Hình tượng người phụ nữ trong tiểu thuyết từ dụ thái hậu của trần thùy mai

Cùng viết về hình tượng người phụ nữ, bộ tiểu thuyết lịch sử đầu tay Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai từ khi ra mắt cho đến nay đã nhận được nhiều sự quan tâm, tìm hiểu của người đọc, c

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOAHỌC

TRẦN THÚY VINH

HÌNH TƯỢNG NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG TIỂU THUYẾT

TỪ DỤ THÁI HẬU CỦA TRẦN THÙY MAI

Ngành: Văn học Việt Nam

Mã ngành: 822 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: TS Vũ Thị Hạnh

Thái Nguyên - 2022

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn của TS.Vũ Thị Hạnh và các kết quả nêu trong luận văn là trung thực Các tài liệu tham khảo, các trích dẫn đảm bảo tường minh, rõ ràng Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình

Thái Nguyên, tháng 11 năm 2022

Trần Thúy Vinh

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc đến cô giáo, TS.Vũ Thị Hạnh, người đã trực tiếp hướng dẫn và chỉ bảo tận tình để tôi hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong Khoa Ngôn ngữ và Văn hóa, Ban Giám hiệu Trường Đại học Khoa học – Đại học Thái Nguyên

đã nhiệt tình giảng dạy, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu

Xin chân thành cảm ơn gia đình và bạn bè đã quan tâm, động viên và tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành luận văn

Thái Nguyên, tháng 11 năm 2022

Tác giả

Trần Thúy Vinh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

4 Phương pháp nghiên cứu 7

5 Mục đích nghiên cứu 8

6 Ý nghĩa của luận văn 8

7 Kết cấu của luận văn 9

NỘI DUNG 10

CHƯƠNG 1 TỪ DỤ THÁI HẬU TRONG DÒNG CHẢY CỦA TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM SAU 1986 10

1.1 Tiểu thuyết lịch sử và tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau 1986 10

1.1.1 Khái lược về tiểu thuyết lịch sử 10

1.1.2 Khuynh hướng tiểu thuyết lịch sử trong văn học Việt Nam sau 1986 12

1.2 Nhà văn Trần Thùy Mai và tiểu thuyết lịch sử Từ Dụ thái hậu 15

1.2.1 Cuộc đời và hành trình sáng tạo của nhà văn Trần Thùy Mai 15

1.2.2 Quan niệm văn chương của nhà văn Trần Thùy Mai 17

1.2.3 Tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu 19

CHƯƠNG 2 HÌNH TƯỢNG NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG TỪ DỤ THÁI HẬU NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG 25

2.1 Hình tượng người phụ nữ trong văn học Việt Nam 25

2.1.1 Hình tượng người phụ nữ trong văn học Việt Nam trung đại 25

2.1.2 Hình tượng người phụ nữ trong văn học Việt Nam hiện đại 26

2.2 Hình tượng người phụ nữ trong Từ Dụ thái hậu 28

2.2.1 Vẻ đẹp của người phụ nữ 30

2.2.2 Người phụ nữ tham vọng quyền lực 42

2.2.3 Người phụ nữ khao khát tình yêu và hạnh phúc lứa đôi 49

2.2.4 Người phụ nữ với thân phận bi kịch 57

2.3 Tri nhận mới về vai trò, giá trị của người phụ nữ trong Từ Dụ thái hậu 67

2.3.1 Phụ nữ - người đồng kiến tạo lịch sử 67

2.3.2 Phụ nữ - người “tham chính” 69

CHƯƠNG 3 HÌNH TƯỢNG NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG TỪ DỤ THÁI HẬU NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT 74

3.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 74

3.1.1 Bút pháp chấm phá trong miêu tả ngoại hình 74

3.1.2 Miêu tả tính cách nhân vật qua hành động 77

3.1.3 Đa dạng hóa các thủ pháp miêu tả nội tâm nhân vật 79

3.2 Ngôn ngữ nhân vật 85

3.2.1 Ngôn ngữ đối thoại 85

3.2.2 Ngôn ngữ độc thoại 91

3.3 Ngôi kể, điểm nhìn và giọng điệu trần thuật 93

3.3.1 Người kể chuyện ngôi thứ ba khách quan, lạnh lùng 93

3.3.2 Điểm nhìn trần thuật 94

3.3.3 Giọng điệu trần thuật 102

KẾT LUẬN 109

TÀI LIỆU THAM KHẢO 111

DANH MỤC VIẾT TẮT

TTLS: Tiểu thuyết lịch sử

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Diện mạo của một nền văn học được tạo nên từ đời sống của nhiều

thể loại, trong đó, tiểu thuyết được xem như là sản phẩm tinh thần tiêu biểu, là thể loại rường cột Trong nền văn chương nhân loại nói chung và ở Việt Nam nói riêng, tiểu thuyết là thể loại “sinh sau đẻ muộn” nhưng lại chiếm giữ một

vị trí quan trọng không thể thay thế Đỗ Chu đã khẳng định: “Nhìn vào một nền văn học là phải nhìn vào tiểu thuyết Nếu gọi thơ là vương miện thì tiểu thuyết là cột sống của một nền văn học” [27, tr 46] Đình Kính cũng viết:

“Tiểu thuyết là cỗ máy cái, là công nghiệp nặng, chức năng chủ yếu là góp phần hoàn thiện nhân cách con người” [27, tr 103]

1.2 Ở Việt Nam, từ sau năm 1986, tiểu thuyết như được tắm mình

trong bầu dưỡng chất hoàn toàn khác biệt so với trước đó Sự hội nhập và giao lưu văn hóa sâu rộng cùng với đó là tinh thần tự do, dân chủ đã đem đến cho tiểu thuyết những dưỡng chất quan trọng giúp tiểu thuyết có sự phát triển mạnh mẽ Tiểu thuyết như được “cởi trói”, được nới mình vượt ra khỏi khuôn khổ chật hẹp trước đó, tự do nảy nở, phát triển với nhiều khuynh hướng tiêu biểu như: khuynh hướng tiểu thuyết thế sự - đời tư và cảm hứng nhận thức lại; khuynh hướng tiểu thuyết lịch sử và sự tri nhận giá trị từ cái nhìn cá nhân; khuynh hướng tiểu thuyết tự thuật và sự tự thú của cái tôi; khuynh hướng mang phong cách hậu - hiện đại…

1.3 Cùng với những khuynh hướng chính của tiểu thuyết Việt Nam sau

1986, khuynh hướng tiểu thuyết lịch sử và sự tri nhận giá trị từ cái nhìn cá nhân đã ghi nhận những đóng góp khá quan trọng góp phần làm nên diện mạo của tiểu thuyết Việt Nam đương đại Nói đến tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này,

không thể không kể đến những sáng tác tiêu biểu như: Hồ Quý Ly (Nguyễn Xuân Khánh), Giàn thiêu (Võ Thị Hảo), Tám triều vua Lý và Bão táp triều

Trần (Hoàng Quốc Hải), Sông Côn mùa lũ (Nguyễn Mộng Giác), và gần đây

nhất là Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai

Giữa một rừng hoa nhiều hương sắc, tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu của

Trần Thùy Mai là một đóa hoa mang hương sắc riêng được toát lên từ sự nhẹ nhàng, tinh tế và đậm sắc hương Tiểu thuyết đã đem đến người đọc những hiểu biết về chính trường, hậu cung, những lễ nghi, văn hóa phong tục trong cung đình triều Nguyễn Với cách dẫn chuyện li kì, cuốn hút, cách xây dựng nhân vật sống động, tiểu thuyết không chỉ phục dựng, tái tạo lịch sử mà còn thể hiện sự chiêm nghiệm, suy ngẫm nhằm rút ra những bài học lịch sử, những triết lí nhân sinh, đúng như tinh thần nhận xét của Hoàng Quốc Hải về

Từ Dụ thái hậu - cuốn tiểu thuyết lịch sử "hấp dẫn và trung thực lạ lùng"

Tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu đã mang lại cho Trần Thùy Mai nhiều giải thưởng lớn: giải thưởng Sách hay năm 2020 do Viện Giáo dục IRED, dự án

Khuyến đọc sách hay và Sáng kiến OpenEdu đồng tổ chức; Giải Nhất cuộc thi tiểu thuyết lần thứ 5 (2016 - 2019) do Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức Điều đó không chỉ góp phần khẳng định giá trị, sự độc đáo, hấp dẫn của tác phẩm mà còn

là thước đo tài năng, sự “định vị” nhà văn Trần Thùy Mai trong dòng chảy tiểu

thuyết lịch sử (một địa hạt vốn thường vắng bóng những nhà văn nữ)

1.4 Là một người có trái tim đồng cảm sâu sắc với thân phận người

phụ nữ, Trần Thùy Mai đã dành nhiều trang viết hay nhằm đi sâu khai thác đề tài này Tên tuổi của Trần Thùy Mai thường gắn liền với những truyện ngắn lên tiếng bênh vực cho thân phận người phụ nữ trong xã hội nam quyền Những nhân vật đó, mặc dù có số phận dang dở, bất hạnh nhưng luôn lên tiếng nhằm bảo vệ quyền sống, quyền tự do, quyền được hạnh phúc của mình

Thay vì những trang chính sử khô khan, tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu đã đi sâu

khai thác một giai đoạn lịch sử đầy biến động - một giai đoạn lịch sử mà nhân

vật nữ được đưa vào vị trí trung tâm, là hệ quy chiếu cho mọi vấn đề của lịch

sử Đặc biệt, lịch sử ấy lại được nhìn từ góc nhìn đàn bà, mang gương mặt đàn bà

Từ Dụ thái hậu là một tiểu thuyết chứa đựng nhiều giá trị về mặt lịch sử

và văn học Tuy nhiên, tác phẩm vừa mới xuất bản nên tính đến nay, những công trình nghiên cứu chuyên sâu về tác phẩm này còn khá nghèo nàn Từ những lí do

trên, chúng tôi đã lựa chọn đề tài Hình tượng người phụ nữ trong tiểu thuyết Từ

Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai làm đề tài luận văn của mình

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Hình tượng người phụ nữ trong văn học là biểu tượng cho số phận con người đầy bi kịch nhưng cũng là biểu tượng cao nhất của cái đẹp Đặc biệt, trong văn học trung đại, họ là những người phụ nữ có số phận long đong “ba chìm bảy nổi”, họ bị chà đạp, bị áp bức bóc lột tàn tệ Tuy vậy, họ hiện lên là những người phụ nữ có những phẩm chất cao đẹp Qua những áng thơ văn bất

hủ ở cuối thế kỉ XVIII - đầu thế kỉ XIX, những nhà thơ nổi tiếng như Hồ Xuân Hương, Nguyễn Du, Đặng Trần Côn, Nguyễn Gia Thiều đã khắc họa đậm nét số phận đau khổ mà người phụ nữ phải chịu đựng trong xã hội thực dân phong kiến cũng như ca ngợi, đề cao vẻ đẹp tâm hồn của họ Và cho đến muôn đời sau, đề tài viết về người phụ nữ luôn là đề tài hấp dẫn và thu hút sự

quan tâm của bạn đọc, các nhà nghiên cứu

Trần Thùy Mai có nhiều truyện ngắn viết về người phụ nữ gây xúc động, ám ảnh trong lòng người đọc và nhận được nhiều sự quan tâm của giới

nghiên cứu phê bình văn học Bài viết Tinh thần nữ quyền trong truyện ngắn

của Trần Thùy Mai của Lê Thị Thanh Xuân trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ [38] nhận xét: những truyện ngắn của Trần Thùy Mai đã “tôn vinh” vẻ

đẹp của những con người luôn khát khao hạnh phúc và đấu tranh, bảo vệ cho quyền lợi bình đẳng, tự do và hạnh phúc của mình Đặc biệt, bài viết đã chỉ ra phong cách sáng tạo nghệ thuật của Trần Thùy Mai trong việc xây dựng hình

ảnh người phụ nữ vừa mang vẻ nữ tính, thuần chất Á Đông, vừa là những người phụ nữ cá tính, phóng khoáng

Hồ Thúy Ngọc trong bài viết Vẻ đẹp tâm hồn người phụ nữ trong

truyện ngắn của Trần Thùy Mai đã nhận xét: “Lấp lánh sau những trang văn

của Trần Thùy Mai viết về người phụ nữ là vẻ đẹp những trang đời với những cảm xúc thật đẹp đẽ, ngọt ngào, mang đậm giá trị nhân văn” [23]

Quỳnh Yên trong bài viết Dư vị mới từ truyện ngắn quen đã nêu lên đặc

điểm truyện ngắn của Trần Thùy Mai: “Các truyện ngắn của nhà văn Trần Thùy Mai luôn được viết bằng sự tinh tế riêng, với thế mạnh xoáy sâu vào nội tâm nhân vật Thường đó là những con người rất mực bình dị và nhỏ bé, họ cũng có cuộc sống đời thường như bao người khác nhưng sau những câu chuyện, sau những biến cố xảy ra, họ trình diện một tấm lòng thiện lương mà không dễ bị vẩn đục bởi gió bụi” [48]

Nhìn chung, các bài viết trên đây đã chỉ ra những nét độc đáo, hấp dẫn của những truyện ngắn viết về người phụ nữ của Trần Thùy Mai Tuy nhiên, phần lớn các bài viết chỉ là sự bộc bạch những ấn tượng, cảm xúc về một nhân vật, một truyện, tập truyện ngắn nào đó hoặc chỉ đưa ra những nhận xét khái quát, sơ

bộ về nghệ thuật hay nội dung, tư tưởng của truyện ngắn Trần Thùy Mai

Hình tượng người phụ nữ xuất hiện ở vị trí trung tâm trong TTLS Việt Nam không nhiều bởi có lẽ có nhiều quan niệm cho rằng, chỉ có đàn ông mới

là những người kiến tạo nên lịch sử, làm chủ lịch sử Chúng ta có thể kể đến

một số tiểu thuyết tiêu biểu như: An Tư, Đêm hội Long Trì của Nguyễn Huy Tưởng, Vũ Tịch của Trường An… Tuy nhiên, tính đến thời điểm này, chưa có

công trình nào đi sâu nghiên cứu về hình tượng người phụ nữ trong những tiểu thuyết lịch sử kể trên Cùng viết về hình tượng người phụ nữ, bộ tiểu

thuyết lịch sử đầu tay Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai từ khi ra mắt cho

đến nay đã nhận được nhiều sự quan tâm, tìm hiểu của người đọc, các nhà

nghiên cứu Tác phẩm đã tạo ra những tranh luận, ý kiến trao đổi sổi nổi trên các trang web cá nhân, các báo điện tử về nội dung tư tưởng cũng như bút pháp nghệ thuật của nhà văn

Tác giả Hoài Phương trong bài viết: Từ Dụ thái hậu: Lịch sử được viết

lại bằng tư tưởng của nhà văn (Báo Văn nghệ, Thứ 4, 24/ 4/2019) đã khẳng

định tài năng của Trần Thùy Mai trong việc kết hợp giữa yếu tố lịch sử và yếu

tố hư cấu Tác giả đánh giá cao giá trị của tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu và cho

rằng: tác phẩm đã khắc họa được cái hồn của triều đại nhà Nguyễn và Trần Thùy Mai đã gửi gắm những thông điệp của riêng mình Với cuốn tiểu thuyết này “lịch sử đã được viết lại bằng tư tưởng của nhà văn” [30]

Văn Chinh trong bài Từ Dụ thái hậu có phải thành tựu tiểu thuyết Việt

Nam đương đại? (Báo Văn chương - thời cuộc - dư luận) đã đưa ra ý kiến nhận

xét: “Trần Thùy Mai là nữ nhi đặc trưng, nhỏ nhẹ thùy mị, rất Huế Mà nhân vật của chị thì đồ sộ, mưu ma chước quỷ hoặc chiến lược thì tầm cỡ kinh bang tế thế” [2] Đồng thời, tác giả đã chỉ ra những yếu tố tạo nên thành công của nhà văn khi xây dựng các nhân vật, đặc biệt là nhât vật Nhị phi Trần Thị Đang

Bài viết của Nguyễn Thị Việt Nga Về tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu của

Trần Thùy Mai trên báo Vanvn.vn đã nhận xét về cách xây dựng nhân vật

sống động, hấp dẫn, cách lí giải lịch sử chân thực và rất đỗi sáng tạo của Trần Thùy Mai Người viết đã bao quát vấn đề, đánh giá, nhận định khá sắc sảo

Chị đánh giá thành công nhất của Trần Thùy Mai trong tiểu thuyết Từ Dụ

Thái hậu là “khám phá, tạo dựng, hư cấu những điều không có hoặc không

được ghi trong sử sách Chính chỗ khuyết thiếu, ảo mờ đó là mảnh đất cho

sáng tạo văn chương” [16] Tuy nhiên, chị cũng đưa ra quan điểm thẳng thắn

nếu Trần Thùy Mai mạnh dạn thoát khỏi sự ám ảnh của việc “trung thành với lịch sử” để đánh giá, lý giải lịch sử theo cách riêng của chị thì cuốn sách sẽ hấp dẫn, thú vị hơn

Trịnh Thu Tuyết - nguyên giáo viên chuyên văn, trường THPT Chu Văn An đã bộc lộ những suy nghĩ, cảm nhận sâu sắc về những yếu tố tạo nên

sự thành công của bộ tiểu thuyết Cô cho rằng bộ tiểu thuyết thể hiện sáng tạo của nhà văn dựa trên các yếu tố lịch sử và khẳng định ý nghĩa lớn lao của bộ tiểu thuyết với người yêu thích văn chương và lịch sử: “đến với một cuốn tiểu thuyết có góc nhìn khoa học và chân thực, người đọc sẽ thấu hiểu hơn lịch sử, thậm chí sống động, đầy đặn hơn, và chân thực hơn cả chính sử” [41]

Nguyễn Khắc Phê đã đưa ra những nhận xét về sự lôi cuốn của Từ Dụ

Thái hậu: “Tác giả quả là “khôn ngoan” vì có ai dễ soi tỏ chuyện cung đình

như cô gái con quan Thượng thư bộ Lễ được chọn vào cung, gần gũi mấy

đời vua rồi trở thành Thái Hậu Chính vì thế, tuy nhan đề tác phẩm là Từ Dụ

thái hậu nhưng đây là cuốn tiểu thuyết soi tỏ hầu như toàn bộ chuyện cung

đình suốt mấy đời vua từ Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức Thực

ra, chuyện các đời vua này, với các tên tuổi như Lê Văn Duyệt, Nguyễn Văn Thành, Trương Đăng Quế, rồi Hồng Bảo, Miên Trinh, Miên Thẩm… rất nhiều bộ sách nghiên cứu về Huế đã viết Chỉ khác, Trần Thùy Mai miêu tả các nhân vật, sự kiện từ bên trong cung cấm với con mắt của một nhân vật

nữ từ một cô gái đáng yêu đến một Thái hậu được thiên hạ ngưỡng mộ, nên

đã tạo ra một thế giới nghệ thuật vừa có sức lôi cuốn, vừa được độc giả tin cậy về một cách nhìn chân thực và công bằng của tác giả đối với Triều Nguyễn” [31]

Như vậy, có thể thấy hầu hết các bài viết về Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy

Mai đã chỉ ra được những nét độc đáo, hấp dẫn của tác phẩm Tuy nhiên, tác phẩm mới ra mắt công chúng nên chưa có bài viết nghiên cứu một cách cụ thể, có

hệ thống về tác phẩm Và hiện chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu

về hình tượng người phụ nữ trong Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai với tư cách

là một đối tượng chuyên biệt Vì vậy, việc nghiên cứu về hình tượng người phụ nữ

trong Từ Dụ thái hậu là một việc làm có ý nghĩa và cần thiết

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là hình tượng người phụ nữ trong tiểu

thuyết Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai Phạm vi nghiên cứu của luận văn

là tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng phối kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

Thứ nhất: phương pháp tiếp cận thi pháp học Sử dụng phương pháp này, chúng tôi tiến hành phân tích, cắt nghĩa những đặc điểm về hình tượng người phụ nữ cũng như tìm hiểu nghệ thuật xây dựng hình tượng người phụ

nữ trong tiểu thuyết lịch sử Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai Qua đó, giúp

người đọc có cái nhìn sâu sắc và toàn diện hơn về nhân vật cũng như nội

dung, tư tưởng của tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu Đây cũng là phương pháp

được sử dụng thường xuyên trong luận văn

Thứ hai: phương pháp nghiên cứu liên ngành Chúng tôi tiến hành phân tích sự giống nhau và khác nhau giữa văn học và lịch sử nhằm chỉ ra tính chân thực lịch sử cũng như tính thẩm mĩ của văn chương, khẳng định hiện thực trong quá khứ qua sự hư cấu, sự tưởng tượng và sáng tạo của nhà văn Trần Thùy Mai Phương pháp này nhằm đảm bảo phân tích vấn đề một cách khách quan và thấu đáo hơn

Thứ ba: phương pháp loại hình Từ đặc trưng của thể loại tiểu thuyết lịch sử, chúng tôi tìm hiểu hình tượng người phụ nữ - một hình tượng trung tâm của tác phẩm, không tìm hiểu nhân vật nữ ở góc nhìn lịch sử

Thứ tư: phương pháp so sánh Trong quá trình khảo sát, chúng tôi có

liên hệ, đối chiếu tiểu thuyết lịch sử Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai với

một số tiểu thuyết lịch sử khác để thấy được tiểu thuyết lịch sử của nhà văn

nữ khác tiểu thuyết lịch sử của nhà văn nam, tiểu thuyết lịch sử với nhân vật

trung tâm là người phụ nữ khác với tiểu thuyết lịch sử với nhân vật trung tâm

là đàn ông Ngoài ra, chúng tôi so sánh với những tác phẩm viết về người cung nữ ở thể loại văn học khác để thấy sự cảm nhận mới mẻ, độc đáo của nhà văn Trần Thùy Mai

Ngoài các phương pháp nghiên cứu kể trên, trong quá trình thực hiện luận văn, chúng tôi còn sử dụng một số các thao tác nghiên cứu khác như: khảo sát, thống kê, phân tích, tổng hợp

5 Mục đích nghiên cứu

Từ những tri thức lý luận về tiểu thuyết và tiểu thuyết lịch sử, chúng tôi

tìm hiểu Từ Dụ thái hậu theo hướng khám phá về vấn đề thân phận, vẻ đẹp,

vai trò của người phụ nữ trong mối liên hệ chặt chẽ với bối cảnh của thời đại

và tầm tư tưởng của nhà văn Trần Thùy Mai với những mục đích cụ thể:

Thứ nhất: Phân tích và chỉ ra những đặc điểm nổi bật trong thế giới nhân vật nữ trong tiểu thuyết (những vẻ đẹp của người phụ nữ, khát vọng của người phụ nữ, thân phận của người phụ nữ) Trên cơ sở đó, luận văn rút ra những tri nhận mới của tác giả về hình tượng người phụ nữ trong lịch sử

Thứ hai: Phân tích và chỉ ra những phương thức nghệ thuật đặc sắc được tác giả sử dụng khi xây dựng nhân vật

Thứ ba: Luận văn hướng đến khẳng định vị trí, sự đóng góp của Trần Thùy Mai đối với sự phát triển của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại

6 Ý nghĩa của luận văn

Với đề tài Hình tượng người phụ nữ trong tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu

của Trần Thùy Mai, trước hết chúng tôi hy vọng đóng góp thêm một tiếng

nói, một góc nhìn về vấn đề người phụ nữ (cụ thể là những người phụ nữ chốn hậu cung) trong xã hội Việt Nam thời phong kiến

Nghiên cứu về hình tượng người phụ nữ trong tiểu thuyết Từ Dụ thái

hậu, luận văn hướng tới khẳng định nét độc đáo nghệ thuật của Trần Thùy

Mai trong việc đi sâu khám phá và xây dựng hình tượng nhân vật nữ giới

trong tác phẩm

Với những ý nghĩa trên, luận văn là công trình đầu tiên đi sâu nghiên

cứu hình tượng người phụ nữ trong tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy

Mai Bởi vậy, công trình có ý nghĩa như một tài liệu tham khảo cho những ai

quan tâm đến Trần Thùy Mai cũng như tác phẩm Từ Dụ thái hậu

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận văn có kết cấu gồm 3 chương:

Chương 1: Từ Dụ thái hậu trong dòng chảy tiểu thuyết lịch sử Việt

Nam sau 1986

Chương 2: Hình tượng người phụ nữ trong Từ Dụ thái hậu nhìn từ

phương diện nội dung

Chương 3: Hình tượng người phụ nữ trong Từ Dụ thái hậu nhìn từ

phương diện hình thức nghệ thuật

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 TỪ DỤ THÁI HẬU TRONG DÒNG CHẢY CỦA TIỂU

THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM SAU 1986 1.1 Tiểu thuyết lịch sử và tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau 1986

1.1.1 Khái lược về tiểu thuyết lịch sử

Với tư cách là thể loại “máy cái” của đời sống văn học, tiểu thuyết ở Việt Nam dù ra đời muộn nhưng đã sớm có được một diện mạo phát triển phong phú với nhiều thể loại: tiểu thuyết lịch sử, tiểu thuyết phong tục, tiểu thuyết trinh thám, tiểu thuyết kiếm hiệp…

Cho đến nay, khái niệm TTLS đã được đề cập đến trong một số công

trình Trong cuốn Lí luận văn học của nhóm tác giả Trần Đình Sử, La Khắc

Hòa, Phùng Ngọc Kiếm, Nguyễn Xuân Nam đã đưa ra khái niệm về tiểu thuyết lịch sử: “Tiểu thuyết lịch sử là tiểu thuyết lấy nhân vật, lịch sử là đề tài, tác giả có thể hư cấu một số nhân vật, tình tiết phụ, nhưng chủ yếu phải tôn trọng sự thật lịch sử” [37, tr 319]

Nhà văn Nguyễn Thế Quang đã đưa quan niệm của mình cách viết tiểu

thuyết lịch sử trong tạp chí Hồn Việt, số 69, tháng 5-2013: “Viết tiểu thuyết

lịch sử không chỉ nhằm khám phá bản chất lịch sử mà cần hơn là đối thoại với hiện tại” Theo đó, tiểu thuyết lịch sử không nhằm kể lại câu chuyện trong quá khứ, là sự lý giải về sự kiện trong quá khứ mà cần đặt ra những vấn đề quan trọng, để lại những bài học triết lí nhân sinh Điều quan trọng mỗi nhà văn khi viết TTLS không phải là yếu tố hư cấu hay sự thực lịch sử, mà điều quan trọng nhất là nhà văn đó viết như thế nào sao cho thật tinh tế và khéo léo

về những vấn đề lịch sử ấy Khi đó, những TTLS có thể tái hiện lịch sử một cách sinh động, hấp dẫn và là một TTLS có giá trị đích thực

Tất cả các lập luận trên đều dựa trên thực tiễn sáng tác của các nhà văn viết TTLS và tính đặc thù của thể loại TTLS Xuất phát từ thực tiễn nghiên cứu, chúng tôi không tham vọng đưa ra quan niệm về tiểu thuyết lịch sử một cách đầy đủ, toàn diện, đúng đắn mà chỉ đưa ra cách hiểu về tiểu thuyết lịch

sử phù hợp với thực tiễn sáng tác hiện nay: Tiểu thuyết lịch sử là thể loại mang đầy đủ đặc trưng của tiểu thuyết, đề cập đến những nhân vật lịch sử, những vấn đề, sự kiện lịch sử

TTLS mang những đặc điểm riêng biệt - đó là hướng tới cái hôm qua, từ cái hôm qua để bộc lộ quan điểm của người hôm nay về quá khứ đã qua TTLS không chỉ tái tạo, phục dựng quá khứ mà còn đánh giá, phản tư lịch sử, đề cập được nhiều vấn đề trong lịch sử mà hoàn toàn có ý nghĩa với cuộc sống hôm nay, những vấn đề thực sự hữu ích cho hiện tại và tương lai Alexandre Dumas, một nhà tiểu thuyết lịch sử nổi tiếng nước Pháp cho rằng: “Lịch sử đối với tôi là gì? Nó chỉ là một cái đinh để tôi treo các bức họa của tôi mà thôi”

Như vậy, người viết TTLS có sứ mệnh thiêng liêng là khơi mở những điều khuất lấp của quá khứ để nối kết thực tại, gửi gắm những tư tưởng, thông điệp cho bạn đọc để bạn đọc có thể nhận thức lại lịch sử, giải mã những điều

bí ẩn, giải đáp những hoài nghi bằng tinh thần khoa học và nhân văn hiện đại

TTLS có nhiều đặc trưng giống với thể loại tiểu thuyết nói chung như: Thứ nhất, đó là khả năng miêu tả thế giới khách quan rộng lớn, khám phá nhân vật qua những xung đột, qua hành động, ngôn ngữ kết hợp với việc miêu tả thế giới nội tâm Tất cả những điều đó được tái hiện qua sự hư cấu, sự tưởng tượng phong phú của người viết tiểu thuyết

Thứ hai, TTLS khắc họa nhân vật lịch sử ở góc độ con người cá nhân - đời TTLS càng đi sâu vào yếu tố đời tư, chất tiểu thuyết càng tăng và chất sử thi càng mờ nhạt Khi đó, TTLS càng có khả năng phản ánh cuộc sống một

cách phong phú, chân thực, xóa bỏ khoảng cách sử thi khi đánh giá về các nhân vật và sự kiện lịch sử

Thứ ba, nhân vật trong TTLS là con người nếm trải Nhân vật này luôn gặp nhiều biến cố, có nhiều thử thách và bộc lộ những phẩm chất, tính cách qua chuỗi biến cố Từ việc xây dựng nhân vật là con người nếm trải, tiểu thuyết đã để lại cái nhìn nhiều chiều cho người đọc, đó có thể là sự thông cảm, đồng tình hoặc là sự phê phán, lên án đối với nhân vật TTLS đã xóa bỏ những khoảng cách của nhà văn và nhân vật Khoảng cách gần gũi này làm cho người trần thuật có thể nhìn nhân vật từ nhiều chiều, tạo nên tính đối thoại Từ đó, TTLS đưa đến cái nhìn toàn diện hơn, dân chủ hơn về các vấn

đề lịch sử và nhân vật lịch sử

1.1.2 Khuynh hướng tiểu thuyết lịch sử trong văn học Việt Nam sau 1986

TTLS Việt Nam cho đến nay vẫn là một dòng chảy dạt dào trong nền văn học dân tộc Trong tinh thần dân chủ và tự do sáng tác, TTLS vận động

và phát triển mạnh mẽ, trở thành một trong những thể loại quan trọng của đời sống văn học Việt Nam sau 1986

TTLS là diễn ngôn của nhà văn, thể hiện tư tưởng nhất định của nhà văn Căn cứ vào những TTLS được viết sau 1986, chúng tôi nhận thấy hai khuynh hướng sáng tác chủ đạo của TTLS Việt Nam sau 1986 là: Một là khuynh hướng sáng tác tôn trọng chính sử, trung thành chính sử Hai là khuynh hướng sáng tác trên cơ sở đối thoại, phản biện lại chính sử Tất nhiên,

sự phân chia khuynh hướng chỉ có tính chất tương đối, ranh giới giữa các khuynh hướng giữa chúng ở một số tác giả không phải lúc nào cũng rõ rệt

Khuynh hướng thứ nhất là khuynh hướng sáng tác trên cơ sở thống nhất với chính sử Đây là khuynh hướng mà các nhà văn xem việc phục dựng, tái hiện chính xác các sự kiện lịch sử là yêu cầu quan trọng Nhà văn coi việc ghi lại chính xác lịch sử là điều hiển nhiên Nội dung trọng tâm của TTLS là

tái hiện trung thực bức tranh đời sống và con người trong quá khứ, chủ yếu là những con người có liên quan đến sự phát triển của lịch sử và cần được ghi chép lại

Một số tác phẩm tiêu biểu của khuynh hướng này là Vằng vặc sao Khuê của Hoàng Công Khanh, Thông reo ngàn hống và Đường về Thăng Long của Nguyễn Thế Quang, Tây Sơn bi hùng truyện và Nẻo về Vạn Kiếp của Lê Đình Danh, Lê Lợi của Hàn Thế Dũng, Không phải huyền thoại của Hữu Mai, Nhất

thống sơn hà của Vũ Thanh …

Khuynh hướng thứ hai là sáng tác trên cơ sở đối thoại, phản biện lại lịch

sử Sở dĩ xuất hiện khuynh hướng này như đã nói ở trên, trong những năm gần đây, do sự biến đổi về tình hình văn hóa của thế giới cũng như ở Việt Nam, do nhu cầu tiếp nhận mới của người đọc nên quan niệm và thực tiễn sáng tác TTLS

đã có nhiều thay đổi Từ việc cho rằng TTLS cần phản ánh chính xác lịch sử nay cần có sự hư cấu, sáng tạo của các nhà tiểu thuyết Lịch sử giờ chỉ là “cái cớ”

để nhà văn bày tỏ những băn khoăn về cuộc sống, về thân phận con người, về nhân tình thế thái Sự kiện lịch sử được xem như phương tiện, phông nền để nhà văn thể hiện những suy tư, chiêm nghiệm Ở đó, nhà văn đặt ra những vấn

đề có ý nghĩa sâu sắc, lâu dài với cuộc sống của con người, đồng thời người viết phải bộc lộ được cái nhìn mới mẻ: “Phải có quan điểm mới về quá khứ, một phương pháp chọn lựa và lưu ý mới mẻ soi sáng chỗ này và ẩn nặc chỗ kia” [3, tr 354] Nhiều cây bút đi sâu khai thác những khoảng trống, những điểm mờ của những con người, sự kiện để đưa ra những cách lý giải khác nhau giữa công và tội, giữa anh hùng và gian hùng, giữa vĩ nhân và bình thường… Đó là chuyện Lý Thần Tông hóa hổ, Lê Văn Thịnh và vụ án Hồ Dâm Đàm, Trần Thủ Độ với nhà Trần, Thị Lộ, Nguyễn Trãi và vụ án Lệ Chi Viên Cách nhìn của nhà văn có khi khác hẳn với cách nhìn của người chép

sử Các tác phẩm tiêu biểu cho khuynh hướng này là Hồ Quý Ly của Nguyễn

Xuân Khánh, Giàn thiêu của Võ Thị Hảo, Gió lửa của Nam Giao, Hội thề của Nguyễn Quang Thân, Kẻ sĩ thời loạn của Vũ Ngọc Tiến…

Trong Hồ Quý Ly, Nguyễn Xuân Khánh đã xây dựng hình tượng người

anh hùng luôn cháy bỏng ước vọng tự do, một đời ôm ấp giấc mộng canh tân Đại Việt Con người ấy luôn nuôi chí lớn dời non lấp bể song vẫn chứa chan tình yêu với gia đình mà cụ thể là với hiền thê và ái nữ… Việc Hồ Quý Ly soán ngôi cũng được tác giả đặt dưới nhiều cách nhìn đối lập nhau: khen - chê, lên án - ngợi ca Cuối cùng, người viết trao lại quyền phán xét nhân vật cho độc giả

Còn trong Hội thề, Nguyễn Quang Thân lại tập trung tái hiện những

xung đột của những con người quyền lực với những con người mang vẻ đẹp nhân cách và trí tuệ hơn người Nhà văn ca ngợi cái tâm, cái tài của Nguyễn Trãi, chỉ ra sự xấu xa của những kẻ mang mưu hèn kế bẩn Nhiều trang viết như những tiếng thở dài não nuột, chua xót về nhân tình thế thái Bên cạnh giọng điệu chua xót, buồn thương, tác giả sử dụng giọng điệu ngợi ca là chủ yếu Ở khuynh hướng này, lịch sử được đặt trong lăng kính đa chiều, những soi chiếu lịch sử vừa tạo ra những hiệu ứng bất ngờ và tạo ra những nhận thức trái ngược ở người đọc Lịch sử không chỉ là chứng tích của quá khứ mà còn

là nhân tố cho sự sáng tạo của nhà văn, để nhà văn phục dựng nên nhiều chân dung nhân vật lịch sử, tái hiện nhiều câu chuyện lịch sử sống động, hấp dẫn Nhân vật trong TTLS cũng mang đặc điểm riêng biệt: “Các nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử phải sinh động hơn các nhân vật lịch sử Vì nhân vật của tiểu thuyết lịch sử được trao cho sự sống, còn nhân vật lịch sử thì đã sống” [4,

tr 360] Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Điệp đã đưa ra quan điểm của mình:

“Lịch sử trong văn xuôi hư cấu không còn là lịch sử kiểu sách giáo khoa mà

là lịch sử trong cái nhìn hưởng thụ cá nhân nhà văn Tinh thần hưởng thụ lịch

sử cá nhân đã làm cho tiểu thuyết không còn triển khai theo chiều tuyến tính

và cái nhìn toàn tri mà đặt lịch sử trong thế “mở”, bản thân lịch sử cũng là

một vận động, một diễn ngôn đời sống” [5, tr 96] Tuy nhiên, hư cấu là một thuộc tính nổi bật của thể tài này nhưng cần đặt trong một chừng mực nhất định và đặc biệt không được xuyên tạc lịch sử

1.2 Nhà văn Trần Thùy Mai và tiểu thuyết lịch sử Từ Dụ thái hậu

1.2.1 Cuộc đời và hành trình sáng tạo của nhà văn Trần Thùy Mai

Có lẽ, hành trình sáng tạo của Trần Thùy Mai bắt đầu từ những ngày chị còn là một cô nữ sinh yêu văn chương của trường Đồng Khánh Thời gian

này, tờ Tuổi hoa là nơi đầu tiên chị thể hiện tài năng văn chương của mình Truyện ngắn đầu tiên của chị được đăng trên Báo văn nghệ năm 1975, khi chị

mới 22 tuổi Đến năm 1983, hai tập truyện đầu tay của chị đã chính thức được

ra đời là Cỏ hát (in chung với nhà văn Lý Lan) và Bài thơ về biển khơi

Những truyện ngắn của một cô giáo dạy văn theo nghề cầm bút mang hơi thở của mảnh đất cố đô Huế ngàn năm rêu phong và một tâm hồn yêu văn chương làm say đắm biết bao trái tim người đọc Và đến năm 1987, chị quyết định chuyển sang làm biên tập viên ở Nhà xuất bản Thuận Hóa Từ đây, chị chính thức chọn nghiệp viết làm con đường đi cho riêng mình

Tuy nhiên, thời gian giảng dạy và nghiên cứu văn học dân gian tại trường Đại học Sư phạm Huế đã mang lại cho chị nhiều cảm hứng khi viết các truyện ngắn và tiểu thuyết mang đậm phong vị văn hóa, lịch sử xứ Huế Thời gian này, việc sưu tầm, tìm hiểu văn hóa dân gian cho chị biết thêm rất nhiều về những khung cảnh, phong tục, cách sống, lời ăn tiếng nói ở nhiều vùng miền, cuộc sống của người phụ nữ Huế Trong thời gian mười năm ấy, năm nào chị cũng đi đến các làng quê từ Đèo Ngang cho tới phía Nam đèo Hải Vân để ghi chép ca dao, truyện kể… Nhiều truyện ngắn của chị đã có cảm hứng từ những chuyến đi ấy

Trần Thùy Mai là một trong những nhà văn nữ viết nhiều và khá đều

tay Các tập truyện ngắn lần lượt ra đời: Thị trấn hoa quỳ vàng (1994), Trò

chơi cấm (1998); Trăng nơi đáy giếng (2000), Thập tự hoa (2003); Đêm tái sinh (2003); Thương nhớ Hoàng Lan (2003); Mưa đời sau (2005), Mưa ở Trasbourg (2007), Lửa hoàng cung (2008), Một mình ở Tokyo (2008), Trăng nơi đáy giếng (2010), Onkel yêu dấu (2010) Nhiều truyện ngắn đã được

chuyển thể kịch bản sân khấu hoặc dựng thành phim như: Hãy khóc đi em (2005), Gió thiên đường, Thập tự hoa (2005) Trong năm 2005, Trần Thùy

Mai có đến 3 truyện ngắn được chuyển thể thành kịch bản phim đó là các

truyện: Thập tự hoa, Hãy khóc đi em, và Gió thiên đường Đặc biệt, truyện ngắn Trăng nơi đáy giếng đã được đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn dựng thành

phim rất thành công và đạt giải thưởng điện ảnh Cánh diều bạc năm 2008 (không có giải vàng)

Truyện ngắn của Trần Thùy Mai đã giành được rất nhiều tình cảm của bạn đọc và giành được nhiều giải thưởng văn học trong nước và nước ngoài

như: Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2002; Giải thưởng văn học

Cố đô lần 2 (1998) và lần 3 (2004); Năm 2003 chị nhận Giải thưởng Uỷ ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam Có nhiều

tác phẩm được dịch ra nhiều thứ tiếng như: Thương nhớ hoàng lan được dịch sang tiếng Anh, Gió thiên đường được dịch sang tiếng Nhật, Chuyện

cũ ở quê nhà được dịch sang tiếng Pháp, Truyện ngắn Thị trấn hoa quỳ vàng được dịch sang tiếng Pháp, Thuỵ Điển, Huyền thoại chim phượng

được dịch sang tiếng Đức,

Những trang viết của chị chứa đựng cuộc đời của những con người nhỏ

bé mà ta đã gặp ở đâu đó trong cuộc đời này Đằng sau những cuộc đời nhỏ

bé ấy là những câu chuyện buồn, những khao khát sâu lắng, da diết và trên hết

là một trái tim nhân hậu của người viết Trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại, những dòng văn thiết tha cháy bỏng, khát khao hạnh phúc của chị luôn để lại dư vị sâu lắng trong lòng người đọc Truyện ngắn của Trần Thùy Mai nhẹ nhàng như một lời tâm sự sâu lắng, thì thầm thấm sâu vào tâm hồn người đọc

và thể hiện khát vọng của con người vượt qua cuộc đời nghiệt ngã để đi tìm hạnh phúc đích thực

Không chỉ thành công ở thể loại truyện ngắn, với cuốn TTLS Từ Dụ thái

hậu, Trần Thùy Mai đã đem lại cho người đọc một cái nhìn trọn vẹn về hậu cung

và vương triều nhà Nguyễn Tiểu thuyết có cảm hứng khởi nguồn từ năm 2011, từ những năm tháng đó chị đã tìm hiểu nhân vật trải dài trong cung cấm qua nhiều thời kỳ nhà Nguyễn Năm 2017 chị bắt tay vào viết, viết một cách bền bỉ và cuốn sách đã được hoàn tất năm 2019 thể hiện rõ bút lực dồi dào của nữ nhà văn Tác phẩm cho thấy tài năng nghệ thuật của nhà văn và là sự cần mẫn, say sưa trưng tập kiến thức văn hóa, lịch sử của Trần Thùy Mai Đó được coi là yếu tố quan trọng

để đem đến sự thành công cho bộ tiểu thuyết dài gần nghìn trang này

Với trái tim yêu nghề, yêu tha thiết cuộc đời và con người, có lẽ hành trình sáng tạo nghệ thuật của Trần Thùy Mai vẫn còn rất dài rộng ở phía trước Chúng ta luôn tin với sự say sưa cần mẫn, với năng khiếu bẩm sinh và

sự đam mê, nhiệt huyết với nghề viết văn, chị sẽ tiếp tục có những sản phẩm tinh thần cuốn hút người đọc

1.2.2 Quan niệm văn chương của nhà văn Trần Thùy Mai

Đến nay, khi đã trải qua gần 40 năm cầm bút, Trần Thùy Mai luôn say sưa, cần mẫn, lặng lẽ để viết nên những tác phẩm có ý nghĩa Trần Thùy Mai coi việc viết văn là một nghề nghiêm túc Chị luôn ý thức được những trang viết của mình cần phải có ý nghĩa thiết thực với cuộc sống, với mọi người Cho dù có những lúc trong cuộc đời chị có nhiều sóng gió nhưng người đọc không khi nào thấy một chút cẩu thả, dễ dãi trong những tác phẩm của chị

Đọc nhiều truyện ngắn và sau này là bộ tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu, chúng ta

đều thấy những câu chuyện được kể ra bằng sự trải nghiệm sâu sắc về cuộc đời và những kĩ năng già dặn trong cách viết của chị “Kỹ năng và lương tâm”

là hai yếu tố tạo nên những tác phẩm hay, giàu ý nghĩa của Trần Thùy Mai

Để cho ra đời những tác phẩm hay, chưa khi nào Trần Thùy Mai coi văn chương là một cuộc chơi Chính lương tâm nghề nghiệp không cho phép chị viết ra những điều mà chị không muốn viết, cho dù có hợp thời thượng đi chăng nữa Lựa chọn lối viết như để trải lòng với bạn đọc, đặt ra những vấn

đề thiết thực và giàu ý nghĩa đã làm cho những tác phẩm của chị luôn ghi dấu

ấn sâu đậm trong lòng bạn đọc

Bên cạnh đó, nhà văn cũng quan niệm về nghề văn một cách giản dị mà

vô cùng sâu sắc Chị thường viết về cuộc sống đời thường là những mảnh đời nhỏ bé, gần gũi với biết bao người như tình yêu, cái đẹp, nghệ thuật, cõi tâm linh, kể cả hư vô, cái chết nhưng tất cả đều được thể hiện một cách mới mẻ theo cách của riêng chị Chị kịch liệt phản đối những tác phẩm viết theo thời thượng Những hình thức mới lạ trong cách viết với những câu chuyện ngôn tình nhạt nhẽo không bao giờ là đề tài trong sáng tác của chị Trong suốt một chặng đường dài chị được thỏa lòng đam mê với nghề viết, chị không bao giờ viết những điều mà chị không thấy thích, không thấy hợp Có những lúc, chị cũng loay hoay giữa việc chấp nhận viết những điều quen thuộc nhưng hợp với xu thế hay là viết những điều mà riêng chị cho là có ý nghĩa với cuộc đời

Dĩ nhiên, quan điểm “viết văn là một cách thương yêu với chính mình và những người xung quanh” của Trần Thùy Mai đã làm cho người đọc thấy thực

sự rung cảm với những tác phẩm của chị

Đề tài quen thuộc trong những sáng tác của chị là đề tài về tình yêu đượm sắc màu lãng mạn Tuy nhiên, chị không muốn thể hiện tình yêu như một cõi viễn mộng để trốn tránh cuộc đời mà muốn thể hiện nó như một động lực của sự sống, là điều mà mọi người cần hướng đến để cuộc sống tốt đẹp hơn Hàng trăm truyện ngắn của chị dù viết về những đề tài hết sức quen thuộc và bằng những thủ pháp nghệ thuật không mới những vẫn luôn đem lại cho người đọc sự cuốn hút kì lạ Văn học không thoát ly cuộc sống, hiện thực được tái hiện bằng trái tim rung cảm của nhà văn yêu tha thiết cuộc đời sẽ

sống mãi trong trái tim người đọc Quả đúng như vậy, văn chương của Trần Thùy Mai, nhất là những tác phẩm viết về người phụ nữ luôn sống mãi trong lòng người đọc bởi hơn hết nó được viết ra từ tấm lòng nhân ái và ngòi bút tinh tế khi phân tích tâm hồn người phụ nữ Chính từ quan điểm viết về những điều gần gũi nhất với tác giả và giới nữ nên những chỗ tinh nhạy nhất của người phụ nữ với những âu lo, băn khoăn, trở trăn hay những niềm vui hân hoan đều được tác giả miêu tả rất chân thực, mang đậm dấu ấn nữ tính

Với những quan niệm đúng đắn và sâu sắc, những tác phẩm của Trần Thùy Mai và tên tuổi của chị trở nên rất gần gũi, thân thương với những người yêu văn chương Chị đã thực sự thành công với cả hai thể loại truyện ngắn và tiểu thuyết Trần Thùy Mai đã thể hiện sự chín muồi trong cách viết,

sự thăng hoa nghệ thuật và khẳng định được chỗ đứng của mình trên văn đàn Chúng ta trân trọng tấm lòng, ngưỡng mộ tài năng và tin tưởng với sự đam

mê với nghề của nhà văn, chị sẽ tiếp tục cho ra đời nhiều tác phẩm hay, có giá trị nuôi dưỡng tâm hồn con người

1.2.3 Tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu

Câu chuyện về bà Từ Dụ trong lịch sử đã để lại ấn tượng sâu đậm,

khơi nguồn cảm xúc để Trần Thùy Mai viết tiểu thuyết Từ Dụ Thái hậu Lúc

còn đi học, nhà văn đã được nghe câu chuyện truyền tụng về bà Từ Dụ khi đã trên 80 tuổi nhưng vẫn dũng cảm đến Tòa Khâm sứ Pháp để xin giảm tô thuế cho dân Sau này, đến thăm lăng Xương Thọ, nơi an nghỉ cùa bà Từ Dụ, những hình ảnh đẹp đẽ đầy xúc động về cung phi Phạm Thị Hằng lại hiện về

Đó là hình ảnh về một cung phi non trẻ mới 13 tuổi đã vào cung, sau trở thành hoàng quý phi, rồi thành thái hậu Từ Dụ phải trải qua những thăng trầm, có hạnh phúc, có vinh quang và cả những khổ đau lẫn thị phi Tấm lòng ngưỡng

mộ, tôn kính về bà Từ Dụ nhân từ độ lượng, giản dị, khiêm nhường đã thôi

thúc Trần Thùy Mai viết nên thiên tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu

Từ Dụ thái hậu của Trần Thùy Mai là bộ tiểu thuyết dài hơn 900 trang

gồm 2 tập là quyển thượng và quyển hạ được xuất bản năm 2019 Tác phẩm lấy hình tượng người phụ nữ trong chốn hậu cung của triều đình phong kiến nhà Nguyễn làm trung tâm Nhân vật Phạm Thị Hằng - nhân vật chính của tiểu thuyết Với phẩm chất nhân từ, bao dung nàng luôn cứu giúp những con người bất hạnh, được chồng là vua Thiệu Trị và con là vua Tự Đức yêu thương, nể trọng Cùng với Phạm Thị Hằng, các nhân vật chính diện là Hạnh Thảo, Nguyễn Thị Bảo, công chúa Ngọc Tú cũng là những người phụ nữ coi trọng tình nghĩa, luôn bảo vệ, chở che những con người nhỏ bé, không nơi nương tựa Các nhân vật có số phận bất hạnh, đáng thương, mỗi người mỗi số phận, mỗi hoàn cảnh như hoàng hậu, Tam phi Ngọc Bình, Tống Thị Quyên, Đẩu Nương Những nhân vật mang màu sắc phản diện là nhân vật Nhị phi, Cam Lộ, Bình phu nhân là những phụ nữ độc ác, luôn có mưu đồ đen tối để tranh giành quyền lực và cuối cùng họ đều phải nhận lấy kết quả cay đắng Với cách viết dựa vào một số yếu tố cốt lõi của lịch sử, sự kiện lịch sử được xem như phương tiện, phông nền để Trần Thùy Mai thể hiện những suy

tư, chiêm nghiệm Ở đó, nhà văn đặt ra những vấn đề có ý nghĩa sâu sắc, lâu

dài với cuộc sống của con người Vì vậy, có thể xếp Từ Dụ thái hậu thuộc

khuynh hướng sáng tác thứ hai trong hai khuynh hướng sáng tác của TTLS như người viết đã đề cập ở trên

Tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu là sự tiếp nối của một số TTLS trước đó

trong việc đi sâu khai thác hình tượng người phụ nữ như An Tư (Nguyễn Huy Tưởng) và Vũ tịch (Trường An) Tuy nhiên, với bộ tiểu thuyết trường thiên này, Trần Thùy Mai đã thể hiện một lối viết riêng, cách cảm nhận riêng khi viết về những người phụ nữ trong quá khứ

Tiểu thuyết lịch sử An Tư của Nguyễn Huy Tưởng đã tái hiện lại cuộc

đời, số phận của An Tư công chúa, còn gọi là Thiên Tư công chúa, là con gái

út của vua Trần Thái Tông (1218-1277), là em gái của vua Trần Thánh Tông Nàng là người chấp nhận hy sinh vì đất nước với một trọng trách vô cùng nặng nề được vua giao phó Công chúa An Tư sang trại giặc không phải với

tư cách đi lấy chồng mà là vật cống nạp, cũng còn là một người nội gián Tác phẩm thể hiện sự hy sinh thầm lặng nhưng quyết liệt của An Tư, nàng như một nữ trung hào kiệt trong việc gìn giữ đất nước Kết thúc câu chuyện, An

Tư đã quyên sinh sau khi Thoát Hoan thất trận Qua đó, tác giả ca ngợi vẻ đẹp trung trinh của công chúa đối với giang sơn đất nước Dưới góc độ cảm nhận của một nhà văn nam, Nguyễn Huy Tưởng ca ngợi vẻ đẹp nhan sắc và tâm hồn công chúa An Tư, những đau khổ của công chúa khi bất đắc dĩ làm thê thiếp của tướng giặc Thoát Hoan được tác giả nói đến trong tiểu thuyết nhưng nổi bật lên trên vẫn là giọng điệu ngợi ca những đóng góp của công chúa trong công cuộc giữ nước

Cùng viết về người phụ nữ, TTLS Vũ tịch của Trường An được nhìn

qua con mắt của nữ nhà văn nên cuộc sống, số phận của người phụ nữ trở nên

chân thực và sinh động hơn Vũ tịch như một vở kịch nhiều màn, nhiều lớp,

lật mở mỗi chương truyện là những câu chuyện sâu kín buồn thảm chưa bao giờ được kể Người con gái với hình dung mỏng manh như liễu, an tĩnh như mây ngồi đó, bất động, đẹp và u tịch như mưa Nàng là con gái út vua Lê Hiển Tông - công chúa Lê Ngọc Bình Nàng là Chính cung Hoàng hậu của vua Cảnh Thịnh triều Tây Sơn, sau này trở thành Đức phi của vua Gia Long Nguyễn Ánh Nàng vừa là tội nhân của luân thường đạo lý, vừa là nạn nhân của thời ly loạn Cuộc đời nàng mang mệnh bi ai, cả Quang Thùy, Quang Toản và Gia Long đều muốn mang lại hạnh phúc cho nàng nhưng đều từng bước đẩy nàng vào vực thẳm Tuy nhiên, tác phẩm mới chỉ lột tả phần nào bi kịch của một người phụ nữ chốn hậu cung qua số phận của riêng nàng công chúa Ngọc Bình trong lịch sử

Mặc dù không giữ vị trí then chốt trong những làn sóng đổi mới cách

tân của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986, TTLS Từ Dụ thái hậu được viết theo

lối viết truyền thống nhưng không phải vì thế mà mất đi sự hấp dẫn Sức hấp

dẫn ấy toát lên từ chính đề tài, ở sự khác biệt trong lối viết Từ Dụ thái hậu đã

thể hiện một nét riêng của nhà văn nữ Trần Thùy Mai khi viết về người phụ nữ trong lịch sử Từ góc nhìn nữ giới, Trần Thùy Mai đã thể hiện sự tri nhận giá trị người phụ nữ từ góc nhìn riêng Những phần khuất lấp, cô đơn thuộc phương diện đời tư thế sự ít người biết đến đã được nhà văn miểu tả Trong xã hội phong kiến xưa, những cung tần mỹ nữ chỉ là công cụ cho những tham vọng về chính trị, những ham muốn nhục dục của nam giới, trước hết là vua chúa Họ mang những nỗi khổ “rất riêng” giữa chốn hậu cung tàn khốc vốn được che đậy bằng một không gian lung linh, huyền ảo mà nhiều người phụ nữ thời phong kiến hằng mơ ước Hoàn cảnh khiến họ trở thành những người phụ nữ cô đơn tận cùng trong sự náo nhiệt, xô bồ và ánh hào quang muôn màu sắc Thân phận con sâu cái kiến của người phụ nữ trong văn học Việt Nam truyền thống nay đã được nhìn từ một góc nhìn mới, trở thành những người phụ nữ vừa có trí tuệ, có sức mạnh, lại vừa có vai trò quan trọng trong sự nghiệp kinh bang tế thế của các bậc

đế vương Bởi vậy, với Từ Dụ thái hậu, Trần Thùy Mai đã gợi mở một sự lý giải

mới về lịch sử - lịch sử nhìn từ những “bóng hồng”, nhìn từ góc nhìn bên trong của giới nữ

Câu chuyện về bà Từ Dụ trong lịch sử - một “Mẫu nghi thiên hạ” với

“tấm lòng của một người mẹ” đã đem tài năng, lòng nhân từ để ra tay giúp đỡ kẻ yếu thế, người bất hạnh được Trần Thùy Mai kể lại một cách chân thực, cụ thể Nhân vật Phạm Thị Hằng - sau này là thái hậu Từ Dụ đã bất chấp tính mạng, thực hiện lời hứa với cha cứu dòng họ Lê Văn Duyệt trước thảm họa diệt vong; cưu mang những mảnh đời bất hạnh, khốn khổ bằng cách mở viện Giáo dưỡng; lấy nhân từ để cảm hóa những người lầm đường lạc lối Chính sự giản dị, khiêm nhường, sự kiên cường cùng tình yêu thương, bao dung, cao thượng của bà đã hóa giải những nỗi đau, tạo điểm tựa bình yên cho những mảnh đời bất hạnh và làm dịu đi sự tàn khốc, nghiệt ngã của những âm mưu chốn cung đình và khúc

quanh đau buồn của lịch sử Bà trở thành biểu tượng cao đẹp, thánh thiện nơi chốn hậu cung đầy rẫy mưu mô, thủ đoạn nghiệt ngã Qua hình tượng Từ Dụ, Trần Thùy Mai đã phân tích, luận giải vai trò của người phụ nữ trong tiến trình lịch sử dân tộc Họ có vai trò thúc đẩy, kiến tạo nên các triều đại, tuy nhiên đó là những đóng góp âm thầm sau cánh cửa hậu cung

Trong Từ Dụ thái hậu, một lớp lang khác được nhà văn khai thác, đi sâu phân tích đó là cuộc đời, số phận bất hạnh của những người phụ nữ

Trước đây, số phận bi thương của người cung nữ thời phong kiến đã gây xúc động nhiều nhà nho có tài bất đắc chí như Nguyễn Gia Thiều, Vũ Trinh, Nguyễn Hữu Chỉnh…Đến nay, cách xa họ mấy thế kỉ, nhà văn Trần Thùy Mai vẫn có cái nhìn đồng điệu với các nhà nho thời trước Tuy nhiên, với thể loại tiểu thuyết lịch sử, chị đã viết về những thân phận trong quá khứ bằng sự chiêm nghiệm con người ở góc độ đời tư thế sự Nhà văn đã phân tích, lý giải những vấn đề biến động để tìm ra sự thật lịch sử Đằng sau cuộc sống có phần hào nhoáng, nhàn nhã của những người phụ nữ trong cung là vấn đề về số phận của con người Cho dù đó là vấn đề vinh quang hay cay đắng, rõ ràng hay khuất lấp cũng đều được nữ nhà văn lật giở từng trang, từng cá nhân, từng

số phận Trần Thùy Mai đã tái hiện cả cuộc đời cung nữ dưới triều nhà

Nguyễn một cách sinh động và chân thật nhất

Với ngôn từ trong sáng, mượt mà, thuần Việt, trong Từ Dụ thái hậu,

câu chuyện lịch sử trở nên mềm mại, quyến rũ Tác phẩm được triển khai theo lối viết truyền thống, lớp lang, vừa mạnh về cốt truyện với những tình tiết lôi cuốn, hấp dẫn theo kiểu “cung đấu” vừa đạt đến độ biến ảo, tinh tế trong khả năng miêu tả, phân tích tâm lí nhân vật Ngòi bút của chị đã chạm vào sâu những khoảnh khắc trong tâm trạng nhân vật, khi yêu thương, lúc hờn ghen, khi hạnh phúc, lúc tủi phận, khi đau đớn tột cùng, lúc tràn trề hi vọng, những cảm xúc nội tâm, những trạng huống tâm lí của các cung nữ, phi tần dưới triều nhà Nguyễn

Tiểu kết chương 1

TTLS Việt Nam ngày càng là món ăn tinh thần hấp dẫn đối với bạn đọc không chỉ bởi sự đổi mới về tư duy, cách viết mà còn bởi những giá trị thiết thực mà nó mang lại Đến với TTLS, bên cạnh việc thấu hiểu hơn về các nhân vật lịch sử, cuộc sống của con người trong suốt chặng đường dài của dân tộc, người đọc còn nhận ra được những triết lí nhân sinh sâu sắc, những thông điệp quý báu mà TTLS đem lại

Những giải thưởng văn học cao quý mà nhà văn Trần Thùy Mai nhận được trong suốt gần 40 năm sáng tác đã chứng tỏ vị trí cũng như đóng góp

của chị với văn học Việt Nam hiện đại Cuốn tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu của

Trần Thùy Mai tuy không có nhiều đổi mới trong cách viết nhưng với cách kể chuyện lôi cuốn, hấp dẫn, tác phẩm đã chạm đến trái tim đông đảo bạn đọc Với cách tiếp cận lịch sử mang cái nhìn riêng biệt, Trần Thùy Mai đã mang đến cho người đọc một cuốn tiểu thuyết giàu tính đối thoại, rút ngắn khoảng cách lịch sử và bạn đọc hôm nay

CHƯƠNG 2 HÌNH TƯỢNG NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG TỪ DỤ THÁI

HẬU NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG

2.1 Hình tượng người phụ nữ trong văn học Việt Nam

2.1.1 Hình tượng người phụ nữ trong văn học Việt Nam trung đại

Nhân vật do nhà văn sáng tạo nên nhằm miêu tả, khái quát cuộc sống con người Nhân vật văn học góp phần thể hiện quan niệm cũng như lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn về con người Nhân vật được miêu tả chủ yếu qua ngoại hình, tâm lí, tính cách hoặc có thể chỉ xuất hiện qua một phương diện nào đó Nhưng dù được miêu tả cụ thể hay khái quát, nhân vật văn học chịu sự chi phối của tư tưởng nhà văn cũng như đặc trưng của thể loại Khi tìm hiểu về nhân vật trong tác phẩm, người đọc cần chỉ ra được mối liên hệ giữa nhân vật

và cuộc sống Có như vậy, chúng ta mới cảm nhận được đặc điểm của nhân vật cũng như tư tưởng của nhà văn

Hình tượng người phụ nữ là một hình tượng tiểu biểu trong văn học và

đã xuất hiện trong văn học Việt Nam từ thời kì văn học dân gian Đến văn học trung đại, đặc biệt, từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XIX, dưới sự khủng hoảng của chế độ phong kiến, nhiều cuộc chiến tranh nổ ra, mâu thuẫn giữa các tập đoàn phong kiến cũng như mâu thuẫn giữa người nông dân với giai cấp thống trị ngày càng sâu sắc Vì vậy, trào lưu nhân đạo đã xuất hiện và nở rộ ở giai đoạn này và hình tượng người phụ nữ xuất hiện rất nhiều trong các tác phẩm văn học và để lại cho người đọc nỗi thương cảm sâu sắc Trong xã hội phong kiến với tư tưởng nam quyền thống trị, người phụ nữ phải đối diện với hàng loạt những thử thách khắc nghiệt Những cuộc chiến tranh khốc liệt, những thế lực tàn bạo, tư tưởng phong kiến cổ hủ, những vòng cương tỏa với người phụ nữ trong xã hội xưa Những người phụ nữ trong cuộc sống bình thường thì đối mặt với khổ cực, với nỗi lo cơm áo hàng ngày, đặc biệt là nỗi vất vất vả, cay đắng trong cuộc sống loạn li, những quan niệm “trọng nam khinh nữ” Còn

những người phụ nữ quý tộc thì họ không tránh được vòng quay của cơn biến chính trị, có ít người tham gia vào công cuộc chính trị, có nhiều người trở thành công cụ cho những âm mưu chính trị hay nói khác đi họ chính là nạn nhân cho những kẻ quyền thế - những người đàn ông với những âm mưu và những tham vọng quyền lực Trong bối cảnh ấy, người phụ nữ luôn cam chịu, nhẫn nhịn, sống một cách phục tùng Ở họ toát lên vẻ đẹp của lòng vị tha, giàu đức hi sinh, thương chồng thương con

Đặc biệt, giai đoạn văn học cuối thế kỉ XVIII - đầu thế kỉ XIX, hình ảnh những người phụ nữ hiện lên là những con người tuy bất hạnh những vẫn thể hiện những khát vọng hạnh phúc mãnh liệt, tiêu biểu nhất có thể kể đến là trang viết của các tác giả như Đặng Trần Côn, Nguyễn Gia Thiều, Hồ Xuân Hương Dù cuộc sống có vất vả, đau khổ đến mức nào thì ở họ vẫn ánh lên niềm tin và khát vọng sống mãnh liệt, người phụ nữ với bản lĩnh và sức sống mãnh liệt, không chịu khuất phục trước bất cứ hoàn cảnh khắc nghiệt nào

2.1.2 Hình tượng người phụ nữ trong văn học Việt Nam hiện đại

Như một dòng chảy bất tận, hình ảnh người phụ nữ đi vào trong văn học xuyên suốt từ những bài ca dao, truyện cổ tích trong văn học dân gian đến những tác phẩm văn học trung đại Trong văn học trung đại, người phụ nữ dù phải sống trong môi trường khắc nghiệt nhưng họ vẫn giữ tấm lòng trinh bạch, với vẻ đẹp “công, dung, ngôn, hạnh” Trong văn học hiện đại, vẻ đẹp ấy vẫn được chú trọng miêu tả, ngợi ca nhưng mang dấu ấn của thời đại, dấu ấn của hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ Thời kì này, nhân dân phải sống đau khổ trong cảnh bị áp bức, bóc lột và sau khi các cuộc chiến tranh kết thúc, chúng ta phải đối diện với những nỗi đau, những vất vả gian truân mới Trong bức tranh muôn màu ấy, hình ảnh người phụ nữ với những cuộc đời, số phận éo le, bi thảm, đầy đau khổ đã dấy lên những điều trăn trở, khắc khoải cho những người sáng tác văn chương

Không thể kể hết những sự hi sinh thầm lặng của những người phụ nữ thời kì chiến tranh khói lửa Họ đã cống hiến cả tuổi thanh xuân cho đất nước, cho dân tộc Ở đâu cũng thấy bóng dáng của những người phụ nữ tuy bé nhỏ nhưng hiên ngang, bất khuất Huy Cận đã từng ca ngợi:

“Chị em tôi toả nắng vàng lịch sử

Nắng cho đời nên cũng nắng cho thơ”

(Ca ngợi người phụ nữ Việt Nam -1966 )

Chúng ta bắt gặp cô Nguyệt trong Mảnh trăng cuối rừng của Nguyễn Minh Châu, chị Chiến trong Những đứa con trong gia đình của Nguyễn Thi

Họ là những cô gái nhỏ bé, bình thường mà vô cùng vĩ đại, lớn lao, dũng cảm

quên mình để cho từng đoàn xe ra tiền tuyến Chị Út Tịch trong Người mẹ

cầm súng của Nguyễn Thi để lại ấn tượng trong lòng người đọc bởi tinh thần

bất khuất, kiên cường và lòng căm thù giặc sâu sắc Người phụ nữ với câu nói đanh thép “Còn cái lai quần cũng đánh” ấy không những là người dũng cảm,

có ý chí chiến đấu kiên cường mà còn là người phụ nữ thương chồng thương con hết mực Trong hoàn cảnh cuộc sống đời thường, vất vả mưu sinh đầy gian khó, người phụ nữ cũng mãi là những hình ảnh đẹp để chúng ta tự hào và ngưỡng mộ

Nhân vật người đàn bà trong tác phẩm Vợ nhặt của Kim Lân là người

có khát vọng sống, khát vọng hạnh phúc mãnh liệt Chị đã bỏ qua cái sĩ diện, lòng tự trọng để theo không người đàn ông về nhà Dù cận kề cái chết nhưng khát vọng sống, khát vọng hạnh phúc ở người phụ nữ ấy không bao giờ tắt mà vẫn luôn âm ỉ cháy

Trong Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài, Mỵ là một cô gái có sức sống

tiềm tàng và khát vọng sống mãnh liệt Bằng nghị lực và lòng ham sống, cô

đã chiến thắng sức mạnh của cường quyền và thần quyền để đến với cuộc

sống tự do Điều đó cho thấy, cho dù thế lực thống trị có tàn bạo thế nào cũng không thể khiến cho cô gái ấy ngã gục

Người đàn bà hàng chài trong truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa được

nhà văn Nguyễn Minh Châu khắc họa với những phẩm chất mang màu sắc truyền thống của người phụ nữ Việt Nam Đó là vẻ đẹp nhân hậu, bao dung,

vị tha, sẵn sàng hi sinh vì chồng vì con được ẩn giấu bên trong vẻ bề ngoài xấu xí, thô kệch, thất học ở người đàn bà

Hình tượng người phụ nữ trong những sáng tác trên đây đã cho thấy sức sống tiềm tàng, bản lĩnh mạnh mẽ ở những người phụ nữ trong các tác phẩm văn học thời kì 1945 – 1975 Đó là những vẻ đẹp vừa mang tính truyền thống, vừa mang tính hiện đại Qua việc miêu tả vẻ đẹp của những người phụ

nữ, các nhà văn đã góp tiếng nói nhân đạo sâu sắc, mới mẻ vào dòng chảy nhân đạo của văn học Việt Nam Đặc biệt, các tác giả bộc lộ sự sự trân trọng,

ca ngợi và bày tỏ niềm tin vào sức sống tiềm tàng ở họ, cho dù cuộc sống có vất vả và nghiệt ngã đến đâu thì họ cũng vẫn kiên cường Hình ảnh người phụ

nữ hiện đại với vẻ đẹp “anh hùng, bất khuất, trung hậu, đảm đang” mãi mãi là tấm hình sâu thẳm in đậm trong trái tim mỗi chúng ta

2.2 Hình tượng người phụ nữ trong Từ Dụ thái hậu

Viết về người phụ nữ, Trần Thùy Mai đã tái hiện cuộc đời của những cung nữ ở đầu thế kỉ XIX một cách sinh động và chân thật nhất Với góc nhìn mới về cuộc đời của những người cung nữ, nhà văn đã cho chúng ta thấy những bi kịch ẩn sâu trong cuộc đời họ mà không mấy ai có thể hiểu được Đằng sau cuộc sống có phần hào nhoáng, nhàn nhã của những người phụ nữ trong cung là những éo le, nghịch cảnh của họ Hậu cung - nơi nghiệt ngã và đẫm máu không kém gì chính trường, ở đó luôn xảy ra những mưu mô để tranh giành quyền lực, nhằm làm chủ hậu cung và can dự vào triều chính Cùng lấy bối cảnh đất nước dưới sự trị vì của triều Nguyễn, song Trần Thùy

Mai lại có cách tiếp cận khác Nếu tiểu thuyết nam giới, phần lớn tập trung

vào bi kịch của kẻ sĩ, trí thức trong thời loạn như Thông reo Ngàn Hống của Nguyễn Thế Quang, Thế kỉ bị mất của Phạm Ngọc Cảnh Nam thì Trần Thùy

Mai tập trung vào số phận các phi tần, những người đàn bà mà chính sử không chú tâm khắc họa Bức màn lịch sử được hé mở từ góc nhìn đàn bà sẽ giúp chúng ta có sự tiếp nhận đa chiều, khách quan hơn về những sự kiện bi đát đã diễn ra dưới vương triều Nguyễn

Người phụ nữ là hình tượng trung tâm của tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu

Nhân vật chính của bộ tiểu thuyết là bà Phạm Thị Hằng, từ khi là cô tiểu thư

họ Phạm theo cha về kinh đô, chịu nhiều bất hạnh, thăng trầm rồi trở thành người đứng đầu hậu cung nhà Nguyễn Cô tiểu thư Phạm Thị Hằng chứng kiến toàn bộ những bi kịch chốn cung đình, những mưu mô xảo quyệt, có khi làm khuynh đảo triều chính, dậy nên những án oan, những cái chết tức tưởi Nổi lên giữa nơi cung cấm là mối tình trong trẻo, lãng mạn và chung thủy của Phạm Thị Hằng và Miên Tông Ngoài ra, mối tình thầm lặng của đệ nhất công thần nhà Nguyễn là Trương Đăng Quế với Phạm Thị Hằng cũng làm người đọc xúc động Nhân vật Phạm Thị Hằng đọng lại trong trái tim người đọc bởi lòng nhân từ, sự bao dung vô bờ bến Đối lập với Phạm Thị Hằng là nhân vật Nhị Phi Trần Thị Đang Trần Thùy Mai xây dựng một Nhị phi vô cùng sắc sảo, tàn độc, khác xa nguyên mẫu trong lịch sử là Thuận Thiên Cao hoàng hậu Bà là người can thiệp sâu vào triều chính và là người làm rối ren chốn hậu cung vốn đã rất phức tạp, bà định đoạt tất cả mọi việc chốn hậu cung Câu chuyện còn nhiều tình tiết li kỳ, hấp dẫn xoay quanh các mối quan hệ quân thần, huynh đệ, những âm mưu thủ đoạn trong hoàng cung và những cuộc chiến gay cấn khi bảo vệ tình yêu, danh phận hay giúp đỡ những người bất hạnh ở nơi quyền quý

Nghiên cứu về hình tượng người phụ nữ trong Từ Dụ thái hậu, chúng

tôi thấy bộ tiểu thuyết đã khắc học đậm nét, chân thực và sinh động về chân

dung, cuộc sống của các phi tần dưới thời nhà Nguyễn Từ đó, người đọc có cái nhìn sâu xa, tổng quát hơn về số phận cũng như tâm hồn của họ

2.2.1 Vẻ đẹp của người phụ nữ

2.2.1.1 Hình tượng người phụ nữ với vẻ đẹp ngoại hình

Tài và sắc là hai phương diện để người phụ nữ tự hào và nó tạo nên giá trị đặc biệt ở người phụ nữ Người tài sắc là hình tượng tiêu biểu trong các tác

phẩm viết về người phụ nữ

Các nhân vật nữ trong tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu chủ yếu tồn tại trong

không gian cung đình Thông thường với các cung nữ, nhan sắc chính là vũ khí lợi hại để họ được sủng ái hay không được sủng ái Tuy nhiên, Trần Thùy Mai hầu như không chú ý đến nhan sắc của họ ở tam cung lục viện Hầu như các nhân vật nữ bị bỏ qua yếu tố ngoại hình, kể cả những nhân vật chính Người phụ

nữ trong tiểu thuyết của chị xác lập vị thế của mình trong đời sống và trong lịch

sử bằng trí tuệ, tài năng và tham vọng quyền lực, nhan sắc được nói đến chỉ là một nét thoảng qua, một nét hồn nhiên, đáng yêu ở người thiếu nữ Trong tiểu thuyết, tác giả chỉ khắc họa đôi nét về ngoại hình nhân vật nhưng đó là những nét tiểu biểu để người đọc có thể hình dung được vẻ đẹp của nhân vật

Nguyễn Thị Bảo là một cô gái có tài trồng hoa trà mi nên Nhị phi đưa nàng vào cung để chăm sóc vườn hoa trước miếu thờ cung tần Hồ Thị Hoa - mẹ của hoàng tử Đảm Nàng đã chiếm được cảm tình của hoàng tử Đảm ngay từ buổi gặp đầu tiên bởi ngoại hình ưa nhìn: “Một thiếu nữ xinh xắn, mình mặc áo tím thắt dải nâng lụa đen tuyền Trời đang cuối đông như ngày hôm ấy vừa hửng chút nắng đôi má thiếu nữ cũng theo với xới đất rực lên một sắc chín hồng” [10, tr.133] Ngoại hình xinh xắn lại thêm tính cách nhí nhảnh, đáng yêu và cái tài làm thơ phú của cô gái trồng hoa trà mi này khiến cho hoàng tử trưởng yêu mến, xao động: “Trong mắt hoàng tử đọng lại hình ảnh một nét lưng thon thả trong màu áo tím in lên nền trời chiều vàng óng” [10, tr 136]

Hạnh Thảo hiện lên với đôi nét phác họa nhưng cũng đủ cho người đọc nhận thấy vẻ đẹp thanh tú ở cô nữ tỳ này: “Cái dáng gầy gầy, mấy sợi tóc mai buông rũ trước trán, đôi mắt đăm đăm hiền dịu” [10, tr 53] Tam phi là một người phụ nữ trẻ đẹp, chỉ một vài chi tiết miêu tả ngoại hình, chúng ta cũng cảm nhận được vẻ đẹp khiến Gia Long mê mẩn: “Chiếc áo mang manh làm nổi bật cơ thể nõn nà” [10, tr 57] Phạm Thị Hằng hiện lên thật đáng yêu để lại cho người đọc ấn tượng về một cô gái dịu dàng, dễ mến: “Đôi bím tóc xinh xinh buông xuống hai bên đôi má phính hồng” [10, tr 7]

Trần Thùy Mai không miêu tả tỉ mỉ, dáng hình, dáng vẻ nhân vật mà tập trung vào một vài đặc điểm tiêu biểu nào đó giàu sức gợi, thể hiện vẻ đẹp, tạo sức biểu cảm về một tính cách hay số phận của nhân vật Chỉ một vài nét chấm phá về ngoại hình khiến nhân vật của Trần Thùy Mai từ tiểu thuyết bước ra cuộc đời một cách chân thực, sinh động hơn

2.2.1.2 Hình tượng người phụ nữ với vẻ đẹp nội tâm

Các nhân vật trong Từ Dụ Thái hậu không khẳng định mình bằng vốn

liếng trời cho mà bằng chính sự nỗ lực vươn lên cũng như tham vọng cá nhân đầy trần tục, phàm tục của họ Vẻ đẹp nổi bật ở người phụ nữ trong tiểu

thuyết Từ Dụ thái hậu chính là vẻ đẹp nhân cách được ẩn giấu trong tâm hồn

của họ Mặc dù rơi vào hoàn cảnh dễ bị tha hóa nhưng nhiều người cung nữ vẫn giữ được tính cách, phẩm chất tốt đẹp của mình Đó là yếu tố mà nhà văn chú trọng khắc họa trong tiểu thuyết Những người cung nữ khi rời bỏ quê hương, họ được đảm bảo cái ăn cái mặc, hẳn sẽ có cuộc sống đầy đủ hơn ở nhà nhưng cuộc sống sẽ phải chịu éo le nhiều mặt Vì phi tử quá đông, ai ai cũng mang tâm lý muốn đắc sủng, nên hậu cung từ lâu đã được ví như "nơi ăn thịt người", là chiến trường không đao kiếm – trận chiến vô cùng khốc liệt giữa các mỹ nhân Phải đối mặt với nhiều vấn đề, nhiều mối quan hệ phức tạp, nhân cách thanh cao, lòng tự trọng, lòng thương yêu con người ở những

người phụ nữ này càng trở nên nổi bật như những đóa hoa thơm mọc lên giữa bùn lầy nhơ nhớp

Nhà văn Trần Thùy Mai đã xây dựng nên một hình tượng Phạm Thị Hằng hiền lành, đoan chính, nhân hậu và quả cảm Là con gái duy nhất của quan thượng thư bộ lễ Phạm Đăng Hưng liêm chính, nàng không mang vẻ kiêu kỳ khuê các mà luôn chất phác, giản dị Mẹ mất sớm, Hằng quen tự lập, chịu thương chịu khó Yêu hoàng tôn Miên Tông, nàng về làm dâu hoàng thất

và chịu muôn cay ngàn đắng, chết đi sống lại bởi không được lòng bà nội chồng là Thái hoàng thái hậu Trần Thị Đang (Nhị phi) Trong hoàn cảnh không thuận lợi, nàng phải đối mặt với bao âm mưu hiểm độc của Nhị phi,

phẩm chất cao đẹp của nàng càng được thể hiện rõ hơn ai hết

Phạm Thị Hằng là một cô gái trong sáng, nàng đến với tình yêu chốn quyền quý một cách thật tự nhiên, không hề toan tính vụ lợi Nàng và Miên Tông cảm mến nhau ngay sau lần đầu tiên gặp mặt Với Miên Tông, nàng là một người con gái hiện thân cho sự tươi trẻ và hồn hậu, khó có thể lìa xa Nàng có một tình yêu đẹp và rất đỗi trong sáng với Miên Tông Miên Tông - sau này là vua Thiệu Trị, lấy vợ bằng một tình yêu chung thủy, đã phong Hằng làm Hoàng quý phi bất chấp sự ngăn cản của bà nội Trong tình yêu, Phạm Thị Hằng là cô gái dịu dàng - mang vẻ đẹp chuẩn mực của người phụ

nữ trong xã hội phong kiến, có lúc tình yêu đó cũng được thể hiện một cách mạnh mẽ Khi biết mình có thể phải trở thành thê thiếp của Miên Hoằng, Hằng đã tỏ ra lo lắng và sốt sắng nhờ Trương Đăng Quế giúp Miên Tông bắn cung - trận đấu quyết định để nàng có thể đến được với Miên Tông Và chính tình yêu của Hằng cùng với tình cảm ấp ủ bấy lâu của Miên Tông với Hằng

đã giúp Miên Tông vượt qua những giới hạn của bản thân, chiến thắng trong cuộc tỉ thí bắn cung và phần thưởng là được cưới Hằng làm vợ với tâm

nguyện “từ nay Hằng ở với tôi, ăn với tôi, đi ra đi vào với tôi, không bao giờ

rời nhau” Có thể nói, trong sử sách triều Nguyễn, hiếm có người đàn bà được

vua đề cao, xưng tụng và sủng ái như Từ Dụ Thái hậu: “Ta không muốn xem Hằng là hầu thiếp, ta muốn xem nàng là bạn, là người yêu duy nhất của ta,

nên ta mới tôn nàng lên để yêu quý nâng niu” [10, tr 435]

Vua Thiệu Trị trân trọng Phạm Thị Hằng còn bởi sự thánh thiện, tấm lòng nhân hậu của nàng Nàng kiên quyết bằng mọi cách để cứu lấy hai đứa con của Tam phi Sau đó, khi bị đánh đòn, bị Thái hậu trói vào cọc giam nắng

mà nàng cắn răng chịu đựng, gần kề cái chết nhưng không một lời than vãn với Miên Tông Sau này, nàng đã bất chấp tính mạng, bất chấp danh giá, địa

vị, giả làm thái giám để tìm tới dinh Thượng thư Trương Đăng Quế nhờ cứu công chúa Ngọc Ngôn và con trai là tử tù mới được 9 tháng tuổi Vì chuyện này, bà nội vu tội cho nàng thông dâm với Trương Đăng Quế, đòn cuối cùng này Thái thái hậu có cả tang chứng lẫn nhân chứng, lại có cái “vỏ” của sự thật

là quả thực trong một đêm nọ nàng đã giả thái giám đến nhà họ Trương Nhưng sự thật nàng là một người phụ nữ nhân hậu nên thế lực đen tối nào cũng không thể thay đổi sự thật về con người nàng Sau này trước lời tung tin thất thiệt của Cam Lộ và sự làm phản của Hồng Bảo (con trai Cam Lộ), bà vẫn xin hoàng thượng tha chết cho Hồng Bảo Phạm Thị Hằng là một con người

vị tha, bao dung đến nhường nào

Phạm Thị Hằng là người không ham vinh hoa phú quý, địa vị cao sang Xuất phát từ tình yêu trước hôn nhân với Miên Tông (vua Thiệu Trị sau này) nên Hằng vui vẻ khi được vào cung, làm vợ của Miên Tông Dù vua Thiệu Trị muốn phong nàng làm Hoàng quý phi nhưng nhiều lần nàng đã từ chối Không như cung phi Đinh Cam Lộ luôn tìm mọi cách tranh giành quyền lực

và địa vị cho con mình, Phạm Thị Hằng dù có lúc được trao cơ hội tiến cử con ruột là hoàng tử Hồng Nhậm thay mặt cha giải quyết công việc triều chính khi ông đi công du, nhưng bà đã khước từ mà muốn dành vinh dự đó cho Hồng Bảo - con của Đinh Cam Lộ - người mà hết lần này đến lần khác âm mưu hãm

hãi bà: “Con của hoàng thượng tức là con của thiếp, lọt sàng thì xuống nia, có

đi đâu mà sợ thiệt ” [11, tr.271]

Khi trở thành Thái hậu, bà chọn cách sống thanh đạm, giản dị, biết yêu thương, lo lắng cho muôn dân: “Mẹ cần gì phải sắm sửa huy hoắc đâu Mỗi một chút của cải trong cung này đều là mỡ máu của dân góp lại, chớ có nên xài phí” [11, tr 416] Bà yêu thương muôn loài, sống tình nghĩa, không gây oán thù: “Một con chó già ốm trong cung mẹ cũng không xa bỏ, một con chim mẹ cũng không muốn hại chết hay giam cầm nó” [11, tr 425] Ở địa vị Thái hậu nhưng bà không lấy vị thế của mình tác động, ảnh hưởng đến con trai là vua Tự Đức và triều thần: “Triều chính là việc của con, con hãy tự quyết, mẹ không muốn can dự Mẹ không muốn bắt chước các hậu phi Trung Hoa ngồi sau rèm mà nhúng tay vào việc nước đâu” [11, tr 404] Bà quyết định lui vào để quản lí công việc trong hậu cung, để hoàng đế và quần thần thảnh thơi, tập trung lo quốc gia đại sự Từ Dụ rất nghiêm khắc dạy dỗ con trai của mình, dạy con về ý nghĩa của tình anh em, về lối sống bao dung, vị tha: “Mẹ vẫn thường nghe, lấy oán báo oán, oán oán chất chồng Lấy ân báo oán, oán liền tiêu tan Cam Lộ và Hồng Bảo dù có đem lòng tị nạnh, thì mẹ con ta cứ lấy lượng khoan dung mà đối đãi, dần dần thế nào cũng cảm hóa được” [11, tr 403] Dù không dành nhiều trang viết về vai trò của Từ Dụ trong lịch sử như nhân vật Nhị phi nhưng nhà văn đã khéo léo thể hiện sự đóng góp âm thầm sau cánh cửa hậu cung của thái hậu Từ Dụ

Cuộc đời, nhân cách của bà đã ảnh hưởng không nhỏ đến hai người đàn ông được xem là trụ cột của vương triều Nguyễn thời kì ổn định và thịnh trị nhất: Miên Tông (sau này là vua Thiệu Trị) và Trương Đăng Quế Chính Phạm Thị Hằng góp phần tỏa rạng phẩm chất, tài năng, nhân phẩm của họ Đằng sau những chiến tích, lối hành xử, những quyết định liên quan đến vận mệnh quốc gia dân tộc luôn có bóng dáng Phạm Thị Hằng Bà chính là động lực, nguyên do, là niềm tin, lẽ sống còn của hai người đàn ông này Trương