Ngữ Âm Thổ Ngữ Cao Lao Hạ Góp Phần Nghiên Cứu Sự Biến Đổi Phụ Âm Đầu Của Tiếng Việt .Pdf

QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ THỦY NGỮ ÂM THỔ NGỮ CAO LAO HẠ GÓP PHẦN NGHIÊN CỨU SỰ BIẾN ĐỔI PHỤ ÂM ĐẦU CỦA TIẾNG VIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌ[.]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ THỦY

NGỮ ÂM THỔ NGỮ CAO LAO HẠ GÓP PHẦN NGHIÊN CỨU SỰ BIẾN ĐỔI PHỤ ÂM ĐẦU CỦA TIẾNG VIỆT

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh - Năm 2021

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ THỦY

NGỮ ÂM THỔ NGỮ CAO LAO HẠ GÓP PHẦN NGHIÊN CỨU SỰ BIẾN ĐỔI PHỤ ÂM ĐẦU CỦA TIẾNG VIỆT

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng công bố trong bất kỳ công trình nào

Tác giả luận án

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin g i l i cảm n chân thành, l ng iết n sâu s c nhất đến S

TS Tr n Tr D i ngư i đã truyền nhiệt huyết nghiên cứu, định hướng và tận tình chỉ dạy về chuyên môn cũng như quá trình đi điền dã trong suốt chặng

đư ng thực hiện luận án

Xin chân thành cảm n quý th y cô thuộc ngành Ngôn ngữ học, trư ng Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Ch Minh đã giảng dạy cho tôi những kiến thức bổ ích, sâu s c Cảm n ph ng Sau Đại học trư ng Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Ch Minh đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt th i gian học

Sau cùng là lòng biết n đối với gia đình Tình thư ng sự quan tâm, sẻ chia của chồng và các con là động lực mạnh mẽ để tôi có thể hoàn thành luận

án Đây cũng là món quà tôi dành tặng cho mẫu thân của tôi và quê hư ng Cao Lao Hạ vùng đất lịch s lâu đ i, là n i chôn rau c t rốn của tôi

Nghiên cứu thổ ngữ của một ngôn ngữ luôn là một lĩnh vực mới mẻ, phong phú và khó khăn Vì vậy trong một th i gian ng n, kiến thức ngư i viết

có giới hạn nên kết quả luận án ít nhiều cũng có sai sót

Kính mong quý th y cô tiếp tục chỉ dẫn để luận án đạt kết quả tốt h n Xin chân thành cảm n!

TP.HCM, ngày …… tháng …… năm 2021 Tác giả luận án

Nguyễn Thị Thủy

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

DANH MỤC VIẾT TẮT vi

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

1.1 Lý do chọn đề tài nghiên cứu 1

1.2 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu 1

2 Tóm t t những kết quả nghiên cứu về thổ ngữ Cao Lao Hạ 3

2.1 Tóm t t kết quả nghiên cứu phư ng ngữ học tiếng Việt 3

2.2 Tóm t t kết quả nghiên cứu về thổ ngữ Cao Lao Hạ 6

3 Mục đ ch và nhiệm vụ nghiên cứu 11

3.1 Mục đ ch nghiên cứu 12

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 12

4 Phư ng pháp nghiên cứu 14

4 1 Phư ng pháp điền dã ngôn ngữ học 14

4 2 Phư ng pháp miêu tả 17

4.3 Những thủ pháp nghiên cứu bổ sung 17

5 Đóng góp của luận án 19

6 Cấu trúc của luận án 20

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA LUẬN ÁN 21

1.1 C sở lý thuyết phục vụ cho việc miêu tả ngữ âm thổ ngữ Cao Lao Hạ 21

1 1 1 C sở của việc miêu tả ngữ âm 21

1.1.1.1 Âm tiết trong tiếng Việt và các đ n vị đoạn tính làm thành âm tiết 21 1.1.1.2 Các yếu tố thành ph n cấu tạo âm tiết trong tiếng Việt 26

1.1.1.3 Những đ n vị siêu đoạn trong nghiên cứu ngữ âm 40

1.1.2 Cách thức xác định và mô tả âm vị trong ngôn ngữ 42

1.1.2.1 Nhận diện âm vị trong ngôn ngữ 42

1.1.2.2 Những nét đối lập âm vị học 44

1 2 C sở lý thuyết của việc giải thích lịch s âm đ u trong tiếng Việt 46

1.2.1 Kết quả chính trong nghiên cứu ngữ âm lịch s tiếng Việt 46

1.2.2 Tóm t t kết quả nghiên cứu của giáo sư Nguyễn Tài Cẩn 48

1.2.3 Những kết quả trong nghiên cứu sau năm 1995 51

1.2.3.1 Những kết quả chung về ngữ âm lịch s tiếng Việt 51

1.2.3.2.Về những giai đoạn biến đổi của ngữ âm lịch s tiếng Việt 55

1.2.3.3 Những quy luật phát triển âm đ u trong lịch s tiếng Việt 56

1.3 Tiểu kết cho chư ng 1 59

CHƯƠNG 2 BỐI CẢNH ĐỊA LÝ XÃ HỘI LIÊN QUAN ĐẾN NGỮ ÂM THỔ NGỮ CAO LAO HẠ 61

2.1 Những vấn đề lịch s của địa àn liên quan đến biến đổi ngôn ngữ 61

2.1.1 Tóm t t về địa lý và lịch s địa bàn Quảng Bình 61

2.1.1.1 Những nét chính về địa lý tự nhiên Quảng Bình 61

2.1.1.2 Tóm t t về sự thay đổi địa giới hành chính tỉnh Quảng Bình 64

2.1.1.3 Một vài đặc điểm văn hóa, xã hội của tỉnh Quảng Bình 68

2.1.2 Những nét chính về địa lý lịch s địa bàn thổ ngữ Cao Lao Hạ 75

2.1.2.1 Vị tr địa lý của làng Cao Lao Hạ thuộc xã Hạ Trạch 75

2.1.2.2 Vị trí làng Cao Lao Hạ trong hệ thống giao thông thủy bộ 78

2 1 2 3 Đặc điểm cư dân trong tiến trình lịch s làng Cao Lao Hạ 81

2 2 Đặc điểm chung về ngôn ngữ trên địa bàn tỉnh Quảng Bình 84

2.2.1 Những nét chung nhất về tiếng địa phư ng Quảng Bình 84

2.2.1.1 Kết quả nghiên cứu về ngữ âm tiếng địa phư ng Quảng Bình 84

2.2.1.2 Một vài nhận xét về đặc điểm ngôn ngữ thổ ngữ Cao Lao Hạ 92

2.2.2 Vấn đề tiếng Nguồn ở Quảng Bình 93

2.2.2.1 Về lý do giới thiệu tiếng Nguồn 93

2.2.2.2 Giới thiệu về hệ thống âm đ u tiếng Nguồn 95

2.3 Tiểu kết của chư ng 2 96

CHƯƠNG 3 HỆ THỐNG NGỮ ÂM THỔ NGỮ CAO LAO HẠ 98

3.1 Những vấn đề chung trong hệ thống ngữ âm thổ ngữ Cao Lao Hạ 98

3.1.1 Về cấu trúc âm tiết trong thổ ngữ Cao Lao Hạ 98

3.1.1.1 Cấu trúc âm tiết trong thổ ngữ Cao Lao Hạ 98

3.1.1.2 Những yếu tố ngữ âm có thể v ng mặt trong cấu trúc âm tiết 99

3.1.2 Tình hình nghiên cứu thanh điệu thổ ngữ Cao Lao Hạ 100 3.1.2.1 Kết quả nghiên cứu đã có về thanh điệu của thổ ngữ Cao Lao Hạ 101

3.1.2.2 Những ví dụ về đ n vị thanh điệu trong thổ ngữ Cao Lao Hạ 105

3 2 Các đ n vị ngữ âm trong thổ ngữ Cao Lao Hạ 106

3 2 1 Các đ n vị phụ âm làm âm đ u trong thổ ngữ Cao Lao Hạ 107

3 2 1 1 Danh sách âm đ u trong thổ ngữ Cao Lao Hạ 107

3.2.1.2 Nhận xét về đặc trưng cấu âm của mội vài phụ âm làm âm đ u119 3.2.2 Các yếu tố ngữ âm cấu tạo ph n v n trong thổ ngữ Cao Lao Hạ 122

3 2 2 1 Âm đệm trong cấu tạo ph n v n của thổ ngữ Cao Lao Hạ 122

3.2.2.2 Nguyên âm làm âm chính thổ ngữ Cao Lao Hạ 123

3.2.2.3 Các âm cuối trong âm tiết của thổ ngữ Cao Lao Hạ 133

3.3 Tiểu kết cho chư ng 3 137

CHƯƠNG 4 NGỮ ÂM THỔ NGỮ CAO LAO HẠ VÀ LỊCH SỬ PHỤ ÂM ĐẦU TIẾNG VIỆT 138

4 1 Tư ng ứng phụ âm đ u tiếng Việt toàn dân và thổ ngữ Cao Lao Hạ 138

4.1.1 Nhận xét chung 138

4 1 1 1 Tư ng ứng phụ âm đ u của tiếng Việt và phư ng ngữ Trung 139 4.1.1.2 Những khác biệt giữa phư ng ngữ Trung và thổ ngữ Cao Lao Hạ 141 4 1 2 Tư ng ứng âm đ u giữa Cao Lao Hạ và tiếng Việt toàn dân 146

4.1.2.1 Một vài giải thích khi xác lập các tư ng ứng 146

4 1 2 2 Tình hình tư ng ứng cụ thể giữa Cao Lao Hạ và tiếng Việt toàn dân147 4.2 Giải thích và bình luận về những tư ng ứng 173

4.2.1 Nguyên t c chung của việc giải thích và bình luận 173

4.2.2 Một vài giải thích về những tư ng ứng đã được xác định 174

4 2 2 1 Tư ng ứng liên quan đến quy luật “mũi hóa” và “vô thanh hóa” 174

4 2 2 2 Tư ng ứng liên quan đến quy luật “xát hóa” và “t c hóa” 176

4.3 Tiểu kết cho chư ng 4 179

KẾT LUẬN 181

TÀI LIỆU THAM KHẢO 184

PHỤ LỤC

DANH MỤC VIẾT TẮT

1 TH : Tiếng Hán

2 TV: Tiếng Việt toàn dân

3 VT: Tiếng Việt phư ng ngữ Trung

4 CLH: Thổ ngữ Cao Lao Hạ

5 TN: Tiếng Nguồn

6 NT: Nghệ Tĩnh

DANH MỤC CÁC BẢNG, BẢN ĐỒ VÀ SƠ ĐỒ

1 Bảng 1.1: Những thành phần cấu tạo nên âm tiết trong tiếng Việt (tr 26)

2 Sơ đồ 1.2 Ba cách thể hiện nguyên âm (tr 38)

3 Bản đồ 2.1: Địa giới Quảng Bình trong “An Nam Đại Quốc họa Đồ” (tr 68)

4 Bản đồ 2.2: Địa lý của xã Hạ Trạch, Bố Trạch Quảng Bình ( tr.76)

5 Bản đồ 2.3: Sơ đồ địa hình làng Cao Lao Hạ (tr 77)

6 Sơ đồ 2.4: Cấu tạo âm tiết trong tiếng địa phương Quảng Bình (tr 85)

7 Bảng 2.5 Hệ thống phụ âm đầu trong tiếng Quảng Bình (tr.86)

8 Sơ đồ 2.6: Làng Cao Lao Hạ, tiếng Nguồn và Nghệ Tĩnh (tr.94)

9 Bảng 2.7 Danh sách phụ âm đầu của tiếng Nguồn (tr.96)

10 Sơ đồ 3.1: Cấu tạo âm tiết trong thổ ngữ Cao Lao Hạ (tr 99)

11 Bảng 3.2 Hệ thống phụ âm đầu trong thổ ngữ Cao Lao Hạ (tr.108)

12 Bảng 3.3.Danh sách nguyên âm của thổ ngữ Cạ Lao Hạ (tr 123)

13 Bảng 4.1 Tương ứng âm đầu ba vùng phương ngữ của tiếng Việt (tr 139)

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Lý do chọn đề tài nghiên cứu

Như mọi ngư i đều biết tiếng Việt, ngoài dạng thức là ngôn ngữ văn học dùng chung cho toàn dân, nó còn bao gồm những biến thể địa phư ng khác nhau Nh có những biến thể địa phư ng đó mà ngư i ta có thể nghiên cứu lịch s phát triển của nó, qua đó góp ph n hiểu rõ về tính thống nhất của ngôn ngữ dân tộc Trong thực tế giao tiếp, ngư i Việt nói tiếng Việt với những giọng địa phư ng khác nhau Sự đa dạng ở mỗi địa phư ng c n đa dạng và phong phú h n nữa nếu chúng ta xem xét đến từng thổ ngữ cụ thể

Trên thực tế, mỗi một vùng phư ng ngữ hay mỗi địa phư ng lại có những thổ ngữ đặc biệt khác nhau Trong số những thổ ngữ đặc biệt của tiếng Việt, giới nghiên cứu Việt ngữ đã từng nói đến thổ ngữ Cao Lao Hạ thuộc tiếng địa phư ng Quảng Bình Theo như cách nói của nhà ngôn ngữ học ngư i Pháp M Ferlus khi ông tiếp cận với thổ ngữ Cao Lao Hạ, rất “dị biệt (hétérodoxe)” Tuy đã có thể đưa ra một nhận xét như vậy, nhưng thổ ngữ này hiện vẫn c n chưa được giới ngôn ngữ học mô tả đ y đủ ở mức c n thiết để nhận diện nó đặc biệt ở chỗ nào Trong một thực tế như thế, là ngư i được sinh ra và có th i gian ch n năm sinh sống ở đây, chúng tôi lựa chọn đề tài này cho luận án của mình với một mong muốn là góp ph n cung cấp thêm tư liệu để góp ph n giải thích sự “dị biệt” về giọng nói của một thổ ngữ mà giới Việt ngữ đã nêu ra Đó ch nh là lý do ở khía cạnh khoa học và cũng là mong muốn cá nhân thúc đẩy chúng tôi tiến hành lựa chọn đề tài này cho nghiên cứu của mình, qua đó giới thiệu ngữ âm của thổ ngữ để góp ph n nghiên cứu ngữ âm lịch s tiếng Viêt

1.2 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Trong quá trình phát triển lịch s , t nh đa dạng của ngôn ngữ thể hiện trên nhiều mặt khác nhau Xét theo bình diện khu vực dân cư, tiếng Việt có nhiều tiếng địa phư ng hay thổ ngữ khác nhau phản ánh quá trình hình thành

dân cư rất đa dạng Trong bối cảnh chung như thế, thổ ngữ Cao Lao Hạ, như

sẽ được mô tả trong nội dung của luận án, là một trong những biểu hiện của

t nh đa dạng của cộng đồng ngư i nói tiếng Việt, đa dạng đến mức đặc biệt

Nó đặc biệt ở cách phát âm của ngư i dân Cao Lao Hạ và cũng nh thế thổ ngữ c n lưu giữ rất nhiều từ cổ c n phải khám phá, c n tìm hiểu để góp ph n theo d i đ y đủ lịch s tiếng Việt Thế nhưng, cho đến nay kết quả mô tả hệ thống ngữ âm của thổ ngữ còn rất r i rạc Chính vì thế, việc nghiên cứu đặc điểm ngữ âm của phư ng ngữ thuộc địa àn dân cư này ch c ch n sẽ góp thêm những cứ liệu quan trọng trong việc nghiên cứu lịch s tiếng Việt, nghiên cứu phư ng ngữ học và sau đó là nghiên cứu văn hóa khu vực

Trong tiến trình lịch s Việt Nam, địa bàn Quảng Bình đã từng là vùng đất cuối cùng, n i iên viễn, n i địa đ u của nhiều triều đại, của nhiều cuộc chiến tranh Do những đặc điểm biến động xã hội ấy, tiếng nói vùng này có khả năng là một trong những n i c n ảo lưu được những nét cổ của tiếng Việt Do đó, việc tìm hiểu ngôn ngữ thổ ngữ Cao Lao Hạ ch c ch n sẽ cho ta biết nhiều điều lý thú về ngữ âm, về từ vựng, về ngữ nghĩa và đặc biệt là những biểu hiện quan hệ g n bó, g n gũi với tiếng nói địa phư ng Nghệ Tĩnh láng giềng Ngoài ra l i ăn, tiếng nói của ngư i làng Cao Lao Hạ có những từ khác so với ngôn ngữ toàn dân Bên cạnh những ngôn từ chung dùng giống như các làng khác trong tỉnh Quảng Bình, ngư i Cao Lao Hạ còn s dụng rất nhiều từ, tập hợp từ riêng Việc có nhiều từ riêng cùng với cách phát âm rất

“đặc trưng” tạo cho ngôn ngữ của ngư i Cao Lao Hạ có một s c thái riêng mà khi nói ra là ngư i ta nhận biết ngay đó là giọng nói của ngư i Cao Lao Hạ Những đặc điểm ngôn ngữ này cho đến hiện nay vẫn còn chưa được mô tả lại

và chưa được nghiên cứu một cách cụ thể Trong khi đó, cùng với những biến đổi của xã hội hiện nay, các từ Việt cổ còn lưu lại trong thổ ngữ đang có xu hướng bị thay thế d n bởi các từ được dùng một cách phổ thông trong tiếng Việt Do vậy, việc tìm hiểu nghiên cứu ngữ âm nhằm ghi chép lại các từ ngữ

Việt cổ trong thổ ngữ, tiến tới biên soạn từ điển tiếng nói của ngư i Cao Lao

Hạ để lưu giữ cho các thế hệ sau là thật sự c n thiết

Trong xu thế tất yếu của công cuộc hiện đại hóa đất nước như hiện nay, việc giao lưu tiếp xúc giữa các vùng, các t ng lớp xã hội ngày càng được mở rộng thư ng xuyên, vì thế việc s dụng từ địa phư ng ị thu hẹp một cách nhanh chóng Chúng ta biết rằng từ địa phư ng là n i lưu giữ những dấu ấn văn hóa địa phư ng, iểu hiện ở ngư i nói, ở sự giao tiếp và nếu chúng ta muốn góp ph n vào việc làm rõ bản s c văn hóa địa phư ng thì với thực tế xã hội đang diễn ra, nó đ i hỏi việc thu thập vốn từ địa phư ng và nghiên cứu nó ngày càng cấp ách và có ý nghĩa h n ao gi hết

Xuất phát từ ý nghĩa thực tiễn và lý luận như trên, đồng th i với nhu

c u là ngư i địa phư ng được sinh ra và lớn lên tại đây, chúng tôi lựa chọn đề

tài “Ngữ âm thổ ngữ Cao Lao Hạ góp phần nghiên cứu sự biến đổi phụ

âm đầu của tiếng Việt” làm luận án của mình Thực hiện đề tài này là góp

ph n làm sáng tỏ đ y đủ đặc điểm ngữ âm thổ ngữ Cao Lao Hạ nói riêng và tiếng địa phư ng Quảng Bình nói chung, góp thêm tư liệu cho nghiên cứu ngữ âm lịch s tiếng Việt Chúng tôi xem đề tài mà mình lựa chọn là sự tri ân đối với quê hư ng n i “chôn nhau c t rốn” của mình

2 Tóm tắt những kết quả nghiên cứu về thổ ngữ Cao Lao Hạ

Để tiến tới xác định nhiệm vụ cũng như nội dung nghiên cứu của luận

án, trước hết chúng tôi sẽ phải tổng hợp để nhận biết về những kết quả nghiên cứu đã có của giới Việt ngữ học về thổ ngữ Cao Lao Hạ Do tiếng Cao Lao

Hạ là một thổ ngữ trong tiếng địa phư ng Quảng Bình nên việc tổng hợp này

sẽ được thực hiện thông qua việc tóm t t kết quả nghiên cứu phư ng ngữ học tiếng Việt nói chung và sau đó là tóm t t kết quả nghiên cứu thổ ngữ Cao Lao

Hạ nói riêng

2.1 Tóm tắt kết quả nghiên cứu phương ngữ học tiếng Việt

Có thể nói ở Việt Nam, phư ng ngữ học thật sự phát triển vào những năm đ u thế kỷ XIX và vẫn được tiếp tục cho đến hiện nay Hiện, chúng ta đã

có hàng trăm công trình lớn nhỏ khác nhau nghiên cứu và nhìn nhận về phư ng ngữ học tiếng Việt ở những góc độ và những bình diện khác nhau Chính vì thế, để phục vụ cho đối tượng nghiên cứu của luận án là thổ ngữ Cao

Lao Hạ thuộc tiếng địa phư ng Quảng Bình, ở đây chúng tôi chỉ xin giới hạn

tóm t t những kết quả nghiên cứu phư ng ngữ học tiếng Việt liên quan đến nhiệm vụ của luận án

Trong số những công trình nghiên cứu về phư ng ngữ tiếng Việt đã được công bố, chúng ta có thể nhận thấy cách tiếp cận của những công trình

ấy về c ản đi theo hai hướng Thứ nhất là những công trình đề cập đến phư ng ngữ tiếng Việt nhằm mục đ ch nghiên cứu những nội dung của

phương ngữ học thông qua việc giải thích những đặc điểm đồng đại của phư ng ngữ tiếng Việt Cách tiếp cận này là thông qua mô tả đặc điểm ngữ

âm, đặc điểm từ vựng và ít nhiều là đặc điểm ngữ pháp cũng như văn hóa của

tiếng Việt để phân vùng hay nhận diện phư ng ngữ tiếng Việt Theo chúng tôi, những nghiên cứu về nội dung phư ng ngữ tiếng Việt có trong những

công trình như “Cơ cấu ngữ âm tiếng iệt” của M V ordina và S Bystrôv (1984), “Tiếng Việt trên đường phát triển” của Nguyễn Kim Thản và các tác giả khác (1982), “Tiếng Việt trên các miền đất nước” của Hoàng Thị Châu (1989), “Phương ngữ Nam Bộ - những khác biệt về từ vựng ngữ - nghĩa so với phương ngữ Bắc Bộ” của Tr n Thị Ngọc Lang (1995), “Phương ngữ Bình Trị Thiên” của V Xuân Trang (1997), “Từ địa phương Nghệ Tĩnh về một khía cạnh ngôn ngữ - văn hóa” của Hoàng Trọng Canh (2009) v.v Những công

trình cũng như những bài nghiên cứu cụ thể đi theo hướng tiếp cận này một mặt đã cho chúng ta nhận biết một bức tranh về phư ng ngữ của tiếng Việt hiện có; mặt khác cũng thông qua đó có những lý giải liên quan đến lịch s tiếng Việt nhưng sự lý giải này chưa phải là định hướng có trọng số lớn

Cách tiếp cận đi theo hướng thứ hai là nghiên cứu phư ng ngữ g n với

những vấn đề của lịch sử tiếng Việt Điều này có nghĩa là những mô tả hay

phân tích về phư ng ngữ tiếng Việt luôn đặt trong mối quan hệ với lịch s

phát triển của tiếng Việt Có thể nói đi theo hướng tiếp cận này là những công

trình của các tác giả nước ngoài sau đây Đó là “Ngữ âm tiếng Annam (phương ngữ thượng Annam)” năm 1902 và “Những thung lũng thượng nguồn sông Gianh” năm 1905 của nhà phư ng ngữ học Pháp L.Cadière; là

“Nghiên cứu ngữ âm lịch sử tiếng iệt: những phụ âm đầu (1912)” của nhà

ngôn ngữ học ngư i Pháp Maspéro; là hai bài viết (năm 1995, 1996)

chuyên về thổ ngữ Cao Lao Hạ gồm “Particularités du dialecte vietnamien de Cao Lao Hạ (Quảng Bình Việt Nam)” (Những đặc thù của phương ngữ Việt ở Cao Lao Hạ (Quảng Bình Việt Nam)) và “Un cas de vietnamisation d'un dialecte vietnamien hétérodoxe du Quảng Bình (Việt Nam)” (Một trường hợp Việt hóa của phương ngữ Việt “dị biệt” ở Quảng Bình Việt Nam) của M Ferlus Những nghiên cứu vừa được nh c đến ở

trên, như đã nói, đều là những nghiên cứu của những học giả nước ngoài

quan tâm đến Việt ngữ học

Ở trong nước, đi theo hướng thứ hai thông qua những mô tả về phư ng ngữ tiếng Việt (trong đó có thổ ngữ Cao Lao Hạ) để giải thích về

lịch s tiếng Việt là công trình của Nguyễn Tài Cẩn “Giáo trình lịch sử ngữ âm tiếng Việt (Sơ thảo)” (1995) Cùng với đó là những bài viết của Tr n

Tr D i như “Vietnamese Tone in Cua Lo (Nghe An)” (2000), “Thanh điệu tiếng Việt ở Cửa Lò (Nghệ An)” (2002), “Một vài nhận xét về lịch sử nghiên cứu phương ngữ tiếng Việt” (2002), “Thử giải thích hiện tượng có năm thanh điệu trong một vài phương ngữ Việt” (2006), và “Giáo trình lịch sử tiếng Việt

(2011a) v.v Khi tiếp cận với nội dung những nghiên cứu được liệt kê ở trên, chúng ta nhận thấy các tác giả đó đã t nhiều s dụng tư liệu tiếng Quảng Bình

để lý giải nhiều hiện tượng biến đổi lịch s của tiếng Việt R ràng, đối với tiếng địa phư ng Quảng Bình trong đó có thổ ngữ Cao Lao Hạ thì đây là một đối tượng nghiên cứu khá thú vị không chỉ cho phư ng ngữ học mà cho cả nghiên cứu lịch s tiếng Việt Thế nhưng, như chúng tôi sẽ tiếp tục phân tích dưới đây, c n rất ít công trình nghiên cứu riêng về tiếng địa phư ng này Do

đó chúng tôi thiết nghĩ việc nghiên cứu và cung cấp một số tư liệu ngữ âm

đ y đủ h n về tiếng nói của thổ ngữ Cao Lao Hạ này là c n thiết Chúng tôi

hy vọng công việc mô tả ấy có thể góp ph n cung cấp những nhận xét bổ sung của riêng mình về tiếng Quảng Bình nói chung và thổ ngữ Cao Lao Hạ nói riêng

2.2 Tóm tắt kết quả nghiên cứu về thổ ngữ Cao Lao Hạ

Nói về kết quả nghiên cứu đối với thổ ngữ Cao Lao Hạ, chúng tôi xin trình bày những nội dung sau đây Thứ nhất là kết quả nghiên cứu mà L

Cadière nghiên cứu trong “Phonétique annamite (dialecte du Haut-Annam) (1902), của Hoàng Thị Châu (1989) trình ày trong “Tiếng Việt Trên các miền đất nước” và của Võ Xuân Trang (1997) thể hiện trong “Phương ngữ Bình Trị Thiên” Đây là những kết quả nghiên cứu được g n liền với việc nghiên cứu

“phư ng ngữ thượng Annam” hay sau này gọi là “tiếng Bình Trị Thiên” Theo như những công trình của Hoàng Thị Châu và Võ Xuân Trang thì vùng phư ng ngữ thuộc B c Trung Bộ có 3 tiếng địa phư ng nhỏ là tiếng địa phư ng Thanh óa, tiếng địa phư ng Nghệ Tĩnh và tiếng địa phư ng Bình Trị Thiên Để miêu tả vùng phư ng ngữ B c Trung Bộ (mà hai tác giả gọi là phư ng ngữ Trung), cả L Cadière cũng như oàng Thị Châu và Võ Xuân Trang đều nói rõ họ chủ yếu miêu tả tiếng Quảng Bình nhưng có liên hệ so sánh với các tiếng địa phư ng Quảng Trị và Thừa Thiên Huế Trong số những tác giả đó, V Xuân Trang cho iết sự khác biệt giữa Quảng Bình với ph n còn lại không lớn l m như ngư i ta tưởng Ông cho biết rằng “Mặc dù có thể phân chia phư ng ngữ Bình Trị Thiên thành a vùng như đã phân t ch ở trên, nhưng phư ng ngữ Bình Trị Thiên vẫn là một thực thể thống nhất” (Võ Xuân Trang, 1997, tr.158) Kết luận mà ông đưa ra như thế khiến cho ngư i ta một khả năng hiểu rằng có thể một hình thức nào đó được dùng ở Quảng Bình sẽ nhiều khả năng được b t gặp ở một làng nào đó của Quảng Trị hay Thừa Thiên Huế Vô hình trung, ông đã coi tiếng Quảng Bình là một dạng thức có thể được nhận thấy ở những thổ khác trong vùng phư ng ngữ Trung của tiếng

Việt Quan điểm này có phải là một cách nhìn hợp lí hay không thì phải tiếp tục mô tả nhiều thổ ngữ khác nhau ở những địa phư ng khác nhau Mặt khác tiếng Quảng Bình không chỉ liên quan với địa bàn hai tỉnh Quảng Trị, Thừa Thiên trong địa àn phư ng ngữ Trung mà còn nằm giữa một bên là hai tỉnh Nghệ An, à Tĩnh và một bên là hai tỉnh Quảng Trị, Thừa Thiên trong địa

àn phư ng ngữ Trung Cho nên, để hiểu biết đ y đủ về tiếng Quảng Bình, ngư i ta không thể không nhận diện những đặc trưng ngôn ngữ cả về phía b c

và cả về phía nam của nó Trong một tình trạng như thế, không còn nghi ng

gì nữa việc nghiên cứu thổ ngữ Cao Lao Hạ với tư cách là một thổ ngữ đặc biệt của tiếng địa phư ng Quảng Bình thật sự c n thiết Rất có thể những mô

tả ngữ âm thổ ngữ Cao Lao Hạ cho biết khả năng hợp lý ở mức độ nào của việc nhận định tiếng địa phư ng Quảng Bình mang đặc điểm chuyển tiếp của tiếng nói vùng Quảng Trị, Thừa Thiên Huế mà V Xuân Trang đã đề xuất

Tuy nhiên, những nghiên cứu về phư ng ngữ mà đối tượng mô tả là thổ ngữ Cao Lao Hạ còn rất hạn chế, chưa có t nh hệ thống và đ y đủ Chúng ta biết rằng trong hai nghiên cứu về tiếng Quảng Bình của Hoàng Thị Châu và

Võ Xuân Trang tuy có nh c đến thổ ngữ Cao Lao Hạ nhưng vẫn chưa có được những nội dung mô tả cụ thể về ngữ âm của thổ ngữ Chẳng hạn, Hoàng Thị Châu khi nói về sự khác biệt thanh điệu giữa a phư ng ngữ tiếng Việt (B c, Trung và Nam) đã viết rằng “ở một số thổ ngữ miền Trung chỉ có 4 thanh như nhiều thổ ngữ huyện Nghi Lộc (Nghệ An), huyện Bố Trạch (Quảng Bình)” (Hoàng Thị Châu, 2009, tr.206) Thổ ngữ “chỉ có 4 thanh” ở “huyện Bố Trạch (Quảng Bình)” mà tác giả nói tới ở đây có thể là thổ ngữ Cao Lao Hạ Nhưng như vậy, đối với Hoàng Thị Châu, bà vẫn chưa có những nghiên cứu chi tiết

về ngữ âm thổ ngữ Cao Lao Hạ của tiếng địa phư ng Quảng Bình

C n như trong công trình của Võ Xuân Trang, với đối tượng miêu tả chính là tiếng địa phư ng a tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên Huế, ông có nh c đến địa danh (xã) Hạ Trạch (Bố Trạch) ở số thứ tự 17 của danh sách các thổ ngữ Xã Hạ Trạch cũng ch nh là địa danh có làng (hay thổ ngữ)

Cao Lao Hạ Tuy có nh c đến thổ ngữ Cao Lao Hạ nhưng h u như V Xuân Trang cũng chỉ cho chúng ta biết tình trạng ngữ âm của thổ ngữ theo từng đ n

vị riêng lẻ, thông qua việc liệt kê một hiện tượng nào đó, chẳng hạn như phụ

âm được tác giả dùng ký hiệu khi ghi là [ ‟] để thể hiện “một phụ âm ngạc hóa” (Võ Xuân Trang, 1997, tr.51) Đồng th i, ông cũng là ngư i đã có mô tả thanh điệu thổ ngữ Cao Lao Hạ khi mô tả về những thổ ngữ có bốn thanh của

“phư ng ngữ Bình Trị Thiên (theo cách gọi của ông), trong đó có tiếng Quảng Bình mà ông cho là thuộc “ngữ âm vùng b c” của vùng phư ng ngữ

ấy (Võ Xuân Trang, 1997, tr.148-149) Nhìn chung, cách thức mà ông miêu tả ngữ âm tiếng Quảng Bình chủ yếu là trên c sở nhận diện sự tư ng đồng và khác biệt giữa các âm đ u, ph n v n và thanh điệu giữa cách phát âm địa phư ng so với tiếng Việt toàn dân Cho nên trong tình trạng như vậy, Võ Xuân Trang vẫn chưa có được một mô tả chi tiết về ngữ âm của thổ ngữ này

M Ferlus cho rằng thổ ngữ Cao Lao Hạ là một thổ ngữ đặc biệt nhưng ông cũng chưa có những nghiên cứu toàn diện mà chỉ phân tích về một vài bình diện ngữ âm khác nhau của thổ ngữ Theo đó, ông chỉ phân tích một vài yếu tố ngữ âm là âm đ u, nguyên âm và thanh điệu trong thành ph n âm tiết của thổ ngữ Cao Lao Hạ Với hai bài viết liên tiếp trong hai năm thuộc thập

kỷ 90 thế kỷ XX mà chúng tôi đã nh c đến ở trên của học giả nước ngoài này, ông chỉ mô tả một vài âm đ u, nguyên âm với một số đ n vị được đặt trong mối liên hệ với lịch s ngữ âm của tiếng Việt Còn khi mô tả thanh điệu ông lại phân tích tất cả các đ n vị “phi đoạn t nh” ấy trong một hệ thống Theo đó, đối với trư ng hợp âm đ u, nếu năm 1995 ông chỉ mô tả những phụ âm liên quan đến những âm xát (spirants) do quá trình xát hóa trong tiếng Việt (Ferlus, 1995) thì năm 1996 ông c n mô tả thêm về những phụ âm là hệ quả của quá trình vô thanh hóa (Ferlus, 1996) C n đối với những yếu tố là nguyên âm, ông chỉ miêu tả những đ n vị nguyên âm tư ng ứng với những

nguyên âm của tiếng Việt toàn dân được viết bằng những chữ quốc ngữ u, ô,

o và a (Ferlus, 1996) Trong một cách thức lựa chọn những đ n vị ngữ âm

trong âm tiết như vậy để mô tả, có thể nói M Ferlus trên thực chất vẫn chưa chú ý thực hiện một nghiên cứu đ y đủ về những đ n vị hay yếu tố ngữ âm làm nên cấu trúc âm tiết của thổ ngữ Cao Lao Hạ

Trong khi đó, đối với các đ n vị thanh điệu của thổ ngữ Cao Lao Hạ thì tình hình lại khác đi Trong cả hai bài viết đã được công bố, M Ferlus đã chứng minh rằng thổ ngữ Cao Lao Hạ là một thổ ngữ tiếng Việt với hệ thống thanh điệu gồm bốn thanh Theo đó, ông iểu diễn s đồ nhận diện của bốn

thanh trong thổ ngữ theo tiêu chí âm vực hay cao độ (register, pitch), đường nét hay tuyến điệu (melody, contour) và đặc điểm nghẽn họng (constrictif,

creaky voice) như sau (Ferlus, 1995, tr.1):

a1: [44] cao ngang; a3: [44ʔ] cao nghẽn họng

a2: [31] thấp xuống; a4: [11ʔ] thấp nghẽn họng

Mô tả nói trên của M Ferlus cho chúng ta thấy hệ thống thanh điệu của

thổ ngữ Cao Lao Hạ được xác lập dựa trên sự đối lập về âm vực (cao hay thấp, được thể hiện theo mức độ từ 1- 4) và đư ng nét (bằng hay không bằng) Nhưng ở trư ng hợp thể hiện đư ng nét thanh điệu, theo ông, giữa thanh a1 và thanh a2 khác biệt với thanh a3 và thanh a4 chính là nét không

nghẽn họng (constrictif) và nghẽn họng Như vậy, căn cứ vào mô tả của M Ferlus, hệ thống thanh điệu của thổ ngữ Cao Lao Hạ c n chưa hay không có nét đối lập bằng hay không bằng với nét tuyến điệu gãy như trong tiếng Việt toàn dân Ở đây, nét nghẽn họng hay không nghẽn họng được ông cho là một đặc điểm tham gia vào đối lập âm vị của thanh điệu ở thổ ngữ Cao Lao Hạ

Có thể thấy, mô tả của M Ferlus về hệ thống thanh điệu của thổ ngữ Cao Lao

Hạ là rất cụ thể và rõ ràng

Sau mô tả của M Ferlus, Nguyễn Văn Lợi là tác giả duy nhất ở Việt Nam cho đến hiện nay có được sự tiếp tục mô tả về thanh điệu của thổ ngữ Cao Lao Hạ nhưng dựa trên cách thức phân tích thực nghiệm Tư liệu mà ông dùng để miêu tả thực nghiệm chỉ là tư liệu do một cộng tác viên ngư i bản địa, giới tính nam 71 tuổi, phát âm theo từng từ r i và do hai cộng sự của tác

giả thực hiện chứ không phải là do ông trực tiếp ghi âm Đồng th i, tác giả cũng không cho iết thêm, việc ghi âm cách phát âm của cộng tác viên ấy được thực hiện ở ngay tại thổ ngữ n i sinh sống hay là ở một môi trư ng ngôn ngữ khác Trên c sở nguồn tư liệu do ngư i khác thu thập, Nguyễn Văn Lợi cho biết ông thực hiện sự “phân tích tư liệu đã được số hoá dựa vào các chư ng trình ASAP, PRAAT và CEC L” (Nguyễn Văn Lợi, 2006, tr.7)

Sau khi phân t ch tư liệu thu được của một cộng tác viên là ngư i Cao Lao Hạ, Nguyễn Văn Lợi cho rằng có thể có hai giải pháp về số lượng thanh điệu của thổ ngữ này Theo ông, giải pháp lựa chọn thứ nhất là “hệ thanh này gồm 4 thanh vị, khu biệt theo các tiêu chí về cao độ và chất thanh‟‟, ở đó chất thanh là đặc trưng ình “thư ng hay đóng thanh môn”

Giải pháp có thể lựa chọn thứ hai mà ông nêu ra là thổ ngữ Cao Lao

Hạ có thể “chỉ gồm 2 thanh, đối lập nhau theo tiêu chí cao độ: thanh cao (lên) vs thanh thấp (xuống)” (Nguyễn Văn Lợi, 2006, tr.11) Thế nhưng mô hình được dùng để thể hiện hai thanh mà ông diễn giải ngay sau đó lại cho chúng ta thấy, với việc diễn giải hai biến thể theo cách thức thể hiện “chất thanh lên” và hai iến thể cách thức thể hiện “chất thanh xuống”, ngư i ta có thể nhận ra rằng dư ng như thổ ngữ này phải là thổ ngữ bốn thanh Vì thế, có

lẽ việc nhận diện căn cứ vào thính âm số lượng thanh điệu của thổ ngữ Cao Lao Hạ gồm 04 thanh mà M Ferlus (1995) đề nghị và sau đó V Xuân Trang (1997) tiếp tục xác nhận như đã được trình bày ở trên đã phản ánh tình trạng thực tế của thổ ngữ này Những phân tích thông qua thực nghiệm mà Nguyễn Văn Lợi thực hiện, về nguyên t c cũng chỉ góp ph n xác nhận khả năng mà hai nhà nghiên cứu trước ông đã mô tả bằng thính giác Tuy nhiên, có lẽ sự khác biệt mà Nguyễn Văn Lợi thể hiện trong bài viết là ông không dùng thuật ngữ “nghẽn họng (constrictif)” hay “không nghẽn họng” như cách dùng của

M Ferlus mà thay vào đó là thuật ngữ “thư ng” (tức “không đóng thanh môn”) hay “đóng thanh môn” khi thể hiện thanh điệu của âm tiết Hiện tượng mà Nguyễn Văn Lợi cho là “đóng thanh môn” được ông giải thích là

“hiện tượng kẹt thanh (creaky voice) được hiểu là động tác khép một ph n

thanh môn” (Nguyễn Văn Lợi, 2006, tr.9) Rõ ràng, về bản chất, “hiện tượng

kẹt thanh (creaky voice)” có lẽ không khác nhiều l m so với hiện tượng

“nghẽn họng (constrictif)” mà M Ferlus đã dùng trước đó

Còn những nghiên cứu sau này, theo thu nhận của chúng tôi, chủ yếu không phải là sự mô tả hệ thống thanh điệu của thổ ngữ Cao Lao Hạ Về bản chất đây chỉ là việc s dụng kết quả những mô tả đã có để giải thích sự biến đổi lịch s thanh điệu trong tiếng Việt Đây ch nh là những nghiên cứu của nhà ngôn ngữ học hàng đ u Việt Nam Nguyễn Tài Cẩn (Nguyễn Tài Cẩn, 1995, tr.226) và của Tr n Trí Dõi (Tr n Trí Dõi, 2011, tr.201-211 &

Tr n Trí Dõi, 2011a) Chính vì thế, với những gì mà chúng ta tập hợp được

từ những nghiên cứu đã có về thổ ngữ Cao Lao Hạ, có thể kết luận rằng thổ ngữ mà chúng ta đang quan tâm được thống nhất là một thổ ngữ tiếng Việt

có hệ thống bốn thanh điệu Và kết luận đó có thể tin cậy được nh vào những mô tả không chỉ bằng thính giác mà bằng cả phân tích ngữ âm thực nghiệm

Như vậy, trong khi đã có được sự mô tả và thống nhất về hệ thống bốn thanh điệu ở thổ ngữ, thì những nghiên cứu hiện có về ngữ âm của nó vẫn c n chưa được mô tả đ y đủ những đ n vị ngữ âm cấu thành âm tiết

Đó là những đ n vị thuộc âm đ u và ph n v n của âm tiết Cho nên, trong nghiên cứu ngữ âm của thổ ngữ này tiếp theo, công việc của chúng tôi là tập trung mô tả những đ n vị ngữ âm mà những nghiên cứu trước chúng tôi còn

bỏ ngỏ, chưa được quan tâm đến

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Trên c sở những nghiên cứu đã có về ngữ âm thổ ngữ Cao Lao Hạ, luận án mà chúng tôi thực hiện sẽ xác định đối tượng nghiên cứu và nhiệm vụ

cụ thể như sau

3.1 Mục đích nghiên cứu

Thổ ngữ Cao Lao Hạ trong tiếng địa phư ng Quảng Bình là một bộ phận hữu c của tiểu vùng địa phư ng Quảng Bình - Quảng Trị - Thừa Thiên Huế trong phân vùng phư ng ngữ B c Trung Bộ lớn h n Phân vùng phư ng ngữ này đồng th i còn có những tiểu vùng khác là tiếng địa phư ng Thanh Hóa và tiếng địa phư ng Nghệ Tĩnh Để nghiên cứu tiếng địa phư ng Quảng Bình cũng như các tiếng địa phư ng khác làm nên những tiểu vùng phư ng ngữ này trong tiếng Việt thống nhất, chúng ta c n thiết phải miêu tả nhiều thổ ngữ trong địa àn đó ở tất cả các phư ng diện thuộc bình diện cấu trúc ngôn ngữ Như vậy, mục đ ch nghiên cứu của luận án chính là mô tả bức tranh ngữ

âm của thổ ngữ Cao Lao Hạ, một thổ ngữ địa phư ng của tiếng Việt ở Quảng Bình Sau đó, mục đ ch tiếp theo của luận án, là trên c sở kết quả mô tả bức tranh ngữ âm của thổ ngữ Cao Lao Hạ, góp ph n lý giải một số biến đổi phụ

âm đ u trong ngữ âm lịch s tiếng Việt

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Với việc xác định mục đ ch nghiên cứu như vừa trình bày ở trên, trong luận án chúng tôi xin giới hạn nhiệm vụ và những nội dung nghiên cứu cụ thể

tư ng ứng với mục đ ch nghiên cứu như sau

3.2.1 Nhiệm vụ chung

Trong khuôn khổ mục đ ch nghiên cứu của đề tài, chúng tôi xác định nhiệm vụ nghiên cứu của luận án là mô tả ngữ âm của thổ ngữ Cao Lao Hạ; đồng th i dựa trên kết quả mô tả ấy, luận án ước đ u giải thích trạng thái ngữ âm hiện nay của thổ ngữ Cao Lao Hạ phản ánh đặc điểm biến đổi lịch s các âm đ u trong tiếng Việt Như vậy, nhiệm vụ khảo sát hệ thống ngữ âm của thổ ngữ Cao Lao Hạ đồng th i cũng ch nh là qua đó thực hiện nhiệm vụ góp ph n lý giải sự biến đổi lịch s các âm đ u trong tiếng Việt

Như vậy, nhiệm vụ được luận án xác định là công việc phân tích và miêu tả nhằm trả l i cho câu hỏi nghiên cứu được đặt ra là đặc điểm ngữ âm

của thổ ngữ Cao Lao Hạ phản ánh đặc điểm biến đổi lịch s các âm đ u trong tiếng Việt như thế nào

3.2.2 Những nội dung nghiên cứu cụ thể

Để thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu chung được đặt ra ở trên, luận án xác định những nội dung nghiên cứu cụ thể sau đây Thứ nhất là trình bày tóm

t t những c sở ngôn ngữ học của việc miêu tả ngữ âm một thổ ngữ; sau đó là trình bày những đặc điểm về lịch s xã hội của thổ ngữ có khả năng liên quan đến đặc điểm ngữ âm mà luận án mô tả Như vậy, nội dung nghiên cứu thứ nhất trong luận án, về thực chất, là xác định c sở lý thuyết ngôn ngữ học của việc miêu tả ngữ âm của một thổ ngữ; và sau đó là cung cấp những c sở xã hội học ngôn ngữ để góp ph n giải thích những đặc điểm ngữ âm của thổ ngữ

Nội dung thứ hai của luận án là miêu tả ngữ âm của thổ ngữ Cao Lao

Hạ Đây ch nh là nội dung nghiên cứu chính của luận án Bởi vì chỉ có thể thông qua việc nhận biết một cách có hệ thống ngữ âm của thổ ngữ, mục đ ch nghiên cứu được đặt ra cho luận án là xem xét hệ thống phụ âm đ u của thổ ngữ Cao Lao Hạ góp ph n giải thích lịch s phụ âm đ u của tiếng Việt mới có thể được thực hiện Và cuối cùng, nội dung nghiên cứu thứ ba mà chúng tôi thực hiện là trên c sở miêu tả hệ thống ngữ âm nói chung và hệ thống phụ

âm đ u nói riêng của thổ ngữ Cao Lao Hạ, luận án sẽ cung cấp những tư ng ứng giữa hệ thống phụ âm đ u của tiếng Việt toàn dân với thổ ngữ Cao Lao

Hạ để góp thêm ý kiến giải thích về quá trình biến đổi lịch s của hệ thống âm

đ u tiếng Việt đã được các tác giả đi trước giải thích

Ở nội dung nghiên cứu thứ ba này, do Cao Lao Hạ là một thổ ngữ thuộc tiếng địa phư ng Quảng Bình nên trong trư ng hợp c n thiết và trong điều kiện tư liệu cho phép, luận án sẽ s dụng một số so sánh về âm đ u trong một số đ n vị từ vựng giữa thổ ngữ Cao Lao Hạ với tiếng Nguồn và tiếng Nghệ Tĩnh Như vậy, thông qua việc so sánh những âm đ u của thổ ngữ Cao Lao Hạ - một thổ ngữ trong đó có khả năng phản ánh sự biến động ngôn ngữ đặc biệt và lâu đ i của tiếng Việt - với tiếng Nguồn và tiếng địa phư ng Nghệ

Tĩnh (nếu có), luận án cũng có thể sẽ góp ph n làm sáng tỏ h n nữa quá trình biến đổi lịch s của hệ thống âm đ u tiếng Việt ở những thổ ngữ khác nhau

Khi nghiên cứu về một phư ng ngữ hay thổ ngữ của một ngôn ngữ, ngư i nghiên cứu có thể miêu tả những biểu hiện của chúng trên những bình diện khác nhau của ngôn ngữ Nhưng do đối tượng nghiên cứu của luận án là bình diện ngữ âm của thổ ngữ Cao Lao Hạ và nhiệm vụ của luận án là thông qua việc miêu tả hệ thống ngữ âm của thổ ngữ để góp ph n giải thích biến đổi lịch s của tiếng Việt nên chúng tôi chỉ tập trung vào thực hiện ba nội dung

ch nh đã trình ày ở trên Hy vọng rằng những nội dung nghiên cứu mà luận

án thực hiện sẽ đáp ứng được yêu c u hay trả l i cho câu hỏi nghiên cứu mà

đề tài đã đặt ra

4 Phương pháp nghiên cứu

Thổ ngữ Cao lao Hạ là một thổ ngữ được cho là đặc biệt và có thể đã có lịch s rất lâu đ i Để thu thập tư liệu phục vụ cho nhiệm vụ nghiên cứu của luận án, đư ng nhiên chúng tôi sẽ phải tiến hành nghiên cứu điền dã trên địa bàn Đồng th i thông qua tư liệu thu thập được, luận án thực hiện việc miêu tả

hệ thống ngữ âm của thổ ngữ nhằm góp ph n giải thích một số hiện tượng biến đổi lịch s của các âm đ u trong tiếng Việt Để thực hiện những nội dung nghiên cứu đó, luận án sẽ s dụng những phư ng pháp và thủ pháp nghiên

cứu sau đây

4.1 Phương pháp điền dã ngôn ngữ học

Để thu thập tư liệu, phục vụ cho việc miêu tả hệ thông ngữ âm của thổ ngữ Cao Lao Hạ, trước hết phải s dụng phư ng pháp điều tra điền dã trong nghiên cứu Trên thực tế, đây là phư ng pháp tiên quyết để tiến hành thực

hiện các nội dung nghiên cứu mà luận án đã đề ra

Chúng tôi đã tiến hành hai l n nghiên cứu điền dã tại địa àn để thu thập tư liệu phục vụ cho mô tả hệ thống ngữ âm thổ ngữ Cao Lao Hạ L n nghiên cứu điền dã thứ nhất được thực hiện vào đ u năm 2017 Trong l n nghiên cứu này, chúng tôi đã thu thập được 1231 từ r i của thổ ngữ Cao

Lao Hạ theo cách không chuẩn bị trước danh sách các từ dùng để hỏi (hay phỏng vấn) cộng tác viên Sau l n thực hiện công việc điền dã thứ nhất ấy, chúng tôi tiến hành việc phân tích ngữ âm của từng từ trong sự so sánh với tiếng Việt toàn dân Tuy nhiên, chúng tôi tự nhận ra rằng, trong l n thu thập

tư liệu điền dã thứ nhất đó, do chưa thực hiện việc ghi âm phát âm của cộng tác viên mà trực tiếp ghi lại từ ngữ thổ âm Cao Lao Hạ bằng thính giác nên kết quả thu được không như ý muốn Bởi vì, trong trư ng hợp có những nghi ng về t nh không ch nh xác, chúng tôi đã không thể có điều kiện kiểm chứng Do đó, kết quả mà chúng tôi thu được chưa cho phép chúng tôi nhận diện được bức tranh ngữ âm của thổ ngữ Cao Lao Hạ

L n nghiên cứu điền dã thứ hai1 tại làng Cao Lao Hạ được chúng tôi thực hiện vào tháng 2 năm 2020, tức là sau h n hai năm phân t ch tư liệu thu được của l n nghiên cứu điền dã thứ nhất Trong l n nghiên cứu thứ hai này chúng tôi đã cùng làm việc và sinh hoạt tại địa bàn nghiên cứu với 10 cộng tác viên ở những lứa tuổi ngoài 50 đến g n 90 trong th i gian 8 ngày2 Những cộng tác viên này có bộ máy phát âm ình thư ng, mạnh khỏe và hoàn toàn minh mẫn trong giao tiếp với chúng tôi Do mục đ ch của việc thu thập

tư liệu là giọng Cao Lao Hạ gốc nên chúng tôi lựa chọn chủ yếu những ngư i thuộc lớp cao tuổi

Trong quá trình làm việc điền dã ở l n nghiên cứu thứ hai, cách thức

mà chúng tôi thu thập tư liệu như sau Do có th i gian cùng làm việc với cộng tác viên trong nhiều ngày, các đ n vị từ vựng được thu thập chủ yếu theo hình

1 Theo chúng tôi, việc thu thập tư liệu không thành công của l n thứ nhất là có lý do của nó Do chỗ nghiên cứu sinh là ngư i được sinh ra và sinh sống ở làng Cao Lao Hạ cho đến 9 tuổi thì chuyển đi khỏi địa bàn Vì thế, trong l n nghiên cứu điền dã thứ nhất, nghiên cứu sinh nghĩ rằng có thể ghi được ngay tiếng nói của những ngư i mà trước đây mình cũng đã từng s dụng Tuy nhiên, trên thực tế công việc thu thập tư liệu khó khăn h n rất nhiều Trong tình hình như thế, chúng tôi đã phải chu n bị thực hiện nghiên cứu điền dã l n thứ hai vào tháng 2 năm 2020 Trong l n điền dã thứ hai này, chúng tôi có được sự cộng tác và giúp đỡ của anh

S m Công Danh (sinh viên năm thứ Tư chuyên ngành ngôn ngữ học của Đại học KHXH&NV- Đại học Quốc gia Hà Nội) trong rất nhiều những công việc khác nhau Nhân đây, tôi xin chân thành cảm n anh về sự hợp cộng tác và giúp đỡ đó

2 Danh sách cộng tác viên giúp chúng tôi thu thập tài liệu trong l n nghiên cứu điền dã thứ hai gồm ông Lê Quang Loan 95 tuổi, bà Nguyễn Thị Lài 88 tuổi, ông Lưu Thanh Minh 68 tuổi, bà Nguyễn Thị L i 86 tuổi, ông Lê Quang Dư ng 58 tuổi, ông Lê Quang Kính, 85 tuổi, bà Nguyễn Thị Nghinh, 84 tuổi, bà Nguyễn Thị

Hỉ, 87 tuổi, bà Nguyễn Thị Thủy, 52 tuổi và bà Lê Thị Hòa, 53 tuổi

thức trò chuyện với ngư i bản ngữ qua giao tiếp và trao đổi thông thư ng Trên c sở đó, từng ước tập hợp vốn từ mà chúng tôi c n thu thập Đư ng nhiên, khi trò chuyện, chúng tôi dựa vào bảng từ mẫu do nhóm nghiên cứu ở EFEO-CNRS-SOAS soạn thảo (phiên bản 2) chuyên dùng cho nghiên cứu các ngôn ngữ ở Đông Nam Á, trong đó có tiếng Việt, để gợi ý chủ đề câu chuyện

c n trao đổi Việc thực hiện thao tác kiểm chứng từ vựng thu thập dựa vào nguồn tài liệu có sẵn bao gồm tài liệu điều tra của cá nhân chúng tôi thực hiện

l n trước (năm 2017) và một số thông tin ghi nhận được trong quá trình nghiên cứu điền dã

Trong khi thực hiện những cuộc phỏng vấn - trò chuyện với cộng tác viên, toàn bộ ngữ liệu sẽ được ghi âm lại bằng máy t nh và điện thoại di động3

Từ vựng và những thông tin bên lề khác cũng được ghi vào bảng từ dưới dạng ghi chép s thảo Sau khi thu thập trong quá trình làm việc với cộng tác viên, vào buổi tối chúng tôi nghe lại, chỉnh lý kết quả và ghi vào bảng từ chính thức với dạng IPA và cách phiên âm bằng con chữ quốc ngữ

Khi phỏng vấn cộng tác viên, chúng tôi miêu tả từ vựng c n hỏi khi thì bằng

hình ảnh minh họa trên máy tính hoặc điện thoại di động, khi thì bằng các miêu tả dẫn d t hoặc ngữ cảnh, tránh ở mức tối đa s dụng từ phổ thông

tư ng ứng để giải thích từ ngữ c n hỏi Tổng số đ n vị từ vựng của thổ ngữ Cao Lao Hạ thu thập l n thứ hai là g n 2000 đ n vị Và như vậy mô tả ngữ

âm mà chúng tôi thực hiện trong luận án này là trên c sở phân tích ngữ âm của g n 2000 đ n vị từ ngữ của thổ ngữ Cao Lao Hạ thu thập được

Từ chỗ không dựa vào bảng từ và sau đó dựa vào bảng từ soạn thảo trước để thông qua điền dã đối chiều để thu thập các từ ở thổ ngữ Cao Lao

Hạ Quá trình thu thập tư liệu như thế là thỏa mãn các điều kiện cũng như t nh đặc thù của địa phư ng n i thu thập tư liệu Trên cở sở đó, luận án tập hợp toàn bộ từ ngữ của thổ ngữ Cao Lao Hạ đã thu thập được và s p xếp theo một trật tự nhất định Xin lưu ý là các cộng tác viên mà chúng tôi làm việc đều

3 Xin lưu ý là, như vậy, tư liệu ghi âm mà chúng tôi thực hiện không phải là máy chuyên dụng

được cộng đồng đánh giá là tiêu iểu của cộng đồng cư dân Những cộng tác viên ấy chủ yếu là những ngư i già có độ tuổi từ 50 trở lên, là ngư i thu n gốc địa phư ng, sinh hoạt ở địa phư ng (h u như không có th i gian thoát ly khỏi địa àn) Như vậy, việc nghiên cứu điền dã là c sở của đề tài trong việc

nghiên cứu ngữ âm của thổ ngữ Cao Lao Hạ Và để thực hiện theo định

hướng nhiệm vụ nói trên, luận án sẽ tiếp tục s dụng những phư ng pháp và thủ pháp nghiên cứu sau đây

4.2 Phương pháp miêu tả

Sau phư ng pháp điền dã ngôn ngữ học thì phương pháp miêu tả là

phư ng pháp ch nh khi chúng tôi thực hiện nhiệm vụ của luận án Chúng tôi nhận thức rằng nhiệm vụ c ản của luận án là miêu tả hệ thống ngữ âm của thổ ngữ Cao Lao Hạ Vì thế, trên c sở vốn từ thổ ngữ Cao Lao Hạ đã được thu thập thông qua nghiên cứu điền dã, luận án tiến hành miêu tả hệ thống ngữ

âm của thổ ngữ

Để miêu tả hệ thống ngữ âm của thổ ngữ Cao Lao Hạ, ngôn ngữ học hiện nay có thể thực hiện qua mô tả bằng thính giác, qua mô tả bằng máy móc (mô tả thực nghiệm) hoặc kết hợp đồng th i cả hai cách thức nói trên Trong trư ng hợp của chúng tôi, do chưa đủ điều kiện thực hành bằng máy móc,

luận án lựa chọn cách thức miêu tả ngữ âm thổ ngữ Cao Lao Hạ bằng cảm nhận thính giác4 Theo đó, thông qua cảm nhận thính giác của nhóm điền dã, chúng tôi nhận diện đặc điểm ngữ âm của từng đ n vị thu được; sau đó chúng tôi đề nghị cộng tác viên kiểm chứng lại cảm nhận mà chúng tôi thu được Như vậy, có thể xác định rằng phư ng pháp miêu tả được chúng tôi s dụng

để mô tả hệ thống ngữ âm của thổ ngữ Cao Lao Hạ là cách thức miêu tả bằng cảm nhận thính giác

4.3 Những thủ pháp nghiên cứu bổ sung

4 Tác giả luận án nhận thức rằng việ c miêu tả ngữ âm của một thổ ngữ, nếu có sự kết hợp giữ mô tả bằng thính giách kết hợp với mô tả bằng thực nghiệm sẽ có kết quả tốt h n nhiều Tuy nhiên, mặc dù nhận thức được điều đó nhưng với nhiều lý do khác nhau, ở đây chúng tôi chỉ xin giới hạn cách thức mô tả dựa vào thính giác Hy vọng trong tư ng lai, kết quả mô tả bằng thính giác mà chúng tôi thực hiện sẽ được rà soát lại trên c sở phân tích thực nghiệm

Cùng với nội dung miêu tả ngữ âm, luận án còn có một nội dung nghiên cứu nữa là thông qua đặc điểm ngữ âm của thổ ngữ Cao Lao Hạ, góp

ph n giải thích sự biến đổi lịch s của hệ thống phụ âm đ u tiếng Việt Cho nên để thực hiện nội dung nghiên cứu này, luận án s dụng một số thủ pháp

nghiên cứu bổ sung sau đây

Thứ nhất là thủ pháp so sánh được s dụng trong phư ng pháp so sánh

- lịch s Chúng ta biết rằng để nghiên cứu sự biến đổi lịch s của hệ thống phụ âm đ u tiếng Việt, ngư i ta phải s dụng phư ng pháp so sánh - lịch s trong nghiên cứu Tuy nhiên, nhiệm vụ mà luận án thực hiện chỉ giới hạn ở việc góp ph n giải thích sự biến đổi lịch s của hệ thống phụ âm đ u tiếng Việt nên chúng tôi chỉ s dụng thủ pháp so sánh của phư ng pháp so sánh -

lịch s như là những thao tác nghiên cứu bổ trợ Trước hết thao tác so sánh

đó được s dụng để làm sáng tỏ những đặc trưng ngữ âm thổ ngữ Cao Lao Hạ đối với quá trình phát triển lịch s của âm đ u tiếng Việt đã được những nhà nghiên cứu ngữ âm lịch s tiếng Việt xác lập Sau đó, trong trư ng hợp tư liệu

cho phép thao tác so sánh được dùng để so sánh âm đ u của thổ ngữ Cao Lao

Hạ với tiếng Nguồn và tiếng địa phư ng Nghệ Tĩnh Theo đó, tiếng Nghệ

Tĩnh ở đây là dựa vào quyển từ điển tiếng địa phư ng đã công ố có tên “Từ điển từ địa phương Nghệ Tĩnh,” của Nguyễn Nhã Bản (chủ biên), Hoàng

Trọng Canh, Phan Mậu Cảnh, Nguyễn oài Nguyên (Nx Văn óa Thông

Tin, Hà Nội, 459 trang); còn tiếng Nguồn, chúng tôi dựa vào cuốn “Tiếng Nguồn (Le parler Nguồn)” của Nguyễn Phú Phong Khi nói về tiếng Việt toàn dân, chúng tôi có đối chiếu với “Từ điển tiếng Việt” do Hoàng Phê chủ biên

(1999)

Đồng th i trong luận án, chúng tôi cũng s dụng thủ pháp thống kê để

x lý một vài nội dung liên quan đến tư liệu Trong trư ng hợp c n thiết, nh những số liệu mà thủ pháp thống kê cung cấp, luận án sẽ góp ph n giải thích hay chứng minh những nhận xét được đưa ra

Hạ nói riêng, từ địa phư ng Quảng Bình nói chung

Đóng góp mới thứ hai của luận án là l n đ u tiên ngữ âm của thổ ngữ Cao Lao Hạ được chúng tôi miêu tả một cách có hệ thống Đây có thể nói là đóng góp mới quan trọng nhất và có giá trị nghiên cứu nhất của luận án Bởi

vì trên c sở hệ thống ngữ âm thổ ngữ Cao Lao Hạ mà luận án chúng tôi miêu

tả, những nghiên cứu về sau sẽ tiếp tục hoàn thiện nó, để qua đó tiếp tục nghiên cứu những vấn đề liên quan đến lịch s ngữ âm tiếng Việt

Việc nghiên cứu hệ thống ngữ âm thổ ngữ Cao Lao Hạ là nhằm góp

ph n ước đ u nhận diện một bức tranh toàn cảnh về ngữ âm của tiếng địa phư ng Quảng Bình Đồng th i, trên c sở hệ thống ngữ âm đã được miêu tả

ấy, luận án sẽ xác lập những tư ng ứng về phụ âm đ u giữa tiếng Việt toàn dân và thổ ngữ Cao Lao Hạ Những tư ng ứng đó, như vậy, sẽ cung cấp cứ liệu để nhận xét về lịch s biến đổi của các phụ âm đ u trong tiếng Việt Với nội dung nghiên cứu như vậy, đây cũng có thể là một đóng góp hay kết quả nghiên cứu mới vì nó góp ph n làm sáng tỏ diện mạo lịch s của bức tranh chung về ngữ âm tiếng Việt và vùng phư ng ngữ B c Trung Bộ của phư ng ngữ Trung trong tiếng Việt

6 Cấu trúc của luận án

Luận án, ngoài ph n Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và

ph n Phụ lục sẽ bao gồm bốn chư ng nội dung như sau

Chư ng 1: Cơ sở lý thuyết của luận án Trong chư ng thứ nhất này,

luận án sẽ trình bày hai nội dung chính Nội dung thứ nhất là c sở lý thuyết của việc miêu tả hệ thống ngữ âm của thổ ngữ Cao Lao Hạ Nội dung thứ hai

là những kết quả nghiên cứu về ngữ âm lịch s tiếng Việt làm c sở cho việc

so sánh giữa chúng với các âm đ u của thổ ngữ

Chư ng 2: Bối cảnh địa lý xã hội liên quan đến ngữ âm thổ ngữ Cao Lao Hạ Về bản chất, đây là một chư ng giới thiệu về địa bàn nghiên cứu

nhằm góp ph n lý giải khả năng iến đổi ngữ âm đặc biết của thổ ngữ Nội dung của chư ng này trong luận án bao gồm việc giới thiệu những kết quả nghiên cứu đã có về làng Cao Lao Hạ Thông qua đó, ngư i đọc sẽ có được những thông tin về ngôn ngữ học xã hội liên quan đến địa bàn nghiên cứu nhằm góp ph n giải thích một số biến đổi ngữ âm lịch s của thổ ngữ

Chư ng 3: Hệ thống ngữ âm thổ ngữ Cao Lao Hạ Trong chư ng này,

trên c sở lý thuyết miêu tả hệ thống âm vị của một ngôn ngữ hay thổ ngữ mà ngôn ngữ học đã xây dựng, luận án sẽ miêu tả đ y đủ và có hệ thống bức tranh ngữ âm của thổ ngữ Cao Lao Hạ Đây ch nh là một trong những nội dung chính của luận án

Chư ng 4: Ngữ âm thổ ngữ Cao Lao Hạ và lịch sử phụ âm đầu tiếng Việt Theo đó, chư ng thứ tư sẽ trình bày hai nội dung chính Thứ nhất là

cung cấp những tư ng ứng về phụ âm đ u giữa tiếng Việt toàn dân và thổ ngữ Cao Lao Hạ Thứ hai là trên c sở những quy luật biến đổi âm đ u trong lịch

s ngữ âm tiếng Việt và trên c sở những tư ng ứng đó, luận án sẽ góp ph n giải thích tình trạng hiện nay của những âm đ u trong thổ ngữ Cao Lao Hạ Trong trư ng hợp cho phép, để làm sáng tỏ h n khả năng iến đổi ấy, luận án

sẽ so sánh giữa một số âm đ u của thổ ngữ Cao Lao Hạ với tiếng Nguồn và những âm đ u trong tiếng Nghệ Tĩnh để góp ph n làm sáng tỏ thêm bức tranh phư ng ngữ của tiếng Việt ở vùng B c Trung bộ

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA LUẬN ÁN

Trong chư ng thứ nhất này của luận án, chúng tôi sẽ trình bày hai nội dung chính Nội dung thứ nhất là trình bày tóm t t c sở lý thuyết phục vụ công việc miêu tả ngữ âm của thổ ngữ Cao Lao Hạ sẽ thực hiện ở chư ng a Còn nội dung thứ hai là sẽ trình bày một vài vấn đề liên quan đến ngữ âm lịch

s tiếng Việt làm s sở cho việc x lý nhiệm vụ nghiên cứu ở chư ng ốn Như vậy, cả nội dung thứ nhất và nội dung thứ hai ở chư ng này là nhằm cung cấp c sở lý thuyết để qua đó chúng tôi tiến hành miêu tả và lý giải đặc điểm ngữ âm của thổ ngữ Cao Lao Hạ

1.1 Cơ sở lý thuyết phục vụ cho việc miêu tả ngữ âm thổ ngữ Cao Lao Hạ

Nhiệm vụ nghiên cứu chính của luận án được xác định là miêu tả ngữ

âm của thổ ngữ Cao Lao Hạ và thông qua trạng thái ngữ âm đó góp ph n giải thích một số biến đổi lịch s các âm đ u trong tiếng Việt Vì thế, nội dung lý thuyết được trình bày ở đây chủ yếu được tổng hợp và trích dẫn dựa theo kết quả nghiên cứu ngữ âm tiếng Việt mà giới Việt ngữ học đã thực hiện Bởi vì thổ ngữ Cao Lao Hạ là một thổ ngữ của tiếng Việt cho nên khi mô tả ngữ âm của thổ ngữ này, về bản chất, là chúng ta mô tả một biến thể ngữ âm địa phư ng của tiếng Việt Nội dung thứ hai của ph n lý thuyết là trình bày tóm

t t những kết quả nghiên cứu về một số quy luật biến đổi lịch s của âm đ u trong tiếng Việt nhằm thông qua đó luận án góp thêm những nhận xét để góp

ph n giải th ch đ y đủ h n lịch s phát triển của những phụ âm đ u trong lịch

s phát triển của tiếng Việt

1.1.1 Cơ sở của việc miêu tả ngữ âm

1.1.1.1 Âm tiết trong tiếng Việt và các đơn vị đoạn tính làm thành âm tiết

Chúng ta đều biết, bất cứ hệ thống ngữ âm của một ngôn ngữ nào cũng đều hiện diện đ n vị âm tiết Ngư i ta có thể khẳng định như thế là dựa vào phát biểu sau đây của Ferdinand de Saussure khi ông khẳng định rằng “cái mà

ta có được trước tiên không phải là âm; âm tiết hiện ra một cách trực tiếp h n các âm thanh cấu tạo nó” (Saussure, 2005, tr 112) Như vậy, khẳng định của nhà ngôn ngữ học đặt nền móng cho nghiên cứu ngôn ngữ trong thế kỷ XX cho biết âm tiết là hiện thực trực tiếp, sau đó mới là “các âm thanh cấu tạo nó”

Vấn đề âm tiết cũng có thể được minh họa khi ngư i ta phân tích lịch

s của chữ viết Nhưng khi phân t ch hệ thống chữ viết Latinh thì ngư i ta mới nhận ra rằng âm tiết có thể được tách ra thành những thành tố khác nhau Những ngư i s dụng ngôn ngữ hàng ngày đều có thể nhận diện được âm tiết nhưng lại không thể định nghĩa ch nh xác chúng là như thế nào Trong khi đó, các nhà khoa học ngôn ngữ đều đi đến thống nhất: âm tiết ch nh là đ n vị phát

âm nhỏ nhất của l i nói Nhà ngôn ngữ học L.R Zinder cho chúng ta biết, dù con ngư i có phát âm chậm đến đâu thì cũng không thể tách ra được một cái

gì đó nhỏ h n âm tiết Các công trình nghiên cứu của ông cũng đã chỉ ra rằng

âm tiết là đại lượng ngữ âm nhỏ nhất về mặt phát ngôn Về điều này, Nguyễn Quang Hồng đã nhấn mạnh khi nh c lại l i phát biểu của N.I Zinkin cho rằng

“một âm i chẳng hạn được phát âm riêng lẻ, thì đó không c n là âm tố nữa,

mà là một âm tiết Cho nên, chính âm tiết, chứ không phải âm tố, là đ n vị phát âm nhỏ nhất” (Nguyễn Quang Hồng, 2012, tr.35)

Khi nói về lý thuyết nghiên cứu âm tiết trong nghiên cứu ngữ âm của ngôn ngữ, Nguyễn Quang Hồng cho biết h u như mọi lý thuyết về âm tiết cũng chỉ xoay quanh hai vấn đề chính (Nguyễn Quang Hồng, 2012, tr.36) Thứ nhất đó là vấn đề cấu tạo của âm tiết và thứ hai là vấn đề ngư i ta xác định ranh giới âm tiết như thế nào Các lý thuyết về cấu tạo âm tiết đều xuất phát từ quan niệm cho rằng âm tiết là một tổ hợp của các âm tố riêng biệt và

họ đi tìm các khả năng kết hợp giữa các yếu tố đó để tạo thành âm tiết trong từng ngôn ngữ cụ thể Cấu trúc âm tiết được tạo nên bởi số lượng và trật tự phân bố của nguyên âm và phụ âm tham gia cấu tạo chúng “Trong mỗi ngôn ngữ khác nhau, các âm tiết có thể được cấu tạo theo nhiều kiểu đa dạng,

được quy định bởi số lượng và trật tự phân bố của các phụ âm so với nguyên âm trong thành ph n âm tiết Và trong mỗi ngôn ngữ cũng có thể

b t gặp nhiều loại âm tiết khác nhau” (Nguyễn Quang Hồng, 2012, tr.36) Chẳng hạn, khi nghiên cứu về âm tiết tiếng Việt, ngư i ta nhận thấy dạng cấu trúc CVC (phụ âm – nguyên âm – phụ âm) và CV (phụ âm - nguyên âm) là kiểu loại cấu trúc âm tiết phổ quát nhất trong chuỗi phát âm của tiếng Việt Như vậy, khi nói về vấn đề cấu tạo âm tiết trong ngôn ngữ, ngư i ta đi từ việc coi các âm tố riêng biệt là có trước (hay nhận diện trước) để thuyết minh về các kiểu loại âm tiết cho mọi ngôn ngữ

Nguyễn Quang Hồng, một trong những nhà Việt ngữ học nghiên cứu

về âm tiết tiếng Việt, đã cho chúng ta iết rõ thêm vấn đề xác định ranh giới

âm tiết là vấn đề “gây nên tranh cãi nhiều nhất” Ông đã viết rằng “các lý thuyết hiện có về phân giới âm tiết, h u như không có một lý thuyết nào có khả năng giải th ch được hết các hiện tượng phân giới âm tiết quan sát được trong thực tế Tuy nhiên cũng phải thừa nhận rằng mỗi lý thuyết đều phản ánh được một ph n thực tế khách quan và cũng góp ph n giải thích bản chất của các hiện tượng phân giới âm tiết” (Nguyễn Quang Hồng, 2012, tr.37) Trên một thực tế tồn tại nhiều lý thuyết khác nhau về âm tiết và mỗi một lý thuyết

có một cách tiếp cận khác nhau và có một giá trị khác nhau như thế, trong luận án, chúng tôi sẽ lựa chọn một định nghĩa phù hợp cho phép chúng tôi thực hiện những thao tác nhận diện những yếu tố (những đ n vị) tham gia cấu tạo nên những âm tiết kiểu như âm tiết tiếng Việt

Thực ra trên nguyên t c, khi định nghĩa âm tiết, các nhà ngôn ngữ học đều xuất phát từ hai kiểu tiếp cận Cách tiếp cận thứ nhất là dựa vào những đặc tính vốn có của âm thanh như độ vang (năng lượng âm học) hay đỉnh trội (sự kết hợp của độ vang với trư ng độ, trọng âm, cao độ) Thứ hai là dựa vào

ý niệm cho rằng âm tiết là một đ n vị có sẵn để tạo ra phát ngôn và có thể được phân xuất theo chủ quan của ngư i nói Rõ ràng, cho dù xuất phát từ c

sở của lý thuyết nào trong hai kiểu tiếp cận đó thì chúng ta cũng có thể nhận

thấy rằng âm tiết luôn là một đ n vị ngữ âm quan trọng trong ngữ âm học nói chung và trong nghiên cứu ngữ âm tiếng Việt nói riêng

Để làm c sở lý thuyết cho việc nhận diện âm tiết phục vụ nhiệm vụ xác định các đ n vị ngữ âm trong thổ ngữ Cao Lao Hạ của tiếng Việt, chúng tôi cho rằng định nghĩa sau đây về âm tiết là phù hợp với thao tác làm việc

của chúng tôi Theo đó “Có thể nghĩ rằng ranh giới giữa các âm tiết sẽ được

xác định một cách dứt khoát khi mà những đư ng ranh giới đó đồng th i lại được cấp cho một giá trị hình thái học, nghĩa là trùng hợp với ranh giới của từ hoặc hình vị, như tình hình này diễn ra khá phổ biến trong các ngôn ngữ thuộc loại hình đ n lập (tiếng Hán, tiếng Việt, v v )” (Nguyễn Quang Hồng, 2012,

tr 37) R ràng, định nghĩa nói trên về âm tiết cho phép chúng ta căn cứ vào

“giá trị hình thái học”, tức “ranh giới của từ hoặc hình vị” để nhận diện các

đ n vị trong cấu trúc âm tiết Trên thực tế, khi làm việc với cộng tác viên cung cấp tư liệu để nhận diện ngữ âm thổ ngữ Cao Lao Hạ, “ranh giới của từ”

dễ được ngư i bản ngữ nhận diện h n cả nh việc họ căn cứ vào nghĩa của những đ n vị phát âm Và đối với chúng tôi, nghĩa của những đ n vị phát âm cũng ch nh là c sở để chúng tôi so sánh ngữ đoạn l i nói, qua đó thực hiện việc nhận diện các yếu tố ngữ âm tham gia cấu tạo âm tiết

Như vậy, việc xác định âm tiết là một việc làm không thể thiếu được khi nghiên cứu ngữ âm của một ngôn ngữ hay một thổ ngữ như tiếng Cao Lao

Hạ Rõ ràng về mặt lý thuyết, để xác định được hệ thống âm vị của bất kỳ một ngôn ngữ hay thổ ngữ nào đó thì việc đ u tiên là c n phải nhận diện được đ n

vị âm tiết của ngôn ngữ hay thổ ngữ đó Do đó, chúng tôi xin được quan niệm

rằng: Âm tiết là đơn vị phát âm nhỏ nhất trong ngữ âm ngôn ngữ để tạo nên lời nói Trong ngữ đoạn, âm tiết bao gồm nguyên âm làm nên đỉnh của âm tiết

và xung quanh nó có thể là những phụ âm hay bán nguyên âm

Về mặt lý thuyết thì có nhiều cách xác định ranh giới âm tiết; nhưng trên thực tế, khi nghiên cứu một ngôn ngữ hay thổ ngữ cụ thể nào đó thì việc xác định ranh giới âm tiết lại không phải là một công việc dễ dàng Đối với

việc nghiên cứu âm tiết trong thổ ngữ Cao Lao Hạ, ngư i ta có thể đưa ra các ước cụ thể để xác định số lượng âm tiết trong một từ như sau Bước đ u tiên

là đếm số nguyên âm có trong từ; ước tiếp theo là loại trừ những nguyên âm câm đứng ở cuối từ hay nguyên âm thứ hai khi có cùng hai nguyên âm đứng cạnh nhau Nguyên âm đôi có trong ngữ lưu chỉ được tính là một nguyên âm Cuối cùng đếm số nguyên âm còn lại Đó ch nh là số lượng âm tiết có trong một đ n vị từ của ngôn ngữ Thổ ngữ Cao Lao Hạ là một thổ ngữ của tiếng Việt và như giới Việt ngữ học đã xác định, tiếng Việt là một ngôn ngữ thuộc loại hình đ n lập Vì thế, mỗi một đ n vị từ có thể nhận diện những nguyên

âm tư ng ứng với số âm tiết tham gia cấu thành đ n vị từ đó Vì vậy chỉ c n nhận diện hay xác định được một nguyên âm thì từ đó sẽ là đ n vị từ có một

âm tiết Xin lưu ý là cách xác định này không thể áp dụng được cho tất cả các ngôn ngữ mà theo chúng tôi, cách chia từ thành các âm tiết trên c sở nhận diện nguyên âm có trong đ n vị từ, là phù hợp cho những ngôn ngữ thuộc loại hình đ n lập như tiếng Việt

Để thực hiện nhiệm vụ mô tả ngữ âm trong ngôn ngữ thì ngư i ta phải tiến hành mô tả âm tiết Lý thuyết ngữ âm trong nghiên cứu âm tiết tiếng Việt (Đoàn Thiện Thuật, 1977) cho biết, về đoạn tính, một âm tiết trong tiếng Việt

có thể được chia ra thành ph n âm đầu (initials) là những phụ âm (consonants) và ph n vần (rhymes) bao gồm những nguyên âm (vowels) và

các phụ âm Thông thư ng, những phụ âm đứng trước ph n v n đều là ph n phụ âm đ u của âm tiết; còn ph n v n thì có thể được chia nhỏ h n gồm nguyên âm là thành ph n hạt nhân và ph n cuối là những phụ âm hoặc bán nguyên âm giữ vai trò kết thúc âm tiết Như vậy, những thành ph n cấu tạo nên âm tiết có thể được thể hiện trong bảng sau đây:

Bảng 1.1: Những thành phần cấu tạo nên âm tiết trong tiếng Việt

Là bộ phận cốt lõi của âm

tiết

Là thành ph n

b t buộc Hạt nhân Trung tâm, là nguyên âm

Ph n cuối

Là phụ âm hay bán nguyên

âm

Không b t buộc

Siêu đoạn

tính

Thanh điệu Phân bố trên toàn âm tiết B t buộc

Để nhận diện các kiểu âm tiết hiện diện trong ngôn ngữ, ngư i ta có thể phân loại âm tiết dựa vào cách kết thúc âm tiết Theo đó, ngư i ta sẽ chia âm

tiết thành hai loại là âm tiết mở (open syllable), kết thúc bằng nguyên âm của

âm tiết và âm tiết khép (closed syllable) kết thúc bằng phụ âm Ngoài ra, cũng

có thể nói đến hai loại âm tiết trung gian là âm tiết nửa mở (kết thúc bằng bán nguyên âm) và âm tiết nửa khép (kết thúc bằng phụ âm mũi) Dù là n a mở

hay n a kép thì đều có thể xếp vào kiểu âm tiết khép trong thế lưỡng phân với

âm tiết mở

1.1.1.2 Các yếu tố thành phần cấu tạo âm tiết trong tiếng Việt

Như trong bảng 1.1 trình bày những thành ph n cấu tạo nên âm tiết, khi

nghiên cứu ngữ âm tiếng Việt nói chung và nghiên cứu ngữ âm thổ ngữ Cao Lao Hạ nói riêng, các nhà Việt ngữ học đư ng nhiên sẽ phân các yếu tố thành

ph n cấu tạo âm tiết làm hai nhóm là nhóm đ n vị đoạn tính gồm những phụ

âm và nguyên âm và nhóm siêu đoạn tính chính là những đ n vị thanh điệu

trong ngôn ngữ Dưới đây, chúng tôi sẽ l n lượt tổng hợp những đặc trưng mà

ngôn ngữ học nói chung và Việt ngữ học nói riêng s dụng để nhận diện các

đ n vị cấu thành âm tiết của ngôn ngữ trong thổ ngữ Cao Lao Hạ

a Các phụ âm trong cấu tạo âm tiết

Việc nhận diện phụ âm trước hết căn cứ vào vị trí cấu âm để tạo ra phụ

âm đó trong hộp cấu âm là khoang miệng Vị trí cấu âm của các phụ âm cho chúng ta thấy được mối quan hệ của các bộ phận khi tham gia cấu âm Nó chỉ

ra được điểm cao nhất trong hoạt động cấu âm một cách chủ động (có thể là

ph n nào đó của lưỡi, nhưng cũng có thể là môi dưới chẳng hạn) trong mối quan hệ với bộ phận tham gia cấu âm một cách chủ động hay bị động Trong

mô tả vị trí cấu âm, ngư i ta thư ng lấy vị trí của yếu tố cấu âm bị động ghi tên phụ âm được bộ phận ấy tham gia cấu thành

Năm 2018, Ủy ban Alphabet của Hiệp hội ngữ âm học quốc tế trong khi tiến hành một dự án thu thập và công bố các bảng IPA của nhiều ngôn ngữ khác nhau đã đề xuất một b ản phiên â m đ ối với trư ng hợp tiếng Việt Bảng phiên âm này có nội dung hoàn toàn tư ng ứng như bản gốc bằng tiếng Anh Trên c sở đó, hội đã đề nghị những tên gọi chỉ vị trí cấu âm dùng thuật ngữ bằng tiếng Việt để mô tả Trong bảng IPA cập nhật năm

20205, các phụ âm được chia thành những phụ âm có luồng hơi từ phổi (pulmonic) và những phụ âm không có luồng hơi từ phổi (non-pulmonic)

Trên c sở đó, để tiện theo dõi những đặc điểm các phụ âm sẽ được mô tả trong ngữ âm thổ ngữ Cao Lao Hạ, chúng tôi sẽ mô tả những nội dung thuộc

về vị trí cấu âm (place/point of articulation) của các phụ âm là như sau

- Vị trí cấu âm môi - môi ( ila ial) Để cấu âm ở vị trí này, hai môi trong

bộ máy cấu âm phải hoạt động Trong đó, môi trên là ộ phận cấu âm chủ động (yếu tố động); c n môi dưới là bộ phận tham gia cấu âm bị động (yếu tố tĩnh); do đó luồng h i thoát ra sẽ phụ thuộc vào việc mở hay khép khi môi hoạt động

5

Những thuật ngữ ngôn ngữ học tiếng Việt mà chúng tôi s dụng dưới đây để mô tả được dẫn từ nguồn ( https://linguistics.ucla.edu/people/keating/IPA/IPA_charts_2020_trans.html )

- Vị trí cấu âm môi - răng (labiodental) Khi cấu âm ở vị trí này, hai bộ

phận trong bộ máy cấu âm là môi dưới và răng trên tham gia hoạt động cấu

âm Trong đó, môi dưới là bộ phận tham gia cấu âm chủ động (yếu tố động);

c n răng trên là ộ phận tham gia cấu âm bị động (yếu tố tĩnh)

- Vị trí cấu âm răng (dental) khi hai bộ phận trong bộ máy cấu âm tham

gia hoạt động là đ u lưỡi và răng trên Trong đó, đ u lưỡi là bộ phận tham gia cấu âm chủ động (yếu tố động); c n răng trên là ộ phận cấu âm bị động (yếu

tố tĩnh)

- Vị trí cấu âm lợi (alveolar) Khi cấu âm ở vị trí này, hai bộ phận trong

bộ máy cấu âm tham gia hoạt động là đ u lưỡi và lợi Trong hai vị trí cấu âm

đó, đ u lưỡi là bộ phận tham gia cấu âm chủ động (yếu tố động); còn lợi là bộ phận tham gia cấu âm bị động (yếu tố tĩnh)

- Vị trí cấu âm sau lợi (postalveolar) với hai bộ phận trong bộ máy cấu

âm hoạt động là đ u lưỡi và lợi trên; do đó vị tr mà đ u lưỡi chạm vào lợi sẽ cao h n Trong hai ộ phận cấu âm đó, đ u lưỡi là bộ phận tham gia cấu âm chủ động (yếu tố động); còn ph n lợi trên là bộ phận tham gia cấu âm bị động (yếu tố tĩnh)

- Vị trí cấu âm quặt lưỡi (retroplex) Phụ âm cấu âm ở vị trí này có hai

bộ phận hoạt động là đ u lưỡi quặt lên và yếu tố đó chạm vào khu vực sát ngay chân lợi trên Như thế, đ u lưỡi quặt là bộ phận tham gia cấu âm chủ động (yếu tố động); còn khu vực lợi trên là bộ phận tham gia cấu âm bị động (yếu tố tĩnh)

- Vị trí cấu âm ngạc cứng (palatal) khi có hai bộ phận hoạt động là ph n

lưỡi trước, bộ phận cấu âm chủ động (yếu tố động) và ph n ngạc cứng là khu vực thuộc giữa vòm họng, yếu tố hay bộ phận tham gia cấu âm bị động (yếu

tố tĩnh)

- Vị trí cấu âm ngạc mềm (velar) Phụ âm được cấu âm ở vị trí này có hai

bộ phận trong bộ máy cấu âm tham gia hoạt động là ph n gốc lưỡi, bộ phận

tham gia cấu âm chủ động (yếu tố động) và ph n ngạc mềm là khu vực thuộc cuối vòm họng, yếu tố hay bộ phận tham gia cấu âm bị động (yếu tố tĩnh)

- Vị trí cấu âm lưỡi con (uvular) khi có hai bộ phận cấu âm tham gia hoạt

động Ph n lưỡi sau, bộ phận cấu âm chủ động (yếu tố động) kết hợp với lưỡi con trong vòm họng là yếu tố hay bộ phận tham gia cấu âm bị động (yếu tố tĩnh)

- Vị trí cấu âm yết hầu (pharyngeal) là khi ph n gốc lưỡi là bộ phận tham

gia cấu âm chủ động (yếu tố động) kết hợp với vách h u là yếu tố hay bộ phận tham gia cấu âm bị động (yếu tố tĩnh)

- Vị trí cấu âm thanh hầu (glottal) Phụ âm này được hình thành khi dây

thanh là bộ phận tham gia cấu âm chủ động (yếu tố động) đồng th i dây thanh cũng là yếu tố hay bộ phận tham gia cấu âm bị động (yếu tố tĩnh)

Ở những vị trí cấu âm nói trên, ngư i ta phân biệt những phụ âm vô thanh (unvoiced, voiceless) và phụ âm hữu thanh (voiced) Trong bảng IPA

cập nhật năm 2020, mỗi vị trí cấu âm được chia thành hai cột; trong đó, cột những phụ âm bên phải là những phụ âm hữu thanh, cột những phụ âm bên trái là vô thanh

Khi miêu tả thổ ngữ Cao Lao Hạ, chúng tôi sẽ dựa vào những phương thức cấu âm (manner of articulation) sau đây của phụ âm

- Phư ng thức cấu âm tắc (plosive) khi các bộ phận cấu âm g n như

khép chặt lại với nhau làm cho luồng h i không thể thoát ra ngoài qua miệng

Có hai loại phư ng thức t c:

+ T c (miệng) Đó là khi ộ phận cấu âm đóng lại ở vị trí miệng, ngạc mềm lại nâng lên làm cản trở hoàn toàn đư ng đi ra khoang mũi làm luồng khí bị chặn lại hoàn toàn Khi h i thoát được ra ngoài sẽ tạo nên một tiếng nổ nhẹ

+ T c mũi hay âm mũi (nasal) Nếu luồng khí bị chặn lại ở khoang

miệng nhưng ngạc mềm lại hạ xuống thì nó có thể thoát qua đư ng mũi Những âm được được gọi là âm mũi khi ộ phận cấu âm của chúng khép chặt

hoàn toàn, ngạc mềm hạ xuống cho phép luồng kh đi qua mũi nên phụ âm thể hiện đặc trưng mũi r nét

- Phư ng thức xát (fricative) Với phư ng thức cấu âm này, các bộ

phận cấu âm không đóng lại hoàn toàn mà chỉ đóng một cách tư ng đối làm cho luồng khi đi ra từ phổi chỉ bị chặn lại một ph n Nó thoát qua khe hẹp giữa hai bộ phận cấu âm để ra ngoài, cọ vào thành của khe hẹp đó, tạo nên

một tiếng xát Cùng với phư ng thức xát là phư ng thức nửa xát, do hai bộ

phận cấu âm xích lại g n nhau nhưng chúng lại không g n nhau như ở phư ng thức xát

- Một số phư ng thức cấu âm bổ sung hay phụ (additional) Phư ng

thức cấu âm tuy được gọi là bổ sung này, nhưng ở một vài ngôn ngữ chúng lại

có vị trí quan trọng gồm có những phư ng thức cụ thể sau đây:

+ Phư ng thức cấu âm bên (lateral) Để cấu âm những phụ âm này, luồng

khí tạo ra không đi ra ngoài theo đư ng chính giữa của khoang miệng mà nó thoát

ra qua khe hở ở hai ên rìa lưỡi và ph n trên của khoang miệng

+ Phư ng thức tắc xát (affricate) Để cấu âm những phụ âm này, luồng

h i ị cản trở hoàn toàn tại một vị trí cấu âm nào đó, tạo nên tính chất t c rồi lại thoát ra ngoài theo cách thức cấu âm xát tạo thành một âm t c xát

+ Phư ng thức rung (trill) Khi cấu âm những phụ âm này, luồng h i ị

cản trở rồi thoát ra, làm cho các khí quan cấu âm bị rung trong quá trình cấu

âm Đây là một phư ng thức về mặt đại cư ng đều được nh c đến nhưng không phải là ngôn ngữ nào cũng thể hiện phư ng thức cấu âm này Cụ thể là

âm tiếng Việt được viết bằng chữ Quốc ngữ r vẫn chưa được nhận diện là âm

rung

+ Phư ng thức vỗ (tap or flap) để tạo ra phụ âm vỗ, hai bộ phận cấu âm

có thể chỉ chạm nhẹ vào nhau trong quá trình cấu âm tạo thành nhịp đều như

vỗ

+ Phư ng thức tiếp cận (approximant) Những phụ âm được tạo thành qua phư ng thức cấu âm này thư ng có cấu âm g n như phư ng thức xát,

nhưng nó không hoàn toàn là phư ng thức xát mà chỉ g n giống hay xấp xỉ phư ng thức xát

+ Phư ng thức không có luồng hơi từ phổi (non- pulmonic) Như đã nói

ở trên, trong bảng IPA cập nhật năm 2020, các phụ âm được chia thành những

phụ âm có luồng hơi từ phổi (pulmonic) và những phụ âm không có luồng hơi

từ phổi (non-pulmonic) Trong trư ng hợp của tiếng Việt đây là cấu âm để tạo thành những âm hút vào (implosive), hay là âm hút vào hữu thanh (voiced

implosive) mà Đoàn Thiện Thuật chỉ ghi nhận là một âm hữu thanh (Đoàn Thiện Thuật, 1977)

Trong nghiên cứu ngữ âm một ngôn ngữ, về lý thuyết, ngư i ta miêu tả bất cứ một âm thanh ngôn ngữ nào bằng các tiêu chí cụ thể là: c chế tạo ra luồng khí (1), tình trạng hoạt động của dây thanh tạo ra đặc điểm vô thanh hay hữu thanh (2), vị trí cấu âm của âm thanh (3), sự thay đổi vị trí của ngạc mềm hay sự nâng lên hay hạ xuống (4) và phư ng thức cấu âm như đã mô tả (5) Nhưng trong thực tế, ngư i ta thư ng không dùng cả năm tiêu ch kể trên

mà tiêu ch (1) và (4) thư ng không c n hoặc t được quan tâm đến Trong khi

đó, những tiêu ch (2), (3), (5) thư ng được s dụng để chỉ ra tính thanh, vị trí cũng như phư ng thức cấu âm của phụ âm

b Phân loại phụ âm trong một ngôn ngữ

Khi mô tả ngữ âm một ngôn ngữ dựa vào phư ng thức cấu âm, các phụ

âm có thể được chia thành hai nhóm chính là âm ồn (obstruent) và âm vang

(sonorant) Với các phụ âm ồn, luồng kh đi ra từ phổi bị chặn lại bởi các bộ phận phát âm đóng lại hoàn toàn hoặc một cách tư ng đối C n đối với các phụ âm vang thì luồng khí không bị cản trở ở khoang miệng hoặc khoang mũi, nó có thể đi ra ngoài một cách tự do h n Các phụ âm ồn lại được chia nhỏ thành nhóm nhỏ h n là phụ âm t c, xát và t c xát Các phụ âm vang được chia nhỏ thành các tiểu nhóm là phụ âm mũi, âm lỏng và âm trượt Trong nghiên cứu ngữ âm một ngôn ngữ một sự khác biệt quan trọng thư ng được nhận thấy giữa âm ồn và âm vang là trong khi âm ồn ở h u hết các ngôn ngữ