tr.403) Ông hiểu rõ những cống hiến thầm lặng và sứ mệnh cao cả của nghề “trồng người” Tâm niệm lớn nhất của Người là mang lại cuộc sống độc lập, tự do, ấm no, hạnh phúc cho nhân dân Ông khẳng định “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu” (Hồ Chí Minh, 2011d, tr.7) và coi dốt nát là nguyên nhân của sai lầm và yếu hèn Để đánh đuổi giặc dốt và xóa nạn mù chữ, vai trò của người thầy, người cô là vô cùng quan trọng.
Theo Hồ Chí Minh, vai trò của thầy giáo là rất quan trọng trong giáo dục, vì không có giáo dục thì không thể có sự nghiệp cách mạng vĩ đại nào được thực hiện.
Hồ Chí Minh nhấn mạnh tầm quan trọng của giáo dục khi ông viết: “không có thầy giáo thì không có giáo dục… Không có giáo dục, không có cán bộ thì cũng không nói gì đến kinh tế, văn hóa” (Hồ Chí Minh, 2011j, tr.345) Điều này cho thấy rằng giáo dục là nền tảng thiết yếu cho sự phát triển của xã hội.
Giáo viên đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và đào tạo lực lượng lao động, góp phần vào sự phát triển kinh tế, xã hội và văn hóa Sự nâng cao điều kiện kinh tế tạo động lực cho giáo dục phát triển, trong khi giáo dục không phát triển sẽ dẫn đến thiếu hụt đội ngũ nhà giáo có chất lượng, từ đó ảnh hưởng đến nguồn nhân lực Nếu vai trò của giáo viên bị xem nhẹ, các yếu tố khác sẽ trở nên kém quan trọng và khó đạt được mục tiêu giáo dục Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đào tạo cán bộ cho mọi ngành, cho thấy rằng giáo dục là nền tảng để các lĩnh vực khác trong xã hội hoạt động hiệu quả Đội ngũ nhà giáo chính là những người thực hiện quá trình giáo dục này.
Đội ngũ nhà giáo đã đào tạo ra những công dân toàn diện, đáp ứng yêu cầu phát triển của dân tộc Việt Nam Hồ Chí Minh nhấn mạnh rằng giáo dục cần phát triển hoàn toàn những năng lực sẵn có của học sinh.
Giáo viên đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải nội dung giáo dục đến học sinh thông qua các phương pháp giảng dạy và công cụ hỗ trợ Nếu không có sự định hướng và gợi mở từ giáo viên, mục tiêu phát huy năng lực và phẩm chất của người học sẽ không đạt được Họ cung cấp tri thức về khoa học tự nhiên, xã hội và nhân văn, giúp học sinh phát triển toàn diện về trí tuệ Đây là con đường chủ yếu để học sinh tiếp thu kiến thức khoa học, nâng cao năng lực nhận thức và hành động trong sự nghiệp xây dựng xã hội chủ nghĩa Điều này cũng là điều kiện tiên quyết để học sinh tiếp thu kiến thức và phát huy vai trò cá nhân trong sự phát triển của xã hội.
Sản phẩm do con người tạo ra là thước đo chính xác nhất về năng lực và tâm huyết của người làm ra Đối với lao động sư phạm, Hồ Chí Minh đã chỉ ra rằng "Óc của người trẻ tuổi trong sạch như tấm lụa trắng; nhuộm xanh thì nó sẽ xanh, nhuộm đỏ thì nó sẽ đỏ." Điều này cho thấy ảnh hưởng của giáo viên trong quá trình giảng dạy là rất quan trọng đối với việc hình thành nhân cách của học sinh.
Thông qua hoạt động giảng dạy, các thế hệ học trò được trang bị lý luận chủ nghĩa Mác – Lênin, tạo cơ sở cho nhận thức và hành động đúng đắn của người Việt Nam Hồ Chí Minh nhấn mạnh rằng chủ nghĩa Mác – Lênin định hướng cho chúng ta, và chỉ khi có phương hướng đúng thì công việc mới hiệu quả Việc nắm vững các nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin và áp dụng vào thực tiễn đã hình thành cho người Việt Nam một thế giới quan mới, cách mạng và khoa học, là tiền đề cho sự phát triển phẩm chất và năng lực toàn diện.
Trong bối cảnh xã hội phát triển, vai trò của thầy cô giáo trong việc truyền bá tri thức văn hóa, khoa học và kỹ thuật ngày càng quan trọng Các nhà giáo đã sử dụng phương pháp giảng dạy khoa học và hiệu quả để đào tạo những thế hệ học trò trở thành công dân có trách nhiệm, nắm vững đạo lý làm người và tinh thần quốc tế vô sản Họ còn trang bị cho học sinh kiến thức về chân, thiện, mỹ, vệ sinh, phòng bệnh và lối sống lành mạnh, nhằm nâng cao năng lực thẩm mỹ, thể lực và sức khỏe Nhân dịp năm học mới, Bác Hồ đã nhấn mạnh rằng giáo dục phải đào tạo những người kế tục sự nghiệp cách mạng của Đảng và nhân dân.
Hồ Chí Minh, với vai trò là nhà giáo và chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng, văn hóa, đã có sứ mệnh quan trọng trong việc hun đúc nguyên khí quốc gia và đào tạo thế hệ kế thừa có tài, có đức cho sự nghiệp cách mạng của dân tộc Sự tôn vinh và động viên từ Bác đã trở thành nguồn động lực lớn lao, khuyến khích đội ngũ nhà giáo cống hiến hết mình cho sự nghiệp giảng dạy.
1.2.2 Quan điểm Hồ Chí Minh về phẩm chất, năng lực, trách nhiệm và nhiệm vụ của nhà giáo
Quan điểm Hồ Chí Minh về phẩm chất, năng lực của nhà giáo
Nhìn lại quá khứ và hiện tại, nghề "dạy chữ, dạy người" của các nhà giáo Việt Nam không chỉ truyền bá lý tưởng đạo đức chân chính mà còn hệ thống hóa các giá trị văn hóa và tinh hoa của dân tộc Họ bồi dưỡng cho thế hệ trẻ những phẩm chất cao quý và năng lực sáng tạo, phù hợp với sự phát triển của xã hội Do đó, mỗi thầy cô giáo cần phải có phẩm chất và tài năng, trở thành lực lượng mạnh mẽ trong giáo dục.
Phẩm chất là những đức tính tốt đẹp và giá trị làm người của mỗi cá nhân Năng lực bao gồm kiến thức, kỹ năng và khả năng của một người để thực hiện công việc được giao phó, đảm bảo hoàn thành nhiệm vụ một cách hiệu quả và nhanh chóng Do đó, phẩm chất của nhà giáo có thể được hiểu là sự kết hợp giữa những đức tính tốt và năng lực chuyên môn cần thiết để giảng dạy.
Theo Hồ Chí Minh (2011), năng lực của nhà giáo bao gồm cả "tài" và "đức" Ông nhấn mạnh rằng giáo viên cần chú ý đến cả hai yếu tố này, trong đó "tài" liên quan đến văn hóa và chuyên môn, còn "đức" liên quan đến chính trị.