tóm tắt la (tiếng việt): Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh

Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh.Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh.Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh.Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh.Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh.Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh.Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh.Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh.Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh.Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh.Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh.Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh.Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh.Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh.Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh.Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh.Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh.Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh.Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh.Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh.Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh.Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Toán

Mã số: 9140111

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGHỆ AN, 2023

Công trình được hoàn thành tại Trường Đại học Vinh

Người hướng dẫn khoa học:

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:

1 Thư viện Quốc gia, Hà Nội

2 Trung tâm Thông tin - Thư viện Nguyễn Thúc Hào,

Trường Đại học Vinh

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Sự quan trọng của thống kê và kỹ năng suy luận thống kê đối với mỗi cá nhân đã được các nhà giáo dục toán của Việt Nam khẳng định thông qua nội dung chương trình môn Toán năm 2018 với những yêu cầu mà HS cần đạt được sau khi hoàn thành chương trình phổ thông là “Hoàn thiện khả năng thu thập, phân loại, biểu diễn, phân tích và xử lý dữ liệu thống kê; sử dụng các công cụ phân tích dữ liệu thống kê thông qua các số đặc trưng đo xu thế trung tâm và đo mức

độ phân tán cho mẫu số liệu không ghép nhóm và ghép nhóm; sử dụng các quy luật thống kê trong thực tiễn; nhận biết các mô hình ngẫu nhiên, các khái niệm

cơ bản của xác suất và ý nghĩa của xác suất trong thực tiễn” (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2018)

Trong quá trình triển khai chương trình giáo dục phổ thông mới, những người đang công tác trong ngành giáo dục sẽ cần nhiều nhà khoa học cùng nghiên cứu, trao đổi để có thể góp phần thực hiện thành công nhiệm vụ đổi mới giáo dục

mà xã hội giao trách nhiệm Trong công trình này chúng tôi tập trung nghiên cứu các tri thức về kỹ năng suy luận thống kê trên đối tượng là học sinh trung học phổ thông, các biểu hiện và mức độ của kỹ năng suy luận thống kê, năng lực suy luận thống kê mà các em cần được hình thành và phát triển nhằm đáp ứng nhu cầu công việc tương lai cũng như sẵn sàng ứng phó với những tình huống xuất hiện trong cuộc sống thực tiễn có liên quan đến số liệu thống kê Chúng tôi cũng nghiên cứu để thiết kế và đề xuất một môi trường học tập nội dung thống kê hình thành từ các biện pháp sư phạm nhằm góp phần rèn luyện kỹ năng suy luận thống

kê cho học sinh

Với các lý do trên chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu “Xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông theo hướng rèn luyện kỹ

năng suy luận thống kê cho học sinh”

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê nhằm rèn luyện cho học sinh kỹ năng suy luận thống kê thông qua quá trình dạy học ở trường THPT

Nghiên cứu về quan điểm, nguyên tắc, vị trí và vai trò của nội dung thống

kê và các yêu cầu cần đạt được của học sinh trong xây dựng chương trình toán phổ thông Từ đó xây dựng môi trường học tập nội dung thống kê nhằm rèn luyện cho học sinh kỹ năng suy luận thống kê thông qua quá trình dạy học ở trường

- Đề xuất được một quan niệm về kỹ năng suy luận thống kê của học sinh trung học phổ thông và các biểu hiện của kỹ năng này

- Đề xuất được một quan niệm về môi trường dạy học rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê và các thành phần cốt lõi của môi trường này

- Đề xuất Rubric các mức độ của biểu hiện kỹ năng suy luận thống kê của học sinh

- Đề xuất được các biện pháp sư phạm nhằm tạo môi trường học tập thống

kê theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho HS

4 CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN

Luận án bao gồm các phần: Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục,

và 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc rèn luyện kỹ năng suy luận thống

kê cho học sinh THPT

Chương 2 Xây dựng môi trường học tập theo hướng rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh THPT

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC RÈN LUYỆN

KỸ NĂNG SUY LUẬN THỐNG KÊ CHO HỌC SINH THPT

1.1 Tổng quan những công trình nghiên cứu về dạy học thống kê

1.2 Đặc trưng tri thức luận của thống kê

1.2.1 Sơ lược lịch sử về thống kê

1.2.2 Mối quan hệ giữa Thống kê và Xác suất

1.2.2.1 Xác suất

1.2.2.2 Thống kê

1.2.2.3 Mối quan hệ giữa thống kê và xác suất

Có thể nói Lý thuyết xác suất tạo nên cơ sở lý luận cho thống kê Nếu tách

rời Lý thuyết xác suất khỏi Thống kê thì Thống kê sẽ mất đi nhiều kết quả quan trọng do phần Thống kê suy diễn mang lại: lúc đó, người ta chỉ dừng ở mức độ thực nghiệm, không khái quát hóa được cho tổng thể Mà như thế thì Thống kê

sẽ không còn giữ được giá trị to lớn của mình, đặc biệt là đối với các vấn đề thực tiễn Người ta sẽ không thể dùng Thống kê như một công cụ đắc lực, sắc bén để phân tích, dự đoán, nhằm đưa ra được những nhận định đúng đắn và cần thiết

Tuy nhiên, quan hệ giữa Lý thuyết xác suất và Thống kê không phải chỉ ở chỗ

Lý thuyết xác suất cần cho Thống kê Thực ra còn có một mối liên hệ theo chiều ngược lại: Thống kê, cụ thể là Thống kê mô tả, cũng cần thiết cho việc nghiên cứu

Lý thuyết xác suất Chẳng hạn, một trong những cách tiếp cận khái niệm xác suất của một biến cố là cách tiếp cận từ tần suất - khái niệm của thống kê mô tả

1.2.3 Phương pháp chọn mẫu

1.2.4 Các số đặc trưng

1.2.4.1 Các số đặc trưng đo xu thế trung tâm

1.2.4.2 Các số đặc trưng đo mức độ phân tán

1.3 Thống kê trong chương trình giáo dục toán Việt Nam

1.3.1 Nội dung thống kê trong chương trình

1.3.2 Biểu hiện năng lực toán học của HS THPT qua nội dung thống kê 1.4 Kỹ năng suy luận thống kê

1.4.1 Suy luận

1.4.2 Suy luận thống kê

Có những quan điểm không đồng nhất của các nhà giáo dục toán về SLTK Theo các nghiên cứu của Chervaney, Collier, Fienberg, Johnson, Neter, Benson

và Iyer, họ định nghĩa SLTK là những gì mà HS có thể làm với nội dung thống

kê, đó là: nhớ lại, nhận biết và phân biệt giữa các khái niệm thống kê và KN sử dụng các khái niệm thống kê để giải quyết bài toán thực tiễn Lovett đã cung cấp một nghiên cứu tổng quan khá chi tiết về SLTK, coi SLTK thuộc về một trong

ba tiếp cận sau: lý thuyết nghiên cứu, nghiên cứu TN và trong lớp học nghiên cứu (trích theo Hoàng Nam Hải, 2013) Dani Ben – Zavi, Joan Garfield và Gal đều đi

đến thống nhất: SLTK là cách con người suy luận với các ý tưởng thống kê và làm cho thông tin thống kê trở nên có ý nghĩa

SLTK cũng có nghĩa là hiểu và giải thích các quy trình thống kê, có khả năng lý giải đầy đủ các kết quả thống kê (Nicolxki X M, 2002) Theo Hoàng

Nam Hải (2013): SLTK là loại suy luận dựa trên dữ liệu thống kê để nhận biết,

lý giải, phân tích và đưa ra các kết luận có ý nghĩa thống kê, phát hiện ra quy luật thống kê của một đám đông cùng loại

1.4.3 Mối quan hệ giữa suy luận thống kê với hiểu biết thống kê và tư duy thống kê

1.4.3.1 Hiểu biết thống kê

Hiểu biết thống kê là khả năng hiểu các thông tin thống kê, nắm và sử dụng được ngôn ngữ, các công cụ, khái niệm cơ bản của thống kê:

- HBTK bao gồm các kỹ năng cơ bản được sử dụng để hiểu các thông tin thống kê hay các kết quả nghiên cứu như sắp xếp dữ liệu, xây dựng và biểu diễn các bảng biểu và làm việc với các biểu diễn khác nhau của dữ liệu

- HBTK bao gồm việc hiểu các khái niệm, các thuật ngữ, các ký hiệu và hiểu cách sử dụng xác suất như là công cụ đo lường sự không chắc chắn

1.4.3.2 Suy luận thống kê

Suy luận thống kê là cách SL với các ý tưởng thống kê và làm cho thông

tin thống kê trở nên có ý nghĩa Điều này liên quan đến việc đưa ra các lý giải dựa trên các tập dữ liệu, các biểu diễn của dữ liệu hay các tóm tắt thống kê của

dữ liệu

1.4.3.3 Tư duy thống kê

Tư duy thống kê là quá trình phản ánh khái quát các đặc trưng của dữ liệu

thống kê để rút ra các kết luận, các quy luật trên đám đông các hiện tượng thống

kê, phục vụ cho hoạt động của cuộc sống của con người nhờ sử dụng các kiến thức của lí thuyết xác suất thống kê

1.4.3.4 Mối quan hệ giữa hiểu biết thống kê, suy luận thống kê và tư duy thống kê

Hình 1.3 Quan điểm có sự độc lập và giao thoa giữa ba miền

(delMas R C., 2002)

Hình 1.4 Hiểu biết là nền tảng để phát triển suy luận và tư duy thống kê

(delMas R C., 2002)

Chúng tôi cho rằng HBTK là tiền đề, là cơ sở nền tảng giúp học sinh phát triển năng lực SLTK và TDTK của mình TDTK và SLTK có mối quan hệ với nhau và chúng có thể được sử dụng thay thế cho nhau để đại diện cho các hoạt động nhận thức cùng loại SL nói chung được xem là một loại tư duy

Trong khi HBTK có thể được xem như việc hiểu và giải thích các thông tin thống kê được trình bày thì SLTK có thể được xem là khả năng giải quyết được vấn đề cụ thể thông qua các công cụ và khái niệm đã học, và TDTK là khả năng

có thể tiến xa hơn những gì HS được dạy trong khóa học, đó là khả năng tự đặt câu hỏi, điều tra vấn đề và dữ liệu liên quan trong một bối cảnh cụ thể

Để đạt được mục tiêu của quá trình dạy học cần rất nhiều yếu tố tác động, cần nhiều những biện pháp sư phạm linh hoạt để phù hợp với từng nội dung, bối cảnh và đối tượng người học Nhưng trước hết, người GV cần nắm rõ các mức

độ của quá trình nhận thức của HS, các biểu hiện cụ thể có thể đạt được mức độ

đó của người học, từ đó mới có thể áp dụng những phương pháp sư phạm linh hoạt, phù hợp để tác động vào quá trình nhận thức đó nhằm đạt được mục tiêu dạy học Nếu chúng ta muốn đánh giá HS về SLTK và TDTK, nhưng chỉ yêu cầu

HS xác định, mô tả, hoặc diễn đạt lại, thì điều đó mới chỉ là mức độ của HBTK

1.4.4 So sánh suy luận thống kê và suy luận toán học

Thứ nhất, ta xem xét về góc độ tương tự của hai loại suy luận này Suy luận thống kê và suy luận toán học đều là các trường hợp riêng của suy luận của con người Do đó, chúng mang tính quá trình và tuân theo các quy tắc suy luận Một

suy luận bất kì nói chung có cấu trúc logic AB, trong đó A là tiền đề, B là kết

luận (Nguyễn Đức Đồng, Nguyễn Văn Vĩnh, 2001) Rossman, Chance, và Medina (2006) mô tả thống kê như một môn khoa học sử dụng toán học Do đó, khi học sinh suy luận thống kê và suy luận toán học đều sử dụng kiến thức toán học

Thứ hai, ta xem xét ở góc độ khác biệt của suy luận thống kê và suy luận toán học Theo Polya (1995), có hai kiểu suy luận là suy luận chứng minh và suy luận có lí Suy luận chứng minh là một đặc thù của suy luận toán học dựa trên

các quy tắc logic tổng quát, xác định rằng nếu tiền đề là đúng thì kết luận rút ra cũng đúng Trong khi đó, suy luận thống kê dựa trên mẫu dữ liệu thu thập được, đưa ra một kết luận phỏng đoán về tất cả các cá nhân trong một dân số; việc khái quát hóa từ những đặc tính của một mẫu tương đối nhỏ để suy ra những đặc tính của một dân số nhiều khi rất lớn khiến người ta không thể tránh khỏi rủi ro phạm phải sai lầm (Dương Thiệu Tống, 2003) Vì vậy, các kết luận rút ra từ suy luận thống kê chỉ đảm bảo một mức độ tin cậy nhất định, điều đó có nghĩa là suy luận thống kê là một dạng suy luận có lí

Có một điểm khác biệt nữa giữa hai kiểu suy luận này, đó là tính bối cảnh trong suy luận thống kê Mặc dù dữ liệu có vẻ giống như những con số, nhưng Moore (1992) lập luận rằng dữ liệu là “những con số có ngữ cảnh” Và không giống như toán học, nơi bối cảnh che khuất cấu trúc cơ bản, trong thống kê, bối cảnh cung cấp ý nghĩa cho các con số và dữ liệu không thể được phân tích một cách có ý nghĩa nếu không xem xét cẩn thận bối cảnh của chúng: cách chúng được thu thập và chúng đại diện cho cái gì (Cobb & Moore, 1997)

1.4.5 Kỹ năng

Mặc dù có nhiều khái niệm liên quan tới kỹ năng, tuy nhiên các khái niệm

về kỹ năng đều cơ bản thống nhất kỹ năng là khả năng vận dụng các kiến thức,

sự hiểu biết của con người vào việc thực hiện một công việc nào đó nhằm tạo ra được kết quả như mong muốn

1.4.6 Kỹ năng suy luận thống kê

Từ phân tích, tìm hiểu về khái niệm suy luận thống kê ở trên, chúng ta có

thể hiểu: Kỹ năng SLTK là khả năng rút ra các kết luận, lập các dự báo về toàn

bộ các phần tử điều tra dựa trên các thông tin, dữ liệu thống kê được thu thập từ mẫu và thể hiện dưới dạng bài viết, bảng biểu hay đồ thị Quá trình đó phản ánh vào trong đầu óc của con người, được sàng lọc, liên kết, phân tích, chuyển hóa nhằm nhận thức thế giới thực và rút ra những kết luận thống kê có ý nghĩa

1.5 Thực trạng dạy và học thống kê ở trường THPT hiện nay

Thực tế cho thấy việc dạy học nội dung thống kê ở trường phổ thông Việt Nam cần rất nhiều sự thay đổi Trong cuộc sống hàng ngày, chúng ta thường gặp những kết quả bầu cử không chắc chắn, những cây cầu bị sập, suy thoái của thị trường chứng khoán, dự báo thời tiết không đáng tin cậy, dự đoán sai về phát triển dân số, những mô hình kinh tế không hiệu quả và những biểu hiện khác của tính không chắc chắn trong thế giới hiện thực của chúng ta (OECD, 2003, 2009) Đứng trước những nguồn thông tin không có tính chắc chắn như vậy, câu hỏi đặt

ra là “Làm thế nào để chúng ta có được những phán xét đúng đắn?”, hay “Mỗi công dân cần có những năng lực nào để xử lý các nguồn thông tin này?” Trong cuộc sống hiện đại ngày nay, một công dân cần các kỹ năng khác những kỹ năng của các thập niên trước, trong đó kỹ năng thống kê được đánh giá là quan trọng như kỹ năng viết và đọc đối với mỗi người

Một nguyên nhân khách quan làm cho nội dung thống kê không nhận được

sự quan tâm đúng mức của GV và HS trong thời gian qua đó chính là do tình hình dịch bệnh Covid-19, việc dạy học bị ảnh hưởng Bộ GD&ĐT (2020) đã ban hành Công văn hướng dẫn giảm tải (CV3280/BGDĐT – GDTrH ngày 27/8/2020) trong đó giảm 50% thời lượng giảng dạy nội dung thống kê

Bằng những quan sát tình hình học tập, hình thức thi hiện nay chúng ta có thể nhận thấy kiến thức thống kê mà HS phổ thông đạt được sau khi tốt nghiệp

là chưa cao, sự quan tâm của HS cũng chưa nhiều, một số ngành học liên quan mật thiết đến thống kê như khoa học dữ liệu chỉ mới có số ít trường Đại học mở ngành đào tạo gần đây (thậm chí trường ĐH ở miền Trung mở ngành sau khoa học dữ liệu sau 02 năm nhưng quá ít thí sinh đăng ký nên năm 2023 trong thông báo tuyển sinh đã phải dừng tuyển)

Kết luận Chương 1

Thực tế cho thấy trong thế giới với lượng thông tin như hiện nay, con người rất cần những kiến thức và kỹ năng về thống kê, HS cần phải được trang bị kiến thức này một cách đầy đủ và từ sớm, điều này càng được khẳng định thông qua nội dung môn Toán trong CTGD phổ thông 2018 với sự tăng cường thời lượng của nội dung thống kê

Nghiên cứu về những công trình về các mức độ của năng lực thống kê, chúng tôi đã tổng hợp và làm rõ các khái niệm và mối quan hệ giữa các mức độ: hiểu biết, suy luận và tư duy thống kê Chúng tôi cũng đã nêu ra được những biểu hiện cụ thể của các mức độ đó, đồng thời tập trung phân tích sâu hơn kỹ năng suy luận thống kê của HS, đây là mức độ mà chúng tôi cho rằng phù hợp với mục tiêu dạy học của CTGD dục phổ thông 2018

Chúng tôi cũng đã điều tra và khảo sát thực trạng dạy học thống kê hiện nay tại các trường THPT, có nhiều kết quả chưa được như kỳ vọng Vì các lý do khách quan, chủ quan mà cả thầy và trò hiện nay đều ít dành sự quan tâm cho nội dung thống kê, dẫn đến việc hình thành kỹ năng này cho HS còn nhiều hạn chế

Từ năm học 2022-2023 sẽ bắt đầu triển khai CTGD phổ thông mới, đây là điều rất cần thiết và là điều kiện thuận lợi để cả GV và HS thay đổi quan điểm và cách dạy học truyền thống, sẽ có nhiều khó khăn thách thức cho những người triển khai dạy học nội dung thống kê, tuy nhiên chúng ta đã dự báo được điều đó

và có những bước chuẩn bị cần thiết Tại chương 2, chúng tôi sẽ đề xuất các biện pháp sư phạm để xây dựng môi trường học tập tích cực nhằm rèn luyện kỹ năng SLTK cho HS

Chương 2 XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG HỌC TẬP THEO

HƯỚNG RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SUY LUẬN THỐNG KÊ

CHO HỌC SINH THPT 2.1 Sự cần thiết xây dựng môi trường học tập nhằm rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh

Mục tiêu, nội dung dạy học môn Toán trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 được xây dựng theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực, vì thế phương pháp dạy học cũng phải thay đổi cho phù hợp Do đó, quá trình dạy học môn Toán nói chung, trong đó có nội dung thống kê, cần tuân thủ các yêu cầu cơ bản sau (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2018):

Thứ nhất: Phải phù hợp với tiến trình nhận thức của HS (từ cụ thể đến trừu

tượng, từ dễ đến khó); coi trọng tính logic của khoa học toán học đồng thời chú

ý cách tiếp cận dựa trên vốn kinh nghiệm và sự trải nghiệm của HS;

Thứ hai: Quán triệt tinh thần “lấy người học làm trung tâm”, phát huy tính

tích cực, tự giác, chú ý nhu cầu, năng lực nhận thức, cách thức học tập khác nhau của từng cá nhân HS; tổ chức quá trình dạy học theo hướng kiến tạo, trong đó HS được tham gia tìm tòi, phát hiện, suy luận giải quyết vấn đề;

Thứ ba: Linh hoạt trong việc vận dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học

tích cực; kết hợp nhuần nhuyễn, sáng tạo với việc vận dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học truyền thống; kết hợp các hoạt động dạy học trong lớp học với hoạt động thực hành trải nghiệm, vận dụng kiến thức toán học vào thực tiễn Cấu trúc bài học bảo đảm tỉ lệ cân đối, hài hòa giữa kiến thức cốt lõi, kiến thức vận

dụng và các thành phần khác

Thứ tư: Sử dụng đủ và hiệu quả các phương tiện, thiết bị dạy học tối thiểu

theo quy định đối với môn Toán; có thể sử dụng các đồ dùng dạy học tự làm phù hợp với nội dung học và các đối tượng HS; tăng cường sử dụng công nghệ thông tin và các phương tiện, thiết bị dạy học hiện đại một cách phù hợp và hiệu quả;

Những đặc điểm về Chương trình môn Toán 2018 nói chung, nội dung Thống kê nói riêng được chỉ ra ở trên đòi hỏi những định hướng cơ bản trong dạy học nội dung này ở trường phổ thông Theo chúng tôi, các định hướng lớn trong dạy - học nội dung thống kê trong chương trình toán 2018 là:

Định hướng 1: Lựa chọn các ví dụ trong dạy học thống kê tạo cơ hội hình

thành và phát triển năng lực cho HS

Định hướng 2: Vận dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực vào

dạy học nội dung thống kê

Định hướng 3: Vận dụng các phương pháp và hình thức kiểm tra, đánh

giá theo hướng phát triển năng lực học tập của HS trong dạy học nội dung Thống

kê

Định hướng 4: Sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học Thống kê

Thực trạng dạy học nội dung thống kê như đã trình bày ở chương 1 rất cần

sự thay đổi lớn nếu muốn đạt được những yêu cầu của Chương trình giáo dục

phổ thông môn Toán 2018, những quan điểm mới tích cực và hướng đến kết quả dạy học đáp ứng được yêu cầu của mục tiêu giáo dục là rất cần thiết Các định hướng trên vừa cho thấy sự cần thiết phải xây dựng một môi trường học tập nhằm khắc phục thực trạng dạy học nội dung thống kê, vừa góp phần xác định các thành phần chính của môi trường đó Chúng tôi cho rằng, các phương pháp giáo dục cần được nghiên cứu và TN nghiêm túc trước khi được đưa ra áp dụng, môi trường học tập để rèn luyện kỹ năng SLTK cho HS là một trong những phương pháp sư phạm phù hợp với xu hướng giáo dục của thế giới và sẽ có vai trò trong việc triển khai Chương trình Giáo dục phổ thông môn Toán 2018

2.2 Môi trường học tập rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê

2.2.1 Môi trường học tập

2.2.1.1 Môi trường

2.2.1.2 Môi trường học tập

2.2.2 Môi trường học tập rèn luyện kỹ năng SLTK

Từ các phân tích ở trên, chúng tôi đưa ra một quan niệm về môi trường học

tập với mục đích rèn luyện kỹ năng SLTK cho người học như sau: Môi trường học tập rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê là môi trường học tập tích cực mà

HS làm việc độc lập hoặc hợp tác với nhau nhằm rút ra các kết luận, lập các dự báo về toàn bộ các phần tử điều tra dựa trên các thông tin, dữ liệu thống kê được

thu thập và thể hiện dưới dạng bài viết, bảng biểu hay đồ thị

Môi trường học tập nội dung thống kê mà chúng tôi đề xuất ở trên dựa trên

lý thuyết kiến tạo, đó là một lý thuyết dạy học tổng quát, tự nó đã chứa đựng một

số ý tưởng cơ bản của dạy học giải quyết vấn đề và lý thuyết tình huống (hoặc các phương pháp dạy học tích cực khác đang được ủng hộ hiện nay) Lý thuyết kiến tạo cho rằng hoạt động của người học phải lặp lại ít nhất là một phần các đặc điểm cấu thành của hoạt động khoa học, như là một đảm bảo cho việc kiến tạo một cách hiệu quả các kiến thức Đây không phải là sự phát minh mà là tạo điều kiện, môi trường để HS nắm được vấn đề trong “vùng phát triển gần nhất” của HS, nhằm làm xuất hiện ở HS nhu cầu kiến tạo các kiến thức mới Mô hình dạy học kiến tạo được xây dựng dựa trên bốn giả thiết: học trong hoạt động, học

là vượt qua trở ngại, học trong tương tác xã hội - trong các hoạt động có tính kết nối và học thông qua hoạt động giải quyết vấn đề

Học trong hoạt động: Cái đầu tiên trong việc kiến tạo kiến thức là hoạt

động trí tuệ của người học Điều này có nguồn gốc từ cơ sở tâm lý học của thuyết kiến tạo (Piaget) Học là hoạt động thích ứng của người học Do đó dạy học phải

là dạy hoạt động, tổ chức các tình huống học tập đòi hỏi sự thích ứng của HS, qua đó HS kiến tạo được kiến thức, đồng thời phát triển trí tuệ và nhân cách của mình

Học là vượt qua trở ngại: Kiến thức mới của HS chỉ được xác lập dựa trên

cơ sở những kiến thức đã có, đồng thời làm biến đổi những quan điểm cũ chưa

phù hợp Như vậy, việc học không chỉ là việc tiếp thu mà chính là sự biến đổi về mặt nhận thức

Học trong tương tác xã hội - trong các hoạt động có tính kết nối: Nhận

thức của con người tiến triển trong sự tương tác của xã hội và xung đột xã hội về nhận thức việc học tập sẽ thuận lợi sẽ có hiệu quả hơn qua việc thảo luận, tranh luận giữa những người cùng học

Học thông qua hoạt động giải quyết vấn đề: Điểm khởi đầu của hoạt động

học tập là phát hiện một vấn đề cần giải quyết Người GV cần làm cho HS thấy được sự cần thiết phải giải quyết vấn đề đó, gắn vấn đề đó với sự quan tâm của

HS, khi tạo được nhu cầu tìm cách giải quyết vấn đề không chỉ đơn thuần là sự lặp lại các kiến thức và phương thức hoạt động, nghĩa là đòi hỏi HS phải có sự thích ứng với những tình huống xác định Hoạt động giải quyết vấn đề được thực hiện thông qua hoạt động trả lời các câu hỏi Nếu không có câu hỏi, không có vấn

đề thì cũng không có kiến thức khoa học

Một lớp học thống kê hiệu quả và tích cực có thể được xem như là một môi trường học tập để phát triển trong HS một sự hiểu biết sâu sắc và có ý nghĩa thống

kê và giúp HS phát triển khả năng suy nghĩ và suy luận thống kê Đây chính là một môi trường học tập rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê Bằng cách xem đó

là một môi trường học tập, chúng tôi nhấn mạnh rằng môi trường đó thể hiện nhiều hơn một cuốn sách giáo khoa, các hoạt động, hoặc các bài tập mà chúng ta cung cấp cho HS Môi trường đó là sự kết hợp của các dữ liệu thực tế, hoạt động

và văn hóa trong lớp học, thảo luận, công nghệ, phương pháp giảng dạy và đa dạng các hình thức đánh giá Các nguyên tắc của thiết kế giảng dạy mô tả bởi Cobb & McClain, 2004 (dẫn theo Joan B., Garfield J., Ben-Zvi D 2008) kiến nghị cho áp dụng cho việc giảng dạy thống kê đó là việc sử dụng các dữ liệu thực

tế, các hoạt động lớp học, công nghệ, và đánh giá Từ đó, chúng tôi cho rằng môi

trường học tập rèn luyện KN SLTK cho HS có mô hình như sau:

Hình 2.3 Môi trường học tập nội dung TK nhằm rèn luyện KN SLTK

Đa dạng các PP đánh giá trong DH rèn luyện

KN SLTK

Tăng cường sử dụng CNTT hỗ trợ dạy – học rèn luyện KN SLTK

Sự thay đổi về phương pháp giảng dạy nội dung thống kê ở trường THPT

là cần thiết, bởi đó là nhiệm vụ cần triển khai của người thầy nếu muốn đạt đến mục tiêu của chương trình giáo dục môn Toán 2018 Với mô hình đề xuất trên,

HS sẽ nhận được sự tác động tổng thể trong quá trình tiếp nhận kiến thức thống

kê, GV với vai trò là người tạo lập, quan sát, hỗ trợ, điều khiển quá trình học của

HS nhằm hướng tới hình thành kỹ năng SLTK cho HS

Môi trường học tập rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê được tạo nên từ các thành tố trên có thể xem như là một môi trường học tập tích cực để phát triển cho HS sự hiểu biết thống kê sâu sắc và có ý nghĩa, giúp các em phát triển khả năng tư duy và suy luận thống kê

Chẳng hạn, việc thu thập dữ liệu từ những vấn đề thực tiễn là tiền đề rất quan trọng quyết định đến quá trình phân tích và rút ra kết luận, dự đoán thống

kê Do thời lượng học tập thống kê trong chương trình là hạn hẹp nên SGK chỉ mới giới thiệu sơ lược đến vấn đề thu thập và mô tả dữ liệu thống kê Các dữ liệu trong SGK đưa ra thường là có sẵn, mang tính giả định nên kỹ năng suy luận thống kê của HS ít được quan tâm rèn luyện, chủ yếu là ghi nhớ và áp dụng công thức để tính một số đặc trưng nào đó Để tạo môi trường học tập tích cực nhằm rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê, trong giảng dạy GV có thể chia lớp thành các nhóm nhỏ và giao nhiệm vụ thu thập số liệu trước khi đến lớp

Để hình thành và rèn luyện KN SLTK cho HS, GV cần tạo được môi trường học tập tích cực như đã phân tích và xây dựng với các thành tố ở phần trên Một lớp học thống kê hiệu quả và tích cực sẽ là một môi trường học tập có thể giúp

HS hiểu về thống kê một cách sâu sắc, đồng thời phát triển cho các em khả năng

tư duy và SLTK Kiểu lớp học đó là một dạng môi trường học tập rèn luyện kỹ

năng SLTK

2.3 Các biện pháp sư phạm xây dựng môi trường học tập rèn luyện kỹ năng suy luận thống kê cho học sinh

2.3.1 Biện pháp 1: Tổ chức cho học sinh tìm kiếm, khai thác các dữ liệu thực

tế trong cuộc sống hàng ngày vào dạy học nội dung thống kê ở trường trung học phổ thông

2.3.1.1 Cơ sở đề xuất

2.3.1.2 Mục đích và ý nghĩa của biện pháp

a Sử dụng các dữ liệu thực tế trong dạy học thống kê góp phần hoàn thiện một số tri thức và kỹ năng toán học cần thiết cho HS có thể vận dụng kiến thức vào thực tiễn

b Tìm kiếm, sử dụng các dữ liệu thực tế trong các tình huống dạy học thống

kê góp phần giúp học sinh kiến tạo tri thức một cách tốt hơn

c Sử dụng các dữ liệu thực tế trong dạy học thống kê góp phần phát triển các năng lực trí tuệ cho học sinh

d Khai thác và sử dụng các dữ liệu thực tế trong dạy học thống kê giúp học sinh phát triển KN SLTK